Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 31511 2502870 2502818 2026-06-16T17:46:39Z Jiròni 239 2502870 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Tarascon (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tarascon | nom2 = ''Tarascon'' | imatge = Tarascon Le Chateau.jpg|290px | descripcion = [[Castèu de Tarascon|Lo castèu]], bastit entre 1400 e 1435 subre leis plans de l' arquitècte Joan Robèrt. | lògo = cap|150px | escut = Blason de la ville de Tarascon (13).svg|60px | ist = {{Provença}} | parçan = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Canton de Tarascon|Tarascon]] | insee = 13108 | cp = 13150 | cònsol = Alexandre Ducouret | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.66027777778 | latitud = 43.8058333333 | alt mej = | alt mini = 3 | alt maxi = 200 | km² = 73.97 | gentilici = tarasconenc, -a<br/> Tarasconnais en [[francés]] | sitweb = http://www.tarascon.org |}} '''Tarascon''' (''Tarascon'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Bocas de Ròse]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es situada sus la riba senèstra de [[Ròse]], en fàcia de la vila de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]] dins [[Gard (departament)|Gard]] que forma amb ela una aglomeracion d'aperaquí {{formatnum:30000}} abitants. == Geografia == [[Image:Pontbeaucairetarascon.JPG|thumb|Pònt subre Ròse entre Beucaire e Tarascon]] Situada en riba senestra de Ròse, en fàcia de la vila de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]] que forma amb ela una aglomeracion d'aperaqu&iacute; {{formatnum:30000}} abitants. Tarascon, e subretot sa part sud-èst foguèt de tot temps un lu&ograve;c de passatge permetent de traversar Ròse<ref name="barruol317">&laquo; Tarascon (13) &raquo;, in ''Los Alpilles, encyclop&eacute;die d'una montanha proven&ccedil;ale'', [[Guy Barruol]], &eacute;d. Los Alpes de Lum, Forcalquier, 2009, p&agrave;g. 317.</ref>. ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Tarascon | nord = [[Valabrega]] <br /><small>([[Gard (departament)|Gard]])</small> <br> [[Sant Pèire de Mesoarga]] | nord-est = [[Borbon (Bocas de Ròse)|Borbon]] <br> [[Barbentana]] <br> [[Graveson]] | est = [[Sant Estève dau Gres]] | sud-est = [[Fòntvielha]] | sud = [[Arle]] | sud-ouest = | ouest = [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]] <br /><small>([[Gard (departament)|Gard]])</small> | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Tarouscon'', au sègle II ([[Estrabon]]), ''Tarascone'', au sègla IV. Lo nom, identic a [[Tarascon d'Arièja]], vendriá benlèu d'un pre-indoeuropèu (o aumens preceltic) ''tar-'', « pèira, ròc », ame doble sufixe ''-asc-one(m)''; lo nom seriá aparentat ame lo de l'anciana [[Tarragona|Tarraco]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 669</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 53</ref>. Mas Tarascon deriva benlèu d'un gallés ''taro-'', « que travèrsa », d'una raiç indoeuropèa ''*terh²'', « traversar » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 290</ref>, sens evident per de vilas situadas sus un flume. Lo vocalisme intèrne de la fòrma que dona Estrabon, ''Tar'''ou'''scon'', sembla en acòrdi ambe lo de ''tar'''o'''-''. == Istòria == === Legenda e istòria === [[Fichièr:2005 Tarascon Beucaire 003.jpg|thumb|200px|left|La [[tarasca]]]] Coma o remembran dins ''[[Mirèlha]]'' lei vers de [[Frederic Mistral]], la legenda cònta que [[Marta de Betània|Santa Marta]] de Betània, expulsada de [[Palestina]] pr'amor de sa fisèutat au [[Jèsus Crist|Crist]], arribèt a Tarascon onte la populacion pagana crentava un monstre fer: la [[tarasca]]. Santa Marta sometèt miraclosament la bèstia e, ansin, convertiguèt la populacion reconeissenta. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 13108 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Lucien Limousin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Charles Fabre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2002]] |Fin= 2005 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13108 |1793=9069 |1800=11320 |1806=10554 |1821=10830 |1831=10967 |1836=10774 |1841=11362 |1846=11968 |1851=12539 |1856=13229 |1861=13489 |1866=12454 |1872=11249 |1876=10409 |1881=9833 |1886=9314 |1891=9263 |1896=9023 |1901=8885 |1906=8972 |1911=8631 |1921=8299 |1926=8478 |1931=8496 |1936=7875 |1946=7781 |1954=7744 |1962=8637 |1968=10584 |1975=10365 |1982=10735 |1990=10826 |1999=12640 |2004= |2005= |2006=13376 |2007=13177 |2008=13340 |2009=13152 |cassini=37082 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * [[Castèu dau rei Rainier]] == Fèsta == Cada an s'i debanan lei fèstas tradicionalas de la [[Tarasca]]. == Personalitats de Tarascon == * [[Tartarin de Tarascon]], personatge de ficcion creat per [[Anfós Daudet]]. == Personalitats liadas ambé la comuna == == Veire tanben == == Liames extèrnes == ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] 0x248s3g57odm3jd7cvzlw4zvkxfzju 0 33543 2502884 2432107 2026-06-17T01:26:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502884 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Geografia fisica}} '''Pedagués''', ancianament '''Podagués'''<ref>{{Wikisource|ligam=https://wikisource.org/wiki/Abans_los_comtes|títol=Abans los comtes|lenga=pro|autor=Arnaud Esquerrièr<!--|nom=Esquerrièr|cògnom=Arnaud-->|an=sègle XV}}</ref><ref group=N>''Podaguès'' en [[catalan]]. Veire [https://web.archive.org/web/20250215182048/https://fundaciocarulla.cat/wp-content/uploads/2020/01/Nadala_1996_El-somni-d%C2%B4occitania.pdf El Somni d'Occitània], 1996.</ref>, es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat en [[Lengadòc]] ([[País de Fois]]), entre las vals de [[Lesa]], d'[[Arisa]] e d'[[Arièja (aiga)|Arièja]], en riba esquèrra d'aquesta darrièra<ref>{{Ligam web|autor= |títol=Le Pédaguès|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/autre-region/P%C3%A9dagu%C3%A8s/182489|data=|sit=larousse.fr|consultat lo=23 mai 2018}}.</ref>. Exemple d'una [[tèrrafòrt]], en [[francés]] l'apellacion ''Podaguès'' o ''Pedaguès'' es remplaçada al [[sègle XXI]] per la denominacion geografica de ''Terrefort ariégeois'' ([[Tèrrafòrt ariegenca]])<ref>{{Ligam web |autor=Conseil général de l'Ariège |títol=Atlas des paysages d'Ariège-Pyrénées |url=https://fr.calameo.com/read/002312551bf1d6e265614 |data=2006 |sit=calameo.com |accessdate=23 mai 2018}}.</ref><ref group=N>Lo [http://www.saint-ybars.fr/wordpress/wp-content/uploads/2015/04/Rapport-de-pr%C3%A9sentation-2015.pdf Rapport de présentation, plan local d'urbanisme: Commune de Saint-Ybars (09)] d'UrbaDoc, fach en 2015, descriu aquesta tèrrafòrt coma "l'ancian Podagués".</ref> malgrat que los vejaires divergiscan sus la localizacion precisa de las doas entitats<ref>{{Ligam web |autor= |títol=L'Aganaguès |url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/autre-region/l_Aganagu%C3%A8s/182385 |data= |sit=larousse.fr |accessdate=23 mai 2018}}.</ref> e que lo tèrme ''tèrrafòrt'' qualifica tanben las sèrras mollassicas se perlongant al nòrd dins lo [[departament francés|departament]] de [[Nauta Garona]], quitament las de la riba drecha d'Arièja (sèrras del país de Mirapeis sustot),<ref>{{Ligam web |autor=[[Frédéric Zégierman]] |títol=Le Pédaguès et le pays de la Lèze et de l'Arize |url=http://www.keldelice.com/guide/terroirs/le-pedagues-et-le-pays-de-la-leze-et-de-larize |data= |sit=keldelice.com |accessdate=23 mai 2018}}.</ref> e mantes autres luòcs en [[Occitània]]. Sa vila principala actuala es [[Lo Mas d'Asilh|Lo Mas]], mas son nuclèu ancian es probablament un ''Puèg''—uèi desparegut—a [[Unzent]]. ==Geografia== Aquesta region d'aperaquí 450 km² s'opausant atal pel relèu a l'[[Agarnagués]], espaci de [[plana]] a l'entorn de [[Pàmias]]. Los [[sòl]]s de la region son de "[[costal]]s [[argilocalcari]]s accidentats", "[[terrassa (geologia)|terrassa]]s ancianas", e—al sud—de "[[mont]]s [[calcari]]s".<ref name=APAP/> Segon l'[[Atlàs dels païsatges d'Arièja-Pirenèus]], Pedagués fa partida d'una centura de costals que s'esten d'èst en oèst a travèrs lo departament. Aquelas regions de costals son de "[[sòl]]s pesants", ocupats per de "culturas [[Cereala|cerealièras]], [[Oleaginós|oleaginosas]], [[pradariá]]s artificialas", e d'[[elevatge]] [[bovin]] e [[ovin]] que constituís l'essencial de la produccion [[lach]]ièra dins Arièja.<ref name=APAP>{{Obratge|url=https://www.calameo.com/read/002312551bf1d6e265614|títol= Atlas des paysages d'Ariège-Pyrénées|autor=Alain Mazas, Michel Collin, Alain Boëmare|editor=Conseil Général de l'Ariège, Union régionale des CAUE d'Occitanie}}</ref> ===Clima=== Tota la region ten una precipitacion annadièra de mens de 1000 mm, mas mens de 800 mm al nòrd.<ref name=APAP/> ===Comunas de Pedagués=== ====Wikipèdia francesa==== La [[Wikipèdia francesa]] inclús dins Pedagués de territòris de Daumasanés e de partidas de Siuranés e ''Asiliense'' [Asilhés? Asilhenc?] defòra la region medievala de Pedagués... Segon la Wikipèdia francesa: {| class="wikitable" |- | *[[Artigat]] *[[La Bastida de Besplàs]] *[[Bonac (Arièja)|Bonac]] *[[Las Bòrdas d'Arisa]] *[[Bria (Arièja)|Bria]] *[[Camarada (Arièja)|Camarada]] *[[Campanha d'Arisa]] *[[Le Carlar de Baile]] *[[Castèths (Arièja)|Castèths]] *[[Casteràs]] *[[Durfòrt (Arièja)|Durfòrt]] *[[Escòça]] | *[[Esplàs]] *[[Le Fossat]] *[[Gabre (Arièja)|Gabre]] *[[Hornèths]] *[[Justinhac]] *[[Lanós]] *[[Lescoça]] *[[Lobaut]] *[[Madièra]] *[[Lo Mas d'Asilh]] *[[Meràs]] *[[Monesple]] | *[[Montfan]] *[[Palhèrs]] *[[Savarat]] *''[[Sent Amanç (Arièja)|Sent Amanç]]'' (anciana comuna) *[[Sent Ibarç]] *[[Sent Martin d'Òidas]] *[[Sent Miquèl (Arièja)|Sent Miquèl]] *[[Siuràs]] *[[Toars (Volvèstre)|Toars]] *[[Unzent]] *[[Vesac e Sent Amanç]] |} Inclús probablament tanben [[Senta Susana]], [[Vilanava del Laton]] e [[Daumasan]]. ==Istòria== Podagués èra, a l'[[Edat Mejana]], una region qu'èra lo ressòrt d'una [[vigariá]] del meteis nom, situada dins la partida meridionala del [[Tolosan]], compresa entre Arièja e Lesa, als pès dels [[Pirenèus]]. Anciana territòri dels [[comtes de Carcassona]], auriá agut per senhor una [[familha del Puèg]], del latin ''Podio'' (''puèg, podium,'' elevacion).<ref name=NUF5>Nicolas Viton de Saint-Allais, ''Nobiliaire universel de France, ou Recueil général des généalogies historiques des maisons nobles de ce royaume''.</ref> ===Senhors de Podagués=== Entre los senhors coneguts i a:<ref group=N>En francés, los cosenhors son: Amélius-Simplicius, Raymond-Guillaume, Amélius-Raymond, Raymond-Amélius, Pierre-Raymond, Raymond, Hugues.</ref> *Amiel Simplici *Raimon Guilhèm *[[Amiel Raimon del Puèg|Amiel Raimon]] *[[Raimon Amiel del Puèg|Raimon Amiel]], filh ainat del precedent<ref group=N>Segon [[Joan Francés Blanc]], Raimon Amiel maridèt amb una ''Guile'' de Lautrèc, dama de ''Rochefort''. Veire [https://www.scribd.com/document/374978939/Joan-Frances-BLANC-Los-Aujols-de-Joan-Baptista-Blanc-V Los Aujòls de Joan Baptista Blanc, vol. V, 2018].</ref> *[[Pèire Raimon del Puèg|Pèire Raimon]], filh del precedent *[[Raimon del Puèg|Raimon]] *[[Ugues del Puèg|Ugues]] ===Noblesa de Pedagués=== *[[Familha del Puèg]] *L'[[ostal de Durfòrt]], plan espandida en Occitània e França, es originari de Pedagués<ref>Napoléon Peyrat. Histoire des Albigeois: La civilisation romane, Volume 1</ref> ===Evolucion: de ''Potamianense'' a ''Podagués''=== ====Toponimia==== Segon d'unes, Puèg e l'eponim Podagués son lo meteis que lo ''Poig/Pog Manasse'' (uèi part d'[[Unzent]]) e ''Potamianense'' ([[latin]]) / ''Potamianés'' (romanic) atestat a l'[[Edat Mejana]].<ref name=Mirouse2015/> Un autre nom latin medieval es ''Podiensis Pagus'' [sègle XI o XII?].<ref>Claude de Vic. Histoire générale de Languedoc, Part 77, Volume 10</ref> Las atestacions ancianas son doncas ("ministerium" e "terminium" son abreujat en "m." e "t." per lectura rapida): *''M. Potamianense'' mantescòps als sègles X-XI;<ref group=N>mièg del sègle X, en [[955]]-[[986|86]] (dos còps), [[950]]-[[1000]], fin del sègle X, vèrs 1000, en 1000-[[1010|10]] e en 1010-[[1020|20]]</ref> *''t. Potagenense'' probablament al sègle X; *''t. Potamianiense'' en [[950]]-[[1000]]; *''m. Podaganense'' vèrs [[980]]; *''m. Potamianense'' en [[996]]-[[1011]]; *''m. Podamianense, m. Potaginense'' vèrs 1000; *''t. Podagenes''<ref group=N>Probablament ''Podagenés'' en [[grafia classica]].</ref> en [[1030]]-40; *''m. Potamiensi'' en [[1071]]-[[1074|4]]; *''territorio ubi vocant Potamianense'' en [[1075]].<ref name=Mirouse2015/><ref group=N>Es possible que la transformacion en lenga vulgara es similar a: Podamianés/Podagenés -> Podamiés/Podagués</ref> ====Limits istorics==== Potamianés confronta:<ref name=Mirouse2015/> *''Cortinense'' ([[Cortinés]]), ''Lezatense/Lesadense'' ([[Lesadés]]), e ''Licianense'' ([[Liçanés]])<ref group=N>''Licianès'' en francés. Veire [http://lissac.09.free.fr/Lissac.09/Les_origines.html http://lissac.09.free.fr/Lissac.09/Les_origines.html Les Origines], fach per Alain Pessant.</ref> al nòrd; *''Garnagense'' e lo ''ministerium'' centrat sus [[Fredelàs]] a l'èst, per la [[selva de Bolbona]]; *''Fuxense'' ("Foissenc", nuclèu del [[País de Fois]]) puèi ''Ciurenense'' ([[Siuranés]] o benlèu ''Siurassés'') puèi la [[senhoriá de Palhèrs]] al sud, per la [[crèsta de Plantaurèl]]; *''Dalmacianense''<!--Existèt de 919 a 1272--> ([[Daumasanés]], var. Dalmasanés) a l'oèst. <!--Al corrent de temps, las entitats e las frontièras cambièron. Una granda partida de l'oèst de Pedagués èra dins lo ''ministerium'' de [[Daumasanés]] de 919 a 1272, e l'èst dins [[Potamianés]]. Lo Mas d'Asil èra enclava de [[Coserans]]; una e una autra region a l'entorn de ''Dauca'' (a [[Senta Susana]]) èra enclavas de [[Lesadés]].--> =====Possessions permanentas===== Potamianés, Podagués o Podagués inclús totjorn aquestes territòris: {| class="wikitable" |- | *[[Bonac (Arièja)|Bonac]] *[[Durfòrt (Arièja)|Durfòrt]]<small> (levat son corredor nòrd)</small> *[[Escòça]] *[[Esplàs]] *[[Lescoça]] | *corredor nòrd de [[Pàmias]] *extrèm sud-oèst de [[Savardun]] *[[Sent Martin d'Òidas]] *[[Sent Miquèl (Arièja)|Sent Miquèl]] *[[Senta Susana]]<small> (levat son corredor oèst)</small><ref group=N>Es a dire, Potamianés inclús los territòris de la comuna a l'èst de l'aiga ''Marens'' o ''Canalès'' (noms fr).</ref> | *[[Unzent]] *[[Vesac e Sent Amanç]] *[[Vilanava del Laton]] *extrèm oèst de [[Vilanòva del Pariatge]]<!--(fins a l'aiga ''Crieu'')--> |} =====Pèrtas a Lesadés===== En [[944]], la glèisa de [[Sent Ibarç]] e son [[alòdi]] (totes dos part de la ''villa'' de Laton, en Potamianés) son donadas al [[monastèri]] e ''ministerium'' de [[Lesat]] ([[Lesadés]]) pel [[comte]] [[Arnaud de Carcassona]] e sa femna Arsenda.<ref name=Mirouse2015/> Vèrs [[1010]],<ref group=N>Après 1000 e abans 1020</ref> qualques ''villae'' a l'entorn de la glèisa de Sent Medard (territòris comunals actuals de [[Le Fossat]] e [[Le Carlar de Baile]]) forman una enclava de [[Lesadés]] en Potamianés.<ref name=Mirouse2015/> <!--<ref>https://univ-tlse2.hal.science/hal-01946634/document</ref>--> {| class="wikitable" |- | *944: Partida sud-orientala de la comuna de [[Sent Ibarç]], entre las aigas de Lesa e ''Peybarre'' (ancianament l{{'}}''Avalola''). *ca. 1010: [[Le Fossat]] e franjas nòrd-èst [[Le Carlar de Baile|del Cailar de Baile]] fins a l'aiga ''Canalès'' o ''Merens'' (noms fr). |} =====Pèrtas a l'abadiá de Fredelàs===== <!--Mirouse: Count Arnaud or his son Roger de Carcassonne would have founded the abbey of Fredelas by endowing it with part of his vast Potamianense ministerium (see page 80), and its vacant surroundings (to the south towards Plantaurel, to the is in the forest of Boulbonne), domain to which the Count of Toulouse, by his will, would have quickly added Le Carlaret.--> L'abadiá de Fredelas es probablament estada fondada per la donacion d'una partida de Potamianés e de sos abòrds vacants, pel comte de Carcassona (Arnaud o son filh Rogièr), alara titular, al qual lo comte de Tolosa apondèt [[Le Carlaret]] (amb una pichòta corredor de [[La Bastida de Lordat]]).<ref name=Mirouse2015/> {| class="wikitable" |- | *[[Artics (Arièja)|Artics]] *[[Benagas]] <!--*[[Le Carlaret]] levat son corredor nòrd ... donat per TOLOSA!--> *[[Lobens (Arièja)|Lobens]] *[[Ludièrs]] *[[Pàmias]]<small> defòra sos corredors nòrd-oèst</small> | *[[Rius de Pelapòrc]] *[[Sant Amador]] *[[Sent Bauselh]] *[[Sant Joan del Falgar]] | *[[Sent Victor e Rosaud]] *[[La Tor del Criu]] *<small>mitat nòrd-oèst de </small>[[Varilhas]] *[[Vernhòla]] |} =====Pèrtas a Siuranés===== Al [[sègle XI]] apareissèt lo ''Ciurenense'' (Siuranés) a las frontièras sud-oèst de Potamianés, encambant a l'encòp sus aqueste e sus Daumasanés.<ref name=Mirouse2015>{{Obratge|url=https://www.academia.edu/19061509/Les_circonscriptions_interm%C3%A9diaires_du_sud_du_pagus_de_Toulouse_aux_Xe_et_XIe_si%C3%A8cles_ministerium_vicaria_suburbium_|títol=Les circonscriptions intermédiaires du sud du ''pagus'' de Toulouse aux Xe et XIe siècles (ministerium, vicaria, suburbium…)|autor=Denis Mirouse|editor=[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]]: UFR d'Istòria, Arts e Arqueologia|an=junh de 2015}}</ref> {| class="wikitable" |- | *[[Artigat]] *[[Casals (Arièja)|Casals]] *[[Casteràs]] | *franja sud-sud-oèst d'[[Escòça]] *[[Lanós]] *[[Madièra]] | *[[Monesple]] *[[Montagut de Plantaurèl]] *[[Palhèrs]] |} ====Desplaçament puèi la "Tèrrafòrt Ariegenca"==== Al corrent d'istòria, sembla que la definicion culturala e territoriala de Podagués se siá desplaçada cap a l'oèst, mantenent la pèrta del país de Fredelàs e de la val d'Arièja, mas s'espandissent per inclure una partida granda de Daumasanés e Lesadés fins a la termièra del departament: las tèrrafòrts de l'oèst d'Arièja defòra Volvèstre.<ref name=APAP/> ==Galariá== ===Païsatges=== <gallery mode=packed> Fichièr:Pont sur l'Ariège à Bonnac.jpg|Pont sus Arièja a Bonac Fichièr:Église de Lanoux (Ariège).jpg|Glèisa e païsatge de Lanós Fichièr:Paysage depuis Lescousse.JPG|Païsatge de Lescoça Fichièr:Saint-Martin-d'Oydes (Ariège) vue générale.jpg|Sent Martin e sos entorns </gallery> ===Arquitectura=== <gallery mode=packed> Fichièr:Église d'Artigat 1.jpg|Glèisa d'Artigat Fichièr:Église Saint-Pierre à Bonnac (Ariège).jpg|Glèisa de Sent Pèire a Bonac Fichièr:Église d'Escosse 2.jpg|Glèisa de La Nativitat de la Senta Verge, Escòça Fichièr:Mairie de Carla-Bayle.JPG|Comuna del Carlar de Baile Fichièr:Chapelle Saint André du Fossat vue du clocher-mur.jpg|Capèla de Sent Andrieu de Fossat Fichièr:Le Fossat (Ariège) église Saint-Barthélémy.jpg|Glèisa de Sent Bartolomeu* al Fossat Fichièr:Châtelet à Saint-Martin-d'Oydes (Ariège).jpg|Castelet a Sent Martin Fichièr:Église Saint-Anastase de Saint-Martin-d'Oydes (Ariège).jpg|Glèisa de Sent Anastasi* de Sent Miquèu Fichièr:Village de Saint-Michel (Ariège).jpg|Vilatge de Sent Miquèl </gallery> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== <references/> {{Traduccion/Referéncia|fr|Podaguès}} ==Veire tanben== {{Multibendèl|Portal geografia|Portal istòria|Portal País de Fois}} [[Categoria:Pedagués]] [[Categoria:Parçan del País de Fois]] [[Categoria:Parçan occitan]] fnwbrsiwy4fpvwmzwftxu9a8yjk0uio 0 35694 2502869 2016142 2026-06-16T17:39:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502869 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--article redigit en lengadocian--> [[Imatge:Jaume I MM.jpg|thumb|150px|Retrach supausat de Jaume I]]Lo '''Libre dels faches''', en [[catalan]] ''Llibre dels fets'' o ''Cronica de [[Jaume I d'Aragon|Jaume I]]'' es una cronica autobiografica de la vida de [[Jaume I d'Aragon]] e es la primièra de ''Las quatre grandas Cronicas''. Sembla que foguèt redigida en seguida de la conquista de [[Malhòrca]] ([[1229]]). Jaume I moriguèt en [[1276]], pasmens, l’òbra deguèt èsser acabada pauc abans. Mas las còpias que demoran uèi son posterioras (lo manuscrit mai vièlh conservat es de [[1343]]. == Particularitats == Lo títol es significatiu, se tracta pas d’una vertadièra cronica, mas d’un libre de faches. Los estudis realizats sus aquel libre durant los ans 80 (en partida per [[Josep Mª Pujol]], [[Jordi Bruguera]] o [[Stefano Asperti]], entre autres) pòrtan a la conclusion que se tracta d’un libre qu'aperten pas a cap de genre conegut e que foguèt fortament influït per lo parlar oral: l’autor (Jaume I), emai que cultivat sabiá pas escriure, èra “illiteratus”, lo libre foguèt doncas dictat o pres en nòtas per un escriba. == Estructura == La ''Cronica'' narra, de forma autobiografica, la vida e las gèstas pus importantas del rei (sobretot las conquistas de [[Malhòrca]] e [[Valéncia]]). L'istòria comença amb sa naissença e acaba amb la seuna mòrt (de [[1208]] al [[1276]]). Qualqu'un prepausat per el ne'n faquèt lo prològ e l’epilòg: tant per son erudicion coma per sa perfeccion estilistica aquest prològ deguèt èsser fach per qualqu'un de diferent, fòrça cultivat, i un còp lo rei ja èra mòrt. Jaume I foguèt plan explicit per la finalitat de sas “memòrias”: “''E per tal que los hòmens coneguessen, quan hauríem passada aquesta vida mortal, ço que nós hauríem fet [...] e per dar eximpli a tots los altres hòmens del món...''”. == Contengut == [[Imatge:Llibre-dels-Feyts-XXVIIr.jpg|thumb|''Llibre dels Fets'' de Jaume I, amb l'illustracion del «Sopar de Tarragona», que s'i auriá decidit la conquista de Malhòrca ]]Lo contengut de la ''Cronica'' se podriá dividir en quatre parts: * ''Entre [[1208]] e [[1228]].'' Son explicats un ensems de pichons conflictes durant son edat mai tendra, mentre que los [[templièrs]] s’ocupavan de sa formacion (l’engendrament gaireben miraculós de Jaume I, la mòrt de [[Pèire II d'Aragon|Pèire II]] a la [[Batalha de Murèth]], lo maridatge de Jaume amb [[Leonòr de Castelha]], etc.). * ''De [[1229]] a [[1240]].'' Narra la conquista de Malhòrca. Serà lo primièr pas dins lo destin de la [[Corona d’Aragon]]. Mai tard arribarà la conquista de [[Valéncia]] ([[1238]]). * ''De [[1240]] a [[1265]]''. Los faches narrats son mens dinamics. Narra los conflictes amb los [[sarrasin]]s rebèls de Valéncia. * ''De [[1265]] a [[1276]]''. Torna lo dinamisme e las narracions bellicosas, contre los [[moros]]. A luòc la conquista de [[Múrcia]]. A part, i a fòrça episòdis de politica intèrna que pretendon de justificar los seus actes. Los darrièrs capítols, que narran la malautiá que provoquèt la mòrt d'En Jaume I, foguèron redigits per una autra persona en voler incorporar la mòrt del monarca a la ''Cronica''. == Lenga e estil == L'intencion didactica e justificativa, e lo sentiment religiós e providencialista son presents al long de tota la ''Cronica''. Lo rei, que li agrada d’aparéisser com un èroi d’[[epopèia]], conta pas sonque d'istòrias militaras e politicas, mas sovent tanben nos mòstra los pichons faches de sa vida e los cantons mai intims de sa personalitat. Dins la ''Cronica'' s'utiliza un lengatge viu e popular (refranhs, dichas e expressions colloquialas, utilizacion de la primièra persona del plural, etc.) e de la lenga pròpria per una part dels personatges (catalan, castelhan, aragonés, arabi, francés, etc.). == Ligams extèrnes == [https://web.archive.org/web/20100926000338/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/34697391092392752454679/index.htm Un manuscrit del ''Llibre dels fets de Jaume I'' en version en linha] [[Categoria:Corona d'Aragon]] [[Categoria:Edat Mejana en Catalonha]] [[Categoria:Istòria del País Valencian|Libre dels faches]] [[Categoria:Istòria de las Illas Balearas|Libre dels faches]] [[Categoria:Òbra literària en catalan]] [[Categoria:Cronicas]] cba8a4povj2wszcqbbglf0xj68q9rjz 0 40020 2502881 2107122 2026-06-16T23:26:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502881 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Musée des Augustin Clocher.jpg|thumb|right|250px|La torre del musèu]] Lo '''Musèu dels Agustins''' es lo [[musèu]] de las Bèlas Arts de [[Tolosa]], en [[Lengadòc]]. Malgrat las destruccions del [[sègle XIX]], aqueste convent, amb sas [[clastras]], sa [[Glèisa (edifici)|glèisa]], las [[Sala capitulara|salas capitularas]], es un monument remarcable, joièl vertadièr de l'[[arquitectura]] gotica en Lengadòc. Una reconstitucion dels jardins de l'epòca [[Edat Mejana|medievala]] a renforçat l'autenticitat del luòc. Es tanben un grand musèu qu'evòca las grandas etapas de l'istòria de l'art, de l'epòca paleocrestiana al [[sègle XX]]. ==Galariá== {{messatge galariá}}<gallery> Augustins - Église du Musée des Augustins de Toulouse.jpg|Capèla dels Agustins Augustins - Grand cloître et clocher des Augustins de Toulouse.jpg|Las clastras Imatge:Les augustins 2-Toulouse-2005-05-14.jpg|Vista nocturna Imatge:Orgue des Augustins.jpg|Òrgue de la capèla dels Agustins </gallery></center> ==Ligams extèrnes== {{commonscat|Musée des Augustins de Toulouse}} * [https://web.archive.org/web/20110303024247/http://www.augustins.org/ Musèu dels Agustins de Tolosa] [[Categoria:Arquitectura gotica]] [[Categoria:Tolosa]] [[Categoria:Musèu]] [[Categoria:Musèu de Tolosa|agustins]] 9izr3kojrrvqeafin7c3sw7cptvrv6i 0 40187 2502893 2499965 2026-06-17T07:11:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502893 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). {{entpopcat}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''uri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''uri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://web.archive.org/web/20260106111051/https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interprèta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Seurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que [[Joan Coromines]] explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. </br> ''Tron'' o ''trony''. Es un adjectiu arcaïc, d'origina celtica, de sens « aplatit, camús » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44795</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8xpodscw8nri0yxuapyrlcz9rjwvnbw 0 56974 2502867 2497574 2026-06-16T13:29:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502867 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=Lo Castèth d'Este }} {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Institut Occitan Aquitània'''</big> |- |'''Fondacion''' || 27 noveme 1996 |- |'''Disciplina''' || [[occitan|Lenga e cultura occitanas]] |- |'''Objectius''' || *La valorizacion e la socialisacion de la lenga dens la vita publica. *La preservacion deu [[Patrimòni Orau e Immateriau de l'Umanitat|patrimòni culturau immateriau]]. *L'acompanhament e la difusion de las realizacions deus actors aquitans. *L'estructuracion de la cordèra de l’edicion d'expression occitana. |- |'''Sedença''' || [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] ([[Aquitània (region)|Aquitània]]) |- |'''País''' || [[França]] |- |'''Fondator(s)''' || « Estats Generaus de la Lenga » e Conselh generau deus [[Pirenèus Atlantics]]. |- |'''Presidenta''' || Katy Bernard |- |'''Director''' || [[Sèrgi Javaloyès]] |- |'''Site web''' || [https://web.archive.org/web/20090519202609/http://www.in-oc.org/ www.in-oc.org] |} L''''InÒc Aquitània''' qu'ei un organisme culturau de la region d'[[Aquitània]] e deus departaments aquitans, mei que mei lo deus Pirenèus Atlantics qui a per tòca la promocion de la lenga occitana e la mesa en relacion enter los diferents actors institucionaus, politics, culturaus e economics.<br> Que s'està au Castèth d'Este de [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]], au ras de [[Pau]]. Que partatja aqueste bastiment restaurat per la vila de Vilhèra dab la mediatèca en bèth constituir amassas un centre culturau. Que partatja tanben lo bastiment dab Lo [[Congrès permanent de la lenga occitana]] e qu'ei membre d'aqueste organisme de regulacion de la lenga. L'Institut Occitan Aquitània que compta dab ua [[bibliotèca]] pròpia, qui n'ei pas mei obèrta au public, deu començar de 2014 enlà. ==Istoric== *'''1988''' : creacion deus « Estats Generaus de la Lenga », amassada de l'ensemble deus actors culturaus obrant entà la defensa e la promocion de la lenga e de la cultura occitana en [[Bearn]], [[Bigòrra]] e [[Baish Ador]], que harguèn un vertadèr projècte de desvelopament de la lenga. *'''1996''' : fondacion de l'l'InÒc a l’iniciativa deus « Estats Generaus de la Lenga » e deu Conselh generau deus Pirenèus Atlantics. *'''2001''' : ua convencion signada per la DRAC Aquitània, lo Rector, lo [[Prefècte]] deus Pirenèus-Atlantics, lo President deu Conselh generau deus Pirenèus-Atlantics e lo President deu Conselh regionau d'Aquitània, qui permet a l'InÒc de s’inscríver dens lo paisatge regionau e de miar accions de socializacion lingüistica. *'''2007''' : l'InÒc que vad operator du Conselh regionau per gavidar de com cau lo son projècte d’amainatjament lingüistic dit « Aquí Òc » e qu'ei tanben partenari deu Conselh generau deus Pirenèus Atlantics gràcias a ua Amassada Generau Constitutiva, entà s'inscríver dens lo son esquèma dit « Iniciativa ». *'''2008''' : dens l’encastre de l’estudi realizat a la demanda de la Region per l’ARPEL<ref>Agéncia Regionau entà l’Escriut e lo Libe en Aquitània</ref> sus l’edicion en lengas de França en Aquitània, l’InÒc qu’estó encargat de realizar la part de l’estudi qui pertòca los actors de la cordèra de l’edicion en occitan dens la region. *'''2012''' : la Region Aquitània que prepausa ua convencion d’objectius pluri-annau e renoveladera qu’estó signada per la quita region Aquitània, la Drac Aquitània e los cinc departaments aquitans (Dordonha, Gironda, Lanas, Òut e Garona, Pirenèus-Atlantics). Aquesta convencion que hè de l’InÒc un vertadèr operator regionau e que'u balha cinc missions prioritàrias a realizar. *'''2013''' : l'InÒc Aquitània que tien lo labèl "Ethnopôle" e que vad atau lo cincau etnopòle en França entau Patrimòni Culturau Immateriau. == Missions == L'InÒc Aquitània que respon a la volontat de la Region Aquitània, de la DRAC Aquitània, deus Departaments aquitans e de las intercomunalitats de sostiéner e desvelopar la practica de la lenga e de la cultura occitanas.<br> La soa accion regionau, defenida per la convencion, que seg cinc missions prioritàrias : #'''Socializar la lenga occitana de cap a tots los Aquitans''' en las tres variantas aquitanas : gascon, lengadocian e lemosin. Que s’ageish de desvolopar e de promòver lo bilingüisme de cap a l’ensemble deus actors de la vita culturau, sociau e economica d’Aquitània. #'''Perseguir, ahortir e desvolopar lo tribalh hèit en collaboracion dab los sons partenaris publics arron la valorizacion deu Patrimòni Culturau Immateriau''' (P.C.I.), per exemple dens la mesa en òbra d’un plan regionau de sauvaguarda e de valorizacion deu patrimòni orau occitan d’Aquitània. #'''Emplegar las Tecnologias de l’Informacion e de la Comunicacion''' entà har conéisher las realizacions soas, com las deus sons partenaris publics e tanben l’ensemble deu movement associatiu aquitan. #'''Assegurar missions d’expertisa''' a la demanda deus sons partenaris publics de cap aus sons maines de competéncia. #Hens l’encastre de l’estudi hèit per l’ARPEL Aquitània (2008) a la demanda de la Region Aquitània, l’InÒc Aquitània qu’ei encargat de la '''realizacion de las preconizacions d’aqueth estudi de cap aus actors de la hialèra de l’edicion d’expression occitana'''. ==Organigrama== ===Burèu=== *Katy Bernard, presidenta *[[Alain Rousset]], vice-president, representat entà [[Dàvid Grosclaude]] o Sylvie Salabert. *Georges Labazée, vice-president, representat entà Margot Triep-Capdeville *Bernard Dauga, secretari *Jean-Loup Fricker, dinerèr ===Equipa professionau=== *[[Sèrgi Javaloyès]], director *Emilie Sabes, secretària '''Pòle lenga e societat''' : *Joan Breç Brana, responsable *[[Eric Gonzales]], consultant '''Pòle cultura e societat''' e '''Pòle mediacion culturau e TIC''' : *Joan Jaques Castéret, director adjunt e responsables deu pòles *Julieta Minvielle, mediacion culturau *Cristina Moncla, documentalista '''Webmaster''' : *[[Lo Congrès]] - Aure Séguier ==Tribalhs de l'InÒc== ===Toponimia, arrevirada e terminologia=== L'InÒc qu'a aviat e que coordina lo projècte de colleccion aquitana de '''diccionaris toponimics''' de las comunas deus cinc [[Departament francés|departaments]] aquitans. Aqueths toponimes que’s pòden véder dens la partida « [https://web.archive.org/web/20141002044039/http://www.in-oc.org/index.php/oc/ressorsas/toponimes-d-aquitania Ressorsas] » deu site de l'InÒc e que son integrats au [https://web.archive.org/web/20140704042256/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/topoc top'Òc] deu Congrès permanent de la lenga occitana. Qu'a tanben tribalhat a la restitucion e validacion deus [[Toponimia|toponimes]] occitans au parat deus numèros de la revista espanhòla ''El Mundo de los Pirineos'', e que mia tanben enquèstas de micro-toponimia.<br> Que respon a tota demanda per çò de las '''arreviradas''' deu [[francés]] tà l'[[Gascon|occitan de Gasconha]] e la part invèrsa tanben, entà las [[Collectivitat territoriala|collectivitats territoriaus]] e EPCI, entà las entrepresas e las institucions, las [[associacion]]s, los particulars, de sites internet, etc. Dab los sons aliats aquitans que pòt tanben assegurar arreviradas en varietats autas que lo gascon.<br> La '''terminologia''' qu'a un ròtle màger dens lo tribalh de l'InÒc, e qu'a realizat mantun apèr dens aqueth maine. Que contribueish a neurir la basa de dadas en linha [https://web.archive.org/web/20140704061115/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/termoc/recerca term’Òc] deu Congrès permanent de la lenga occitana, qu'a tribalhat sus la senhalizacion e la senhaletica, e tanben sus plaquetas d’informacion, afichas bilinguas, etc. ===Socializacion, inventari deu PCI, archius sonòrs e memòria=== L'InÒc que deu tanben '''desvolopar e promòver lo bilingüisme''' de cap aus actors de la vita culturau, sociau e economica d’Aquitània, e pr’amor d’aquò que realiza tribalhs d'engenheria lingüistica entaus particulars, actors culturaus e sociaus, las associacions e las enterpresas. Que hè tanben lo ròtle d'assisténcia tecnica e "pòle ressorsa" entà las collectivitats territoriaus per çò de la promocion e de l'utilizacion de la lenga occitana. <br> Qu’aviè en 2008 ua mission pilòta d'Inventari deu [[Patrimòni Orau e Immateriau de l'Umanitat|PCI]] d'expression occitana en Region Aquitània. Dens cada departament aquitan, que hè l’'''inventari''' deus fonts documentàrias e de las formas vivas contemporanèas de la [[literatura]] orau, de la [[musica]], de las expressions hestivas tradicionaus… Aqueth tribalh que s’acompanha de la creacion de fichas d’inventari qui permeten a l’[[Estat]] e a las [[region]]s de miélher conéisher lo PCI e la vitalitat de las practicas. <br> Que mia tanben ua mission regionau qui pertòca a la preservacion e a la valorizacion deu '''patrimòni sonòr e audiovisuau occitan''' e de la memòria collectiva en Aquitània. Qu’acompanha, tad aquò har, las collectivitats territoriaus dens lo procediment de sauvaguarda deus archius : inventari de las honts privadas e associativas, numerizacion deus fons, descripcion archivistica tà que lo contiengut deus fons sonòrs sia de bon compréner peus publics interessats, enquèstas filmadas en Baish Ador de cap au patrimòni e la memòria deu fluvi l’Ador… ===Patrimòni numeric=== L'InÒc que mia tanben ua mission regionau tà '''valorizar las ressorças numericas de l’occitan''' autan plan de las practicas vivas e saber-har que deus fons patrimoniaus ancians. Que conceu e realiza entad aquò har sites internet dens l’encastre de la Banca Numerica deu Saber Aquitan (BNSA) : *[https://web.archive.org/web/20140207103708/http://www.sondaqui.com/oc/ sondaqui.com] qu'ei lo site deu Patrimòni culturau immateriau occitan d’Aquitània. Qu'estó creat en 2005-2006 entà har vàler en prumèras lo patrimòni orau e hestiu, e que adara desvelòpa atau mei largament aspèctes desparièrs deu PCI. *[https://web.archive.org/web/20131001001917/http://trobar-aquitaine.org/oc/ trobar-aquitaine.org] qu'ei un site que hè vàler l’òbra e l’actualitat contemporanèa deus [[trobadors]] aquitans. Lo site, en linha despuish lo 20 de seteme 2013, qu'estó creat en collaboracion dab la medievista Katy Bernard e l’associacion Trobadas. *[https://web.archive.org/web/20140628185253/http://www.pireneas.fr/ Banca Numerica de las Ressorças Pirenèas]. L’InÒc Aquitània que collabòra tanben depuish 2004 au programa collectiu B.N.R.P. botat en òbra per la Médiatèca Intercomunau André Labarrère (Pau–Pirenèus) e aus programas editoriaus deu site Pireneas.fr. ===Acompanhament=== *CCAS<ref>Caisha Centrau d'Activitats Sociaus deu Personau de las Industrias Electricas e Gazèras</ref> : Dens l’encastre d'un programa de la CCAS « Diversitat lingüistica e culturau de França », auquau estó associat l'InÒc Aquitània, la cultura e la lenga occitana qu’estón difusadas, pendent l'estiu 2010, dens centres de vacanças desparièrs deu C.C.A.S. *Hèstas de Baiona : Despuish 2003, que participa au debanar oficiau de las Hèstas de [[Baiona]] en acompanhar la Comission de las Hèstas, e qu’assegura la preséncia gascona pendent las hèstas dab [[canta]]s, dansas e proseis. ===Cordèra deu libe=== L'InÒc que persegueish lo '''desvolopament de la hialèra deu [[libe]] occitan''', dab la tòca de definir los mejans pròpis tà ajudar e sostiéner l’ensemble deus actors de la cordèra e de'us perméter ua vertadèra professionalizacion.<br> La mediatèca de l'InÒc Aquitània qu'a apielat un fons de mei de 4000 obratges pertocant las '''òbras màgers de la civilizacion occitana''', mei que mei en [[Gasconha]] e en Bearn, de l'[[Edat Mejana|Edat mejancèra]] dinc a uei lo dia, en maines de tots : literatura, [[lingüistica]], [[istòria]], musica, [[etnologia]], sociologia, etc. La mediatèca, qu'ei a disposicion deus salariats e membres de l'InÒc Aquitània. Qu'ei barrada au public desempuish lo començar de l'annada 2014. ==Partenaris== *Conselh Regionau d'[[Aquitània]] *Conselh generau deus [[Pirenèus Atlantics]] *DGLFLF *DRAC Aquitània *Vila de [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] *Écla Aquitaine *Conselh generau de [[Dordonha]] *Conselh generau d'[[Òlt e Garona]] *Conselh generau de [[Gironda]] *Conselh generau de las [[Lanas (departament)|Lanas]] ==Sedença sociau== [[Imatge:Casteth-d-este.jpg|right|thumb|Castèth d'Este]] Castèth d'Este<br> BP326<br> 64141 Billère/Vilhèra cedex ==Ligams extèrnes== * {{oc}} {{fr}} Site oficiau de l'[https://web.archive.org/web/20090519202609/http://www.in-oc.org/ InÒc Aquitània] * {{oc}} {{fr}} Site deu [https://web.archive.org/web/20140207103708/http://www.sondaqui.com/oc/ Patrimòni culturau immateriau occitan d’Aquitània] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20131001001917/http://trobar-aquitaine.org/oc/ Trobadors d’Aquitània] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140628185253/http://www.pireneas.fr/ Banca Numerica de las Ressorças Pirenèas] ===Institucions lingüisticas e culturaus=== * {{oc}} {{fr}} [http://www.locongres.org/ Congrès permanent de la lenga occitana] * {{oc}} {{fr}} [http://www.ieo-oc.org/ Institut d'Estudis Occitans] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140406183317/http://bnsa.patrimoines.aquitaine.fr/ Banca Numerica deu Saber Aquitan] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20151001195601/http://www.locirdoc.fr/E_loblog/CirdocAccueil.php CIRDÒC] * {{fr}} [http://www.comdt.org/ Conservatòri occitan - COMDT] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140723154823/http://www.talvera.org/ Associacion CORDAE La Talvera] * {{eu}} {{fr}} {{es}} {{en}} [http://www.eke.org/fr Institut culturau basco] * {{de}} {{fr}} [http://www.olcalsace.org/ Ofici tà la lenga e la cultura d'Alsàcia] * {{br}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140301001518/http://www.opab-oplb.org/ Ofici de la lenga bretona] ===Edicions occitanas=== * {{oc}} {{fr}} {{ca}} [http://www.trabucaire.com/ El Trabucaire] * {{oc}} {{fr}} [http://www.editions-jorn.com/index-oc.htm Jorn] * {{oc}} {{fr}} [http://ideco-dif.com/ IEO/IDECO] * {{oc}} {{fr}} [http://www.letrasdoc.org/f/index.php Letras d'òc] * [http://www.lemoustier.com/ Médiathèque occitane] * {{fr}} [http://novelum.ieo24.online.fr/ Novelum] * {{oc}} {{fr}} [http://www.pernoste.com/ Per Noste] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110903215154/http://reclams.org/ Reclams] * {{fr}} {{oc}} [https://web.archive.org/web/20140110172616/http://ventterral.com/ Vent Terral] == Nòtas == <references /> {{multibendèl|Portal Bearn|Portal Gasconha}} [[Categoria:Occitan]] [[Categoria:Associacion occitana]] [[Categoria:Cultura bearnesa]] [[Categoria:Institucion per la lenga e la cultura occitanas]] 851h1u5fulz5ddpt231o1iujkd8j7dg 0 65250 2502871 2502680 2026-06-16T17:52:17Z Jiròni 239 /* Geografia */ 2502871 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miuvachas | nom2 = ''Millevaches'' | lògo = cap | imatge = Millevaches, l'Eglise et le Monument aux Morts.jpg | descripcion = | escut = Blason_ville_fr_Millevaches_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = {{Montanha Lemosina}} | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton de Suornac|Suornac]] | insee = 19139 | cp = 19290 | cònsol = Sylvie Prabonneau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Bugeat - Sornac - Millevaches au Cœur | longitud = 2.09611111111 | latitud = 45.6422222222 | alt mini = 800 | alt mej = | alt maxi = 956 | km² = 11.54 | gentilici = miuvachièr |}} '''Miuvachas'''<ref>segon https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf p.238, e tanben: https://la-biaca.org/items/show/277</ref> (oficialament en [[francés]] ''Millevaches'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins la [[Montanha Lemosina]] e lo [[Replanat de Miuvachas]]. Es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[Region francesa|region]] de la [[Novèla Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. ==Geografia== Comuna situada dins lo [[Massís Centrau]] qu'aperten au [[parc naturau regionau de Miuvachas en Lemosin]]. Lo vilatge de Miuvachas se es lo chapluec de comuna pus naut de Lemosin, quilhat entre 890 e 920 mètres d'altitud. Se situa sus l'[[aigavèrs]] entre los afluents de [[Léger]] e los de [[Dordonha]]. Au nòrd, [[Vinhana]] a la font a aperaquí 4 km dau borg, au sud, [[Vesera]], Luseja e Triosona son tot just distantas de 3 a 5 quilomètres. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19139 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Sylvie Prabonneau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19139 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=105 |1968=113 |1975=86 |1982=79 |1990=76 |1999=82 |2004= |2005= |2006=89 |2007=90 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|139}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Montanha Lemosina]] [[Categoria:comuna de la Montanha Lemosina]] qeu3a8i100iwng3xenwpy5k2lldpuha 0 103392 2502894 2501134 2026-06-17T07:38:50Z Alaric 506 44932 lenga 2502894 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castilhon de Larbost | nom2 = ''Castillon-de-Larboust'' | imatge = Castillon-de-Larboust village.JPG | descripcion = Castilhon de Larbost. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Luishonés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31123 | cp = 31110 | cònsol = Philippe Crampé | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.5339 | latitud = 42.8058 | alt mini = 877 | alt mej = | alt maxi = 3110 | km² = 20.67 |}} '''Castilhon de Larbost'''{{RepTopMP}} (''Castillon-de-Larboust'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31123.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Castilhon de Larbost | nòrd = [[Vilhèra (Nauta Garona)|Vilhèra]] | nòrd-èst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] <small>(''per un qüadripunt)</small> | èst = [[Sent Avantin]] | sud-èst = | sud = [[Benasc]] <small>([[Aragon]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Casaus de Larbost]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion a Castilhon de Larbost qu'ei [kasti'ʎun] (non pas estrictament ''-n'' consonantica, mes ua prigonda nasalizacion dera vocala) [de lar'bust] (probablament facultatiu) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref> ''Castilhon'' qu'es un diminutiu de ''castèl'' / ''castèth'', deth latin ''castellum''<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 226</ref>, damb eth sufixe ''-onem'' segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 154</ref>, çò qui es ua error (eth resultat que seré ''Casteron'', qu'existeish), doncas meilèu damb eth sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Eth sens qu'es de « hortalessa, petit castèth »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. ===Larbost=== Es un país, lo nom provenc probablement d'un tèrme proto-basc, de ''larra'' (« lana/pastenc ») e ''bustia'' (« umid »), mès belhèu ua deformacion d'un aute tèrme proto-basc, com ''larrabeltzu'', de larra (« pastenc »), be(he) (« partida inferiora »), -tzu (sufix qu'indica l'abondància). Eth nom qu'es atestat ''Larbusto'' en 1308 e 1413 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1585, cercar sus Gallica</ref>. </br> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Castilhon de Larbost qu'èra dera eleccion de Ribèra Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Casaus de Larbost]], qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Castilhon de Larbost qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. Eth nom qu'èra ''Castillon et Caubous'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 11 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> (fusion temporària damb [[Caubós]]). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31123 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=junh de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Philippe Crampé |Partit=divèrs dreta |Qualitat= retirat de dentista }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Léon Coudin|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna, qui èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]], qu'en demorè. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31123 |1793=206 |1800=208 |1806=183 |1821=228 |1831=236 |1836=211 |1841=221 |1846=233 |1851=241 |1856=220 |1861=215 |1866=205 |1872=186 |1876=182 |1881=192 |1886=187 |1891=182 |1896=175 |1901=165 |1906=155 |1911=151 |1921=123 |1926=118 |1931=118 |1936=112 |1946=103 |1954=77 |1962=79 |1968=67 |1975=63 |1982=65 |1990=86 |1999=83 |cassini=7167 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|123}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|123}}/20.67) round 2}}}} ab/km². ==Lenga== Eth parlar ei pas betacista (damb excepcions) e que consèrva ''-a'' finala atòna: ['era vaca], [sakur'vjɛla] ([[Sacorvièla]]), [vi'ʎɛra] ([[Vilhèra (Nauta Garona)|Vilhèra]]). ==Lòcs e monuments== <gallery> Castillon-de-Larboust_église.JPG|Era glèisa Sent Pèir. Cazeaux_de_Larboust-Cascade_d’Enfer-20090716.jpg|Eth salhent d'In.hèrn. Le_Lis_à_côté_de_l'auberge_(amont).JPG|Lis (aiga). Luchon_007.jpg|Eth Lac Verd. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] my659v4yax7zo38nzc889h3id0r5j4a 0 107572 2502891 2289031 2026-06-17T06:57:26Z Kontributor 2K 52367 svg 2502891 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Moans-Sartòu | nom2 = ''Mouans-Sartoux'' | imatge = Mouans Sartoux - 08.JPG|290px | descripcion = Lo vilatge de Moans-Sartòu. | lògo = Logo-Mouans-sartoux.jpeg|150px | escut = Blason ville fr Mouans-Sartoux (Alpes-Maritimes).svg|60px | escais = | ist = {{Comtat de Niça}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Grassa|Grassa]] | canton = [[Canton de Mogins|Mogins]] | sitweb = [http://www.mouans-sartoux.net Ville de Mouans-Sartoux] | cp = 06370 | insee = 06084 | cònsol = André Aschieri | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Mouansois (en [[francés]]) | longitud = 6.97194 | latitud = 43.62 | alt mini = 40 | alt mej = | alt maxi = 321 | km² = 13.52 |}} '''Moans-Sartòu'''<ref>Diccionari provençau-francés, CREO-L'ESCOMESSA</ref> ò mielhs '''Moans e Sartòu'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref><ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref> (''Mouans-Sartoux'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Comtat de Niça]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Aups Maritims]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== Moans-Sartòu se situan dins la vau grassenca entre [[Canas]] (12 km) e [[Grassa]] (8 km) e a proximitat immediata de [[Mogins]] ==Istòria== Moans e Sartòu son doas aglomeracions separadas : Moans, dins la plana mentre que Sartòu es quilhat sus lo tuc dau Castelaràs. En [[1199]], l'abadiá [[abadiá de Cisteaux|cisterciana]] Nòstra Dòna dels Prats s'establiguèt a Sartòu<ref>{{Atlas istoric de Provennça}}, mapa 77</ref>. A l'origina Moans-Sartòu constituissián doas comunitats desparièras. Cap a [[1350]], coma bon nombre de vilatges de la region, Moans e Sartòu foguèron abandonat per amor de la [[pèsta]]). En [[1496]] Pèire de Grassa, alavetz senhor de Moans fa venir seissanta familhas de figons de la region de [[Gènoa]] amb la fin de repoblar lo sieu territòri e passa amb eles un acte d'abitacion. A aquela epòca se bastiguèt lo vilatge. A la prima de [[1858]], lei comunautats de Moans e Sartòu son fusionadas. Dins lo contèxte de la fin de la [[guèrra d'Argèria]], un masatge forestièr foguèt bastit en 1962 fòra de la vila, per de familhas de [[harki]]s. Aqueu masatge èra de còps sonat "lo camp de Timgad". Foguèt abitat fins au començament daus ans 1980<ref>[http://www.mouans-sartoux.net/!mouans/Vila_solidaire/harkis.php Veire lo luòc oficial de la municipalitat de Moans e Sartòu], consultat lo 25 de junh de 2011.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 06084 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=André Aschieri |Partit=aparentat ''Europe Écologie Les Verts'']]) |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 06084 |1793=438 |1800=443 |1806=485 |1821=635 |1831=650 |1836=672 |1841=720 |1846=716 |1851=729 |1856=715 |1861=930 |1866=966 |1872=986 |1876=894 |1881=1005 |1886=1018 |1891=1028 |1896=984 |1901=989 |1906=1062 |1911=1129 |1921=1144 |1926=1331 |1931=1364 |1936=1202 |1946=1188 |1954=1475 |1962=2047 |1968=2873 |1975=3599 |1982=5119 |1990=7989 |1999=8889 |2004= |2005= |2006=10203 |2007=10331 |2008=10290 |2009=10243 |cassini=24140 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Comtat de Niça}} {{Comunas dei Aups Maritims}} [[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]] [[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]] t5c485c0mfg85mqazsx07v9fmuf4zfy 0 108332 2502896 2356495 2026-06-17T08:01:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502896 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) |nom = Tavo Burat |imatge = Tavo.Burat.jpg |legenda = Tavo Burat en 2008 |nom de naissença = Tavo Burat |escais= |data de naissença = [[22 de mai]] de [[1932]] |luòc de naissença = [[Stezà]] ([[Bergam]] |nacionalitat = {{Itàlia}} |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit = |activitats = escrivan, lingüista e [[jornalista]] |recompensas = |imdb = }} '''Tavo Burat''' (en italian: ''Gustavo Buratti Zanchi''; [[Stezà]] ([[Bergam]]), [[22 de mai]] de [[1932]] – [[Biela]], [[18 de decembre]] de [[2009]]) foguèt un escrivan, lingüista e [[jornalista]] [[Piemont|piemontés]], que luchèt per la defensa e preservacion de las lengas minorizadas<ref>[https://web.archive.org/web/20140714154154/http://www.gioventurapiemonteisa.net/?p=3589 ''A cosa “servono” le lingue locali? Parole profonde di Tavo Burat'']</ref> de l'estat italian e dels autres païses. == Biografia == Tavo Burat trabalhèt coma [[regent]] e [[publicitari]]. E a mai d'aquestas activitats es estat de longa a militar politicament dins o fòra dels partits. Foguèt secretari per [[Itàlia]] de l'Associacion Internacionala per la Defensa de las Lengas e de las Culturas Menaçadas (dempuèi [[1964]]), e l'ha fat tant laurà per la reivindicacion dels dreches lingüistics dels pòbles de l'estat italian, subretot pels piemonteses e [[arpitan]]s, anca a travèrs de sa collaboracion amb la ''Compagnìa dij Brandé'' per la defensa de sa lenga mairala, lo [[piemontés]]. == Poèta == Tavo Burat foguèt un poèta important per la [[literatura piemontesa]] e mai en [[occitan]], sa lenga d'adopcion. In di agn publiquèt di plachet que foguèron amassadas en 2008 dins un recuèlh sonat ''[[Poesìe]]'' per la [[Cà 'd studi piemunteis]]. == L'engatjament politic == Comencèt son engatjament politic coma conselhièr comunal de Biela tre 1956 (conservèt lo mandat fins a 1994) e foguèt puèi dirigent regional del [[Partit Socialista Italian]] de 1975 a 1984. Ocupèt las cargas seguentas: *Assessor de la Comunitat montana ''Bassa Valle Cervo'' ([[1970]]-[[1993]]) *Rapresentant del grop del ''Verds'' int la comission per la revision de l'''Estatut de la Region Piemont'' ([[1997]]-[[1998]]) * Conselhièr nacional de la ''Federacion italiana dels Verds'' ([[2000]]-[[2009]]). * Coordinador del Centre dels estudis ''dolcinians'' ([[1974]]-[[2009]]). * Fondador del ''Conselh federatiu de la Resistenza'' de Biella. * Director de l'"ALP" ([[1974]]-[[2009]]) === La defensa de las minoritats lingüisticas === Tavo Burat aviá una implicacion prigonda dins los movements reivindicatius dels parlaires de las lengas minorizadas. Aital l'escrivan aguèt un ròtle important, sovent coma fondador dins l'[[Escòla dau Pò]] per çò qu'es de l'occitan de las [[Valadas occitanas|Valadas]] e la [[Cà dë Studi Piemontèis]], organisme d'estudi de la lenga e literatura piemontesas.<ref>[https://web.archive.org/web/20160118075519/http://www.gioventurapiemonteisa.net/tavo-burat/ Tavo Burat]</ref> == Tavo Burat, jornalista e cercaire == Burat collaborèt amb mantun jornal e revista coma ''l’impegno'', la ''Cà de Studi Piemonteis'', la ''Rivista Biellese'', ''Riforma della scuola'', e ''L’Alpe'' ([[Grenòble]]). == Òbras == === En piemontés === * ''Finagi'' (Ca dë studi piemontèis, 1979) * ''Lassomse nen tajé la lenga'', (ALP, 2005) * ''Poesìe'', (Ca dë studi piemontèis, 2008) === En italian === * ''Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni'' (1957) * ''La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia'', dins ''I diritti delle minoranze etnico-linguistiche'' (1974) * ''In difesa degli altri'', dins U. Bernardi, ''Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica'' (1976) * ''Decolonizzare le Alpi'', dins ''Prospettive dell’arco alpino'' (1981) * ''Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni'' (1989) * ''Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni'' (1997) * ''Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi'' (2000) * ''L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita'' (2002) * ''Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità'' (2004) * ''Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene'' (2006) == Referéncias == {{reflist}} {{ORDENA:Burat, Tavo}} [[Categoria:Escrivan italian]] [[Category:Jornalista italian]] [[Categoria:Naissença en 1932]] [[Categoria:Decès en 2009]] di4ezk28p1gnk0dh8c2lbjgtgm8vtab 0 114630 2502874 1995898 2026-06-16T18:53:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502874 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan |carta= | nom = Lope de Vega | imatge = File:LopedeVega.jpg | activitat = [[Poèta]], [[dramaturg]], [[romancièr]] | data de naissença = <!-- {{Data naixement|YYYY|MM|DD}} -->[[1562]] | luòc de naissença = [[Madrid]] | data de decès = <!-- {{Data defunció i edat|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->[[1635]] | luòc de decès = Madrid | lenga = [[Castelhan]] }} '''Félix Lope de Vega y Carpio''' ([[Madrid]], [[1562]] - id., [[1635]]) [[dramaturg]] e [[poèta]] [[Castelha|castelhan]] del periòde [[barròc]], un dels mai importants poètas e dramaturgs del ''[[Segle d'Aur espanhol]]'' de la [[literatura espanhòla|literatura en lenga castelhana]]. Lo volum d'òbras teatralas qu'escriguèt es 1500 o 2500, d'entre una impressionanta quantitat de 425 nos arribèron fin ara. Tamben signèt un grand nombre d'òbras dramaticas e poeticas de longor menora. == Òbra narrativa == La primièra istòria qu'escriguèt, ''La Arcadia'' ([[1598]]), es una novèla d'enfança qu'inclutz fòrça poèmas; de fach, lo succès de l'òbra venguèt del nom que foguèt donat precisament per aqueles verses. ''Los pastores de Belén'' ([[1612]]) es una autra pastorèla, e «al divin», incluguèt, de nòu, fòrça poèmas sacrats. Entre aquelas doas apareguèt lo [[roman bizantin]] ''El peregrino en su patria'' ([[1604]]), que se distinguís de las autras pèças del genre en cors dins tota Espanha e inclutz quatre gèstas liturgicas. ''La Filomena'' e ''La Circe'' son de recuèlhs poetics que contenon quatre novèlas cortas de tipe italian, dedicadas a Marta de Nevares, e que son abitualament editada jol títol de ''Novelas a Marcia Leonarda''. Dins la tradicion de ''[[La Celestina]]'', la comèdia umanista en lengua vulgar, se plaça ''La Dorotea'', "accion en prosa", que conta en forma de dialòg sas amors frustradas de jove amb Elena Osorio, amb un estrech estil popular. Se pensa, en mai, qu'auriá participat al costat d'autres autors, coma [[Pedro Liñán de Riaza]], a l'elaboracion de la ''Segona partida del Quichòte'', signada per un inexistissent [[Alonso Fernández de Avellaneda]]. == Òbra lirica == [[Fichièr:Lope de Vega (M. Fuxà) Madrid 01.jpg|thumb|150px|right|Estàtua a [[Madrid]], per [[Manel Fuxà i Leal]] ([[sègle XIX]]).]] Son òbra poetica utilizèt totas las formas cultas possiblas e tanben foguèt atirat per la poesia lirica populara, qu'inseriguèt sovent dins sas comedias, e l'estil de [[Luis de Góngora y Argote|Góngora]], encara que, en general, defendèt lo «vèrs clar», ja que el seu ideal poètic consistia en un sabent ''casticisme'' que mesclava al meteis temps lo gèni de la poesia ''cançonera'' del XV, la tradicion de ''El Romancero'' e l'elegància dels mèstres italians. Compausèt, en mai de ''La Filomena'' e ''La Circe'' tres grands recuèlhs de vèrses lirics: ''Rimas'' (1604), ''Rimas sacres'' (1614) e las ''Rimas humanas y divinas de Tomé Burguillos'' (1634). Aqueles libres s'inscrivon dins lo corrent liric denominat [[Petrarquisme]] Levat aqueles libres lirics, i a d'estils divèrses: ''La hermosura de Angélica, con otras diversas rimas'', 1602. ''Cuatro soliloquios'', 1612, jol pseudoním de Gabriel Padecopeo. ''Romancero espiritual'', 1619, ''Triunfos divinos, con otras Rimas sacras'', 1625 , ''Soliloquios amorosos de un alma a Dios'' (1626) e ''Laurel de Apolo, con otras rimas'' (1630), que passa en revista, coma ja lo faguèt Cervantes dins son ''Viaje del Parnaso'', lo panorama poetic de son temps. == Òbra dramatica == [[Juan Pérez de Montalbán]], escrivan de comèdias, son discipòl, afirma dins son ''Fama póstuma'' que Lope escriguèt qualques mil uèit e cent comèdias e quatre cent dramas liturgics, que fòrça son perdidas. L'autor d'esperel èra mai modèsta e dins sa òbras estimèt qu'aviá escrich qualques mil cinc e cent, tot unclutz; mas plansegur lo nombre es mai elevat. Se destacan las seguentas: ''Peribáñez y el Comendador de Ocaña'' (1610), ''Fuenteovejuna'' (1612-1614), ''La dama boba'' (1613), ''Amar sin saber a quién'' (1620-1622), ''El mejor alcalde el rey'' (1620-1623), ''El caballero de Olmedo'' (1620-1625), ''La moza de cántaro'', ''Por la puente, Juana'' (1624-1630) e ''El castigo sin venganza'' (1631). Son estil se nomena nòva comèdia perque passa las normas classicas del teatre, atal mescla los episòdis comics e dramatics e respècta pas la règla de les tres unitats (una sola accion dins un sol luòc pendent un jorn). Son objectiu principal, coma lo resumís dins ''[[Arte nuevo de hacer comedias en este tiempo]]'', es divertir lo public e per aquela fin quina que siá mena es licit, s'alunhant dels tèrmes qu'impausèt [[Aristòtel]]. [[Marcelino Menéndez Pelayo]] divisèt sa òbras segon lo tèma en: dramas d'[[onor]], òbras sus la [[venjança]], dramas istorics, òbras inspiradas del ''Romancero'', dramas situats a l'estrangièr, comèdias de costums, comèdias de capa e espasa, òbras de tipe bucolic, òbras sus la [[mitologia]] e teatre religiós. == Vejatz tanben == * [[Sègle d'aur espanhòl]]. == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * {{es}}[https://web.archive.org/web/20100929164346/http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/Lope/index.shtml Biblioteca d'Autor Lope de Vega dins la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] {{literatura}} [[Categoria:Roman espanhòl]] [[Categoria:Autor espanhòu deu sègle XVII]] akmplc1d536sdcgmlx53429ir0flvzr 0 114631 2502898 2281986 2026-06-17T08:23:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan |carta=es | nom = Tirso de Molina | nom de naissença =Gabriel Téllez | imatge = Fray Gabriel Téllez, Tirso de Molina.jpg | activitat = [[dramaturg]] | data de naissença = [[24 de març]] de [[1583]] | luòc de naissença = ?[[Madrid]] | data de decès = [[12 de març]] de [[1648]] | luòc de decès = [[Almazán]] | lenga = [[Castelhan]] }} '''Tirso de Molina''' ([[24 de març]] de [[1583]] - [[12 de març]] de [[1648]]), de son nom vertadièr '''Gabriel Téllez''' es, amb [[Lope de Vega]] e [[Pedro Calderón de la Barca]], un dels grands autors de [[teatre]] del [[Sègle d'aur espanhòl]]. Es celèbre per aver escrich la primièra pèça de teatre sul personatge mitic de [[Don Juan]], abans [[Molière]]: ''[[El Burlador de Sevilla y convidado de piedra|El Burlador de Sevilla]]''. Se situa sa naissença a [[Madrid]], mas se sap res de son enfança. Dintrèt al convent de la Mercé a setze ans e prononcièt sos vòts un an mai tard, en [[1601]]. Aprèp d'estudis à [[Guadalajara (Espanha)|Guadalajara]] e [[Salamanca]], demorèt en [[Galícia]] e [[Portugal]], passèt qualque temps a [[Sevilha]], puèi embarquèt per [[Haití (illa)|Sant Domingo]] ont demorèt dos ans. Tirso de Molina foguèt un autor fecond. Ecriguèt 317 [[comèdia]]s de mors, d'intriga, de caractèrs, moralas e litugicas. L'essencial de son òbra foguèt producha entre [[1610]] e [[1625]], periòde pendent que foguèt fòrça popular coma òme de teatre e frequentava assiduament la Cort e los literaris. Aquela popularitat s'acabèt subte quand en [[1624]], una « Assemblada de Reforma » l'accusèt, el e d'autres autors, de corrompre las mors per de « comèdias profanas ». Foguèt alra condamnat a daissar la Cort e li foguèt interdit d'escrire pel teatre. En [[1632]] foguèt nomenat cronicaire de l'[[Òrdre de la Mercé]], puèi comandor del convent de [[Soria]]. Moriguèt en 1648 a [[Almazán]]. == Annèxes == == Vejatz tanben == * [[Sègle d'aur espanhòl]]. === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20170709203606/http://www.tirso.fr/ Cronologia] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20091004113801/http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/tirso/index.jsp Portal per cervantesvirtual] {{literatura}} [[Categoria:Literatura espanhòla]] [[Categoria:Naissença en 1579]] [[Categoria:Decès en 1648]] fwbwff69mcirgfs96ti51apewf085lc 0 121875 2502873 2494445 2026-06-16T18:32:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502873 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Machiavelli Principe Cover Page.jpg|thumb]] [[Fichièr:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait.jpg|thumbnail|Retrach postum de Nicolau Maquiavèl. Palazzo Vecchio. Florença]] '''''Lo Prince''''' (''Il Principe'' {{it}} o ''De Principatibus'' {{la}}) es un tractat de [[politica]] escrich per [[Nicolau Maquiavèl]] ([[1469]] - [[1527]]). L'òbra, escricha en [[1513]], interrompèt temporàriament la redaccion dels ''[[Discorses sul primièr decenni de Titus Livi]]'', e completada mai tard lo primièr semestre de [[1514]]; foguèt dedicada a [[Laurenç II de Medici]] que tanben dediquèt lo darrièr capítol (XXVI), escrich possiblament per lo pregar de liberar e d'unificar politicament [[Itàlia]]. ''Lo Prince'' foguèt publicat postumament en [[1532]] e representa una estapa importanta dins lo desvolopament d'una concepcion realista de la politica. L'òbra foguèt considerada coma lo punt de despartir de la sciéncia politica modèrna que Maquiavèl, se fondant sul [[Naturalisme (filosofia)|naturalisme]] [[Renaissença|renaissentista]], trenca amb la dependéncia de la politica amb la morala, la religion o a l'idealizacion e realiza un analisi e descripcion de la societat que se basa sus la ''realitat efectiva'', segon de principis realistas e immanents. == Tèsi politica del Prince == Malgrat las conviccions republicanas de Maquiavèl, ''Lo Prínce'' defend una tèsi absolutista del poder politic, coma solucion a la flaquesa e fragmentacion dels pichons Estats italians per que pòscan far front a las poderosas monarquias francesa e espanhòla. Es dins aquel contèxte que cal interpretar la figura del ''prince nòu'' que demanda un Estat nacional Italian de fòrta coesion. == Estructura de l'òbra == Es dividida en quatre partidas principalas: * Capítols I-XI: Cossí advenisson e cossí demòran los principats, sobretot l'interessan los principats nòus. Dins lo capítol IX fa referéncia als principats eclesiastics e mòstra lo seu mesprètz per la politica temporala de la [[Glèisa]] (Lo libre publicat a Roma en 1532 amb privilègi papal siaguèt pr'aquò mes a l'[[Indèx dels libres proïbits de l'Inquisicion|Indèx dels libres proïbits]] per l'[[Inquisicion]] de 1559 a 1929.<ref>[https://web.archive.org/web/20100109095934/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01482418545691683008813/index.htm ''Nouus index librorum prohibitorum et expurgatorum'']</ref>). * Capítols XII-XIV: Sul problèma de la securitat e las armas, las considèra indispensablas e que lo prince siá al front de l'[[armada]]. * Capítols XV-XXIII: Comportament del prince al respècte dels subjèctes e amics. Fa una politica realista conscient que las aparéncias son sovent mai efectivas que la vertat, que, avegadas la morala se la cal daissar de costat (a la favor dels interesses collectius que lo governant deu de donar sobretot e sens èsser [[òdi|odiat]] pel seu pòble. * Capítols XXIV-XXVI: Estúdia la situacion contemporanèa de l'[[Itàlia]] de la seuna epòca per n'assegurar lo reviscòl. Dins aquel aspècte la posteritat se trufèt de Maquiavèl, considerant que el, "l'oportunista", "lo maquiavelic", pretendiá pas vertadièrament descriure la politica, mas unicament crear "una aisina" per l'Itàlia oprimida pels estrangièrs (e non pas un escrich vertadièrament dedicat a totòm que vòlga ne far usatge, es a dire, a tota l'umanitat). En definitiva encara que Maquiavèl dobta pas de la validitat de la [[morala]], la subordona a las finalitats de l'[[Estat]]. Pasmens destaca que lo prince non es lo mèstre del principat mas lo seu servitor. Maquiavèl vei un modèl contemporanèu de l'Estat nòu dins la figura de [[Cesar Borgia]]. == Vejatz tanben == * [[Miralh dels princes]] * ''[[La Mandragòra]]'' == Referéncias == <references/> == Bibliografia : == * MAQUIAVÈL Nicolau Lo Prince traduccion en occitan 2025 IEO Edicions ISBN: 978-2-85910-648-5 6mz4mbl0068aj80s95or0kzo4sckp1v 0 121923 2502899 2502510 2026-06-17T08:41:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502899 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Stirling Warwolf Trebuchet.jpg|thumb| upright=1.5|right|Trabuc bastit segon lo warwolf]] Lo '''trebuc''' es una pèça d’[[artilhariá]] medievala de [[contrapés]]. Es una [[maquina de sètge]] que foguèt utilizada a l'[[Edat Mejana]], per destruire la [[maçonariá]] de la muralhas, o per lançar de [[projectil]]s per dessús los [[Barri (arquitectura)|barris]]. Lo trebuc de [[contrapés]] apareguèt dins la primièra partida del [[sègle XII]] dins los païses del bacin mediterranèu a l'encòp dins las tèrras crestianas e dins las regions contrarotladas pels musulmans<ref>{{en}} David Nicolle/Gerry Embleton/Sam Thompson, ''Medieval Siege Weapons. Western Europe AD 585-1385'', Osprey Publishing, 2002, p.18.</ref>. Podiá lançar de projectils de tres cents liuras ({{unitat|140|kg}}) e los projectar de granda velocitat contra los barris enemics. Segon las circonstàncias, de cadavres infectats per de malautiás foguèron getats dins las vilas per tòca de propagar las epidèmias d'entre los asetjats, es la varianta medievala de la [[Arma biologica|guèrra biologica]]. Lo trabuc de compés aparegut en [[China]] a l'entorn del [[sègle IV]], en Euròpa al [[sègle VI]] e venguèt obsolet solament al [[sègle XVI]], plan aprèp l'introduccion de la [[polvera]] de [[canon]]. Lo trebuc es fòrça mai precís que los autres [[Catapulta (arma)|catapulta]]s de l'[[Edat Mejana]]. Pendent las [[crosadas]], [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]] donava de noms plan evocators als dos trabucs utilizat al [[Sètge de Sant Joan d'Acre (1191)|sètge de Sant Joan d'Acre]] en [[1191]] "God's Own Catapult" e "Bad Neighbor<ref>"Neatorama - Trivia." [http://www.neatorama.com/2008/03/02/trivia-gods-own-catapult-and-bad-neighbor-trebuchets/ en linha]</ref>". ==Las armas de contrapés == [[Imatge:Trebuchet Castelnaud.jpg|thumb|right| upright=1.3|Trebuc al [[Castèl de Castelnòu e La Capèla|Castèl de Castelnòu]]]] L’edat d'aur del trebuc se situa al [[sègle XIII]]. Foguèt utilizada pendent la [[crosada dels Albigeses]], coma lo mòstan d'escavacions fachas a [[Carcassona]] e al [[castèl de Montsegur]] per exemple. S'estima comunament que lo trebuc podava tirar de [[bolet (artilhariá)|bolet]]s pesant fins a {{unitat|120|[[quilograma|kg]]}} cap una distància d’un pauc mai de {{unitat|200|[[mètre|m]]}}. Se deviá mantenir una distància minimala de 150-200 mètres per se tenir fòra de portada los [[arc|arquièr]]s assetjats. Una maquina de talas dimensions èra mai sovent emplegada coma arma de [[sètge]]. Èra puntada cap a un punch precís dels [[barri (arquitectura)|barri]]s enemics qu'èran alara bombardats. Lo trebuc constituava tanben una arma de [[dissuasion]] eficaça. En efècte, sufisiá a vegadas que los assetjants comencèron a erigir une maquina per que la plaça fòrta capitule. Lo trebuc fuguèt remplaçat per l’artilhariá de [[polvera]] fins a que se daissèt l'usatge pendent lo [[sègle XVI]]. Ambedos sistèmas d’armament coexistèron en efècte pendent prèp de tres sègles alara que l’artilhariá de polvera foguèt introducha al començament de la [[guèrra de Cent Ans]] opausant los [[França|Franceses]] als [[Anglatèrra|Angleses]], e pendent lo sètge d’[[Orleans]]. Cal dire qu'a l’epòca, lo trebuc èra d’un usatge mai aisit e subretot mens dangierós que l’artilhariá de polvera. Una de las darrièras utilizacions del trebuc coma arma de sètge que foguèt consignada per escrich data de [[1521]]. Per manca de polvera, [[Hernán Cortés]] faguèt montar un trebuc al sètge de la capitala [[aztèca]] [[Tenochtitlán]]. Se dich que seviguèt pas mai d'un còp e que provoquèt la seuna destruccion al primièr tir. == Caracteristicas tecnicas == Se las dimensions e la massa de la maquina pòdon variar fòrça d’un modèl a un autre, un trabuc de talha mejana deuriá possedar las caracteristicas tecnicas seguentas: * Logor de la [[vèrga]]: 8 a {{unitat|12|mètres}} ; * Massa del [[contrapés]]: entre 10 e {{unitat|18|tonas}} ; * Massa dels [[bolet (artilhariá)|bolet]]s: de 80 a {{unitat|100|quilogramas}} ; * [[Portada]] maximala: un pauc mai de {{unitat|200|mètres}}; * Nombre de servissents: prèp de 60 personas (fustièrs, picapeirièrs, manòbras, eca.) ; * [[Cadéncia]] de tir : 1 a 2 per ora. ==Foncionament del trabuc== [[Fichièr:Trebuchet swinging move.gif||thumb|300px|Principi de foncionament]] Es fach d’un assemblatge ligant una [[vèrga]] a un [[contrapés]] articulat. De l'autre costat èra ligat una pòcha qu'èra plaçat lo [[projectil]], mai sovent un [[bolet (artilhariá)|bolet]] de pèira talhada. Lo foncionament del trabuc utiliza lo principi mecanic del [[palfèr]] per propulsar una pèira o d'autres projectils fòrça mai luenh e amb mai de precision qu’una [[Catapulta (arma)|catapulta]] balança fins a la posicion verticala e, amb l’ajuda un [[croquet]], una de las extremitats de la [[Fronda (arma)|fronda]] se desliga, propulsant lo projectil cap a la cibla amb una granda fòrça<ref>FAT{{en}}[https://web.archive.org/web/20100503211719/http://www.trebuchet.com/firstfat The Original Floating Arm Trebuchet] sus [[trebuchet.com]]</ref>. == Descripcion detalhada == '''''Nota:''' Aquela descripcion tradusís aquela de l’''Encyclopédie médiévale'' de [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet le Duc]] que compila las coneissenças teoricas sul trabuc a la fin del [[sègle]].'' [[Imatge:Villard de Honnecourt.djvu|page=59|thumb|right|Pagina del casnèrn de [[Villard de Honnecourt]] que se pòt legir la frasa citada per [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet le Duc]]]] [[Villard de Honnecourt]]<ref>Voir l’album de [[Villard de Honnecourt]], publié par MM.&nbsp;Lassus e [[Alfred Darcel]] ([[París]], Delion, [[1858]]), e l’edition anglesa publicada per M. Willis ([[Oxford]], Parker).</ref> nos dona lo dessenh d’un de'aqueles grands trabucs de [[contrapés]], tan fòrt emplegats pendent las [[guèrra]]s del [[sègle XII]] e [[sègle XIII|XIII]]. Alara que l’elevacion d'aquela maquina manca dins lo [[manuscrich]] de nòtra [[arquitecte]] [[Picardia|picard]] del [[sègle XIII]], pasmens la figura quel presenta e l’explicacion ajuda a comprendre aquelas menas de maquinas. Villard escrich al bas de son plan la legenda seguenta (del francés ancian): ::''{{cita|Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• [[torn]]s e la [[Còrda]] dobla amb que se ravala la [[vèrga]]. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas [[cana]]s de long e •ix• [[pé (unitat)|pé]]s de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha&nbsp;(*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.''<br /> <small>(*) La flècha designa una [[Cavilha (menuisariá)|cavilha]].</small>}} === Lo trabuc dels Albigeses === Al sètge del castèl de [[Menèrba]] (en Minerbés), Pierre de Vaux-Cernay<ref>dins son {{fr}}Histoire des Albigeois</ref> dich, ''se levèt del costat dels [[Gascon]]s una maquina d'aquela que se nomena [[manganèl]]s, qu'i trabalhavan nuèch e jorn amb fòrça d’ardor. Quitament, al mièjorn e al nòrd, s'auçava doas maquinas, saber una de cada costat. Fin finala, del costat del [[comte]], es a dire a l’[[orient]], èra una excellenta e imensa [[pèirièra]], que cada jorn costava vint e una liuras pel [[salari]] dels obrièrs qu'i èran emplegats.'' Al sètge de [[Castèlnòu d'Arri]], començat contra [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]], lo comte de [[Tolosa]] faguèt ''{{cita|preparar un engenh de grandor monstruosa per roïnar las muralhas dels [[castèl]], que lançava de pèiras enòrmas, e capvirava tot çò qu'atenhava... Un jorn, lo comte (Simon de Monfort) s’avançava per destruire aquela maquina; e coma los enemics l’aviá rodejada de valats e de clèdas de tal biais que nòstres gents podavan pas i arribar...}}'' En efècte, totjorn s'encledava aquelas maquinas tan per empachar los enemics de las destruire que per preservar los òmes que las servissián. Al sètge de [[Tolosa]], Pierre de Vaux-Cernay conta que, dins lo combat que Simon de Monfòrt foguèt tuat, ''{{cita|lo comte e lo pauc de monde qu'èra amb el se retirant per causa d’una granissa de pèiras e de l’insuportable trumada de flèchas que los accablavan, s’arrestèron devant las maquinas, darrièra de clèdas, per s'aparar de las unas e de las autras&nbsp;; perque los enemics lançavan suls nòtres una enòrma quantitat de peiras mejans dos trabucs, un [[manganèl]] e mai engenhs...}}'' Es alara que Simon de Monfòrt foguèt atengut per una pèira lançada per una [[peirièra]] que se ne servissiá las femnas, sus la plaça de [[Basilica de Sant Sarnin|Sant Sarnin]], es a dire a cent tesas al mens del luòc que se passava lo combat.. [[Villard de Honnecourt]] nomena l’engenh de contrapés suspendut per de bièlas, de contrapés en forma de panièras, trabuc&nbsp;; que se deu conclure que se lo manganèl es tanben un engenh de contrapés, sonque pòt èsser un engenh de balancièr, coma aquel figurat dins lo [[bas relèu]] de Sant Nazèri de Carcassona<ref>{{fr}}[[Bas relèu]] que se supausa representar la mòrt de Simon de Monfòrt.</ref> e dins fòrça de imatges de manuscrichs. == Nòtas e referéncias== <references/> ==Bibliografia == *{{en}}Chevedden e al., Scientific American, 1995, cap: The Trebuchet [https://web.archive.org/web/20040726001919/http://www.deremilitari.org/resources/pdfs/trebuchet.pdf en linha *{{en}}Paul E. Chevedden; Dumbarton Oaks Papers, No. 54; cap: The Invention of the Counterweight Trebuchet:A Study in Cultural Diffusion (TEXT) [http://web.archive.org/web/20040723113719/http://www.doaks.org/DOP54/DP54ch4.pdf en linha] *{{en}}Byzantine Heavy Artillery: The Helepolis in Greek, Roman, and Byzantine Studies, 1998 *{{en}}Christopher Gravett; Medieval Siege Warfare; ed: Osprey Publishing} *{{en}} Peter Vemming Hansen; Medieval Siege Engines Reconstructed: The Witch with Ropes for Hair; jorn: Military Illustrated, 1992 == Ligams extèrnes == {{commons|Trebuchet|trabuc}} * {{en}}[http://www.pbs.org/wgbh/nova/lostempires/trebuchet/ Secrets of Lost Empires: Medieval Siege (building of and history of trebuchets)], from the [[Nova (TV series)|NOVA]] website *{{en}}[https://web.archive.org/web/20040525103721/http://www.algobeautytreb.com/trebmath35.pdf Trebuchet Mechanics] {{pdf}}) *{{en}}[https://web.archive.org/web/20090330043815/http://www.fvc3.com/videos/trebuchet.html Video of a Spring Trebuchet in action] *{{en}}[https://web.archive.org/web/20100129000643/http://www.catapults.info/trebuchets Historical accounts of the Trebuchet] *{{en}}[https://web.archive.org/web/20140117034804/http://www.warwicksiege.co.uk/ Warwick Trebuchet] * {{en}} [http://www.redstoneprojects.com/trebuchetstore/trebuchet_history.html Istòria del trabuc]. * {{fr}} [http://www.youtube.com/watch?gl=FR&hl=fr&v=iir0d8WQMCE Demonstracion de tir de trabuc de l'AMQ la [[Fèste mediévala]] de Saint-Marcellin (Quebèc)] * {{fr}} [http://fr.youtube.com/watch?v=7EVBsBZ7pf0 Demonstracion de tir d'un trabuc optimizat a l'IUT d'Orleans]. * {{fr}} [http://medieval.mrugala.net/Armes%20de%20siege/Trebuchet.htm Site amb descripcion, fotos e plans] ; * {{fr}} [http://larressingle.free.fr/trebuchet.htm Demonstracion de tir a Larressingla en Gasconha]. [[Categoria:Engenh de sètge]] gu68wx4r29tljz4oy7q0y38w28uj1yb 0 124610 2502877 2502497 2026-06-16T21:47:30Z Alaric 506 44932 Talltorta 2502877 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bolvir''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Talltorta=== La prononciacion es [taʎ'tɔrtə] o [taʎ'ttɔrtə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltorta'' en 941, al sègle X, 1086, 1163, al sègle XIII, 1072, 1253, 1268 i 1463, ''Tayltorta'' en 1359. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un nom a associar ambe ''Talltendre'', del municipi de [[Bellver de Cerdanya]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas essencialament en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir »; per l'autre ''Tal-ten-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait). Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta''; las fòrmas en ''-a'' s'explican per la neutralizacion de ''e'' e ''a'' en catalan oriental. Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} p00du2qgs7349ev5cac088cm060g0pf 0 125908 2502872 2502801 2026-06-16T18:25:07Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502872 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensa es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} juk8wlebbgk8fptoglrmkqphwls0nl7 2502875 2502872 2026-06-16T20:59:16Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensan es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== La prononciacion es [taʎ'tɛndrə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltennar'' en 839, ''Taltendre'' al sègle XIII e en 1359, 1260, 1270, 1277, 1285 e 1286, ''Tattendre'' (per ''Talt-'') al sègle XII, Una sola fòrma en ''Tallt-'' al sègle XIII. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un mot a associar ambe ''Talltorta'', del municipi de [[Bolvir]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de ''Tal-ten-te'', ''Tal-tol-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait), per l'autre « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir ». Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla. Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} e3r9fign2zp34aua9uncruarznk9luu 2502878 2502875 2026-06-16T22:04:12Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502878 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref> ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensan es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== La prononciacion es [taʎ'tɛndrə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltennar'' en 839, ''Taltendre'' al sègle XIII e en 1359, 1260, 1270, 1277, 1285 e 1286, ''Tattendre'' (per ''Talt-'') al sègle XII, Una sola fòrma en ''Tallt-'' al sègle XIII. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un mot a associar ambe ''Talltorta'', del municipi de [[Bolvir]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de ''Tal-ten-te'', ''Tal-tol-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait), per l'autre « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir ». Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla. Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. ===Ordèn=== Popularament, l'apèlan ''Talltendre de Dalt'', mès coneisson [ur'dɛn]. Las fòrmas ancianas son ''Orden'' en 839, 1058, 1359, 1628, ''Ordeil'' en 1073 (error ?). <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29336</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} job6ics2la0tycwh9qsjqp6v53t8a60 2502888 2502878 2026-06-17T04:51:36Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Bellver=== La prononciacion es [baʎ'be] o, a la quita vila [bəl'bɛ] o [baʎ'bɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Bello Videre'' en 1225, ''podium de Bello videre'' tanben en 1225, ''Beluezer'' en 1255, ''Belueder'' tanben en 1255, ''Pulchro Visu'' al sègle XIII, ''Bellver'' en 1359. Representa ''bellum videre'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 415-416 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7162</ref>, coma [[Belvés de Castilhon|Bèuver o Beuver]]. ===Pi=== ''Pi'' es eretièr de ''pinus'', « pin ». La prononciacion es [(ə) 'pi]. Las fòrmas ancianas son ''Pinum'' en 982, 1010, 1034, ''Pino'' en 1040, ''Pi'' en 1359 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31435</ref>. ===Riu (de Santa Maria)=== Lo nom es atestat ''Riu de Pedra'' e en 1359 ''Riu de Pera''. I a just un riu pichon, mès n'i a pas dins d'autres ''Riu''s. I a en toponimia catalana de noms germanics en ''-rîk'' al genitiu. ''Riu'' pòt èsser format del nom ''Arrik'', ''Haririk''. ''Riu'' pòt èsser ''villa Arrīcī'' > ''villa Riu''. Justament a Bellver, i a un ''Cortariu'' < ''Corte Arici'' (de ''Haririk''). I a pas de pròva çaquelà per manca de fòrmas ancianas en ''-riz'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 399 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35077</ref>. ===Bor=== La prononciacion es [bor]. Las fòrmas ancianas son ''Borre'' en 839, en 1270, ''Bor'' en 982, 1359, ''Borro'' en 1011, ''Borr'' en 1061, al sègle XIII, 1371, al sègle XII, al sègle XIII. Es un toponime ibèrobasc, puslèu ibèr aqueste, ambe'l tractament rosselhonés-cerdan de ''-rre'' coma ''-r''. Çò que li donèt lo nom foguèt l'accident espeleologic de la ''Fou de Bor'' [''Fou'' = barranc, passatge estret], espeluga amont del vilatjòt. I a de variantas ambe ''ò'' dubèrta, coma lo comengés ''abòr'', « gòrja ». La basa etimologica es [borre], [borru], o ambe [ŭ] brèu <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10069</ref>. ===Baltarga=== La prononciacion es [bəl'targə]. Las fòrmas ancianas son ''Baltarga'' en 890, 891, 965, 1098, ''Belltarga... Baltarga'' en 891, ''Baltarga... Bautarga'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Baltarge'' en 1359. Es un nom [[basc]] o bascoïde, que ven d'un derivat privatiu de ''*biltar'', varianta de ''bildar'' « causa infima, gran de sable », ambe'l sufixe ''-ga'' qu'a per sens « mancança, nullitat ». Coma Baltarga es al començament del terren planièr, lo sens que motivèt lo nom es « sense calhau ni sable » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 331-332 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5646</ref>. ===Olià=== Es un nom aparentat a 25149 ''Oliana''. La prononciacion es [u'lia]. Lo nom es atestat ''Olia'' en 1260, 1269, 1271 i 1629. Ven del nom latin d'òme ''Oleius'', ambe'l sufixe ''-anum'', que dona pas ''-eja-'' dins lo nòrd-oèst catalan <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28976</ref>. ===Talló=== La prononciacion es [tə'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Tellone'' en 835, ''Ste Marie Tollonensis'' en 839, ''in pago Tollonense'' en 948 e 959, ''Tollone'' en 983, ''villa Telone'' al sègle XI e en 1011, ''Tollo'' en 1055, ''Tollono'' en 1058, ''Toló'' en 1072, ''Teló'' al sègle XIII, ''Thelone'' en 1225, 1323, ''Telló'' en 1359, etc. Las variantas ambe ''l'' simpla se pòdon interpretar en ''-ll-'' a l'epòca. Lo nom de sant ''Thillo'', ''-onis'', monge a [[Solenhac]] ([[Nauta Vinhana]]) o a [[Solanhac]] ([[Naut Léger]]) fornís una basa, atal coma lo nom castelhan medieval ''Tello'' e son patronimic ''Téllez'' , donc seriá un nom germanic d'òme en ''Til-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 218-219 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42496</ref>. ===Nas=== La prononciacion es [nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anacz'' cap a 1200, en 1260 e 1271, ''Anaç'' en 1294, ''Anas'' en 1620. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28238</ref>. ===Beders=== La prononciacion es [bə'dɛs]. Las fòrmas ancianas son ''Biterris'' en 839, ''Beders-Baders'' en 890-891, ''Beders'' al sègle X e XI, ''in villa Bederrs'' en 983 e 1293, ''Betera'' en 1260, ''Bederres'' en 1267, ''Bederz'' al sègle XIII, ''Baders'' en 1359, 1386. L'etime es ''Biterres'' < [[basc]] ''bide-erri'' « vilatge del camin », cf. [[Besièrs]], latin ''Biterris''. Lo camin es benlèu lo que va dempuèi Beders cap a Riu e Grus. La dentala de ''bide'' « camin » oscillava o aviá una valor intermediàra, entre ''-d-'' e ''-t-'' (per Besièrs, mencions ''Beders'' e tanben ''Bezers'' anciana e recenta, mès dins l'Antiquitat ''Biterris'' ambe ''-t-'', ''Baeterrae'' (segon Weisgerber). Lo rapòrt entre ''Biterris''/''Besièrs'' e [[Bedarrida]] es pas esclarzit [''Betorrida'' en 814], nimai benlèu ambe [[Botorrita]], entre [[Saragossa]] e [[Calatayud]], ont an trobat un bronze celtibèr [sul site de l'oppidum de ''Contrebia Belaisca'']. [[Bièrt]] es benlèu un derivat de ''Biderr-'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6793</ref>. ===Éller=== La prononciacion es ['eʎə] a [[Puigcerdà]] e dins lo vilatge; darrèr la preposicion ''a'', sovent [əj'eʎə]. Las fòrmas ancianas son ''Ellar'' en 839, ''Ellura'' en 1012, ''Eler'' en 1183, 1324, 1359. La grafia es ''Éller'' e non pas ''Éllar'', quitament se ''a'' es etimologic : en catalan, ''a'' > ''e'' en posicion pòsttonica intèrna. Lo -a apondut dins la fòrma ''Ellura'' es l'article basc, que se plaça a la fin dels mots. [[Alhartenh]] (''Illartein'' en [[francés]]), en [[Conserans]], es un nom bascoaquitanic ambe la terminason tipica en ''-enh''. En [[Andalosia]], dins un airal de fòrt substrat ibéric, i a una seria de noms en ''-ar'' pòsttonic coma Bédar, Canjáyar, Níjar, Lúcar, Huéchar, Escúllar, Mondújar, Huércal, Gérgal, Bayárcal, Gaidóvar e d'autres en ''-or'', coma Gádor, benlèu la prononciacion arabizada de la meteissa terminason e, a costat, ''Illar'' (accentuat, se supausa, sus ''I-''), plan près foneticament de Éller. L'etimologia es lo basc ''ĭllar'' « bruga », mès tanben « mongeta, gairossa ». Aquel mot qu'es tanben ibèr. Per ''Illar'', lo mossarabe consèrva sovent ''ĭ'' brèu coma [i] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 387-388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16833</ref>. ===Cortàs=== La prononciacion es [kur'tas]. Las fòrmas ancianas son ''Cortalz'' en 839, al sègle XII, ''villa Curtes'' en 1011, ''Cortalices'' al sègle XII, ''Cortalb'' al sègle XII, ''Cortaucz'' en 1260, 1277, 1281, 1286-1287, ''Cortç'', ''Corts'' en 1267, ''Chortis'' en 1267, ''Cortalls'' en 1271, ''Cortcz'' en 1285, ''Cortaz'' en 1330, ''Cor(t)as'' en 1628, ''Cortas'' en 1632. Una possibilitat es lo bas latin ''cōrte'', « domeni rural, ostal rustic senhoral » ambe'l nom germanic de persona ''Ál(h)ikis'' > ''Cortál(e)dz(e)s'' > ''Cortáldzs'' > ''Cortálts'', d'aquí doás evolucions, ''Cortàs'' e ''Cortáuts''. Çaquelà, cal explicar la pèrda del resultat de ''l'' o de ''l'' > ''u''. Dins la lenga medievala, ''l'' se vocaliza sovent davant una consonanta dentala e quitament se pòt amudir quand es precedida per una vocala posteriora : rosselhonés ''moltó'' > ''motó'', o en general la fòrma ''atre'' de ''altre'' < ''alteru''. Benlèu a jogat la proximitat, a 9 km, d'un lòc ''Cortaus'', benlèu derivat del bas latin ''cōrtāle'' « vilatjòt format de bòrdas » o « bòrda isolada » o qu'a la meteissa origina ambe nom germanic que ''Cortàs'' : los cerdans aurián ensajat de diferenciar los dos lòcs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 443-444 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15501</ref>. ===(Santa Eugènia de) Nerellà=== Nerellà es lo nom ancian. Las fòrmas ancianas son ''Neriniano'' en 839, ''Neriliano'' a la copia del sègle XII, ''villa Sta Eugenia de Nereliano'' en 1112. Es un nom de proprietat rurala en ''-anum'' ambe'l nom de persona ''*Nerinius'', de la familha de ''Nerius'', ''Nero'', ''Neronius'', ''Nerullius'' que se pensan es d'origina etrusca, puèi dissimilacion de ''-n-n-'' de 839 en ''-l-n-'' de las variantas pus recentas <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28433</ref>. ===Talltendre=== La prononciacion es [taʎ'tɛndrə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltennar'' en 839, ''Taltendre'' al sègle XIII e en 1359, 1260, 1270, 1277, 1285 e 1286, ''Tattendre'' (per ''Talt-'') al sègle XII, Una sola fòrma en ''Tallt-'' al sègle XIII. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un mot a associar ambe ''Talltorta'', del municipi de [[Bolvir]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de ''Tal-ten-te'', ''Tal-tol-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait), per l'autre « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir ». Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla. Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. ===Ordèn=== Popularament, l'apèlan ''Talltendre de Dalt'', mès coneisson [ur'dɛn]. Las fòrmas ancianas son ''Orden'' en 839, 1058, 1359, 1628, ''Ordeil'' en 1073 (error ?). <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29336</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 5vrqpsjppuyis0zxdt6bkmtz5apo5ty 0 126025 2502889 2499867 2026-06-17T06:04:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502889 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sarroca de Bellera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Jusan]]. {{entpopcat}} ==Toponimia== ===Sarroca de Bellera=== La prononciacion es [sa'rrɔka] (''Bellera'' non se ditz gaire). [''Sa'' es l'article arcaïc, encara mai o mens viu en tèrras palharesas]. Las fòrmas ancianas son ''in valle Bellaria'' en 866, ''in pau Bellariense'' en 895, ''Vellasia'' en 966, ''in rio de Bellasia'' en 967, ''castro Bellasia'' en 974, ''in castro Vellasia'' en 979, ''in valle Vellasia'' en 987, ''Bellaria'' en 973, ''castrum Belera'' en 1094, ''R. de Bellera'' en 1240, ''Guillelmus de Belera... Bellera'' en 1225, ''Bellera'' en 1280, etc. L'etime es lo nom femenin de persona ''Abellasia''. L'evolucion menèt a l'avaliment de ''A-'' inicial, confondut ambe un article o una preposicion, lo passatge de ''-s-'' intervocalica a ''-r-'', frequent en catalan (lo contrari arriba pas) e l'influéncia del sufixe ''-era'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 407 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7064</ref>. ===Erdo=== La prononciacion es ['ɛrdo]. Ven probablament del basc ''erdi-be'', « jos la mitat » (> ''*Èrdeve'' > ''*Èrdeu'' > ''Èrdo''). Lo centre geografic del territòri es a mièg camin d'Erdo a Santa Coloma, cap a 100 m per dessús d'Erdo, segon [[Joan Coromines]] (article signat XT, Xavier Terrado Pablo) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17214</ref>. ===Buira=== La prononciacion es ['bujra]. Lo nom es citat ''Boyra''. [Es un vilatge de l'ancian municipi de Benés, incorporat a Sarroca en 1972]. Es un lòc d'altitud plan nauta [1127 m] e expausat, sense acès, al vent de nòrd ([[tramontana]], localament ''vent de Port''). Lo nom s'explica pel grecolatin ''bŏrĕas'', « vent de nòrd » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 138 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11154</ref>. ===Lo Mesull=== La prononciacion es [al me'zuʎ] o [del m-]. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Xerallo=== [[Joan Coromines]] l'evòca ambe ''Anserall'' e autres lòcs aparentats. La prononciacion es [če'raʎo]. J. Coromines, en cercant, aparta las explicas germanicas o latinas. Lo nom sembla benlèu venir del basc ''aintzi'' (que se redusís a ''antzi'' quitament en [[basc]]), « palú, lòc aigassiu ». La deglutinacion de ''An-'' [confondut ambe ''En-''] es aisida. La finala ''-o'' conservada es pas estranha dins l'airal <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=49052</ref>. La finala en ''-erall(o)'' demòra a explicar. ===Sentís=== La prononciacion es [sen'tis]. Lo gentilici es ''sen'tizos'' o ''senti'zeŋs'' (adaptacion de la grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son (primièra lista) ''in vaselica Sancti Juliani, ... subtus villa Senticeto'' en 848, ''Sentiz'' en 1165. L'etime es segurament ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », e sentes, « romegàs, arbrilhons espinoses » e dels derivats tanlèu lo latin classic ''senticetum'', ''senticosus'', ''sentosus'', etc. Çaquelà apareis lo sent martir ''Tirs'' : ''villa Sancti Tirsi'' en 986, ''Sancti Tirsi'' en 1030, etc. Lo monestièr es supausat aver una dobla invocacion, Sent Julian e Sent Tirs. Demòra que l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38392</ref>. ===Manyanet=== La prononciacion es [maɲa'net]. las fòrmas ancianas son ''Maianed'' o ''Mayanet'' cap a 1200, ''Mayanet'' en 1358. Lo nom es un derivat de l'adjectiu ''medianus'', ''medianētum'', ambe'l sufixe collectiu ''-etum'', « ensemble d'endrets megièrs » (entre dos territòris, etc). A partir de la fòrma ''Meyaned(o)'', la nasalitat de las doás consonantas vesinas mena a ''*Menyanet'', assimilat en ''Manyanet'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 181 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24952</ref>. ===Benés=== Lo nom es atestat ''Petrus de Benes'' en 1233 e la prononciacion es [be'nes]. L'origina es preromana, benlèu lo basc ''iben-esi'', « barradissa o claus de bilhons ». Mès lo paronime ''Biniés'' sembla venir de la basa ''*binĕsse'' o ''*benĕsse'', valable per tots los noms aparentats, ambe un sufixe ''-ĕsse''. La rasic remembra ''Benante'', ''Benasc'' o ''Benós'' qu'an un aspècte ibero-basc (signat X.T.).</br> Non cal dobtar de l'origina iberobasca del nom, ni del ligam ambe'l basc ''iben'', « soc, tanc, tronc », benlèu ambe un sufixe ''-esse'', mès i a pas de pròva d'una ''-ss'' dobla e ''iben-esi'' demòra possible (signat J.C.) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 438 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7432</ref>. ===Vilella=== Es un derivat de ''vila'' (latin ''villa'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 14-15 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47123</ref>. ===Avellanos (e Castellnou d'Avellanos)=== ''Avellanos'' es una varianta precatalana [de la partida del nòrd-oèst catalan actual qu'aviá conservat la finala ''-o'', de ''-us'' / ''-um'' latin, dins un contèxte lingüistic de tipe [[gascon]], abans l'avançada del catalan] que correspond a ''Avellans'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 284 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4822</ref> (sembla representar « avelanièrs » dins la practica puslèu qu'« avelana »). ===Vilancòs=== Tractat ambe'ls noms en ''-anc'', que correspondon a de lòcs corbats o amagats, sovent a d'espelugas (caunas, balmas). Sembla d'origina indoeuropèa, mès sorotaptics que celtics <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46925</ref>. Aquela rasic es associada aicí a ''vila''. ===Sas=== Lo mot ''sas'' o ''sasso'' es omnipresent dins l'oèst catalan, en Aragon e Navarra, e sovent demòra un apellatiu. Non designa una montanya o un ròc, mès de terrassas de planòls nauts o de costats de montanhas de fòrma alongada, de tèrras pauc fertilas e que contrastan ambe'ls fons de las vals. Lo nom ven pas del latin ''saxum'', « ròc », per de rasons d'aspècte (es pas jamai una cima o un planòl rocós) e fonetica [''saxum'' > ''sais'' > ''sèish'', ''seix'']. La fòrma primitiva del mot deviá èsser ''*sassu'' o ''*sasso'', totjorn ambe una ''s'' dobla, segon lo testimoniatge de la fòrma aragonesa ''sasso'' e del plural catalan ''sassos''. Lo nom es atestat ''Sasso'' en 1022, ''Sas'' en 1281, etc. Es un nom preroman, de localizacion principala sus l'axe èst-oèst [[Lhèida]]-[[Òsca]]-[[Tudèla (Navarra)|Tudèla]], pas gaire al nòrd pirenenc, diferenta donc de la del basc, anciana o presenta. Sembla l'airal de ''carant'', que [[Joan Coromines]] atribuís a la lenga sorotaptica (de la [[cultura dels camps d'urnas]], paraceltica e non celtica segon el). I a de derivats coma ''sarda'' (probablament de ''*sassĭta'' > ''*sasda'') e ''sardera'', ambe'l sufixe ''-ĭta'', celtic e en general indoeuropèu; la terminason ''-io-'' es tanben indoeuropèa e, ambe ''sasso'', dona ''*sassio'' > catalan ''seix'', coma lo ''Seix de Salàs'' e [[Salàs de Pallars]] e près de [[Talarn]], dos noms indoeuropèus reconeguts [e estrictament celtics !]. Lo catalan ''seix'' correspond foneticament a l'ancian occitan ''sais'', ''saissa'', « gris », vengut probablament del celtic ''*sassia'', benlèu a l'origina « color del grun de cereala ». Òr, los sasses son de color grisenca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 56-59 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37754</ref>. ===La Bastida de Bellera=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://web.archive.org/web/20260106111051/https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qql736he0jibr978s5of9bxzqh6j0mt 0 160250 2502868 2435724 2026-06-16T15:17:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502868 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:William_Dyce_-_King_Lear_and_the_Fool_in_the_Storm.jpg|drecha|vinheta|360x360px|"Lo rei Lear e lo Fòl dins la Tempèsta" per William Dyce (1806–1864)]] '''''King Lear''''' es lo nom anglés de la [[tragèdia]] '''Lo rei Lear''' de [[William Shakespeare]]. Descriu la graduala davalada dins la foliá del personatge títol, après que dispausèt de son reilame fasent de donas a doas de sas tres filhas segon la flatariá que lor faguèron, menent a de consequéncias per totes. Derivat de la legenda de Leir de Bretanha, un rei celtic preromanic mitlogica, la pèça foguèt fòrça adaptada pel teatre e lo cinema. Redigida en 1605 e 1606, que foguèt pel primièr còp jogada pel festenal de Sant Esteve en1606, e foguèt attribuida a Shakespeare en 1608 dins la publication dins un in quarto de provenéncia desconeguda; pòt venir d'un manuscript o lo rebat d'una performança scenica. ''The Tragedy of King Lear'', una version mai teatrala, foguèt incluida en 1623 dins lo Primièr Folio. Unes editors modèrnes concatènan las doas, alara que d'autres insistisson que cada version a la sieuna integritat que se deu servar. Après la Restauracion anglesa, la pèça foguèt a vegada transformada amb una fin astruca pel public qu'amava pas lo ton escur e depriment, mas a partir de sègle XIX, la version originala de Shakespeare's original version foguèt considerada coma la realizacion ultima. Aquela tragèdia es subretot coneguda per sas observacions prigondas de la natura umana sofrenta e de las realcions familhalas. == Personatges == * Lear – Rei de Bretanha * Goneril – ainada del rei Lear * Regan – segonda filha del rei Lear * Cordelia – filha mai jove del rei Lear * Duc d'Albania – espós de Goneril * Duc de Cornwall – espós de Regan * Comte de Gloucester * Comte de Kent – mai tard deguisat en Caius * Edgar – filh de Gloucester * Edmund – filh illegitim de Gloucester * Oswald – intendent de Goneril * Fòl – fòl del rei Lear * Rei de França – pretendent e mai tard espós de Cordelia * Duc de Borgonha – pretendent de Cordelia * Curan – cortesan * Vièlh òme – ostalièr de Gloucester * Oficièr – emplegat per Edmund * Gentilòme – assistís Cordelia * Servicials de Cornwall * Cavalièrs de la segéncia del rei Lear * Oficièrs, Messatgièrs, Soldats, e Servicials. == Sinòpsi == [[Fichièr:Cordelia-in-the-Court-of-King-Lear-1873-Sir-John-Gilbert.jpg|vinheta|296x296px|''Cordelia a la Cort del rei Lear'' (1873) per Sir John Gilbert]] Lo rei Lear de Bretanha, tròp vièlh e volent se retirar dels devers de la monarquia, decida de divisar son reialme entre sas tres filhas, e declara que donarà la partida màger a aquela que l'ama mai. l'ainada, Goneril, parla la primièra, declarant son amor per son paire en tèrmes obsequioses. Influenciat per sa flatariá lo rei Lear vòl realizar lo partatge en favor de Goneril a l'acabar sa declaracion, quitament abans lo discors de Regan e Cordelia. Puèi avertís Regan que contunharà lo partage un còp qu'arà parlat. E al final quand es lo torn de la filha mai jove Cordelia, d'en primièr aquela refusa de dire quicòm ("Nothing, my Lord"<ref group="Trad.">Pas res, mon Lòrd</ref>) puèi declara qu'i a pas res de comparar amb lo sieu amor, pas de mots que cal per l'exprimar; parla onestament mas sens bestorns, qu'exaspèra lo paire. De colèra deserita Cordelia e fa lo parteja entre Regan e Goneril. Lo comte de Gloucester e lo comte de Kent observan: divisant son reialme entre Goneril e Regan, lo rei Lear atribuiguèt son reialme en partida egala entre los paratges del Duc d'Albania (espós de Goneril) e del Duc de Cornwall (espós de Regan). Kent objecta lo tractament injust del rei Lear per Cordelia; enrabiat per las protestacions de Kent, Lear lo faidís del país. Lo rei Lear alara convòca lo duc de Borgonha e lo rei de França, qu'ambedos prepausèron lo maridatge a Cordelia. Aprenent que Cordelia foguèt deseritada, lo duc de Borgonha retira sa demanda, mas lo rei de França es tocat per son onestat e pr'aquò se la marida. Mentretant, Gloucester introduguèt son filh illegitim Edmund a Kent. Lo rei Lear anóncia qu'anarà viure alternativament amb Goneril e Regan, e lors esposes. Se garda una seguéncia d'un centenat de cavalièrs, que seràn pagats per sas filhas eritièras. Goneril e Regan parlan en privat, revelant que lors declaracions èra falsas, e que veson lo paire Lear coma fòl, e vièlh. [[Fichièr:Lear_and_the_Fool_III.ii.jpg|vinheta|Aquarela del rei Lear e del Fòl dins la tempèsta (Acte III, Scèna ii)]] Edmund sentís son estatut illegitim, e intriga per se desfar de son ainat legitim Edgar. Engana son fraire Gloucester amb una letra falabricada, lo fasent pensar qu'Edgar se prepara a usurpar lo poder. Kent torna de l'exili deguisat en un Caius, e lo rei Lear lo pren per servicial. lo rei Lear e Caius se disputan amb Oswald, intendent de Goneril. Lo rei Lear descobrís qu'ara que Goneril preguèt lo poder, pas mai lo respecta. Sa filha li ordona de se comportar melhor e de reduire sa seguéncia. Enrabiat, lo rei Lear se'n va de l'ostal de Regan. Lo Fòl se frufa del malastre del rei Lear. Edmund apren de Curan, un cortesan, qu'es possible qu'aja una guèrra entre Albania e Cornwall, e que Regan e Cornwall arriban a l'ostal de Gloucester de vèspre. Utilizant l'advantatge de l'arribada del duc e de Regan, Edmund fenh una ataca per Edgar, e Gloucester es tot enganat. Deserita Edgar e lo proclama fòra de lei. Portant lo messatge del rei Lear a Regan, Caius torna encontrar Oswald a çò de Gloucester, encara se carpinha amb el, e es plaçat al carcan per Regan e son marit Cornwall. Quand lo rei Lear arriba, objècta del maltractament de son messatgièr, mas Regan es tan mespresenta per son paire que n'èra Goneril. Lo rei Lear es enrabiat mas impotent. Goneril arriba e pièja l'argument de Regan contra el. Lo rei Lear cedís completament a sa rabia. Se ronça dins una tempèsta per fulminar contra sas filhas ingratas, acompanhat pel Fòl trufaire. Kent mai tard lo seguís per l'aparar. Gloucester protesta contra lo maltractament del rei Lear. Amb la dissolucion de la seguéncia d'un centenat de cavalièrs del rei, lo sols companhs que demoran son Fòl e Caius. Rodant per l'èrm après la tempèsta, Edgar, jos la forma d'un baug nomenat Tom o' Bedlam, encontra lo rei Lear. Edgar delira baujament alara que lo rei Lear condamna sas filhas. Kent los mena cap a un abric. [[Fichièr:Edwin_Austin_Abbey_King_Lear,_Act_I,_Scene_I_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|esquèrra|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear: l'adieu de Cordelia ''per Edwin Austin Abbey]] Edmund denóncia Gloucester a Cornwall, Regan e Goneril. Revèla la pròva que son faire conéis l'imminéncia d'una invasion francesa destinada a tornar installar lo rei Lear al tròn; e ja l'armada francesa aviá acosta l'illa britanica. Alara qu'Edmund se'n va amb Goneril per avertir Albania de l'invasion, Gloucester es arrestat, e Regan e Cornwall abornian Gloucester. Mentretant, surgís un servicial enrabiat de çò que vei, ataca Cornwall, lo ferissent a mòrt. Regan tua lo servicial, e ditz a Gloucester qu'Edmund lo traïguèt; alara acaba coma el rodant per l'èrm. Edgar, en apréncia de baug, encontra son fraire òrb per l'èrm. Gloucester, lo reconeissent pas, prega de lo menar cap a un bauç de [[Dover (Kent)|Dover]] que ne se pòsca sautar. Goneril descobrís que li agrada mai Edmund que son onèste espós Albania, que vei coma un coard. Albania desvolopèt una consciéncia — li fa òdi lo tracatment del rei Lear per las sòrres, e la mutilacion de Gloucester, e acusa sa femna. Goneril torna mandar Edmund a Regan; avent de novèlas de la mòrt de Cornwall, crenh que sa sòrre recentament veusa li rauba Edmund e li envia una letra mejans Oswald. Ara sol amb lo rei Lear, Kent lo mena cap a l'armada francesa, qu'es comendada per Cordelia. Mas lo rei Lear es mièg fòl e fòrça malaisit a causa de sas foliás recentas. A l'instigacion de Regan, Albania jonh sas fòrças a las sieunas contra los franceses. Las suspicions de Goneril al subjèctes de las motivacions son confirmadas e provadas, cossí Regan devina justament lo sens de sa letra e delara a Oswald que li va melhor Edmund. Edgar pretend menar Gloucester cap a un bauç, puèi cambia sa votz e ditz a Gloucester que subrevisquèt a una granda casuda. Lo rei Lear aparéis, ara fòl completament. Fulmina que lo mond es poirit e fugís. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_(1849-54).jpg|drecha|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear e Cordelia'' per Ford Madox Brown]] Oswald aparéis, totjorn cercant Edmund. Als òrdres de Regan, ensag d'assacinar Gloucester mas es tuat per Edgar. Dins la pòcha d'Oswald, Edgar trapa la letra de Goneril, ont incita Edmund a tuar son espós e la prene per femna. Kent e Cordelia s'encargan del rei Lear, que la foliá lèu passèt. Regan, Goneril, Albania, e Edmund unisson lors fòrças. Albania insista que se luche contra los envaïdors franceses mas sens ferrir lo lei Lear o Cordelia. Las doas sòrres desiran Edmund, que faguèt de promesas a ambedoas. Estudia lo dilèma e intriga las mòrts d'Albania, Lear, e Cordelia. Edgar dona la letre de Goneril a Albania. Las armadas s'encontran dins la batalha, Lo angleses desfan los franceses, e lo rei Lear e Cordelia son preses. Edmund envia lo rei Lear e Cordelia amb d'òrdres separats per el (representant Regan e sas fòrças) e Goneril (representant aquelas d'Albania) per executar Cordelia. Los caps angleses victorioses s'encontran, e la veusa recenta Regan ara declara que se maridarà amb Edmund. Mas Albania explica las intrigas d'Edmund e Goneril e proclama Edmund traïdor. Regan s'esfondrar, senguent l'empoisonament de Goneril, e es acompanhada fòra de l'empont, i morís alà. Edmund desfia Albania, dins un duèl. Edgar aparéis masquetat e armurat, e provòca Edmund. Pas degun lo reconéis. Edgar ferrís Edmund a mòrt, mas pas sul pic. Albania confronta Goneril a sa letra qu'incita èsser son mandant de mòrt; fugís de vergonha e de ràbia. Edgar revela, e conta que Gloucester moriguèt en colissa del tust e jòia d'aprene qu'Edgar es vivent, puèi Edgar se revela a son fraire. En colissa, Goneril, amb totes los sieus plans desjogats, se suicida. Edmund morissent decida, reconeissent pasmens qu'es contra sa natura, d'ensejar de salvar lo rei Lear e Cordelia; mas, sa confession arriba tròp tard. Pauc après qu'Albania envièt al òmes los contra òrdres, lo rei Lear intra portant lo còs de Cordelia dins sos braces, el subrevivent de la mòrt del borrèl. Kent aparéis e lo rei Lear ara lo reconéis. Albania exorta Lear que torne al sieu tròn, mas coma Gloucester, las espròvas del rei Lear acaban per l'aclapar, e morís. Albania alara demada a Kent e Edgar de s'encargar del tròn. Kent refusa, explicant que son mèstre lo crida per un viatge. Fin finala, Albania (dins la version In Quarto) o Edgar (idins la version in Folio) consentís qu'ara es vengut rei. == Fonts == [[Fichièr:1577_printing_of_Holinshed's_Chronicles.jpg|vinheta|La primièra edicion de ''Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'', de Raphael Holinshed 1577.]] La pèça de Shakespeare se basa sus diferentas versions del mièg legendari Briton Leir de Brenha, que lo nom seriá ligat segon de savents al dieu Briton Lir/Llŷr, pasmens se ambedos noms son pas ligats etimologicament.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJackson1995459-1|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEEkwall1928xlii-2|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references"></span><ref>Stevenson, W. H., "A note on the derivation of the name 'Leicester'", in: The Archaeological Journal, Volume 75, Royal Archaeological Institute, London, 1918, pp. 30–31</ref> La fonts mai importantas de Shakespeare son ''The Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'' de Raphael Holinshed, publicadas en 1587. Lo quita Holinshed prenguèt l'istòria de ''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey of Monmouth, escricha al sègle XII. ''The Faerie Queene'', d'Edmund Spenser publicat en 1590, tanben conten lo personatge nomenat Cordelia, que morís de penjament coma dins ''King Lear''. D'autras fonts possiblas son la pèça anomima ''King Leir'' (1605); ''The Mirror for Magistrates'' (1574), de John Higgins; ''The Malcontent'' (1604), de John Marston; ''The London Prodigal'' (1605);''Essays'' de [[Miquèl de Montanha|Montanha]], traduchs en anglés per John Florio en 1603; ''An Historical Description of Iland of Britaine'' (1577), de William Harrison; ''Remaines Concerning Britaine'' (1606), de William Camden; ''Albion's England'' (1589), de William Warner; e ''A Declaration of egregious Popish Impostures'' (1603), de Samuel Harsnett, d'ont ven lo biais de parlar d'Edgar quand fenh d'èsse fòl. ''King Lear'' es tanben una varianta literària d'un conte popular, Love Like Salt, [[Classificacion d’Aarne e Thompson|Aarne-Thompson]] tipe 923, in ont un paire rebuta sa filha mai jove que la declaracion d'omor l'agrada pas.<ref>Soula Mitakidou and Anthony L. Manna, with Melpomeni Kanatsouli, ''Folktales from Greece: A Treasury of Delights'', p 100 [[:en:Special:BookSources/1563089084|ISBN 1-56308-908-4]]; see also D. L. Ashliman, "[http://www.pitt.edu/~dash/salt.html Love Like Salt: folktales of types 923 and 510]"</ref> La font de l'intrga segondària de Gloucester, Edgar, e Edmund es un conte de Philip Sidne, ''Countess of Pembroke's Arcadia'' (1580–90), amb un rei [[Paflagònia|Paflagonian]] cèc e sos dos filhs, Leonat e Plexitre.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEMcNeir1968-5|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references"></span> === Cambiament del material font === En mai de l'intriga del Comte de Gloucester e sos filhs, lo novelum màger de Shakespeare es dins la mòrt de Cordelia e Lear a la fin; dins lo raconte de Geoffrey of Monmouth, Cordelia restaura Lear sul tròn, e li succedís coma sobeirana après sa mòrt. Pendent lo sègle XVII, la fin tragica de Shakespeare èra fòrça criticicada e de versions alternativas foguèron escrichas per Nahum Tate, que lo personatges principals subrevivon e Edgar e Cordelia se maridan (malgrat qu'èra promesa al rei de França).<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> Coma Harold Bloom afirma: "la version de Tate demorèt sus l'empont pendent gaireben 150 ans, fins a que [[Edmund Kean]] torna a la fin tragica de la pèça en 1823."<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> == Data e tèxte == [[Fichièr:Houghton_STC_22292_-_M._William_Shak-speare,_1608.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del Primièt in first quarto, 1608]] Una data exacta de la composicion se pòt pas donar, fòrça editors universitaris datan la pèça ''King Lear'' entre 1603 e 1606. Lomai tard que se pòt èsser escricha es en 1606, que lo registre dels editors nota un a performança lo 26 de december de 1606. La data de 1603 ven dels mots dels discors d'Edgar que s'ispira de Declaration of Egregious Popish Impostures de Samuel Harsnett (1603).<ref>Frank Kermode, 'King Lear', ''The Riverside Shakespeare'' (Boston: Houghton Mifflin, 1974), 1249.</ref> Disn son edicion Arden, R.A. Foakes argüís per la data de 1605–6, que la font de Shakespeare, ''The True Chronicle History of King Leir'', foguèt pas publicat abnt 1605.<ref>R.A. Foakes, ed. </ref> Al contrari, Frank Kermode, dins ''Riverside Shakespeare'', considera la publicacion de ''Leir'' deu èsser una responsa a las performanças ja jogadas de las pèça recentament escricha per Shakespeare; remarcant dins un sonet de William Strachey de semblanças verbalas amb ''Lear'', Kermode conclutz que "1604-5 paréis èsser un bon compromés".<ref>Kermode, ''Riverside'', 1250.</ref> Dr. Naseeb Shaheen data la pèça de 1605-6 a causa de la linha 1.2.103 "These late eclipses in the sun and moon" que descriu l'eclipsi lunara de 27 de septembre 1605 e la solara del 2 d'octobre de 1605.<ref>Naseeb Shaheen ''Biblical References in Shakespeare's Plays'' (Newark, 1999, 2011), p. 606</ref> [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_King_Lear.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina de ''King Lear'', dins lo Segond Folio de 1632]] Lo tèxte modèrne de King Lear deriba de tres fonts: don in quartos, publicats en 1608 (Q₁) e 1619 (Q₂)<ref>The 1619 quarto is part of William Jaggard's so-called False Folio.</ref>, e la version in folio First de 1623 (F₁). Las diferéncias entre aquelas versions son significativas. Q₁ conten 285 linhas abscntas de F₁; F₁ conten gairenben 100 linhas abscentas de Q₁. Mai, un centenat de mots espars cambian segon la version, cada tèxte a un ponctuacion plan diferenta, e gaireben la mitat de la linha de F₁ son estampats coma s'èran de prosa divisat de biais diferent del Q₁. Los primièrs editors, coma Alexander Pope, simplament concatenan los dos tèxtes, creant la version modèrna que domorèt atal pendent de sègles. La version concatenada nasquèt de la presompcion que Shakespeare escriguèt pas qu'una version manuscrita, uèi malaurosament perduda, e que las versions in Quarto e in Folio son de distorcions de l'original. En 1931, Madeleine Doran suggerís que los dos tèxtes son de prevenéncia basicament diferentas e que las diferéncias entre elas an un interés critic. Mas aquel argument, foguèt pas plan discutat fins als ans 1970s, quand los tornèron al vam, Michael Warren e Gary Taylor. Lor tèsi, pasmens controversiada, foguèron admeses. Pausa, subretot, que l'in Quarto vendriá dels esboces de Shakespeare, e que l'in Folio es quicòm coma lo definitiu, preparat per la produccion de la companiá Shakespeare. Per resumir, Q₁ objècte d'autor; F₁ es objècte scenic. Per la critica, èra lo vam de "revision critica" al contrari del formalisme de mièg sègle precedent.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTETaylorWarren1983-12|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references"></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="322"></span> == Analisi e critica == D'analisis e de criticas diferentas de ''King Lear'' existisson segon los sègles. === Interpretacions istoricas === John F. Danby, dins ''Shakespeare's Doctrine of Nature – A Study of King Lear'' (1949), argüís que ''Lear'' dramatiza, en mai d'autras causas, lo sens comun de "Natura". Lo mots "natura," "natural" e "desnaturat" se trapan mai de quanranta còps dins la pèça, rebatent lo debat a l'epòca de Shakespeare su çò qu'es vertadierament la natura; aquel debat impregna la pèça e tròba son expression simbolica dins lo cambiament d'actitud de Lear dins la tempèsta. I a dos contrastres fòrts dins las visions umanas de la natura dins la pèça: aquela del camp de Lear (Lear, Gloucester, Albany, Kent), fasent exemple de la filosofia de [[Francis Bacon|Bacon]] e Hooker, e aquela del camp d'Edmund (Edmund, Cornwall, Goneril, Regan), aprochant las visions de çò que formulara mai tard [[Thomas Hobbes|Hobbes]]. Amb aquela doas visions de la Natura, ''Lear'' rebat doas vision de la Rason, portada dins los discors de Gloucester e Edmund sus astrologia (1.2). La racionalitat del camp d'Edmund es la vision amb que lo public modèrne s'identifica mai. Mas lo camp d'Edmund pòrta lo racionalisme de la sang fins a un tèrme que ne ven foliá: una foliá dins la rason, l'ironic parelh "reason in madness"<ref group="Trad.">Rason dins la foliá</ref> (IV.6.190) de Lear e la saviesa dins la foliá de Fòl. La traïson de la rason s'amaga darrièr sus l'exageracion finala dels sentiments dins la pèça. Las doas Naturas e las doas rasons implican doas societiats. Edmund es l'Òme Novèl, un member de l'edat de la competicion, dobte, glòria, en contraste amb la societat anciana venent de l'Edat Mejana, amb sas cresenças dins la covivéncia, dins las convenéncias, e lo respècte que lo tot es mai gran que las partidas. ''King Lear'' es alara una allegoria. La societat anciana, aquela de la vision medievala, amb lo rei paternalista, cai dins l'error, e es menaçat pel maquiavelisme novèl; es renegat e asservit per la vision de l'òrdre, incarnat la filha rebutant lo rei. Cordelia, dins l'esquema allegoric, es tripla a l'encòp: una persona; un principe etica (amor); e una comunautat. Qué que ne siá, lo vejaire de Shakespeare de l'Òme Novèl larg que ne ven gaireben de simpatiá. Edmund es l'expression màger de Shakespeare al subjècte de la Renaissança individualista – l'energia, l'emancipacion, lo coratge – qu foguèt una contribucion positiva a l'eritatge de l'Oèst. "Incarna quicòm de vital  qu'una sintèsi finala deu tornar afirmar. Mas fa una crida absoluda que Shakespeare portarà pas. Es juste per un òme de sentir, coma o fa Edmund, que la societat existís per l'òme, e non pas l'òme per la societat. Es pas juste d'afirmar qu'un òme coma Edmund auçarà aquela supremacia."<ref>John Danby, ''Shakespeare's Doctrine of Nature: A Study of King Lear'' (London, 1949), p.50</ref> La pèça dona una alternativa a la polaritat feudala Maquiavelica, una alternativa anonciat pel discors de França (I.1.245–256), dins la preguièras de Lear e Gloucester (III.4. 28–36; IV.1.61–66), e dins lo personatge de figure of Cordelia. Fins a que la societat accaptabla siá realizada, siam censat prene per modèl lo ròtle d'Edgar (çò qu'es qualificat d'ironia Shakespearenca) Edgar, lo maquiavel de bontat,<ref>Danby, p.151</ref> resisténcia, coratge e maturitat.<ref>Danby, p.50</ref> [[Fichièr:Three_daughters_of_King_Lear_by_Gustav_Pope.JPG|vinheta|las tres filha del rei Lear per Gustav Pope]] === Interpretacions sicoanaliticas e psicosocialas === Pasmens s'i a literalament pas de maires dins ''King Lear'', Coppélia Kahn<ref>Kahn, Coppèlia. </ref> dona una interpretacion [[Psicanalisi|psicoanalitica]] del "sostèxte mairal" trobat dins la pèça. Segon Kahn, Lear al vielhum torna a l'infantil, e ara es malaut de l'amor qu'es stisfach normalament per una femna manternanta. Lo caractèr de Lear es aquel d'un enfant maternat, mas sens maires vertadièras, sos enfants venon a l'encòp los imatges de filha e de maire. La competicion instaurada per Lear sus l'amor servís d'acòrdi d'engatjament; sas filhas obtendràn lor eritatge s'es al bons suènh per el, subretot Cordelia, qu'es una "mena noiriçaria" de que dependrà fòrça. Son refús de l'amar mai qu'un paire s'interpreta coma una resisténcia a incèst, mast Kahn tanben inclusís l'imatge de la maire regetanta. La situacion es alara capvirada entre los ròtles parent-enfants, que la foliá de Lear es subretot una ràbia d'enfant vengut privat del suènh mairal. Quitament quand Lear e Cordelia son capturat ambedos, sa foliá demora coma Lear visualiza coma noirçaria la prison, ont Cordelia solament existís per el. Pasmens, es la mòrt de Cordelia que sul còp acaba l'illusion de la filha coma maire, alara que la pèça s'acaba amb lo sol personatge mascle. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_in_Prison_c1779_N_05189_B_53_Pen_and_watercolour_123×175_by_William_Blake.jpg|esquèrra|vinheta|369x369px|Lear e Cordelia en Prison &#x2014; William Blake v.&#x20;1779]] [[Sigmund Freud]] afirma que Cordelia simboliza la Mòrt. Alara, quand la pèça comença amb Lear rebutant sa filha, se pòt interpretar el rebutan la mòrt; Lear vòl pas far fàcia a la finitud de son existéncia. La scèna punhenta acabant la pèça, ont Lear pòrta lo còs de sa carida Cordelia, es d'una granda importança per Freud. Dins aquela scena, fa realizar a Lear sa finitud, o coma Freud ditz, provòca en el que cal "far amic amb ma necessitat de morir".<ref>''Writings on Art and Literature'' by Sigmund Freud, Foreword by Neil Hertz, Stanford University Press (page 120)</ref> Es logic d'inferir que Shakespeare aguèt d'intencions especialas amb la mòrt de Cordelia, qu'èra lo sol escrivan que faguèt morir Cordelia (idins la version de Nahum Tate, contunha de viure astruca, e dins aquela de Holinshed, restaura son paire e li succedís). Al contrari, una analisi basada sus la teoria d'[[Alfred Adler]] suggerissent que lo concors del rei entre sas filhas dins l'Acte 1 a mai a veire amb son contraròtle sus Cordelia qu'es pas maridada.<ref>McLaughlin, John. </ref> Dins son estudi del caractèr d'Edmund, Harold Bloom fa d'el lo "personatge mai original de Shakespeare".<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> "Coma o nota Hazlitt," escritz Bloom, "Edmund partetja pas l'ipocrisia de Goneril e Regan: son Maquiavellisme es absoludament pur, e sens pas cap de mtiu Edipan. la vision de Freud dels racontes familhals s'aplica pas a Edmund. Iago es libre de se tornar invantar cada minuta, mas Iago a de passions fòrtas, pasmens se son negativas. Edmund a pas de passions quina que siá; jamai amèt pas degun, e jamai n'amarà. Sus aquel subjècte, es lo personatge mai original de Shakespeare."<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> La tragica manca de Lear de comprenença de las consequéncias de sa demanda e de sas accions s'observa sovent aquela d'un enfant poirit, mas foguèt tanben que son comportament es lo meteis que los parents jamai castiguèron lo enfants vengut grands.<ref name="Kamaralli">{{Ligam web|last1=Kamaralli|first1=Anna|title=Thou hadst better avoid getting teary – and King Leary – this Christmas|url=https://theconversation.com/thou-hadst-better-avoid-getting-teary-and-king-leary-this-christmas-52215?utm_medium=email&utm_campaign=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045&utm_content=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045+CID_acc47b77f3fec8664b6d6f09306ca9d2&utm_source=campaign_monitor&utm_term=Thou%20hadst%20better%20avoid%20getting%20teary%20%20and%20King%20Leary%20%20this%20Christmas|website=[[The Conversation (website)|''The Conversation]]''|accessdate=4 January 2016|date=22 December 2015}}</ref> === Crestiantat === [[Fichièr:King_Lear_and_Cordelia_(West,_1793).jpg|vinheta|En 1793 pintura del rei Lear e Cordelia per Benjamin West.]] De criticas se divisan sus la question de saber se òc o non''King Lear'' confirma la doctrina Crestiana.<ref name="peat">{{Cite book|last=Peat|first=Derek|title="And That's True Too: King Lear and the Tension of Uncertainty", in Aspects of King Lear edited by Kenneth Muir and Stanley Wells|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-28813-2|pages=43–53|url=https://books.google.com/books?id=d4E6AAAAIAAJ&printsec=frontcover}}</ref> D'entre aqueles qu'agüisson que Lear es rescatat dins lo sens crestian mejan la sofrença i a [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]]<ref>{{Cite book|last=Bradley|first=A. C.|title=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear, and Macbeth|year=1991|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-053019-3|page=235}}</ref> e John Reibetanz, qu'escriguèt: "mejans sas sofrenças, Lear ganhèt una alma illuminada".<ref>{{Cite book|last=Reibetanz|first=John|title=The Lear world : a study of King Lear in its dramatic context|year=1977|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|page=108}}</ref> D'autras criticas tròban pas de pròva de redempcion e l'exageracion de las orros a la fin de l'acte i a John Holloway<ref>{{Cite book|last=Holloway|first=John|title=The Story of the Night: Studies in Shakespeare's Major Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-1-138-01033-8}}</ref> e Marvin Rosenberg.<ref>{{Cite book|last=Rosenberg|first=Marvin|title=The Masks of King Lear|year=1992|publisher=Univ of Delaware Press|location=Newark DE|isbn=978-0-87413-485-8}}</ref> William R. Elton soslinha la posicion precrestiana de la pèça, escrivent que, "Lear emplís lo critèti del comportament de la vida d'un pagan," casent "dins lo blasfèmi total al moment de sa pèrda irremediabla".<ref>{{Cite book|last=Elton|first=William R.|title=King Lear and the Gods|year=1988|publisher=University Press of Kentucky.|location=Lexington KY|isbn=978-0-8131-0178-1|page=260|url=https://books.google.com/books?id=6tG4LdIImjkC&printsec=frontcover}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="429"></span> == Notas e referéncia == === Notas === <references group="lower-alpha" /> === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Fonts citadas == === Edicions de ''King Lear'' === === Fonts secondàrias === == Ligams extèrnes == * ''[[gutenberg:1128|King Lear]]'' – plaintext file at Project Gutenberg. * [http://www.swipespeare.com/king-lear.html#.UvpecWRdXV4 "Modern Translation of ''King Lear''"] - Modern version of the play * [https://web.archive.org/web/20130723185723/http://www.maximumedge.com/shakespeare/kinglear.htm ''King Lear''] – Searchable, online version of the text. * [https://web.archive.org/web/20150402125946/http://read.libripass.com/william_shakespeare-king_lear.htm ''King Lear''] – Read Online * [https://web.archive.org/web/20160803143532/http://www.bl.uk/works/king-lear ''King Lear''] at the British Library * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=King+Lear&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''King Lear'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20080228.shtml BBC audio file]. ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion. * [https://web.archive.org/web/20160705104045/http://www.shmoop.com/king-lear/ ''King Lear''] study guide, themes, quotes, character analyses, multimedia, teaching guide * [https://archive.is/20121215051027/http://www.usfca.edu/jco/isthisthepromisedend/ Joyce Carol Oates on ''King Lear''] {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] r0bf0j8vezst7rzbm69js8jfk4p0crb 0 164794 2502897 2496837 2026-06-17T08:10:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502897 wikitext text/x-wiki Lo '''temps de trabalh''' qualifica e mesura la durada pendent que una persona [[Trabalh (economia)|trabalha]] al sen d'una [[societat]]. Aquel paramètre es un dels factors màger per determinar la [[remuneracion]] dins fòrça professions e categorias socioprofessionalas. La limitacion del temps de trabalh es afirmada per l'article 24 de la [[Declaracion Universala dels Dreches Umans|Declaracion universala dels drechs de l'òme]] e l'article 7 del Pacte internacional relatiu als dreches economics, socials e culturals coma lo drech al trabalh. == Mesura e definicion == Per èsser mesurat, apreciat e aisidament comparat, lo « temps de trabalh » se deu estimar dins un periòde de referéncia: : Raportat a la [[setmana]], s'exprimís sovent e istoricament en oras e minutas o en oras e centièmas d'oras. : Raportat a l'annada, es mesurat en oras trabalhadas annalas o, dins l'encastre de forfachs jornadièrs, mesurat en nombre de jorns trabalhats dins l'annada. : Raportat a l'ensemble de la vida activa d'una persona, lo comol del temps trabalhat « tot lo long del parcors professional » pòt comptar per determinar - ensemble amb d'autres critèris- lo drech a d'unes avantatges (retirada, formacion de contunh, reconversion, dedomatjaments diverses.) === Temps de trabalh efectiu === En França, segon l'article L.3121-1 del Còdi de trabalh, lo temps de trabalh efectiu es ''lo temps pendent que lo salariat es a la disposicion de l'emplegaire e deuse conformar a ses directivas sens poder vacar liurament a d'occupacions personalas.'' Lo temps de trabalh efectiu mejan -calculat per una populacion donada- varia segon lo trabalh a temps parcial, de las oras suplementàrias o encara de la durada de trabalh dels entreprenaires e de las professions liberalas que - a la diferéncia d'aquela dels [[Salariat|salariats]]- es sovent non constrencha. === Durada legala de trabalh === La « ''duréada legala de trabalh'' » es una nocion pròpria a cada país<span></span>: pòt èsser impausada de biais legislatiu per l'[[Estat]] (lei sus las 35 oras en França, per exemple). L'Estat pòt tanben limitar legalament lo temps de trabalh efectiu, en restrenhent las contingents d’oras suplementàrias en dejós de que los emplegaires son libres d’ordonar d'oras suplementàrias, e al delà dels quals devon demandar l’autorizacion<ref name="Pelisse">Jérôme Pélisse, [http://www.laviedesidees.fr/L-enterrement-des-35-heures.html « L’enterrement des 35 heures ?]</ref>. D'autres païses daissan los emplegats e lo emplegaires negociar entre eles lo temps de trabalh setmanièr. Per poder comparar, cal donc puslèu observar lo temps de trabalh efectiu mejan puslèu que lo temps de trabalh obligatòri. == Comparason de las duradas efectivas du trabalh == === Trabalh salariat === [[Fichièr:Heures_travaillees_OCDE.png|vinheta|Nombre d'oras trabalhadas pels salariats dins los païses de l'OCDE entre 1970 e 2011. Font: http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=ANHRS OCDE]] La tendéncia dins l'ensemble dels païses de l'[[Organizacion de cooperacion e de desvolopament economics|OCDE]] es de diminuir lo temps de trabalh. En 2013, los païses avent lo nombre d'oras trabalhadas mai fèble èran los Païses Basses (1380 h), l'Alemanha (1388 h), la Norvègi (1408 h), lo Danemarc (1411 h) e la França (1489 h). A l'opausat los païses avent lo nombre d'oras de trabalhadas mai naut son lo Mexic (2237 h), la Corèa del Sud (2163 h), la Grècia (2037 h), lo Chile (2015 h), la Russia (1980 h). En mejana lo temps de trabalh dins los païses de l'OCDE èra de 1770 h. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! País ! Oras<br/>trabalhadas<br/>en 2003 ! Oras<br/>trabalhadas<br/>en 2013 ! Tendéncia |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_the_Netherlands.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Païses Basses]]</span>[[Païses Basses]] | 1 401 | 1 380 | -21 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Germany.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Alemanha]]</span>[[Alemanha]] | 1 436 | 1 388 | -48 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Norway.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Norvègia]]</span>[[Norvègia]] | 1 401 | 1 408 | +7 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Denmark.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Danemarc]]</span>[[Danemarc]] | 1 462 | 1 411 | -51 |- | align="left" |{{FrançaAmbBandièra}} | 1 484 | 1 489 | +5 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Slovenia.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Eslovènia]]</span>[[Eslovènia]] | 1 724 | 1 547 | -177 |- | align="left" |{{Belgica}} | 1 581 | 1 570 | -11 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Switzerland.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Soïssa]]</span>[[Soïssa]] | 1 627 | 1 585 | -42 |- | align="left" |{{Suècia}} | 1 582 | 1 607 | +25 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Austria.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Àustria]]</span>[[Àustria]] | 1 786 | 1 623 | -163 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Luxembourg.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Luxemborg]]</span>[[Luxemborg (país)|Luxemborg]] | 1 651 | 1 643 | -8 |- | align="left" |{{Espanha}} | 1 719 | 1 665 | -54 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Finland.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Finlàndia]]</span>[[Finlàndia]] | 1 719 | 1 666 | -53 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Reialme Unit]]</span>[[Reialme Unit]] | 1 674 | 1 669 | -5 |- | align="left" |{{Austràlia}} | 1 743 | 1 676 | -67 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Iceland.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Islàndia]]</span>[[Islàndia]] | 1 811 | 1 704 | -107 |- | align="left" |{{Canadà}} | 1 739 | 1 706 | -33 |- | align="left" |{{Portugal}} | 1 768 | 1 712 | -56 |- | align="left" |{{Japon}} | 1 799 | 1 735 | -64 |- | align="left" |{{Itàlia}} | 1 826 | 1 752 | -74 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_New_Zealand.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Nòva Zelanda]]</span>[[Nòva Zelanda]] | 1 820 | 1 760 | -60 |- | align="left" |'''Moyenne OCDE''' | '''1 812''' | '''1 770''' | '''-42''' |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Slovakia.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Eslovaquia]]</span>[[Eslovaquia]] | 1 698 | 1 770 | +72 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Republica Chèca]]</span>[[Republica Chèca]] | 1 815 | 1 772 | -43 |- | align="left" |{{Estats Units d'America}} | 1 800 | 1 788 | -12 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Ireland.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Irlanda]]</span>[[Irlanda (estat)|Irlanda]] | 1 887 | 1 815 | -72 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Turkey.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Turquia]]</span>[[Turquia]] | 1 943 | 1 832 | -111 |- | align="left" |{{Israèl}} | 1 974 | 1 867 | -107 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Estonia.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Estònia]]</span>[[Estònia]] | 1 985 | 1 868 | -117 |- | align="left" |{{HUN}} | 1 978 | 1 883 | -95 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Poland.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Polonha]]</span>[[Polonha]] | 1 984 | 1 918 | -66 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Russia.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Russia]]</span>[[Russia]] | 1 993 | 1 980 | -13 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Chile.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Chile]]</span>[[Chile]] | 2 235 | 2 015 | -220 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Greece.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Grècia]]</span>[[Grècia]] | 2 112 | 2 037 | -75 |- | align="left" |{{Corèa del Sud}} | 2 424 | 2 163 | -261 |- | align="left" |<span class="flagicon">[[Fichièr:Flag_of_Mexico.svg|bordadura|20x20px|Bandièra : Mexic]]</span>[[Mexic]] | 2 277 | 2 237 | -40 |} [[Fichièr:Heures_travaillees_eurostat-FTvsPT.png|right|vinheta|Nombre d'oras trabalhadas per setmana dins los païses d'Euròpa en 2008, pels trabalhador de temps plen e de temps pacial. Font<span></span>: Eurostat ([http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00071 temps plen], [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00070 temps parcial])]] Aquelas mejanas globalas amagan de disparitats entre las personas trabalhant a temps plen o a temps parcial. Eurostat prepausa d'estatisticas pel nombre d'oras traalhadas per setmanas de temps parcial e de temps plen <ref name="eurostat_full-time">http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00071</ref>{{,}}<ref name="eurostat_part-time">http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00070</ref>. Aquelas estatisticas son pas dirèctament comparables amb las precedentas. L'OCDE compta le nombre d'oras de trabalh annal, alara qu'Eurostat lo fach sus una basa setmanala. Lo nombre de setmanas trabalhadas podent èsser diferent segon los païses, es pas aisit de passar dirèctament de l'un a l'autre. Aquelas estatisticas permeton de constatar de grandas diferéncias segon los païses. Per un temps de trabalh comparable de temps plen, l'Alemanha e la Romania an un temps de trabalh de temps parcial fòrça diferent (17,9 oras per l'Alemanha, 24,4 oras per la Romania). Dins l'autre sens, la Norvègia e la Turquia an un temps de trabalh de temps parcial similar (respectivament 19,5 oras e 20 oras) mas lo temps de trabalh de temps complet es de 39,2  oras en Norvègia contre 53,6  oras en Turquia. === Trabalh non salariat === Los trabalhadors non salariats francés de temps plen trabalhan puslèu mai (2 453 oras) que lors omològs dels autres païses de l'UE. == Istòria del temps de trabalh == === Abant l'èra industriala === Lo temps de trabalh al sen de l'èra preindustriala es una donada difficila d'apreciar. Las personas non esclavas trabalhavan generalament mens d'oras per an qu'o fan uèi, mas sus un cicle moens regular<span></span>: lor temps de trabalh passava las nòrmas modèrnas pendent la nauta sason quandun demai de trabalh èra util, mas èra mendre pendent las autras sasons. Atal los païsans de l'epòca medievala avián mai de vacanças que los emplegats actuals. Lors vacanças podavan s'espandre de 8 setmanas fins a la mitat de l'an<ref>{{Ligam web}}</ref>. === Dempuèi l'èra industriala === Amb la [[revolucion industriala]] se dubrís la possibilitat de trabalhar mai longtemps dins la jornada mercé a l'esclairatge artificial e tot lo long de l'annada, que lo trabalhl es mai sasonièr. Abant las negociacions collectivas e las leis de proteccion dels trabalhadors, i a pas de fren a la productivitat del capital de las entrepresas — que volon rentabilizar al maxim dels equipaments costoses — malgrat de condicions de trabalh fòrça duras impausadas a una man d'òbras bon mercat. Los registres indican que las cadéncias pòdon aténher 12 a 16 oras per jorn, sovent siès jorns per setmanas. Las avançadas tecnicas del començament del [[capitalisme]] e los estimulants colonials coma lo [[cafè]], le [[tè]] e lo [[sucre]] faguèron possible un trabalh de 70 oras per setmanas e pear persona. Quand se desvopa lo [[movement obrièr]] amb los [[Sindicat|sindicats]] los trabalhadors revendican — sovent per la cauma — de salaris melhors, de condicions melhoras e doras de trabalh mendre. === La reglamentacion del temps de trabalh dels enfants === La primièra reglamentacion concernís lo temps de trabalh dels enfants. Après los rapòrts del doctor [[René Villermé]], la lei del 22 de març 1841 en França interdís lo trabalh dels enfants de mens de 8 ans e le limita a 8 oras per aqueles entre 8 e 12 ans d'edat. D'autres limitacions foguèron edictadas en [[1892]]. En [[Grand Bretanha]], en [[1842]], [[Lord Ashley]] faguèt interdire lo trabalh de las femnas e dels enfants de mens de detz ans al fond de las minas. En responsa a la sola evocacion del « drech al trabalh » de 1848, lo socialista francés [[Paul Lafargue]] — gendre de [[Karl Marx|Marx]] — redigís en 1880 son pamflet ''Lo Drech a la paresa'' per tornar introduire e justificar coma objectiu dins las revendicacions la bassa substanciala del temps de trabalh (1880, [[Fichièr:Wikisource-logo.svg|19x19px]], version numrica disponibla [https://fr.wikisource.org/wiki/Le%20Droit%20à%20la%20paresse%20 sus wikisource] ; novèla edicion, 1883, [[Fichièr:Wikisource-logo.svg|19x19px]] [https://fr.wikisource.org/wiki/Le%20Droit%20à%20la%20paresse sus wikisource]). === La luta per la jornada de 8 oras === La jornada internacionala dels trabalhadors, celebrada mondialament e festejada lo 1èr de mai (en França p. ex.) remembra los mòrts ligats a una cauma en [[1889]] a [[Chicago]] per trabalharr 8 oras per jorn. A son congrès de [[1904]], la CGT revendica de la jornada de 8 oras. Lança la primièra cauma nacionala per l'obténer en mai de 1906. Malgrat fòrça arrèsts de trabalh, la revendicacion es pas satisfacha, mas ven populara. En plena [[Primièra Guèrra Mondiala|guèrra]], lo 3 de julhet de 1916, l'Estat francés dona unas restriccions<span></span>: * interdiccion del trabalh de nuèch de las femnas de mens de 18 ans; * limitacion a 10 oras de la jornada de trabalh de las femnas de 18 a 21 ans d'edat. Après la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]], novèlas avançadas: lo 17 d'abril de 1919, la lei sus la jornada de 8 oras es votada par l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada nacionala]] puèi, lo 23 d'abri pel [[Senat francés|Senat]]. En 1936, lo [[Front popular (França)|Front Popular]] vòta los 40 oras setmanièras. Lo temps de trabalh dins gaireben totes los païses industrializats a per estandard los 40 oras après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. Pasmens foguèt pas qu'en 1978 que le temps de trabalh setmanièr efectiu dels obrièrs atenguèt aquel nivèl. == Impacte del temps de trabalh == === Sus l'economia === Lo « temps de trabalh » es una quantitat que se pòt mesurar per un individú, o de biais agregat per una societat. Alara, una durada legala de trabalh de 40 oras per setmana implica que los individús [[Trabalh salariat|salariats]] dins la societat serán empachats o fortament descortjat de trabalhar mai que 40 òras per setmana. Per exemple, las oras suplementàrias deurán èsser pagadas fòrça mai per descoratja los emplegaires d'autorizar a trabalhar los emplegats mai que la durada legala. Unes Estats daissanr liures los individús de causir eles meteisses lor temps de trabalh. Aquò pòt menar a des temps oraris fòrça importants, que pòdon significar que l'emplegar es simplament entosiast per son trabalh, s'agís pas d'una causa collectiva. L'important demora que lo temps de trabalh realizat siá volontari, e non impausat. Atal, un temps de trabalh subit tròp important representa una bassa dels lésers e pòt tanben representar un problèma de [[santat publica]]. Gaireben totes los païses industrializats an un temps de trabalh mejan situat entre 30 e 40 oras per setmana, fòra dels periòdes de vacanças, que duran mai sovent entre 3 e 5 setmanas pagadas. Las societats diferisson dins lor capacitat a realizar aquel objectiu: per exemple, als [[Estats Units d'America]] e al [[Canadà]], sola doas setmanas de conjats pagats son obligatòri mais se'n pren mai que son pas pagadas. En contrapartida, los salaris annals son pas minorats del nombre de setmanas de conjats obligatòris, coma dins los autres païses. La cresença dins una demanda de trabalh fixe es coneguda jol nom de mite d'una quantitat fixe de trabalh. De païses, coma la França amb la lei sus las 35 oras, impausèron de limitas mai o mens restrictivas al temps de trabalh, entre autres per combatre lo [[caumatge]]. L'eficacitat d'aquelas mesuras permetèt de crear gaireben 350000 emplecs, uèi contrariat per la diminucion dels còsts de las oras suplementàrias<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Al reialme Unit, d'economistas prepausan de baissar la durada del trabalh a 20 oras per setmanas<ref>http://www.guardian.co.uk/society/2012/jan/08/cut-working-week-urges-thinktank</ref>. En França, lo collectiu [[Roosevelt 2012]] arguís d'una productivitat 23 % supriora en França al respècte de la mejana de la zona Èuro<ref>http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/refreshTableAction.do?tab=table&plugin=0&pcode=tsdec310&language=en</ref> e d'una productivitat orària multiplicada per 2,7 dempuèi 1970<ref>http://www.insee.fr/fr/themes/comptes-nationaux/tableau.asp?sous_theme=5.2.2&xml=t_6215</ref> prepausa una bassa sensibla del temps de trabalh<ref>https://web.archive.org/web/20120919095335/http://www.roosevelt2012.fr/propdetails?propid=13</ref>. [[Pierre Larrouturou]], un dels iniciators del collectiu, milita activament per la setmana de 4 jorns (o 32 oras)<ref>https://web.archive.org/web/20160304232906/http://www.lemonde.fr/societe/chat/2007/03/05/pierre-larrouturou-la-semaine-de-4-jours-creerait-1-6-million-d-emplois_878877_3224.html</ref>. === Sus la santat === Un temps de trabalh tròp naut pòt èsser la causa dels problèmas de santat ligats a la fatiga, a l'estrès. Un rapòrt american del NIOSH (Centres pels contraròtle e la prevencion de las malautiás) faguèt la revista d'un nombre d'estudis suls efièchs de trabalh sus la santat. Nòta un aument del risc de nafras, de malautiás e de la mortalitat dins gaireben totes los estudis, en cas d'oras suplementaris<ref name="cdc">{{En}} [http://198.246.98.21/niosh/docs/2004-143/pdfs/2004-143.pdf Overtime and Extended Work Shifts: Recent Findings on Illnesses, Injuries, and Health Behaviors] - [//fr.wikipedia.org/wiki/Département_de_la_Santé_et_des_Services_sociaux_des_États-Unis US Department of Health and Human Services], avril 2004 {{Pdf}}</ref>. Un autre estudi mòstra qu'un temps de trabalh naut a d'impactes negatius sus las foncions cognitivas (vocabulari o rasonament)<ref>{{doi|10.1093/aje/kwn382}}</ref>. == Una estabilizacion del temps de trabalh? == Dempuèi los ans 1950, lo temps de trabalh baissat als [[Estats Units d'America]]<span></span>: passèt de 2 010 oras annualas a 1 785 oras annalas en 2007, es a dire mai qu'en [[Corèa del Sud]] e tant qu'al [[Japon]]<ref name="INSEE">{{Ligam web}}</ref>. A la fin dels [[ans 1990]], alara qu'i aviá pas de restriccion al subjècte de la durada legala de trabalh setmanièra, lo temps de trabalh mejan èra de 40 oras. Pasmens, fòrça trabalhadors fasián mai d'ora que lo temps de trabalh setmanièr, jos forma d'oras suplementàrias. Per exemple, dins de sectors coma la distribucion, un minim d'oras suplementària demandada (quatre oras mai pels managers de Walgreens). L'evolucion a la bassa del temps de trabalh es generalisada a l'ensemble dels païses de l'OCDE<ref name="OCDE">[http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=ANHRS http://stats.oecd.org/Index.aspx?]</ref>. En mejana, dins los païses de l'OCDE, lo trabalh representava mai de 2 000 oras per an en 1970 contra un pauc mens de 1 750 oras en 2010. Aquò representa una bassa de gaireben cinc oras per setmanas, sens comptar las setmanas de conjat o los jorns feriats, variables segon los païses. Aquela mejana amaga de grandas diferéncias, tanben al seen d'una meteissa zona economica: lo temps de trabalh mejan èra inferior a 1 500 oras per an en 2010 en [[Alemanha]] contra mai de 2 000 oras en [[Grècia]]. == Lo temps parcial == Lo trabalh a temps parcial designa las personas que trabalhan en dejós de la durada legala o aquela que definís dins las convencions collectivas<ref>https://web.archive.org/web/20150508091959/http://travail-emploi.gouv.fr/informations-pratiques,89/fiches-pratiques,91/duree-du-travail,129/le-travail-a-temps-partiel,1016.html</ref>. La definicion de temps parcial pòt donc variar coma l'illustran diferentas entrepresas als EUA 2001<span></span>: Mc Donald's considerava lo temps parcial coma comançant en dejós de 28 oras per stmanas, Gap en dejós de 30 oras, Starbucks en dejós de 20 oras etWal-Mart en dejós de 28 oras<ref>Naomi Klein, ''No Logo'', 2001, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;554</ref>. Dins l'Union Europèa, en 2011, lo trabalh de temps parcial tocava 18,8 % de totes los emplegats e subretot las femnas que la proporcion puja a 31,6 % per elas<ref name="insee tps partiel">http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=CMPTEF03204&reg_id=98</ref>. Los Païses Basses utilizan fòrça lo temps pacial d'aquel país es gaireben la mitat (48,5 %) dels emplegat que son a temps parcials. Lo recors al temps parcial pòt èsser una causida de l'emplegat per consacrar son temps a d'autras activitats. Lo cas contrari pòt tanben se presentar e dins aquel cas l'emplegat agradariá trabalhar mai mas ten pas la possibilitat. Se dich alara que lo temps parcial es subit. En França en 2010, èra 6 % dels actius, o 1,5 milion de personas que, essent a temps parcial, lor auriá agradat de trabalhar mai<ref>http://www.inegalites.fr/spip.php?article410</ref>. 70 % de las femnas son tocadas pels temps parcial subit en França e 72 % en Alemanha<ref>http://www.mediapart.fr/journal/international/160812/temps-partiel-et-precarite-7-millions-dallemands-veulent-travailler-plu</ref>. Per aqueles que causisson de trabalhar mens, en França, 31 % de las personas de temps parcials o fan per s'ocupar dels enfants. L'imensa majoritat d'aquelas personnas son de femnas (91 %)<ref name="dares partiel">https://web.archive.org/web/20160303190344/http://travail-emploi.gouv.fr/IMG/pdf/2007.09-39.4.pdf</ref>. La distinccion entre òmes e femnas se pòt far a partir del recrutament que 41 % de las femnas recrutadas en CDD o son de temps parcial, 16 % pels òmes; las proporcion baissan espectivament a 31 % e 6 % pel recrutament en CDI<ref>https://web.archive.org/web/20150503110222/http://travail-emploi.gouv.fr/etudes-recherche-statistiques-de,76/etudes-et-recherche,77/publications-dares,98/dares-analyses-dares-indicateurs,102/2009-31-3-hommes-et-femmes,10182.html</ref>. Aquel temps reduch de trabalh, subretot quand es subit, permet pas de segur d'aténher un revengut sufisent. Es la causa que 39 % dels trabalhadors de temps parcial tota l'an recebèron un revengut inferior al lindal de pauretat<ref name="travailleurs pauvres">https://web.archive.org/web/20160303204914/http://travail-emploi.gouv.fr/IMG/pdf/Ponthieux-Raynaud.pdf</ref>. Pasmens se cal nuanciar que los revenguts del fogal, se mai d'una personas trabalhan, pòdon permetre de passar lo lindal de pauretat. Comptant los revenguts del fogal, i a 11 % de trabalhadors paures de temps parcial, contra 5 % de temps complèt. == Nòtas e referéncias == <references/> == Annèxes == === Bibliografia === * Rapport de la Commission présidée par Jean Boissonnat : «''Le Travail dans 20 ans''» (1995), Commissariat Général du Plan, La Documentation française, publié aux Ed. Odile Jacob ([http://www.plan.gouv.fr/intranet/upload/publications/documents/travail_dans_vingt_ans.pdf télécharger au format PDF]) * Aznar G. : « Travailler moins pour travailler tous», Paris, Syros 1993 * Blanc C., Breton T. : « Le Lièvre et la tortue : les atouts inattendus des Français » Paris, Plon 1994. * Boulin JY., Cette G., Dominique Taddei : « Le temps de travail », Paris, Syros-Futuribles , 1993. * Didier M. : « Scénarios pour l'emploi», Paris, Economica 1995 * Jean Gadrey : « L'économie des services », La Découverte, Repères, 1992 * André Gorz : « Métamorphoses du travail », Paris Galilée, 1988. * Paul Lafargue : « Le Droit à la paresse », Paris Climats, 1994. * Marchand O., Thélot C. : « Deux siècles de travail en France », Paris, Insee 1991. * Dominique Méda : « Le travail, une valeur en voie de disparition », Paris, Aubier 1995. * Perrot A. : « Les nouvelles théories du marché du travail », Paris, La Découverte, Repères, 1992. * Bertrand Schwartz : « Moderniser sans exclure », Paris, La Découverte 1994. * William McGaughey [https://web.archive.org/web/20161030211931/http://shorterworkweek.com/summaryb.html shorterworkweek.com] Raviver un argument économique au {{s-|21}} === Articles connexes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20170113082735/http://allocation-universelle.net/temps-de-travail.php Temps de travail et allocation universelle] * livre manuscrit, https://web.archive.org/web/20160808034451/http://www.shorterworkweek.com/SWW1980sb.html A Workweek Shorter dans les années 1980, multilingue, avec 50 tableaux statistiques [[Categoria:Foncionament de l'entrepresa]] [[Categoria:Trabalh]] g84mp6n139ke16s4e5497tyl3yag3x1 0 165761 2502892 2399458 2026-06-17T06:59:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502892 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Westminsterpalatset-4.jpg|vinheta|Lo [[Palais de Westminster]], que donèt son nom al sistèma de Westminster]] [[Fichièr:Canada_Parliament2.jpg|vinheta|L'Edifici central del [[Parlament del Canadà]]]] [[Fichièr:Leinsterhouse.jpg|vinheta|Leinster House, sèti de l'[[Oireachtas]], lo [[parlament irlandés]]]] [[Fichièr:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|vinheta|Sansad Bhavan, le bastiment del [[Parlament indian]]]] [[Fichièr:Parliament_House_Canberra_Dusk_Panorama.jpg|vinheta|Lo [[Parlament d'Àustralia]]]] Lo '''sistèma de Westminster''' es un [[sistèma parlamentari]] de govèrn basat sus aquel existissent al [[Reialme Unit]]. lo nom ven del [[palais de Westminster]], lo sèti del [[Parlament del Reialme Unit]]. Es utilizat dins gaireben totas la nacions del [[Commonwealth]], per exemple dins las [[Províncias e territòris de Canadà|províncias canadianas]] a partir de la mitat del [[sègle XIX]] puèi pel quita [[Canadà]], l'[[Austràlia]], l'[[Índia]], l'[[Republica d'Irlanda|Irlanda]], la [[Jamaica|Jamaïca]], la [[Malàisia]], la [[Nòva Zelanda]], [[Malta]] e tanben dins los Estats o províncias federats d'aqueles païses. Existís d’autres sistèmas parlementaris, per exemple aqueles d’[[Alemanha]] o d’[[Itàlia]], que los procediments diferisson fòrça del sistèma de Westminster. == Caracteristicas màger == Los principals elements del sistèma de Westminster son los seguents<span></span>: * Lo [[Cap d'Estat|cap de l'Estat]], diferent del cap del govèrn, es teoricament tenent del poder executiu e de « poders reservats », pasmens, aqueles poders son fòrça limitats per [[convencion constitucionala]] e los realiza pas que sus l'avís del cap de govèrn. * Lo [[govèrn]] es composat de [[Ministre|ministres]] membres du [[parlament]] que los mai importants fa sessilha al [[gabinet]]. Lo [[cap de govèrn]], mai sovent nomenat [[Primièr ministre]], es nomenat pel cap de l'Estat mas per convencion s'agís sempe del cap del partit capable de dispausar d'una majoritat a la [[Chambra bassa|cambra bassa]]. Los autres ministres son nomenats pel cap de l'Estat sur l'avís del Primièr ministre. * Lo [[poder legislatiu]] es realizat pel [[parlament]], compausat d'[[Monocamerisme|una]] o [[Bicamerisme|doas]] cambras e del cap de l'Estat; lo ròtle del cap de l'Estat se limita pasmens a donar son [[Consentiment reial|consentiment]] als projèctes adoptats pet las cambras, lo drech de [[desavoacion e resèrva]] essent pauc o pas utilizat. Los membres del parlament gausissent de l'[[imunitat parlementària]], las discussions son publicadas dons lo ''[[Hansard]]''. * Lo cal del principal partit d'oposicion a la cambra bassa es lo [[cap de l'oposicion]], son partit formant l'[[oposicion oficiala]]; nomena un [[gabinet fantauma]] e gausís de privilègis particulias. * La [[Chambra bassa|cambra bassa]] del parlament a la facultat de capvirar lo govèrn, o en adoptant una [[mocion de censura]], o en refusant la [[Vòte de fisança|fisança]], o en refusant d'adoptar lo [[budgèt]]. Los païses utilizant lo sistèma de Westminster pòdon èsser de [[Monarquia|monarquias]], coma lo [[Reialme Unit]] mas tanben lo [[Canadà]] o l'[[Austràlia]] ont la [[Elisabèt II del Reialme Unit|reina]] es representada per un [[governaire general]], o de [[Republica|republicas]] coma l'[[Índia]] o l'[[Irlanda]]. Lo [[Cap de govèrn|cap del govèrn]] es nomenat [[Primièr ministre]] (''Prime minister'') e, dins les Estats o províncias federats ''Premier'', ''First Minister'' o [[ministre en cap]](''Chief Minister''). Gaireben totes los procediments del sistèma de Westminster an lor origina dins las convencions, praticas e precedents del [[Parlament del Reialme Unit]]. A vegada, a la diferéncia del Reialme Unit, gaireben totes los païses utilizant lo sistèma de Westminster codifiquèron lo sistèma dins una [[constitucion]] escricha, quitament se las convencions non escrichas contunhan a aver un ròtle important que las constitucions donan pas de detalhst sus d’importants elements del procediment. Per exemple, la [[Constitucion de Canadà]] a aquela [[Constitucion d'Austràlia|d'Austràlia]] quitament mencionan pas l'existéncia del gabinet o del primièr ministre que lor existéncia e ròtle venon d'una evolucion progressiva e convencionala de l'encastre constitucional britanic. == Foncionament == === Formacion del govèrn, gabinet e responsabilitat ministeriala === Après una eleccion generala de la cambre bassa, lo cap d'Estat nomena lo Primièr ministre. Dins los païses utilizant lo [[sistèma uninominal majoritari amb un torn]], un partit ganha sovent la majoritat absoluda sol e, per convencion, lo capde d'aquel partir es nomenat Primièr ministre. Dins los autres cases, i a un parlament minoritari (''hung parliament'')<span></span>: un partit pòt ensejar de formar une coalicion per obténer una majoritat o formar un govèrn minoritari<ref>[https://web.archive.org/web/20160303211700/http://thoughtundermined.com/2010/06/03/forming-governments-in-westminister-parliamentary-systems/ Forming governments in Westminster parliamentary systems], On procedure and politics, 3 juin 2010.</ref>. Que que siá, lo cap d'Estat deu nomenar lo cap de partit capable d'obténer la fisança de la cambra. Le Primièr ministre compausa enseguida son govèrn. Per convencion o per la [[Drech positiu|lei]], los [[Ministre|ministres]] son totes membres del parlament, mai sovent de la cambra bassa. Son formalament nomenats pel cap de l'Estat, mas sonque amb l'avís del Primièr ministre. I a: * los ministres mai importants, membres del [[gabinet]], que son mai sovent al cap d'un departament ministerial (Son titulats Secretari d'Estat al Reialme Unit, e ministre endacòm mai); * los autres ministres, mai sovent encargats d'un domèni politic particular jos la responsabilitat d'un ministre del gabinet (sovent nomenats ministres d'Estat) ; * los secretaris parlementaris, encargats d'assistir o de representar un ministre al sen del parlament. Los membres del gabinet son totes nomenats membres del [[conselh privat]] (nom al Reialme Unit al Canadà) o del [[conselh executiu]] (autres païses). Lo gabinet es atal l'organ mai important del poder executiu. A l'origina, lo Primièr ministre èra pas que lo ''[[Primus inter pares]]'' e las presas de decisions del gabinet se fan per consens. Pasmens, aquelas darrièra annadas dins unes païses, la presa de decision collectiva al sen del gabinet perdèt en importança al benefici de poder del Primièr ministre e dels ministres màger veire de conselhièrs<ref>[https://web.archive.org/web/20150516133925/http://www.historylearningsite.co.uk/powers_of_the_prime_minister.htm The powers of the Prime Minister], History Learning Site, consulté le 19 mars 2013.</ref>. L'ensemble dels membres del gabinet es collectivament responsable de las decisions del govèrn, aquò significa que devon las acceptar e las sosténer publicament quinas que siá lors opinions personalas. Lo govèrn essent responsable debans la cambra bassa del parlament, aquò significa que se li lèva sa fisança (per un vòte de desfisànça o lo refús de votar lo budgèt), l'ensemble dels membres del gabinet dovon demissionar. Mas los ministres son tnaben individualament responsables de lors actes e del ministèri que tenon la carga - quitament se avegada an pas lo contraròtle dirècte sus una decision administrativa<ref>[https://web.archive.org/web/20130308012708/http://thoughtundermined.com/2011/07/05/ministerial-responsibility/ Ministerial responsibility], On procedure and politics, 5 juillet 2011.</ref>. === Procediments legislatius === Lo parlament compren una on doas cambras e lo cap d'Estat. Dins los sistèmas [[Bicamerisme|bicamerals]], las doas cambras son<span></span>: * una [[Chambra bassa|cambra bassa]] elegida al [[Sufragi universal|sufragi universal dirècte]], mai sovent al [[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|sistèma uninominal amb un torn]]; * una [[Chambra auta|cambra nauta]] que pòt èsser nomenada ([[Cambra dels lòrds]], [[Senat de Canadà]]), elegida per las legislaturas dels Estats fedarals ([[Rajya Sabha]] indiana) o elegida al sufragi universal ([[Senat australian]]). Ambedoas cambras an de poders diferents segon los païses<span></span>: al [[Reialme Unit]], los poders de la Cambra dels lòrds mermèt fòrça al [[sègle XX]], alara qu'en Austràlia, lo Senat e la [[Cambra dels representants (Austràlia)|Cambra dels representants]] an los meteisse poders. Al Canadà, la [[Cambre de las comunas del Canadà|Cambre de las comunas]] e lo Senat an gaireben los meteisses poders, per convencion, lo Senat non elegit blòca rarament los projèctes de lei adoptats per la cambra bassa elegida. Que que siá, los projèctes de lei budgetaris son sistematicament examinats d'en primièr per la cambra bassa. Cada cambra elegit un president, nomenat en anglés ''Speaker'' per cambra bassa<ref>Au [[Canadà|Canada]], le terme utilisé en français pour la Chambre des communes est président. </ref> e ''Speaker'', ''Chairperson'' o ''President'' per la cambra nauta. An de podes importants per applicar lo règlament de la cambra e se deu èsser d'una neutralitat totala<ref>[https://web.archive.org/web/20170502043131/http://www.parl.gc.ca/About/House/Speaker/role-f.html Rôle du Président], Parlement du Canada, consulté le 19 mars 2013.</ref>. Dins unes païses, es d'usatge que le ''speaker'' demissione de son partit politic d'origina; los autres partits politics presentan alara pas de candidats fàcia a el e es sistematicament elegit de nòu fins a sa demission. Una lei adoptada pel parlament es enseguida somesa al cap de l'Estat per [[Concentiment reial|concentiment]]. Es par aquò que se considèra lo cap d'Estat coma partida del parlament. Mai, los deputats del [[rèire banc]] (''backbenchers''), es a dire los deputats que fan pas partit del gabinet o del gabinet fantauma, dispausan de poders variats segon los païses. La disciplina de partit es contrarotlada per de deputats nomenats ''whips''. Al [[Reialme Unit]], i a tres nivèls de disciplina<span></span>: * una simpla indicacion de la linha del partit; * una obligacion de votar segon la linha del partit; * una fòrta obligacion de votar seguent la linha del partit, se non un deputat pòt èsser exclús del partit<ref name="whip">[https://web.archive.org/web/20130307235139/http://thoughtundermined.com/2011/10/23/on-toeing-the-party-line-three-line-whips/ On toeing the party line: three-line whips], On procedure and politics, 23 octobre 2011.</ref>. Al Reialme Unit, los deputats del partit al govèrn tendon pasmens a s'escartar regularament de la linha del partit, quitament fina a provocar la desfacha d'un projècte de lei sostengut pel Primièr ministre. L'escesença es mendra dins d'autres païses coma lo Canadà o l'Austràlia ont la linha del partit es mai estrictament respectada. === Dissolucion === Lo cap de d'Estat garda la possibilitat de dissòlvre la cambra bassa del parlament a tot moment e de convocar d'eleccions generalas. Pasmens realiza aquela facultat sonque sul conselh del Primièr ministre. Se un parlament es  mai sovent elegit per cinc ans (tres en [[Austràlia]] o [[Nòva Zelanda]]), es abitual pel Primièr ministre de decidir de dissòlvre mai d'ora lo parlament<span></span>: aquela possibilitat li permet de convocar d'eleccions a un periòde jutjat mai oportun politicament. Pasmens, aquelas darrirèras annadas, unes païses adoptèron una legislacion establissent d'eleccions a data fixa per plaçar sus un pé d'egalitat lo govèrn e l'oposicion pendent la campanha electorala. === Partits politics === Dins gaireben totes los païses utilizant lo sistèma de Westminster, los [[Partit politic|partits politics]] adoptèron un organigrama particular. Atal, a costat del pòste de president de partit (''chairperson''), existís un pòste de cap (''leader'') qu'es lo vertadièr dirigent politic del partit. Lo cap es en efièch lo líder dels [[Grop parlamentari|deputats del partit]] e est, atal, lo candidat del partit al pòste de Primier ministre. Alara, es d'usatge que, quand un partit elegit un cap qu'es pas ja deputat, un deputat d'una circonscripcion jutjada segura pel partit demissione per provocar una eleccion parciala per permetre al cap d'intrar al parlament. Istoticament, lo cap essent subretot lo líder parlementari, es elegit dirèctament pels deputats del [[grop parlamentari]], que se nomena «partit parlamentari» o «caucua». Es encara lo sistèma que preval en Austràlia. Pasmens, de partits politics adoptèron de procediments mai democratics fasent elire lor cap per l'ensemble dels aderents del partits. Es per exemple le cas de totes los principals partits canadians. Al Reailme Unit, de partits an un sistèma mixte<span></span>: lo Partit trabalhista utiliza un sistèma ponderat ont los vòtes dels aderents, dels deputats e dels [[Sindicat|sindicats]] afiliats pedisson per un tèrç cadun alara que los deputats del Partit conservator preseleccionan dos candidats que son enseguida someses al vòte dels membres del partit. Los caps an mai sovent pas de mandat fixe<span></span>: son elegits fins a que demissionon o que se lor apause d'un vòte de desfisança al sen de lor partit. Lo cap d'un partit d'oposicion pòt atal èsser elegits pendent d'anadas abans l'eleccion venenta. Lo cap del partit del govèrn es automaticament nomenat Primièr ministre çò que significa que se lo partit cambia de cap, aquel ven automaticament Primier ministre. Lo cap du principal partit d'opposition es lo cap de l'oposicion. Amb aquel títol, nomena los deputats de son partit al sen d'un [[gabinet fantauma]] encargat de vigilar l'accion dels ministres del govèrn. === Ròtle del cap d'Estat === Dins la lètra, lo cap d'Estat ten a vegada de poders largs. Pasmens, se realizan gaireben tots amb l'avís del Primièr ministre, que fa del cap d'Estat - president, monarca o, dins los reialmes del [[Commonwealth]], lo governaire general representant lo monarca - una foncion subretot simbolica. Lo cap d'Estat participa pas als debats politics e de demora neutre. Son ròtle se limita mai sovent a: * nomenar lo Primièr ministre, aquel essent sistematicament lo cap del partit podent dispausar d'una majoritat a la cambra bassa; * nomenar los ministres amb lo conselh del Primièr ministre; * dissòlvre la cambra bassa jos la demanda del Primièr ministre; * donar lo [[Concentiment reial|concentiment]] a las leis adoptadas per las cambras del parlament, lo poder de desavoacion e resèrva essent gaireben pas pus utilizat; * signar los òrdres en conselh o proclamacions, nomenar los foncionaris e a vegada atribuir las decoracions prepausadas pels ministres. Se passèt que lo cap d'Estat prenga de decisions controversiadas al subjècte de saber quin cap de partit podava dispausar d'una majoritat en cambra: * l'Afar King-Byng en [[1926]] al [[Canadà]] quand lo governaire general refusa de dissòlvre lo parlament a la demanda del Primièr ministre [[William Lyon Mackenzie King]] qu'èra al cap d'un govèrn minoritari * la crisi constitucionala australiana de 1975 quand le governaire general remandèt lo Primièr ministre [[Gough Whitlam]] après lo blocatge de la lei de finanças al Senat e nomena lo cap de l'oposicion [[Malcolm Fraser]] al cap del govèrn. * La crisi constitucionala de Papoa-Nòva Guinèa de 2011-2012 quand lo governaire geneal nomena Sir [[Michael Somare]] primièr ministre sus decision de justÍcia, alara qu'èra [[Peter O'Neill]] que dispausava d'una majoritat parlementària, puèi se desdiguèt. Aquelas tres crisis se resolguèron per l'organizacion d'elections generalas. == Ceremonial == === Sala de sesilhas === Sul modèl de la [[Cambra de las comunas del Reialme-Unit]], la sala de las sesilhas d'un parlament del sistèma de Westminster e sovent agençada dins una pèça rectangulara amb lo sèti del ''speaker'' a un tèrme e de rengs de sètis de cada costat, de tal biais que doas serias de rengs se fan fàcia: lo govèrn es alara plaça a drecha del ''speaker'' e l'oposicions a l'esquèrra. Sul sol de la cambra, so traçadas doas linhas parallèlas caduna situada fàcia als grases de la majoritat e de l’oposicion, que lors membres pòdon passar sonque al sortit la cambra. La distància entre aquelas doas linhas correspondava a la longor de doas espasas per estalivar los afrontaments fisics. Lo president pòrta abitualament una rauba negra, e dins unes païses, una perruca. Debans el, i a une taula reservada als secrecretaris. Aqueles, designada jol nom de « ''Table of the Mace'' » (« Taula de la Maça »), es atal nomenada qu'une maça d'armas ceremoniala, simbolizant lo poder reial, i es pausada quand la cambra es amassada en sesilha. Quand i es pas o ou que lo ''speaker'' es pas encara designat, la maça es pausada jos la taula. Pasmens de cambras an d'agençament particulars: * los rengs de las cambras del Parlament d'Austràlia e del [[Dáil Éireann]] se jònhan als tèrmes per formar un emicicle alongat, lo govèrn fan sesilha a drecha e l'oposicion a  esquèrra; * las cambras del Parlament indian e lo Parlament escossés fan sesilha en emicicle; en [[Escòcia]], los deputats del govèrn son plaçats al centre de l'emicycle; * l'Assemblada nacionala del país de Galas fa sesilha en cercle; * dins la Cambra d'Assemblada de Tèrranòva e Labrador, lo govèrn se plaça a l'esquèrra e l'oposicion a drecha. Majoritàriament, la cambra bassa es decorada de verd e la cambra nauta de roge.<gallery> Fichièr:House of Commons Chamber 1.png|Cambra de la Comunas del Reialme Unit Fichièr:House of Lords Chamber.png|Cambra dels Lòrds del Reialme Unit Fichièr:Parliament2.jpg|Cambra de las comunas del Canadà Fichièr:Cansenate.jpg|Cambra del Senat de Canadà Fichièr:Salle Assemblee nationale Quebec.jpg|L'Assemblada nacionala del Quebèc Fichièr:Dáil Chamber.jpg|Lo Dáil Éireann Fichièr:Senate, Parliament House, Canberra.JPG|Cambra del Senat australian Fichièr:Debating chamber, Scottish Parliament (31-05-2006).jpg|Cambra del Parlament escocés Fichièr:Senedd 1.JPG|Cambra de l'Assemblada nacionala del país de Galas </gallery> === Vòtes === {{...}} === Questions al Primièr ministre === {{...}} === Obertura e discors del cap d'Estat === D'entre los ceremonials associats al sistèma de Westminster i a<span></span>: * la [[Ceremonia d’obertura del Parlament (Reialme unit)|Ceremonia d’obertura del Parlament]]; * lo [[discors del tròn]] (o un equivalent) pendent que lo cap de l’Estat pronóncia un discors (escrich pel govèrn) al subjècte de las accions governamentalas previstas per l’an que ven. == País utilizant lo sistèma de Westminster == * [[Africa del Sud]] (parcialament) * [[Antigua e Barbuda]]<br> * Austràlia * [[Bahamas]] * [[Bangladesh|Bangladèsh]] (parcialament) * [[Barbados]] * [[Belize]] * [[Canadà]] * [[Dominica]] * [[Grenada]] * [[Guyana]] (parcialament) * [[Illas Cook]] * [[Índia]] * [[Republica d'Irlanda]] * [[Jamaica]] * [[Malàisia]] * [[Malta]] * [[Maurici]] * [[Nauru]] (parcialament) * [[Nòva Zelanda]] * [[Papoa-Nòva Guinèa]] * [[Paquistan]] (parcialament) * [[Reialme Unit]] * [[Sant Cristòl e Nevis]] * [[Sant Vincenç e las Grenadinas]] * [[Santa Lúcia]] * [[Illas Salamon|Salomon]] * [[Singapor]] * [[Trinitat e Tobago]] * [[Tuvalu]] * [[Vanuatu]] == Vejatz tanben == * [[Magna Carta]] == Nòtas e referéncias == === Bibliografia === * ''The English Constitution'', Walter Bagehot, 1876. ISBN 0-521-46535-4, ISBN 0-521-46942-2. * ''British Cabinet Government'', Simon James, Pub Routledge, 1999. {{ISBN|0-415-17977-7}}. * ''Prime Minister & Cabinet Government'', Neil MacNaughton, 1999. {{ISBN|0-340-74759-5}}. === Referéncias === <references /> [[Categoria:Drech constitucional]] oak7hk5li2nwd0n7zfkatyrpwx8upao 0 167639 2502895 2421079 2026-06-17T07:50:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502895 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Debuta Infobox V2 |tematica=television |nom=TV3 |modèl = non }} |- | style="background:#fffff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | [[Fichièr:TV3.svg|140px]] |} |- |'''País''' |{{Catalonha}} |- |'''Lenga''' |[[Catalan]], [[Occitan]] ([[aranés (parlar)|aranés]]) |- |'''Proprietari''' |[[Television de Catalonha]] |- |'''Format d'imatge''' | [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''Eslogan''' |''Sempre teva'' |- | '''Sèdi''' | [[Sant Joan Despí]] |- | '''Site web''' | [https://www.ccma.cat/tv3/ ccma.cat/tv3/] |- | colspan="2" align="center" style="background:#3357b9| {{blanc|'''Difusion'''}} |- | '''Aira''' | {{Catalonha}} <br> {{Andòrra}} <br> {{França}} ([[Catalonha Nòrd]]) <br> {{Illas Balearas}} |- | '''Mejans d'emission''' | [[IPTV]], [[Television digitala terrèstra|TDT]], cable, [[World Wide Web|web]] |} '''TV3''' ei ua cadea de [[television]] publica de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]], part dera [[Corporacion Catalana de Mejans Audiovisuaus]] a trauès dera empresa [[Television de Catalonha]] (TVC). Era sua prumèra emission debanèc eth 10 de seteme de 1983, maugrat que non auec programacion regular enquiath 16 de gèr de 1984. Compde damb ua programacion entà toti es publics, caracterizada pera sua pròpria produccion e peth desvolopament dera cultura e [[Catalan|lengua catalana]]. Actuauments, TV3 ei era cadea mès vista de Catalonha, en tot liderar era audiéncia sies ans consecutius, dempús deth 1997 enquiath 2003, e dempús deth 2009.<ref>https://www.eldiario.es/vertele/videos/actualidad/tv3-liderazgo-irrebatible-dura-anos_1_7789515.html</ref> Era senhau de TV3 arribe ena majoria dera rèsta de territòris catalanòfoni: Catalonha (inclós eth [[Catalonha Nòrd|nòrd]]), [[Andòrra]], es [[Illas Balearas|Ilhes Balears]] e era [[Franja de Ponent]]. Totun, non emet en [[País Valencian]], per arrefús deth govèrn espanhòu a implantar-lo.<ref>https://www.ara.cat/paisvalencia/A-Punt-TV3-IB3-Apunt-reciprocitat-televisio-senyal_0_2570143130.html</ref> TV3 emet majoritàriaments en catalan e occitan, mès eth [[Espanhòu|castelhan]] non se tradusís. == Contenguts en occitan == Era frequéncia de TV3 ena [[Val d'Aran]] (mux 22) emet un informatiu especiau en [[Aranés (parlar)|aranés]] pendent eth ''Telenotícies comarques''. Ath delà, dues arròdes informatives en lengua aranesa s'emeten en tot Catalonha a trauès deth canau frair [[3/24]] de deluns a dimèrcles as 11.45 e as 15.35.<ref>https://web.archive.org/web/20231023053908/https://llengua.gencat.cat/ca/detalls/noticia/Nou-espai-informatiu-diari-en-aranes-al-canal-3-24-per-a-tot-Catalunya</ref> == Referéncies == <references /> == Veigatz tanben == * [[Aran TV]] * [[ÒCtele]] [[Categoria:Television]] [[Categoria:Television en lenga regionau]] [[Categoria:Television catalana]] [[Categoria:Television en occitan]] [[Categoria:Modèl infobox]] [[Categoria:Catalan]] gvj2h12nfvkggy065akdc8jtlv4rs6t 0 168370 2502890 2493999 2026-06-17T06:12:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502890 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Terre_seche.JPG|vinheta|Sòl assecat a Tolon<span></span>: las fendilhas de secason apareisson]] [[Fichièr:Drought.jpg|vinheta|Poligòns de secason dins lo [[desèrt de Sonora]]]] [[Fichièr:Aralship2.jpg|vinheta|Nau encalada sus l'anciana broa de la [[mar d'Aral]], [[Cazacstan]], 2003, procediment de amont de l'aiga dels flums per l'[[irrigacion]] agricòla]] [[Fichièr:Pollution_over_east_China.jpg|vinheta|Fums de fuòc e envòl de milions de tonas de poscas e aerosòls venet dels sòls degradats<span></span>: China o dins de vilas la pollucion es gairement permanenta]] La '''secada''' es l'estat normal o passatgièr del sòl e/o d'un [[environament]], correspondent a una manca d'[[aiga]], sus un periòde pro long per qu'aja d'impactes sus la flora naturala o cultivada, la fauna salvatja o los animals d'elevatge. Secada es diferenta d'[[ariditat]]. Una region arida pòt conéisser d'episòdis de secada. Aqueste ''deficit idric'' es episodicament natural (per exemple, los periòdes glaciaris/interglaciaris del [[Quaternari]], los cicles El Niño / El Niña, etc.) e segon de climatològs, poirián èsser amplificat per l'emission umanitari de gas d'efièch de sèrra. Seguís a deficit pluviometric inexplicat, sus de longs periòdes pendnet que las precipitacions son anormalament febles o insufisantas per manténer l'umiditat del sòl e l'[[igrometria]] normala de l'aire. Pòt èsser agravat o explicat per de pompatges, una baissa del nivèl del [[jaç freatic]], l'[[erosion]] e la degradacion dels sòls (l'[[Umús|umus]] favoriza la retencion de l'aiga, lo talh a blanc de zonas forestièras dins la region de l'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]], per exemple, provòca lèu la pèrda d'aqueste umus essencial a la retencion de l'aiga e causa una [[desertificacion]] antropomorfica accelerada), un aument de l'[[evapotranspiracion]] inducha per de plantacions consomatriças d'aiga ([[Pibol|pibols]], [[milh]]). La secada pòt destruire las futuras culhidas (parcialament o totalament) e tuar los animals d'elevatge, e a vegada salvatjas. Ven alara un factor de [[famina]] regionala e d'exòdi, sovent acompanhada de trebles socials veire de [[Guèrra|conflictes armats]] subretot dins las regions de pauca fonts economicas. La secada es donc pas qu'un fenomèn fisic o climatic objectiu. Es tanben una nocion relativa que rebat l'escart entre la disponibilitat de l'aiga e la demanda en aiga per l'òme, son [[agricultura]] e son [[Bestiau|bestial]] e d'usatges d'una necessitat secondari ([[piscina]], asagatge de las tepas, lavatge de veitura, etc.). Çò que fa de la definicion de la secada relativa al contèxte [[Geopolitica|geopolitic]] e [[Sociologia|sociologic]]; l'estat « normal » de disponibilitat de l'aiga cambia segon las zonas biogeograficas e los besonhs reals o sentits dels individús e de las [[Societat|societats]]. Las secadas meteorologicas se produson mai sovent quand un anticiclòn s'installa pendent al dessús d'una region a causa d'una situacion de blocatge. Las nautas pressions de contunh empachan donc tota intrusion d'una perturbacion atmosferica e pòdon alara menar la region  tresplombada per aquesta a un long periòde de bèl temps e donc amb un pauc veire sens precipitacions. == Definicions == L'ariditat caracteriza un climat avent de febles precipitacions mejanas annalas e per un fòrt deficit d'aquestass al respècte de l'[[evapotranspiracion]] potenciala, en oposicion a un climat umid. L'ariditat presenta de fòrtas implicacions idrologicas, [[Edafologia|edafologicas]] e geomorfologicas. S'agís d'un concèpte climatic de referéncia espaciala (zona arida), l'ariditat ne deu pas èsser confonduda amb la secada qu'es un concèpte meteorologicont l'abséncia d'aiga o las deficits idrics son considerats coma una referéncia temporala, conjoncturala (periòde o an(s) sec(s)). Segon lo ''Glossari internacional d'idrologia'', i a doas definicions de la « secada » : una abséncia perlongada o un deficit marcat de las precipitacions o alara, una « secada idrologica » caracterizada per « un periòde de temps anormalament sec, pro long per provocar una carestiá d'aiga caracterizada per un abaissament significatiu de l'escaolament dels cors d'aiga, dels nivèls dels lacs e/o de jaces sosterranhas, los amenant a de valors inferioras a la normala e/o a un assecament anormal del sòl »<ref>[https://web.archive.org/web/20060627022858/http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/glossary/glu/FRDIC/DICARIDE.HTM Dictionnaire Français d'Hydrologie, « aridité » et « sécheresse »]</ref> === Tipes de secada === Existís tres tipes de secada. Lo primièr tipe, la secada [[Meteorologia|meteorologica]], arriba quand existís un periòde long d'un taus de precipitacions en dejòs de la mejana. La segonda es la secada [[Agricultura|agricòla]], alara existís pas pro d'umiditat per las culturas. Aquesta condicion pòt arribar quitament se las precipitacions son normalas a caus de condicions del sòl e de tecnicas agricòlas, o de causida de plantas inadaptadas (coma lo milh o lo ris, plan consommatriças d'aiga). Lo tresen, la secada [[Idrologia|idrologica]], arriba quand lo nivèl de las sèrvas d'aigas disponiblas dins los jaces aquifèrs, lacs e sèrvas davalan sota la mejana. Aqueste lindal se pòt aténher amb de precipitacions normalas o al dessús de la mejana quand l'aiga es desvida cap a una autra region o que foguèt subrexpleitada, quand una consomacion nauta d'aiga passa las capacitats del jaç o de las sèrvas a se renovelar, o encara, quand las condicions d'alimentacion dels jaces son acampadas (Cf. lei de Darcy sus la permeabilitat del sòl)<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t%C3%A9o-France Météo-France], Changement climatique et sécheresses [http://climat.meteofrance.com/chgt_climat2/presentation/climat_futur/changementsech?page_id=16647]</ref>. Dins l'usatge mai frequent lo mot « secada » se referís mai sovent a la secada meteorologica. === Qualificacions matematicas === D'indicis d'ariditat convencionals e empirics permeton de definir quantitativament l'ariditat. Las valors mejanas de precipitacions e de temperatura son utilizats per definir los gras d'ariditat (iperarid, [[Ariditat|arid]] e semiarid) e las condicions de l'escolament dels cors d'aiga. Los indicis d'ariditat mai aisidament utilizats son aqueste de E. de Martonne (1926), L. Emberger (1932), C.W. Thornthwaite (1948), J. Dubief (1950), R. Capot-Rey (1951), [[Henri Gaussen|H. Gaussen]], F. Bagnouls (1952) e P. Birot (1953)<ref>[https://web.archive.org/web/20060627022858/http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/glossary/glu/FRDIC/DICARIDE.HTM Dictionnaire Français d'Hydrologie, ''aridité'']</ref>. Al vejaire scientific, la secada es definida coma « deficit climatic » (Dc). <math>Dc = P - ETP</math> * P correspond a la pluviometria, exprimida en milimètres. * ETP es l'evapotranspiracion potenciala d'una planta en milimètres, es a dire sa pèrda d'aiga per la respiracion e l'evaporacion. En cas de secada, Dc = 0. Al vejaire agricòl, la secada correspond a çò que se nomena lo « deficit agricòl » (Da). <math>Da = P - ETP + RFU</math> * ETP essent l'evapotranspiracion potenciala d'una planta, exprimida en milimètres, * RFU es la ''resèrva aisidament utilisable'', es a dire la resèrve d'aiga dins lo sòl disponible per las planteas, exprimida en milimètres. Val 2/3 de la RU qu'es egal al taus d'umiditat multiplicat per la prigondor atenguda per las raices. == Cas remarcables de secada per continents e epòcas == [[Fichièr:Desertification_map.png|vinheta|La vulnerabilitat a la desertificacion (USDA, 1998 - ''Global Desertification Vulnerability Map'').]] [[Fichièr:ShrinkingLakeChad-1973-1997-EO.jpg|vinheta|Lo [[lac Chad]] (imatge satellitala, 2001) perdèt 95 % de son volum dins las annadas 1960<ref>[http://www.earth-policy.org/index.php?/plan_b_updates/2005/update47 Disappearing Lakes, Shrinking Seas]</ref>{{,}}<ref>National Geographic, 2001 - ''Shrinking African Lake Offers Lesson on Finite Resources''[http://news.nationalgeographic.com/news/2001/04/0426_lakechadshrinks.html]</ref>.]] [[Fichièr:Aral_Sea_1989-2008.jpg|vinheta|La mar d'Aral (Cazacstan - Ozbequistan)<span></span>: 1989 e 2008, la secada agrava los problèmas eissits de las causidas de gestion de l'aiga]] Plan abans lo començament dels relevats meteorologics instrumentals, las secadas medievalas per exemple son decriptables dins los archius istorics coma lo mostrèt un dels davancièrs de l'istòria climatica, [[Emmanuel Le Roy Ladurie|E. Le Roy Ladurie]]; lors caracteristicas e lor gravetat pòdon èsser evaluadas a partir de senhals venent dels archius de l'environament (analisis sedimentaris, [[Dendrocronologia|dendrocronologic]], polinics, carpologics, etc.). Aquestes ''archius naturals'' complementaris de las donadas arqueologics son tant mai preciosas dins las regions e los periòdes sens escrichs. === Africa === Las secadas son frequentas e gravas dins fòrça de país d'[[Africa subsahariana]] e an un impacte devastator sus los populacions e lors economias<ref name="cn">''Des catastrophes naturelles'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Ramade François Ramade], Ed. Dunod, {{ISBN|978-2100-494736}}</ref>. L’extrèma vulnerabilitat a las precipitacions dins las zonas aridas e semiaridas del continent e, la febla capacitat d’una granda partida dels sòls africans de manténer l'umiditat fan que gaireben 60 % dels sòls son vulnerablas a la secada e 30 % extrèmament vulnerables. Dempuèi las annadas 1960, las precipitacions del [[Sahèl]] e de l'[[Africa Australa|Africa australa]] an tanben esatat un pauc en dejós de las normas de las 30 annadas precedentas. Mai, la perspectiva d'un efièch [[El Niño]] menèt a portar mai d'atencion sus l'impacte de la secada en Africa subsahariana. Lo desèrt progressa al [[Mali]]<ref name="dp">https://web.archive.org/web/20130927064008/http://www.saveur-despagne.com/Actualite/societe/desertification.htm {{Pdf}}</ref>, a [[Chad]]<ref>[http://secheresse.wordpress.com/2009/08/29/tchad-le-hcr-et-les-refugies-contre-lavancee-du-desert/ Tchad : ''le HCR et les réfugiés luttent contre l'avancée du désert''], Willem Van Cotthem, 29 août 2009</ref> e al [[Nigèr (país)|Nigèr]] subretot, a rason de mai quilomètres per an<ref>AFP 2007 [http://secheresse.wordpress.com/2007/11/29/niger-deforestation-et-desertification-alerte-google-afp/ ''Niger: la ruée sur les dernières forêts accélère la désertification''], Willem Van Cotthem, 29 novembre 2007</ref>.<gallery mode="packed"> File:2011 Horn of Africa famine Oxfam 01.jpg|Carcassas de fedas e cabras, vilatge de Waridaad, Somalia, 2011 File:FEWS Eastern Africa July-September projection.png|La famina en 2011 dins la Bana de l'Africa (Famine Early Warning Systems Network - USAID) File:Oxfam East Africa - Muddy Water.jpg|Recerca d'unna aiga fangassa, Africa de l'Èst, 2011 File:Oxfam East Africa - SomalilandDrought016.jpg|Tempèsta de sabla, Somalia, 2012 File:FMSC Staff Trip 2011 - GAiN - Food Distribution (6384145767).jpg|Distribucion de l'ajuda alimentària, Bana de l'Africa, 2011 </gallery>En 1797, pendent tres annadas, una fòrta secada engendra la famina al Marròc e lo país es durament afactat per la pèsta. La mitat de la populacion es decimada provocant tanben una reculada economica === Asia === L'economia de l'Índia, majoritàriament rurala, es dependanta de la [[monson]]. En 2009, la sason de las pluèjas es la mai feble dempuèi 1972 e tòca seriosament la produccion agricòla, l'importacion del ris es necessari en 2010 pel primièr còp fa vint ans. La feblesa de la monson agravèt la secada endemica d'unas regions<span></span>: las autoritats deguèron decratar una reduccion de 36 % de las tèrras de blat al [[Rajasthan]]. En 2009, le pètz de las denadas de basa (sucre, ris, legums frescs e secs) aumentèt d'unes 20 %. La fòrta creissença economica e demografica de l'Índia pesa fòrça sus las fonts naturalas, subretot sus las resèrvas idricas. Un rapòrt del ''2030 Water Resources Group''<ref>[https://web.archive.org/web/20120228135641/http://www.mckinsey.com/clientservice/water/charting_our_water_future.aspx 2030 Water Resources Group, 2009]</ref> publicat en 2009 e al subjècte de quatre país dichs emergissents (Índa, China, Africa del Sud e Brasil) estimèt que sens cambiaments, en 2030, l’Índia poiriá pas subvenir qu’a la mitat de sos besonhs en aiga<ref>Voir par exemple vidéo (1.30) ''Le Monde'', août 2013 - ''La sécheresse chinoise vue du ciel''[http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/video/2013/08/12/la-secheresse-chinoise-vue-du-ciel_3460362_3216.html] et ''La voix de la Russie'', août 2013 [https://web.archive.org/web/20131004223832/http://french.ruvr.ru/news/2013_08_17/Chine-la-secheresse-a-touche-plus-de-17-millions-de-personnes-9296/?from=menu]</ref>. Los pompatges excessius per l’agricultura, l’industria o la vida quotidiana agotan los jaces freatics e las monsons de fòrta variabilitat las tornan pas cambiar pro. Unes Estats del Nòrd ([[Panjab (Índia)|Panjab]], [[Haryana]], [[Uttar Pradesh]]), coneisson un seriós aflaquiment de las resèrvas sosterranhas<ref>[https://web.archive.org/web/20180618202327/https://www.nasa.gov/topics/earth/features/india_water.html India Water]</ref>. L’estat de las aigas de superfícia es tanben preoccupant. Pasmens consideradas coma de divinitats, los rius patisson de posatges inconsideratss e de pollucions industrialas e domesticas, una partida de las fonts fluvialas es impròpra a la consomacion (Cf. WaterAid). En 1981-1983 puèi en 1997-1998, de secadas catastroficas tòcan l'Asia del Sud Èst. Un dels exemples mai espectaculars es la quasidisparicion de la [[mar d'Aral]]<ref>[https://web.archive.org/web/20091226174912/http://www.delaplanete.org/Le-drame-de-la-mer-d-Aral-les-pays.html Planete.org, ''Le drame de la mer d'Aral'']</ref>. === Euròpa === Sul darrièr millenari, en [[Euròpa]], los principals periòdes de secada e eveniments remarcables son<span></span>: * [[1134]]<span></span>: lo [[Ren (fluvi)|Ren]] es a  sec, e la Sambra a [[Namur]] pendent un jorn<ref name="PA1976">Pierre Alexandre, ''Le climat au Moyen Âge en Belgique et dans les régions voisines (Rhénanie, Nord de la France). Recherches critiques d'après les sources narratives et essai d'interprétation'', Mémoire de licence, Université de Liège, sous la direction du Pr. Vercauteren) ; Centre belge d'Histoire rurale, publication {{numéro|50}}, Liège, Louvain, 1976</ref>. * [[1303]] : anticiclòn blocant de la prima a la davalada, que provoquèt la secada mai importanta del millenari. Lo [[Ren (fluvi)|Ren]], lo [[Danubi]], la [[Léger (riu)|Léger]] e la [[Sèina]] podavan èsser traversadas a pé sec<ref>[http://www.prevision-meteo.ch/almanach/1300-1399 Prévision-météo.ch ''Événements météorologiques de l'an 1300 à l'an 1399'']</ref>. * 1540, 1719, 1874, 1906, 1911, 1912, 1945, 1947, 1949, 1953, 1957, 1964. * en 1921, lo mond sovietic es tocat per una grava famina pendent tota una annada, provocant de millions de mòrts, es accentuada per un episòdi de secada que tòca l'emisphère Nòrd e sensible Fins als [[Estats Units d'America]]; arriba tanben dins un contèxte de conflictes<span></span>: la Primièra Guèrra mondiala, la revolucion, la guèrra civila e las requisicions. L'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union sovietica]] demanda l'ajuda internacionala<ref>Dronin N.M., Bellinger E.G., 2005 - "Climate Dependence and Food Problems in Russia, 1900-1990: The Interaction of Climate and Agricultural Policy and Their Effect on Food Problems". Central European University Press - {{ISBN|963-7326-10-3}}</ref>. En [[França]], a [[París]], l'annada meteorologica 1921 enregistra 277 millimètres puslèu qu'una mejana de 576 (o 48 % de la normala) <ref>Blanchard R., 1922 - La sécheresse en Dauphiné (1920-1921). ''Revue de géographie alpine'', 10, 1 : 181-199 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rga_0035-1121_1922_num_10_1_1726]</ref>. * las sacadas de 1976, 1988 1989, 1990, 1991, 1992, 2003 (la mai costosa en França<ref>[http://www.senat.fr/rap/r09-039/r09-039_mono.html ''Sécheresse de 2003 : un passé qui ne passe pas''] Rapport du Sénat</ref>) e 2011 aguèron d'impactes importants suls ecosistèmas e las culturas en Euròpa, coma sus la santat (subremortalitat ligada a la canicula). L'[[Espanha]] es fòrça tocada, amb l'aparision de païsatges desertics dins lo tèrç sud-èst<ref>[https://web.archive.org/web/20130927064008/http://www.saveur-despagne.com/Actualite/societe/desertification.htm Désertification (Espagne)]</ref>. * en agost de 2007, la [[Grècia]] coneis una de las pièger fasas d'incendis de son istòria. La secada contunha de setmanas e los incendis tòcan lo [[Peloponès]] e l’illa d’Eubèa (63 victimas). Al delà del desastre uman e economic, lo govèrn deu afrontar d'acusacions de laxisme fàcia als incendis volontaris e de mala gestion de secors. Los sites istorics majors son menaçats, mas pas cap de destruccion majora del patrimòni arqueologic es fin finala de regretar. === Oceania === <gallery mode="packed"> File:Sheep on a drought-affected paddock.jpg|Tropèl de motons tocat per la secada a Uranquinty, Novèla Galas del Sud File:Fields outside benambra.jpg|Campanha victoriana: camps tocats per la secadalFile:Major Victorian bushfires in the 2000s.PNG|Màger fuòc de brossa dem Victoria dins las annadas 2000 </gallery>{{Ancòra|Sécheresse en Australie}}En Austràlia, la secada es reconeguda quand, sus un periòde de tres meses, lo total de las precipitacions se trapa dins lo desen inferior de totas las precipitacions enregistradas pel passat per aquesta region<ref name="BOMGlossaryDrought">{{Ligam web}}</ref>. Aquesta definicion pren en compte de la flaquesa, relativa, de las precipitacions, e del fach qu'un manca pluviometric deu èsser comparada a de precipitacions tipicas (normalas), prenent en compte las variacions sasonièras. La secada australiana es definida precisament a causa de l'importància de las bèlas pasturas e es determinada per una analisi dels decils aplicats a una region particulara<ref>Tapper N., Hurry L., 1993 - Australia's Weather Patterns: An Introductory Guide. Dellasta, pages 51-57. {{ISBN|1-875627-14-6}}</ref>. Los enregistraments climaticas prenon en compte ara una pro longa durada e amb una segurtat estatistica pro per permetre de comprene lor variabilitat e de planificar las produccions agricòlas segon las regions e las sasons<ref>Department of Agriculture, Fisheries and Forestry, 2006 - Our Natural Resources at a Glance - Climate, page 24 https://web.archive.org/web/20090318075735/http://www.daff.gov.au/__data/assets/pdf_file/0020/92603/nrm_at_a_glance.pdf</ref>. Los Parlaments dels Estats e Territòris australians an las competéncia de declarar una region victima de la secada, aquesta declaracion pòt prene en compte de paramètres autres que la pluviometria. D'entre fòrça episòdis de secada censadas en [[Austràlia]]<ref>{{Ligam web}}</ref>, unes se destrian per lpr durada: ''{{Lang|en|the Federation Drought}}'' (1895-1902)<ref name="disasters in Australia">{{Ligam web}}</ref>, lors consequéncias (incendis deguts a la secada de 1982-1983) o lor gravetat<span></span>: secada de 1991-1995 en [[Nòva Galas del Sud]] e [[Queensland]]. La primièra [[decenni]] del sègle XXI es marcat pel ''{{Lang|en|Millenium Drought}}'' (2002-2007). === America === Pels monts de l'Oèst american, de socas d'arbres mòrts, sasonièrament aigadas ([[Sierra Nevada (Estats Units)|Sierra Nevada]], [[lac Mono]]) se veson dins lo païsatge. Al començament de las annadas 1990, Scott Stine, geograf de l'universitat de Califòrnia, utiliza las datacions al [[Carbòni 14|radiocarbòni]] per determinar quand aquestes arbres vivián e constate que s'agís gaireben sempre del periòde [[Edat Mejana|medieval]]. Quand lo periòde de ''megasecada'' medievala s'acabèt, los arbres de per abans pròches d'una zona umida son mòrts. Dins las nautas planas del [[Nebraska]] per exemple, aquestas fòrça grandas secadas medievales correspondon a de remarcablas dunas de sable que son ara cobèrtas de vegetacion e estabilizadas. Las grandas planas del Sud mostran, dins los sites arqueologics, un taus mai important d'osses de [[Bison bison|bisonts]] a aquestes periòdes. Fa un millenari, lo bisont apareis mens frequent en comparason dels periòdes precedents e posteriors. Lo mitan es mai arid. Mai, las ciutats de [[Chaco Canyon]] e [[Mesa Verde]] foguèron totas abandonadas vèrs la fin de la secada. Aquests societats fondadas sus l'agricultura asagada de segur suportèt pas aquesta modificacion de lor mitan<ref>Seager R., Burgman R., Kushnir Y., Clement A., Cook E., Naik N., Velez J. , 2007 - Tropical Pacific forcing of North American Medieval megadroughts: Testing the concept with an atmosphere model forced by coral-reconstructed SSTs. ''Journal of Climate'', 21(23): 6175-6190</ref>{{,}}<ref>Seager R., Cook E.R., 2007 - Medieval megadroughts in the Four Corners region: Characterization and causes. ''The Society for American Archaeology'' ou ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Lamont-Doherty_Earth_Observatory Lamont-Doherty Earth Observatory] of Columbia University'' [http://www.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/drought/medieval.shtml]</ref>. En 1977, l'Oèst dels EUA foguèt tocat, menant a une fòrta restriction de l'asagatge (al quart de la normala) en Califòrnia. En 1980, una sevèra èrsa de calor toquèt lo Centre e lo Sud dels EUA e en 1988, s'observèt lo retorn del fenomèn del ''[[Dust Bowl]]'' qu'èra pas arribat dempuèi 1930.<gallery mode="packed"> File:Dust-storm-Texas-1935.png|Pradariá e boscs remplaças per de lauradas menan las tempèstas de poscas e a la secada (Tèxas, 1935) File:Broke, baby sick, and car trouble! - Dorothea Langes photo of a Missouri family of five in the vicinity of Tracy, California.jpg|Secada e tempèstas de poscas butan sus las carrièras americanas de milièrs de païsans dons las annadas 1930 (Missori, Califòrnia, 1937) File:Wildfire in California.jpg|Fuòc de bosc en Califòrnia, 5 de setembre de 2008 File:NOAA-CPC-drought-monitor-sample.gif|Alea secada (6 de setembre de 2005), en roge, las zonas de secada excepcionalas File:Zin200512 pg.gif|Secada excepcionala (6 de setembre de 2005), en violet, las zonas de secada excepcionalas File:El nino north american weather fr.png|Efièchs d'El Niño e de La Niña sus la circulacion atmosferica ivernala del Pacific e sus l'America del Nòrd </gallery>La secada de 2012-2013 als EUA provoquèt de novèlas pèrdas de productivitat de tèrras cultivadas e de restriccions e carestiás d'aigas. Los principals estats productors de milh de la region de la ''[[corn belt]]'' foguèron tocats per des condicions extrèmas de secada a partir de junh de 2012 dins l'Èst. A la davalada de 2012, lo Centre e l'Oèst son tanben tocats. Segon lo Departament de l'Agricultura dels EUA (USDA), s'agís de la secada mai greva de las 25 darrièras annada: 80 % de las tèrras agricòlas foguèron tocadas, 67 % dels elevatges, implicant un aument de 3 à 4 % dels preses alimentaris en 2013. L'intensitat de la secada es determinada pel Centre nacional de Gestion de la Secada de l'universitat de Nebraska-Lincoln (National Drought Mitigation Center), l'USDA e l'Agéncia nacionala de las Sciéncias atmosferica e oceanica (National Oceanic and Atmospheric Administration). Las donadas meteorologicas mostran que set estats americans presentavan al mens 80 % de lor superfícia agricòla totala dins un estat de secada sevèra en març de 2012. Las estatisticas de rendiment de las tèrras agricòlas indiquèron un agotament de las fonts en aiga dins set estats (Oklahoma, Wyoming, Dakota del Sud, Colorado, Nòu Mexic, Kansas e Nebraska) de 89 a 100 %<ref>Bulletins électroniques ADIT, veille technologique internationale, 2012 - ''L'impact de la sécheresse de 2012 aux États-Unis'' [https://web.archive.org/web/20160304053111/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/72711.htm]</ref>. En America latina, lo Nòrd-Èst del [[Brasil]] coneguèt un periòde de secada plan fòrta entre 1978 e 1985, que toquèt mai de 20 millions de personas. Après l'episòdi [[El Niño]] de 1988, una novèla secada regna. L'America centrala e lo Mexic tanben foguèt durament tocadas. Una partida del bacin d'Amazònas assecat en 2005, dels afluents de mai d'una mila de larg foguèron tocat per la secada obligant lo Brasil a declarer l'estat d'emergéncia dins la region<ref>[https://web.archive.org/web/20130527104721/http://www.commondreams.org/headlines06/0717-07.htm Common Dreams, Brown P., 2006 - ''Drought Threatens Amazon Basin'']</ref>. == Consequéncias de la secada == La secada ten un ròtle perturbator o ten de consequéncias subtas e/o destraidas: * la manca d'aiga per las culturas ortalencas, la diminucion del rendiment de las culturas e de las pradas; * la baissa de la qualitat de l'aiga<span></span>: la dilucion dels polluents s'aflaquís e la contaminacion de las sèrvas idricas aumenta (veire [[ecotoxicologia]]); * l'aumentacion de las [[Famina|faminas]] e epidèmias a causa de la [[malnutricion]]; * la desidratacion de las populacions e l'aparicion de malautiás; * los trebles socials e los conflictes per las fonts naturalas (aigas e manjar); * la [[Migracion umana|migracion]] de las populacions, l'aument dels [[Refugiat climatic|refugiats climatics]]; * la formacion o l'aument de las tempèstas de poscas amb l'accentuacion de l'[[Deflacion (geomorfologia)|erosion eolina]] dels depauses de sediments eolians (en China subretot); * la modificacion, las perturbacions veire la destruccion dels [[Ecosistèma|ecosistèmas]] subretot de las [[Zona umida|zonas umidas]]; * una vulnerabilitat mai granda dels arbres fàcia al freg las sasons o annadas venentas (fins a una desena d'annadas après)<ref>[http://www.futura-sciences.com/planete/actualites/climatologie-climat-arbres-plus-sensibles-froid-apres-secheresse-7543/ Une sécheresse sévère, associée à la chaleur, comme celle de l'été 2003, ne provoque pas seulement la perte précoce des feuilles des arbres. Elle a des conséquences sur la capacité de l'arbre à résister au froid pendant l'hiver suivant. C'est ce qu'étudient les chercheurs de l'INRA de Clermont-Ferrand], article de Futura Science, consulté le 17 octobre 2017</ref>. * l'aument dels [[Encendi de bòsc|encendis de bòscs]] <ref>Texas Forêt - [https://web.archive.org/web/20030711082443/http://txforestservice.tamu.edu/shared/article.asp?DocumentID=406&mc=fire Texas Forest Service description of the Keetch-Byram Drought Index (KBDI) from 27 December 2002]</ref> * la migracion de populacions animalas; * de problèmas d'Invasions biologicas * un risc mai grand de fissada de sèrp<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6282075.stm Australiens visage de serpent Invasion]</ref> * la reduccion de la produccion d'electricitat<ref>Drought affecting US hydroelectric production [http://www.dailyestimate.com/article.asp?idcategory = 35 & idSub = 175 & idArticle = 12286]</ref>; * la carestiá d'aiga per las industrias<ref>[https://web.archive.org/web/20120515214634/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2005%2F03%2F06%2FMNGE2BL7161.DTL Parched village sues to shut tap at Coke, 2005]</ref>{{,}}<ref>Greenpeace reports on a Swedish drought and its potential impact on their nuclear industry, 2006 [https://web.archive.org/web/20090110184749/http://www.greenpeace.org/international/news/sweden-nuclear-closure-040806]</ref>. === Sus las civilizacions e las societats === [[Fichièr:Telleriano-Remensis_Codex_sacrifice.jpg|vinheta|Sacrificis umans pendent la secada de 1450-1454 (''Codex Telleriano-Remensis'')]] Lo climat es dempuèi sempre una preoccupacion umana. L’impacte del climat e dels eveniments meteorologics excessius dins l’istòria de las civilizacions e de las societats es sempre mai estudiat pels istorians, los arqueològs, los paleoclimatològs e paleoenvironamentalistas. Una o mai secadas tornant, e de longor variabla, en privant las populacions de tot o partida de lors mejans de subsisténcia pòdon èsser font de fòrtas tensons socialas o etnicas veire de guèrra, d'epidèmias o d'esfondrament de civilizacions o mai simplament, de legendas e de tradicions. Coma<span></span>: * segon un estudi palinologic recent des [[Sediment|sediments]] del lac salat de [[Larnaca]] a [[Chipre (illa)|Chipre]], la poderosa [[civilizacion micenèa]], coma la [[civilizacion minoïca]] o l'[[Ititas|empèri Itita]] (fin de l'[[Edat del Bronze|edat de bronze]]) se serián pas atudadas (fa unes 3 200 ans) a causa d'invasions o de conflictes intèrnes mas a la seguida d'una secada qu'es - segon l'[[Isotòp|analisi isotopic]] del [[Matèria organica|carbòni organic]] sedimentat - perlongada pendent 400 ans (alara que l'[[Emisfèri nòrd|emisfèri Nòrd]] patissiá d'un refregiment general de 2&nbsp;°C)<ref name="Kaniewski2013">Kaniewski D., Van Campo E., Guiot J., Le Burel S., Otto T., ''et al''. (2013) ''[http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0071004 Environmental Roots of the Late Bronze Age Crisis]''. PLoS ONE 8(8): e71004. doi:10.1371/journal.pone.0071004, licence compatible CC-BY-SA 3.0</ref>. questa crisi de la fin de l'[[Edat del Bronze|edat del bronze]] en Mediterranèa orientala seriá donc explicada per « un episòdi complèxe avent resultat d'(...)un cambiament climatic. Aqueste darrièr provoquèt de faminas, d'invasions estrangièras e de conflictes politics »<ref>''Des civilisations méditerranéennes détruites par la sécheresse il y a 3 200 ans'' ; ''Le Monde'' & AFP ; 2013-08-15</ref>; * la [[civilizacion maia]] se seriá aclapada subretot a la seguida d'una longa secada tot coma mai tard, aquesta dels Anasazis de l'Oèst american o de la civilizacion de [[Tiwanaku]] de la riba sud del [[lac Titicaca]], a mai de 3 800&nbsp;mètres d'altitud pendent la '''Granda Secada''' que correspond a una fasa climatica que toquèt un granda partida l'Oèst dels EUA (de l'Oregon a la Califòrnia del Sud e de l'Ést del Tèxas) e aguèt una prigonda influéncia suls mitans naturals e las culturas amerindianas ancianas de la region. Los analisis dendrocronologics mòstran qu'aquesta fasa comença en l'an 1276 e contunha fins a 1299; * l'esfondrament de la cultura de l'[[illa de Pascas]] de segur foguèt accelerat per una secada perlongada (efièch El Niño); * de fachs religioses son ligats als episòdis de secada.. * d'entre los factors meteorologics avent desencadenat la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] de [[1789]], los istorians identifiquèron une secada localament font de faminas o de sosalimentacion acompanhadas d'un fòrt aument dels prieses de las denadas alimentàrias. === Impactes economics === La secada economica es definida coma tocant al rapòrts de las precipitacions anormalament baissas, fòra dels paramètres normals prevists qu'una economia es equipada. Coma atal, son impacte depend de l'interaccion d'un eveniment o d'una anomalia meteorologica amb l'estructura dinamica cambiadissa e la santat d’una economia. D'observaires destrièron tres situacions de païses al subjècte de l'impacte de la secada: d'economias simplas, intermediàrias e dualistas. Las '''economias simplas''' son d'economias agricòlas, d’elevatge, e de semisubsisténcia fortament influencidas per las pluèjas, dispausant d’una infrastructura limitada, avent de nivèls bas de revenguts per abitant, e de nivèls nauts d’autoprovesiment al sen de la populacion rurala. L'impacte de la secada dins son ensemble pòt èsser plan enòrme a causa de l'importància relativa del sector agricòl. Pasmens, tradusent de relacions intersectorialas feblas, de nivèls nauts d'autoprovesiment e dels sectors non agricòls pro pichons, los efièchs multiplicators d’un tust de la secada dins lo rèste de l’economia son plan limitats. Dins las '''economias intermediàrias''', los efièchs de la secada son pro largament espandits dins l'economia, rebatissent una mai granda integracion d’ensemble e de las relacions intersectorialas mai solidas entre los sectors agricòls e los sectors manufacturièrs naissents. Es probable que los bens intermediaris constituisson una mai granda partida de las importacions, implicant qu'una compression de las importacions deguda a la secada aurà d'implicacions multiplicatriças addicionals sus la produccion domestica. Dins l'interval, lo retorn de l’activitat après la secada pòt èsser plan retardada dins la mesura ont lo sector manufacturièr contunha de far fàcia al manca d'intrants e a la lentor de la relància de la demanda. Las implicacions sus las finanças publicas pòdon tanben èsser pro grevas, essent donat que lo quita govèrn es susceptible de far fàcia a una mai granda partiada dels costs dels esfòrces de tornada, puslèu que de comptar gaireben entièrament sus l’assisténcia internacionala. Enfin, dins d''''economias dualistas''', que dispausan de grands sectors d’extraccion minièra, a mens que lo sector d’extraccion siá de granda intensitat en aiga, l'impacte economic de la secada es limitat a la variabilitat del sector agricòl amb un pichon efièch multiplicator. Alara donc, l'impacte macroeconomic de la secada apareis encara feble, pasmens se pòt i aver d'efièchs prigonds dins lo sector agricòl que depend la majoritat de la populacion. Los tusts deguts a la secada an d'efièchs importants mas nautament diferenciats sus l’ensemble de l’economia. La frequéncia, l'escala e la natura probabla d'aquestes efièchs dependon de l'interaccion de l'estructura economica e de las dotacions en fonts, tanben de factors economics de cort tèrme. Al contrari de l’intuicion, unas economias plan mai desvelopadas o « mai complèxas » de l’Africa subsahariana coma aquestas del [[Senegal]], de la [[Zambia]] e del [[Zimbabwe]], son plus vulnerablas als tusts de la secada qu'aquestas dels païses mens desvelopats e mai aridas, coma aquestas del [[Burkina Faso]], o dels païses que coneisson de conflictes coma la [[Somalia]]. En consequéncia, un país mens desvelopat coma l'[[Etiopia]] poiriá venir d'en primièr mai sensible a la secada pendent que son economia se desvelopa. Alara, coma las economias venon mai complèxas e diversifiicadas, venon enseguida mens vulnérablas a la secada. Las mesuras adoptadas o envisatjadas<span></span>: * la [[dessalinizacion]] de l'aiga de mar per l'asagatge o la beure; * la construccion de barratges novèls; * lo reciclatge e la purificacion de l'aiga, l'aumentacion de la estacions d'epuracions; * la reglamentacion o la restriccion de la consomacion d'aiga domestica, agricòla, industriala; === Suls ecosistèmas === [[Fichièr:Monument_Valley_West_Mitten_Butte.jpg|vinheta|West Mitten Butte, Monument Valley, Arizona<span></span>: esflorescéncias salinas (en blanc) e vegetacion adaptada a l'ariditat]] [[Fichièr:Mongolian_Gazelle_dead_of_drought.jpg|vinheta|Gasèla de Mongolia mòrta de la secadae, tresena annada de "dzud" o secada de l'ivèrn (2001)]] [[Fichièr:Fires_aqua_sumatra_14oct04.jpg|vinheta|Las secadas agravon la superfícia e l'impacte ecologic dels fuòcs alucats per la desboscament en zonas tropicalas e tanben en bòsc umid (lo 14 d'octobre de 2004 a [[Sumatra]], Indonesia)]] [[Fichièr:Huntington_Desert_Garden_Cactus_(etc).jpg|vinheta|Las succulentas son de vegetals adaptats per subreviure en contèxte desertic o a de longs periòdes de secadas]] Lo [[Bòsc|bosc]] ten un ròtle essencial per l'estocatge, l'infiltracion e lo [[cicle de l'aiga]]. Lo bosc artificializat foguèt sovent assecat e geneticament plan apauvrida. Las secadas importantas semblan aver d'impactes sanitaris mesurables suls arbres fins a 10 ans après. Mai, las secadas favorizan los [[Encendi de bòsc|encendis]] que, se son frequents, damatjan fortament los sòls e las possibilitats de regeneracion e d'estocatge de l'aiga, per exemple dins las zonas subdeserticas e suls penjals ont l'[[erosion]] es exacerbada. Lo bosc primari o de naut gra de naturalitat beneficia d'una fòrta resiliància. Las [[Mofa|mofas]], las [[Torba|torbas]], l'umus ric en [[mycota]], format a partir del la fusta mòrta e dels excrements dels organismes de l bosc, los  amontetament naturals, en [[Clima temperat|zona temperada]], las paissièras de [[Vibre|vibres]] an un fòrt poder tampon. Pasmens, la [[desboscament]] a un ròtle dins la diminucion de las precipitacions<ref>Geneviève De Lacour, ''Journal de l'environnement'', 06 septembre 2012 - Amazonie: réduction de 20 % des précipitations avec la déforestation [http://www.journaldelenvironnement.net/article/amazonie-reduction-de-20-des-precipitations-avec-la-deforestation,30593]</ref>. Quand los arbres son dins lor optim estacional, dispausan d'estrategias d’evitament de l'estrès idric fàcia a las secadas ''non excepcionalas''. Los [[Pin|pins]], per exemple, tapan precòçament lors estomats e, se la secada contunha, ils largan d'[[Ormona|ormonas]] qu'atrason d'insèctes defoliators, puèi d'escolits que tuaràn los arbres mai vièlhs (qu'[[Evapotranspiracion|evapotranspiran]] mai) se la secada contunha mai de dos ans. De la mèsme biais, de fulhoses de las zonas tropicalas secas diminuisson lor transpiracion o pèrdon lors fuèlhas en sason seca. Aquestes de las zonas temperadas semblan mens capables de regular sols la lor evapotranspiracion; unes pèrdon una partida de leurs fuèlhas, d'autres semblan capables d'atirar de desfoliators en cas d'estrès agut. Mai, un bòsc ''natural'' ric en biodiversitat associa mai sovent d'esséncias qu'an de zonas de prospeccion racinària variadas, expleitant melhor los diferents jases coma en periòde de nauta aiga que de secada. Al contrari, las monoculturas expleitant l'aiga del sòl a la mèsme prigondor n'exacerbant los efièchs de las secadas, qu'i son fotament mai nets. Es tanben que las raiças dels arbres venon sempre mai secas e los arbres morisson a la seguida d'una secada. Passan a l'encòp per d'adaptacions a la secada, per una melhora gestion de l'aiga, e per una luta contra las causas antropicas de fòrça fenomèns d'aridificacion o [[desertificacion]], que pòt èsser de longs tèrmes se s'estima, en conformitat de las conclusons repetidas del GIEC que l'escaufament climatic en granda partida d'origina umana. Fòrça solucions ecotecnicas son prepausadas, per exemple la restauracion de la vegetacion e de l'[[umús]] destruch pels metòdes d'agricultura modèrna, mas dificils de realizar (per exemple, los programas de cenchas verdas o boscament al [[Sahèl]] sovent patiguèron de l'agravacion de secadas e de la flaquesa dels mejans avançats, per exemple per la proteccion dels arbres contra las cabras e tropèls). De tecnicas utilizant melhor las fonts de la [[biodiversitat]] e de las esséncias pionièras localas forçant las [[Raiç (botanica)|raices]] a s'enfonçar mai prigondament o de restancaires d'aiga coma le [https://web.archive.org/web/20180128231656/http://www.polyter.net/ politèr] foguèron astradament testada mas sens desvelopament a granda escala. Los promotors des [[Organisme modificat geneticament|OGM]] arguisson que se pòt transformar de plantas per las adaptar e de sòls secs e/o salinizats mas lors detractors pausan lo risc qu'i pompan lo pauc d'aiga qu'i demorava, aumentant la salinizacion e eliminant d'autras espècias encara presentas, al prejudici de la fauna e de l'ensemble de la biodiversitat. De recercas son menadas sus la tolerància d'unas plantas a l'ariditat e una plataforma de recerca especializada foguèt creada en França per l'INRA en 2012<ref>INRA, 4/02/12 ''[http://www.international.inra.fr/research/phenoarch_innovative_platform_drought_tolerance_of_plants PhénoArch: an innovative platform to analyse the drought tolerance of plants]''</ref>. De solucions tecnicas ([[dessalinizacion]] d'aiga de mar) existisson tanben, mas son costosas e an a vegada una fòrta emprenta ecologica. Los grands programas d'[[irrigacion]] sovent provoquèt en aval de consequéncias desastrosas (pollucion e baissa del nivèl de la [[mar d'Aral]], per exemple). == Prospectiva == [[Fichièr:AfriqueStressHydrique2025.jpg|vinheta|L'ONU estima qu'en 2025, 25 païses africans deurián patir d'ariditat<span></span>: cartestiá d'aiga o estrès idric]] === Dins lo mond === Per descriure las secadas meteorologicas, l'[[Organizacion Meteorologica Mondiala|Organizacion meteorologica mondiala]] recomandat en 2009 d'utilizar un indici estandardizat SPI (''Standardized Precipitation Index''), tradusent una probabilitat de precipitacions. Pasmens, la secada pòt tanben tocar, e de biais destriat, los jaces e los sòls qu'abrigan de procediment ecologics importants. Per comprene los efièchs d'eventuals mancas d'aiga dins lo futur, es util de plan comprene los mecanismes d'impactes des diferents tipes de secada. Un dels mejans es d'estudiar los efièchs de las secadas recentas, pro bien documentadas, per permetre de modelizacions fisablas. Los modèls disponibles indican totes que lo [[Cambiament climatic|desreglament climatic]] influenciarà fòrça la pluviometria globala e/o sasonièra. Localament, coma los debits dels cors d'aiga e l'alimentacion d'un jaces. De secadas mai grevas e frequentas, amb encendis de boscs son prevists dins las regions temperadas. L'Accòrdi de París sul climat (2015) a per objectiu de passar pas +2°C en 2100 (al respècte de l'èra preindustriala) e se possible melhor 1,5°C. Mas un article de Nature Climate Change (2018)<ref>Chang-Eui Park & al. (2018) [https://www.nature.com/articles/s41558-017-0034-4 Keeping global warming within 1.5 °C constrains emergence of aridification]|Nature Climate Change (2018) |doi:10.1038/s41558-017-0034-4 |publié : 01 Janv 2018.</ref>{{,}} alèrta sul fach qu'un quart de las tèrras emergidas serà "considerablament" mai sec per un escaufament mantengut a mens de 2°C en 2100; S'aqueste escaufament es mantengut jo lindal de 1,5°C, 75 % dels sòls qu'aurián evoluit cap a l'aridificacion per l'escenari +2°C, seràn estalivadas (seràn situidas dins de zonas del sud de l'Euròpa e de l'Africa, de territòris de l'America centrala, de la còsta australiana e de l'Asia del Sud-Èst, zonas qu'aculhisson mai de 20 % de la populacion mondiala de 2017) ...alara que 8 a 10 % de las autras tèrras s'assecaràn. En 2017 l'escenari tendancial mena a +3°C e a 2°C a partir de 2052 o 2070, es adire 24 % a 32 % de tèrras vegudas mai secas, apauridas en biodiversitat e mens resilientas<ref name="AFPCDE2018">AFP/CDE (2018) [https://web.archive.org/web/20180103133447/https://www.connaissancedesenergies.org/afp/un-quart-des-terres-plus-seches-en-cas-de-hausse-des-temperatures-de-2degc-etude-180102 Un quart des terres plus sèches en cas de hausse des températures de 2°C], d'après la revue Nature, publié 02 janv. 2018</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist|colomnas=2}} ew7gw6157qzd3kr0t5rap9ltgazaz2f 0 168963 2502866 2287668 2026-06-16T13:06:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502866 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Homo ergaster'' | Homo ergaster.jpg|Crani d'Homo ergaster<br /> KNM-ER 3733.}} {{Taxobox | embrancament | Chordata}} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata}} {{Taxobox | classa | Mammalia}} {{Taxobox | òrdre | Primates}} {{Taxobox | familha | Hominidae}} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae}} {{Taxobox | genre | Homo}} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo ergaster | [[Groves]] & [[Mazak]], 1975 | escantit=òc }} {{Taxobox UICN | EX }} {{Taxobox fin}} '''''Homo ergaster''''', o « l'Òme mestieral », del latin [[wiktionary:ergaster#Latin|ergaster]] (du grec ancien ἔργον, érgon, « trabalh »), es una [[Espècia (biologia)|espècia]] atudada del [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Homo]]'', apareguda en Africa fa unas 1,9 milion d'anadas. Gaireben totes los fossils uèi atribuits a aqueste taxon èran an estat atribuits a ''[[Homo erectus]]''. == Istorica == [[Fichièr:KNM-ER_42700-Homo_erectus.jpg|vinheta|KNM-ER 42700]] En 1975, los paleoantropològs Groves e Mazak foguèron los primièrs a identificar e a nomenar l'espècia ''Homo ergaster'', a partir d'una mandibula (KNM-ER 992) descobèrta en 1971 al [[Kenya]] per l'equipa de [[Richard Leakey]]. Enseguida, de descobèrtas de fossils venguèron enriquir l'ipodigma d'aquesta espècia, coma l'esquelet gaireben complet del [[Dròlle de Turkana]], descobèrt en 1984 per l'equipa de [[Richard Leakey]]. En 1991, Bernard Wood, a l'epòca a l'universitat de Liverpool, prepausèt d'espandre lo nom d{{'}}''Homo ergaster'' al grop african de fossils d{{'}}''Homo erectus'', mai generalista e mai primitiu que lo grop indonesian e chinés. Dins aqueste vejaire, ''[[Homo erectus]]'' seriá uèi considerat coma exclusivament asiatic. Per fòrça cercaires, los fossils umans africans de l'espòca époque an en efièch d'especificitats que justifican lor classament dins una espècia destriada. Aqueste vejaire foguèt mai sovent adoptat per la comunautat dels paleoantropològs e los fossils africans de per abans atribuits a ''Homo erectus'' son presentadas ara coma essent d{{'}}''Homo ergaster'', una espècia plan pròcha dels ''Homo erectus'' asiatics, mas mai primitiva. Unes autors contunhan rebutar ''Homo ergaster'' coma espècia independanta, lo considerant pas que coma una varietat geografic d{{'}}''Homo erectus''<ref name="la-recherche">[https://web.archive.org/web/20160303183406/http://www.larecherche.fr/savoirs/dossier/fred-spoor-homo-erectus-africain-asiatique-01-05-2008-73843 « ''Homo erectus'' africains et asiatiques »], entretien avec Fred Spoor, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/La_Recherche_(magazine) La Recherche]'', mai 2008</ref>. Atal, per Fred Spoor<ref>En 2008, professeur au département d'anatomie du [//fr.wikipedia.org/wiki/University_College_de_Londres University College de Londres], membre de l'équipe de fouille de [//fr.wikipedia.org/wiki/Koobi_Fora Koobi Fora], au [//fr.wikipedia.org/wiki/Kenya Kenya].</ref>, « quand examinèri plan los mai pichons detalhs […], me deguèri conclure qu'i a pas de detriament clar entre ambedos. [Lo fossil KNM-ER 42700 del Kenya] presenta en efièch de caractèrs tipicament « asiatics » : una carèna sagitala sus l'òs frontal e l'òs parietal ; des arrenjaments de la basa craniana […] que son ligats amb l'orientacion del canal auditiu identics a aquestes que Franz Weidenreich aviá descrich dins las annadas 1940 per l'òme de Pequin ». == Cronologia == ''Homo ergaster'' es atestat en Africa entre unes 1,9 e 1 milion d'annadas abans lo present. Al començar son existir, coabita amb ''[[Homo rudolfensis]]'', ''[[Homo habilis]]'', e ''[[Australopithecus boisei|Paranthropus boisei]]'' en [[Africa de l'Èst]]<ref>Spoor ''et al.'', 2007, « [http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7154/abs/nature05986.html Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya] », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Nature_(revue) Nature]'', 448, 688-691</ref>. == Morfologia == Son volum endocranian varia de 750 a {{unitat|1050 cm3}}, amb una tendéncia a aumentar amb lo temps. Aqueste creis del volum del cervèl sembla aver estat favorizat per une consomacion regulara de carn<ref> http://www.livescience.com/23671-eating-meat-made-us-human.html</ref>. Los especimens decobèrts avián una talha estimada entre {{unitat|1,55 m}} e {{unitat|1,70 m}}, per un pes de 50 a {{unitat|65 kg}}. Lo [[dimorfisme sexual]] d'aquesta espècia seriá mai redusit que per ''[[Homo habilis]]''. ''Homo ergaster'' demora pasmens plan arcaïc de cara, amb un nas absent e una maissa plan prognata. Sos membres inferiors mai longs qu'aquestes d’''[[Homo habilis]]'' fan d’''Homo ergaster'' un bon marcaire. Las ancas de las femnas demoran al contrari mai largas qu'aquestas de l’''[[Homo sapiens]]'' femna. == Cultura e tecnicas == ''Homo ergaster'' utiliza d'aisinas de pèiras talhadas mai afinadas que los davancièrs. Es considerat coma l'inventor de l'industria [[Acheulean|acheuleana]], apareguda en [[Africa de l'Èst]] fa 1,76 Ma e que leu s'espandís per tot lo continent african. Las doas aisinas tipicas d'aquesta industria son lo [[bifàcia]] e lo [[pigasson]]. Aquestas aisinas liticas e son perfil corporal permeton de supausar que viá puslèu de caça que carronha. Plan abans lo [[mestritge del fuòc]], ''Homo ergaster'' auriá manjat de la carn animala sens la poder far coire. E la carn cruda es plan malaisida de mastigar e de digerir que la carn cuecha. Demanda un aparelh de mastegatge e un sistèma digestiu plan mai desvolopat qu'aquestes dels Òmes modèrnes. ''Homo ergaster'' auriá primièr talhat o espotit la carn amb d'aisinas liticas, çò qu'auriá permés de ganhar una partida dels avantatges de la coseson. La realizacion d'aquesta mena de premasticatge auriá dobèrt la dralha a un cambiament evolutiu cap a la reduccion de la talha de las dents, dels muscles masticatòris, e de la longor dels intestins. La cara se seriá alara modificada venent mai prima. De dents mai pichonas aurián favorizat lo developament de la paraula<ref name="Zink">{{Article|langue=en|prénom1=Katherine D.|nom1=Zink|prénom2=Daniel E.|nom2=Lieberman|titre=Impact of meat and Lower Palaeolithic food processing techniques on chewing in humans|périodique=Nature|volume=531|numéro=7595|date=2016/03|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature16990|lire en ligne=https://www.nature.com/articles/nature16990|pages=500–503}}</ref>{{,}}<ref name="S&A">{{Lien web|langue=fr|titre=Il a mangé de la viande crue, et la face de l'homme en a été changée|url=https://www.sciencesetavenir.fr/archeo-paleo/paleontologie/il-a-mange-de-la-viande-crue-et-la-face-de-l-homme-en-a-ete-changee_30575|site=|date=mars 2016}}</ref>. La talha del cervèl dels nenons d’''Homo ergaster'' ( {{unitat|450 cm3}}) fa supausar que serián estat gaireben tan desprovesit que los nenons d’''[[Homo sapiens]]''. ''Homo ergaster'' deviá donc benlèu protegir sa progenitura pendant d'annadas, çò qui deviá demandar una estructura de familha solida. == Sortida d'Africa == ''Homo ergaster'' es pas lo primièr membre del genre ''[[Homo]]'' a sortir d'Africa, conquerissent de d'abitats novèls. Coma per sos davancièrs, resultava pas de segur per el per el d’una estratagia, mas sonque de seguir las fonts de noiritura. Las descobèrtas d’''[[Homo georgicus]]'' e d'un nombre creissent de sites asiatics vielhs d'al mens 2 Ma coma Riwat al [[Paquistan]]<ref>{{Article|langue=en|auteur1=Dennell R. W|titre=Early tool-making in Asia : two-million-year-old artefacts in Pakistan|périodique=Antiquity|date=1988|issn=0003-598X|lire en ligne=DOI: https://dx.doi.org/10.1017/S0003598X00073555|pages=98-106}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|auteur1=Dennell R. W|titre=Late Pliocene Artefacts from Northern Pakistan|périodique=Current Anthropology|date=1988|issn=0011-3204|lire en ligne=doi:10.1086/203666|pages=495–498.}}</ref>, Longgudong<ref>{{Article|langue=en|auteur1=Hao Li., ChaoRong Li, Kathleen Kuman|titre=Longgudong, an Early Pleistocene site in Jianshi, South China, with stratigraphic association of human teeth and lithics|périodique=Science China Earth Science|date=2017|issn=1674-7313|lire en ligne=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s11430-016-0181-1.pdf|pages=452-462}}</ref> e Longgupo (2,48 Ma)<ref>{{Article|langue=en|auteur1=Fei Han et al.|titre=The earliest evidence of hominid settlement in China : Combined electron spin resonance and uranium series (ESR/U-series) dating of mammalian fossil teeth from Longgupo cave|périodique=Quaternary International|date=2017|issn=1040-6182|lire en ligne=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618215001160|pages=75-83}}</ref> en [[Republica Populara de China|China]], Masol (al mens 2,6 Ma)<ref>{{Lien web|langue=fr|titre=Siwaliks : les homininés du haut bassin de l’Indus depuis le Pliocène|url=http://hnhp.cnrs.fr/?707-Siwaliks-les-hominines-du-haut|site=CNRS|date=|consulté le=}}</ref> en Índa del Nòrd, son de mòstra de sortidas d'Africa per una o mai espècias umanas precedentas. == Filogenia == ''Homo ergaster'' seriá l’aujòl d{{'}}''[[Homo erectus]]'' en Asia. Es probable que siá tanben l’aujòl d{{'}}''[[Homo antecessor]]'' en Euròpa. Lo taxon essent considerat per unes cercaires coma pertinent fins al començar lo Pleïstocèn mejan, ''Homo ergaster'' poiriá èsser l'aujòl comun d{{'}}''[[Homo rhodesiensis]]'' e d{{'}}''[[Homo heidelbergensis]]''. == Fossils màger == === KNM-ER 992 === [[Fichièr:KNM-ER_992._REPLICA._MCN.jpg|vinheta|Replica de la mandibula KNM-ER 992]] La mandibula fossila KNM-ER 992 datada de fa 1,5 milion d'annada foguèt descobèrt en 1971 per una equipa menada per Richard Leakey a [[Pargues nationals del Lac Turkana|Koobi Fora]] (Ileret), près del [[lac Turkana]] al Kenya. Foguèt considerada coma l'olotipe d{{'}}''Homo ergaster'' per Groves e Mazák en 1975<ref name="Wood-2013">{{ouvrage|langue=en|prénom1=Bernard|nom1=Wood|année=2013|titre=Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution|éditeur=Wiley-Blackwell|isbn=9781118650998|doi=10.1002/9781444342499}}</ref>{{,}}<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Homo ergaster: KNM ER 992|url=http://efossils.org/page/boneviewer/Homo%20ergaster/KNM%20ER%20992|site=http://efossils.org|consulté le=14 février 2015}}</ref>. === KNM-ER 3733 === KNM-ER 3733 es un crani descobèrt en 1975 a Koobi Fora per Bernard Ngeneo, membre de l'equipa de Richard Leakey. Aqueste crani gaireben complet ten una capacitat d'unes {{unitat|850|cm|3}}. Son edat es estimat a {{unitat|1,7 Ma}}, fasent d'el un dels mai ancians fossils significatius coneguts d{{'}}''Homo ergaster''<ref>{{Article|langue=en|nom1=Lepre|prénom1=C. J.|nom2=Kent|prénom2=D. V.|année=2010|titre=New magnetostratigraphy for the Olduvai Subchron in the Koobi Fora Formation, northwest Kenya, with implications for early ''Homo''|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=290|numéro=3–4|pages=362|bibcode=2010E&PSL.290..362L.|doi=10.1016/j.epsl.2009.12.032}}.</ref>. === Lo dròlle del Turkana === Lo fossil mai complet descobèrt fins ara ven d'un jove especimèn, classificat coma KNM-WT 15000, exumat en 1984 a Nariokotome, a l'oèst del [[lac Turkana]] ([[Kenya]]) escaissat « Dròlle del Turkana ». Foguèt descobèrt per Kamoya Kimeu, membre de l'equipa de Richard Leakey, e Alan Walker{{Lien|langue=en|trad=Alan Walker (anthropologist)|fr=Alan Walker (anthropologue)|texte=Alan Walker}}<ref><span class="ouvrage" id="Alan_WalkerRichard_Leakey1993"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Alan <span class="nom_auteur">Walker</span> et Richard <span class="nom_auteur">Leakey</span>, <cite class="italique" lang="en">The Nariokotome Homo erectus Skeleton</cite>, Harvard University Press, <time>1993</time>, 457&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN]&nbsp;[//fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence/3-540-56301-6 <span class="nowrap">3-540-56301-6</span>], [https://books.google.fr/books?id=RGGVsCPuv1cC résumé])</small></span>.</ref>{{,}}<ref name="Brown-al-1985"><span class="ouvrage" id="Franck_BrownJohn_HarrisRichard_LeakeyAlan_Walker1985"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Franck <span class="nom_auteur">Brown</span>, John <span class="nom_auteur">Harris</span>, Richard <span class="nom_auteur">Leakey</span> et Alan <span class="nom_auteur">Walker</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Early ''Homo erectus'' skeleton from west Lake Turkana, Kenya</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Nature</span>'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;316,&#x200E; <time>1985</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;788-792 <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/Digital_Object_Identifier DOI]&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://dx.doi.org/10.1038%2F316788a0 10.1038/316788a0]</span>)</small></span>.</ref>. === L'Òme de Buya === Los rèstes de l'Òme de Buya, los [[Crani]]s de dos umans e lors grands òsses longs, foguèron descobèrt dins lo desèrt de Danakil en [[Eritrèa]] en 1995. Segon los cercaires, aquete ''Homo ergaster'' viviá dins un bosc près d'un grand flume, amb una fauna plan diversificada (21 espècias de vertebrats, 16 de mamifèrs). Per l'Òme de Buya, l'evolucion mai evidenta ven de las cambas plan pauc arcadas e de pés amb dets parallèls adaptats per caminar e corrir. La maissa es massissa. Los parietals son gaireben parallèls. La conservacion del crani permetèt una reconstitucion numerica qu'indica un volum cranian de {{unitat|1000 cm3}}, mai dels dos tèrces d'aquestes d{{'}}''Homo sapiens'', una fòrta irrigacion sanguina, una asimetria semblabla a aquesta del [[cervèl]] modèrne. Fòrças traças daissadas per sas aisinas de pèiras foguèron observadas sus d'òsses d'[[Antilòp|antilòps]], d'[[Hippopotamidae|ipopotams]] e d'unes [[Crocodil|crocodils]], mas pas d'autres predators coma los leons o las iènas. Los òmes de Buya anavan cercar fins a luènh las pèiras que causissián menimosament per lors aisinas; las talhar supausa una cèrta abiletat, de memòria, e de capacitats de concepcion en tres dimensions, çò que fa pensar a una practica de la transmission e de l'aprendissatge. L'Òme de Buya data de fa d'un milion d'annadas<ref name="BuyaArte">'' Expédition extrême aux origines de l'humanité, Comment l'homme préhistorique a-t-il pu développer son intelligence ?'', film documentaire de Michael Kaschner, Tamara Spitzing, avec Lucas Bondioli, Yosief Dibsekal, Clemens Eibner, Thomas Junker, Lorenzo Rook, Roberto Macchiarelli, Mark Stoneking, Production ZDF, 2009, Allemagne, 53 min.</ref>{{,}}<ref name="BuyaNature">Ernesto Abbate, Andrea Albianelli, Augusto Azzaroli, Marco Benvenuti, Berhane Tesfamariam, Piero Bruni, Nicola Cipriani, Ronald J. Clarke, Giovanni Ficcarelli, Roberto Macchiarelli, Giovanni Napoleone, Mauro Papini, Lorenzo Rook, Mario Sagri, Tewelde Medhin Tecle, Danilo Torre et Igor Villa, « [http://www.nature.com/nature/journal/v393/n6684/full/393458a0.html A one-million-year-old Homo cranium from the Danakil (Afar) Depression of Eritrea] », 24/09/2007, ''Nature'', 393, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;458-460.</ref>{{,}}<ref name="BuyaLorenzo">Rook Lorenzo ''et al.'', « [https://web.archive.org/web/20170809091645/http://digilander.libero.it/tulse/32ndICG2004.pdf Fossil vertebrates from Dandero Basin (Buia, Northern Danakil Depression, Eritrea): Biochronology and Paleoenvironments] », 32nd IGC, Florence, 2004.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Veire tanben == === Articles connèxes === * [[Lac Turkana]], site paleontologic rewqr41j4xm1kxiwglrthufk9nrz06e 0 170049 2502876 2280744 2026-06-16T21:27:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502876 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ovidius_Metamorphosis_-_George_Sandy's_1632_edition.jpg|drecha|vinheta|306x306px|Frontispici de l'edicion de George Sandys, [[Londres]], [[1632]].]] Las '''''Metamofòsis''''' (en [[latin]] ''{{Lang|lat|Metamorphōseōn librī}}'', « Libres de las metamorfòsis ») son un long poèma [[latin]] d'[[Ovidi]], qie la composicion comença benlèu en l'[[1|an 1]]. L'òbra comprend 15 libres (près de dotze mila vers) escrich en examètres dactilic e regropa de centenats de racontes sul tèma de las metamorfòsis eisits de la [[Mitologia grèga|mitologia grèga]] e de la [[Mitologia romana|romana]], organizats segon un estructura complèxa e sovent imbricats los uns dins los autres. L’estructura generala del poèma seguís une progression cronologica, dempuèi la crreacion del mond fins al present de l'autor, es dire lo règne de l'emperaire [[August]]. Ja celèbre dins l'Antiquité, lo poèma ven un classic de la literatura e conéis una posteritat fin ara. Provoquèt un fum comentaris comentairs e analisis e insprirèt fòrça artistas de l'Antiquitat fina ièu. == Contèxte de l'elaboracion de l'òbra == [[Ovidi]] compausa las ''Metamorfòsis'' al sègle I començar, jol règne de l'Emperaire [[August]]. Aqueste periòde istoric es marcada per la fin de las guèrras civilas que damatjan los Romans e l'aveniment de l'Empèri qu’es, malgrat la salvagarda de las institucions republicanas e la volontat de marcar lo retorn a l’edat d'aur, en realitat l'expression d'un poder personal<ref name=":0">{{Cite book}}</ref>. Pasmens, l'Emperaire August obrèt fòrça dins lo desvelopament de las arts amb la literatura en sostenent fòrça poètas tels coma [[Virgili]] o encara [[Oraci]] que contribuiguèron a espandir aquesta idèa de novelum<ref name=":0" />. Las ''Metamorfòsis'' son redigidas alara qu'Ovidi es un poèta reconegut (aviá escrich de recuèlhs poetics coma Las Amors o encara L'art d'aimar). Las ''Metamorfòsis'' son pas totalament acabada alaràqu’èra exiliat a Tomis (l'actuela [[Constanța|Constanţa]] en Romania, al bòrd de la [[Mar Negra|mar Nègra]]) benlèu a causa de son precedant obratge ''L'art d'aimar'' ont lo poèta se permet de criticar lo regim en plaça. Es alà, que per el es un exili infernal, qu'acaba a una data imprecisa, belèu en l'an [[9]] ou [[10]], son òbra qu’es la sola du poèta latin compausada en examètres dactilics, vèrs abitualament reservat a l'epopèa. Lo contèxte es pas solament politic, es tanben literari. Aqueste sègle es’marcat per’d’òbras màger de la literatura latina coma [[Eneïda|L'Eneïda]] de Virgili que s'inspira dels mites ellenistics per crear un poèma fondator dins la cultura romana. Aquesta ecritura novèla de la matièra grèga es omnipresenta per Ovidi que s'inspira de [[Iliada|l'Iliada]], de [[Odissèa|l'Odissèa]] mas tanben de la Teogonia d'[[Esiòde]]<ref name=":0">{{Cite book}}</ref>. == Projècte de l'autor == Lo projècte de l'autor es complèxe e novèl. Aqueste manifèst poetic utiliza lo vèrs de l'epopèa sens pasmens n’aver los mèsmes objectius. Ovidi vòl pas coma Virgili escrire un tèxte a la glòria d'August a la glòria de Roma. Lo poèta causís de metre en scèna de metamorfòsis que posa l'origina dins los racontes mitoologics, los racontes epics e las tragèdias<ref name=":0">{{Cite book}}</ref>. Lo tèrme de metamorfòsi es ja inedich que foguèt benlèu creat pel quita Ovidi (se conéis pas d’ocuréncias precedentas)<ref name=":1" />. Abans queste, s’utilizava lo tèrme de transformacion<ref name=":1" />. Implica donc un mòde d’escritura novèla diferenta de çò que precedís. Aqueste tèrme de metomorfòsi es donc doble: a l’encòp de transformacion e a l’encòp genre literari per la quita transformacion del raconter<ref name=":2">{{Ligam web}}</ref>. D’aqueste vejaire fa inedicha l’òbra d’Ovidi<ref name=":1" />. Lo poèta foguèt la metamorfòsi de l'epopèa, la tragèdia e la poesia en un raconte poetic unic e complèxe qu’aquesta novèla escritura es un punt comun. Lo projècte aparéis alaracde crear un catalòg de metamorfòsi non pas per explicar l'organizacion del mond coma an podut lo far los tèxtes precedents que s'inspira mas per donar una vision del mond<ref name=":1">{{Ligam web}}</ref> == Estructura == === Libre I === * ''Creacion'': dempuèi lo ''caòs'', a partir d'un procediment de separacion e de diferenciacion, iniciat per « un dieu e la natura se debanant » (v. 21), fins a la creacion de l'òme. * ''Las quatre edats'' : se descriu l’evolucion de l’umanitat, de la mai armoniosa a la mai bruta : l'« edat d’aur », l'« edat d'argent » (après que Jupiter aguèt pres possession del mond), ''l'edat de bronze'' (gaireben pas descrich) e l’edat ''de fèrre'', marcada per l'impietat, l'imoralitat, l'aviditat que provòca la violéncia e la guèrra. Los Gigants, que cercan a penetrar l'Olimp, son espotits pel « paire tot-poderós » e lor sang banha la tèrra d'ont sorgisson los òmes novèls « avids de crudeltat, de murtre e de violéncia ». * ''Licaon'': Jupitèr convòca l'assemblada dels dieus per l'informar de son desir d'anhentament l'espècia umana, a causa de sa malfasença. Primièr conta los crimes de ''Liacon'' (son impietar, son assag de tuar Jupitèr e de li far manjar de carn umana) e son castig (sa transformacion en lop). Fin finala los dieus se demandon qui lors farà omenatge se la raça umana desaparéis. * ''Lo Deluvi'' : renonçant a utlizar lo fuòc de paur d'abrandar los cèls, Jupitèr decidís d'inondar lo mond per decimar l'espècia umana, amb los vents e lo flots. Alara « se destrian pas pus la tèrra e la mar » (v. 291). * ''Deucalion e Pirrèa'' : un radèl, amb un òme, Deucalion, e son esposa Pirrèa, èssers justes, escapa al delivi. Ambedos se preocupan de la subrevida de l'espècia umana e pregan Tèmis de los enlusir: « Passatz rèire l’esquina los òsses de la rèira ». Perplèxes e trucats, comprenon que la rèira est la natura, e los òsses, las pèiras, que lançan alara. « Las pèiras lançadas per la man de l'òme ven una espècia masculina alara qu'una feminina es creada pel jet de la femna » (v. 411-413). * ''Piton'': dins las roïnas del deluvi, de la mèscla del caud e de l'umid, sorgisson diferents èssers coma una sèrp enòrma, Piton, que la tua Apollon. En remembre, instituís lo concord de las ''Piticas''. * ''Apollon e Dafnèa'' : ufan de son explech, Apollon se trufa de Cupidon que, per se venjar, envia sul dieu una flècha que´n venga amorós e una sus la nimfa « per caçar l'amor ». Apollon cerca alara a convénce de li resistir pas, puèi cerca a la prene de fòrça, mas Dafnèa se transforma alara, ajudada per son paire Penèu, en un laurièr. * ''Jupitèr e Iò :'' Inacus, fluvi d'Argolida, es inconsolable de la disparicion de sa filha Iò. Aquesta aviá estat sedusida e desonorada per Jupitèr, puèi transformada en vedèla per amagar l'infidelitat del dieu a son esposa Junon. Aquesta se fa ofrir la vedèla e la fa gardar per Argus dels mila uèis. Jupitèr, fin finala, envia son filh Mercuri per endormir la vigiléncia d'Argus. * ''Pan e Sirinx'' : Per aquò, Mercuri conta la biais que la Naïada Sirinx se metamorfosèt en ''canvèra'' per escapar a Pan. Argus fin finala s'assopís e Mercuri li copa la tèstaa. De sos cent uèis, Junon fa lo plumatge de son pavon. Caça enseguida Iò en Egipte ont aquesta torna a sa forma premièra, seguent las preguièras de Jupitèr a son esposa. * ''Epafus e Faeton'' : Iò fa nàicer, en Egipte, Epafus qu’acisa un jorn Faeton d’èsser pas, coma, se´n lausa, lo filh de Febus-Apollon. Faeton demanda alara d’explicacions a sa maire Climenèa que confirma son origina divina e li enjonh d'anar demandar d’esperel confirmacion a son paire. === Libre II === [[Fichièr:Europa_und_der_Stier.jpg|drecha|vinheta|Valentin Serov, ''Lo Raubament d'Euròpa'', 1910.]] * '''Faeton''' : arribar a la demora de Febus - ont es enrodat de las divinitats del Temps - Faeton li demanda, coma faveur, de poder, un jorn entièr, mena lo « carri de fuòc » (lo carri del solèlh). Febus cerca a lo dissuadir, mas en van. Faeton se ronça alara sul carri mas lèu ne pèrd lo contraròtle. Lo carri davala cap a la tèrra ont es carbonizat. Per estalivar que tot torna al caòs, Jupitèr abat lo carri e lo pilòt. Faeton es alara enterrar en Espèria ont sa maire ven lo plorar. Sas sòrres, las Eliadas, son, de langui, transformadas en ''arbres'' que las brancas sagnan quand son copadas (cf. Dante, ''Infèrns''). * '''Jupitèr Callisto''' : Jupitèr, en anant veire los damatges causats per Faeton sus la tèrra, apercep la nimfa Callisto, sueguentz de Febèa (Dianz). Se transforma dins aquesta darrièra per l’aprochar, puèi la viola. Mai tard, Callisto es caçada per Diana que s'apercep qu'es pas pus verge. Dona fa nàicer a Arcas puèi es metamorfozada en ''orsa'' per la gelosz Junon. * '''Arcas :''' Arcas, lo fellen de Licaon, encontra un jorn sa maire metamorfozada en orsa. Presa de pair, vòl la tuar mas Jupitèr la n’empacha e los transpòrta ambedos al cèl e de fach de ''constellacions'' vesinas. Junon, despiechad, demanda a Ocean d'interdire a Calliòpa de se banhar dins sas aigas. * '''Apollon e Coronis :''' lo còrb, ausèl de Febus, descobrís un jorn l'infidelitat de la bèla Coronis contra son mèstre, e vola la n’avertir. Es arrestat en camin per la gralha que cerca a la n’empachat en li contant la sieunas mesaventuras (sa transformacion en gralha per aver volgut denociar un malfach a Atèna). Lo còrb vòl ne saber pas res mas patís de l'ingratitud d'Apollon : aquestz, après la denonciacion, tua Coronis sens saber qu’es es en prensa. Alara salv lo filh d’aquesta e lo pòrta dins la balma del centaure Quiron, "l'òme caval" (v. 633) e transforma lo còrb de blanc en negre. * <nowiki><b id="mwiw">Ociroèa</b></nowiki> : la filha del centaure, Ocicroèa, que sap l'avenir, arriba alara e profetiza pel nenon ("auràs lo poder de restituir lor alma presa per la mòrt", v. 644-645) e per son paire ("los dieus feràn de tu un pacient de la mòrt", v. 653), puèi es metamorfozada en ''èga''. * '''Mercuri e Battus''' : en van Quiron implora Mercuri qu’aqueste es de volar la vedèlas de Pilòs. Lo vièlh Battus lo vei e li promet lo silenci contra vedèla. Tornat jos una autra forma, Mercuri lo transforma en ''pèira'' que Battus lo traïguèt per doas vedèlas. * '''Mercuri, Ersèa e Aglauros :''' passant pels camps de Minèrva, Mercuri apercep las jovas vierges que li son devolgudas. S’enamora de l'una d'elas, Ersèa. Dins lo temple de Minèrva, demanda l’ajudz d'una de las amigas d'Ersèa, Aglauros, contra d’aur. Minèrva, furiosa d’aquesta traïson, va veire l'Enveja que contamine Aglauros. Çò que fa l'Enveja. Aglauros se consuma alara d'enveja fàcia al bonaur d'Ersèa, puèi se metamorfoza en ''pèira negra''. * '''[[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]] e [[Euròpa filha d'Agenòr|Euròpa]]''' : de retorn a çò son paire, Mercuri recep mission de menar los taurèls del país de Sidon cap a la broa. Atal Jupitèr pòt se transformar en taure blanc per raubar la bèla Euròpa suls flots. Çò que fa. === Libre III === [[Fichièr:Actaeon_fresco_from_Pompeii.jpg|drecha|vinheta|Fresca romana mostrant Diana e Acteon, Pompèi, ostal de Menandre.]] * '''Cadmus e la fondaion de Tèbas''' : lo paire d'Euròpa ordona, jos pèna d'exili, a son filh Cadmus de la tornar trobar. Convencut d'avança de son exili, Cadmus demanda a Apollon son destin: trobar la vedèla que lo menarà al luòc ont fondat una novèla ciutat. Aquí i combat e tua un dragon que las dents plantadas al sol venon los premièrs abitants de ''Tèbzs''. * '''Diana e Acteon''' : lo fellen de Cadmus, Acteon, un jorn que caça amb sos cans, cai per escasenca sus Diana prenent son banh nuda. Pel lo castigar de son mesfach, lo metamorfòsi en ''cèrvi'' que foguèt devorat pels sieus cans. * '''Venjança de Junon contra''' '''Semelèa''' : Junon, gaujosa del malaur arribada a la familha de Cadmus - fraire d'Euròpa - se'n pren a son autra filha, Semelèa, prensa de Jupitèr. La convenc - metamorfozada en sa vielha serviciala - de demandar a Jupitèr, jos jurament, de la prene coma Junon. Jupitèr promés e s'avançar lo fòlzer a la man, çò que tua Semelèa. Jupitèr pasmens cordurz lo fetus (= lo futur Bacchus) dins sa cuèissa fins a la naissença d’aqueste darrièr. * '''Tiresias''' : Jupitèr e Junon, en desacòrdi per saber qui de la femna o de l'òme gaug mai fòrt, demandon Tiresias de los destriar qu’aqueste foguèt set annadas de seguida ''femna'' per aver desturbat lo coït de doas grandas sèrps. Pren lo partit de Jupitèr, çò per que Junon lo fa ''cèc''. En contrapartida, Jupitèr li ofris lo don de presciéncia. * '''Narcís e Ecò''' : la primièra a urilizar lo don de Tiresias es Liriopèa. la maire de Narcís, que se dich que son filh viurà vièlh "se se conéis pas" (v. 347). A sièis ans, après aver rebutat totes sos pretendents, que n’éra Ecò, e que ne ven la simpla ''votz'', lo bèl Narcís se vei dins una font e s’enamora de se mèsme. Quand compren, morís de desesper e se Metamorfòsi en ''narcís''. * '''Pentèu, contemptor de Baccus''' : sol Pentèu se’n trufa de las prediccions de Tiresias que li predich d'èsser abocinat s'onorz pas Baccus. Quand lo dieu dintra dins Tèbas, Pentèu fa arrestar un fidel de Bacchus, Acoetes, que lo raconta sa vida, es per que obten pas de gràci. Pentèu, al moment de metre à mort Acoetes, se metamofòza en ''singlar'' e es demembrat per las sieunas maire e tantas. === Libre IV === * '''Las filhas de Minias''' : a Tèbas, las filhas de Minias refusan d'interrompre lor trabalh de fialatgr per onorar Baccus. Se contan d’istòrias per passar lo temps. * ''' :''' '''[[Piram e Tisbèa]]''' : Piran e Tisbèa s'aiman dempuèi l'enfança mas lors parents s'opausan a lor maridatge. Los dos amants decidisson de fugir e decidisson d’un rendetz-vos, una nuèch, jos un amorièr blanc. Tisbèa arriba primièra mas deu s’amagar dins una balma a causa d'una leona de cais ensagnosina qu’estraça lo vèl que Tisbèa daissa caire. Piram arriba e, vesent lo vèl, se tua d'una espasada. La sang giscla sus las amoras. Tisbèa arriba e tanben se tua. Las ''amores'' demoraràn ''negras''. * Leucotoèa e Clitia, Salmacís e [[Ermafrodita]], las filha de Minias, Ino e Atamas, [[Persèu]] e Andromedes, [[Medusa (mitologia)|Medusa]], [[Pegàs]]. === Libre V === Istòria de [[Finèu (devinaire)|Finèu]], [[Ippocren]], las [[Pieridas]], [[Raubament de Prosefòna|Raubament de Proserpina]], [[Aretusa (nimfa)|Aretusa]], [[Lincos]]. === Libre VI === Istòria d'[[Aracnèa]], [[Niobèa filah de Tantal|Niobèa]], [[Marsias]], [[Pelops]], [[Filomel e Procnèa]], [[Borèa]] e [[Oriti]], las [[Boreadas]]. === Libre VII === [[Medèa]], [[Tesèu]], [[Minos]], [[Eac]], los [[Mirmidons]], [[Cefal e Procris]]. === Libre VIII === [[Nisos (Megare)|Nisos]] e [[Scilla filha de Nisos|Scilla]], [[Ariana (mitologia)|Ariana]] e lo [[Minotaure|Minotaur]], [[Dedal]] e [[Icar]], lo [[Singlar de Calidon]], [[Meleagre (mitologia)|Meleagre]] et [[Altèa (mitologia)|Altèa]], [[Erisicton (Tessàlia)|Erisicton]], [[Filemon e Baucis]]. === Libre IX === Lo mire d'[[Eracles|Ercules]], [[Nessos]], [[Galantis]], [[Driòp e Lotis]], [[Iolaos]], Biblis e Caunus, [[Ifis e Iantèa]]. === Libre X === Istòrias d'[[Orfèu]], [[Euridice]], [[Iacint (mitologia)|Iacint]], [[Pigmalion e Galatèa]], [[Myrrha|Mirra]], [[Adonis (mitologia)|Adonis]], [[Atalant]], [[Ciparis]]. === Libre XI === Mòrt d'[[Orfèu]], [[Midas]], [[Alcion e Ceix]]. === Libre XII === [[Ifiigenia]], lo combat dels [[Centaure|Centaures]] contra los [[Lapits]], [[Aquilles]]. === Libre XIII === Lo [[Guèrra de Tròia|sètge de Tròia]], Glaucus ; Ulisses e Polifèma; guèrra en Itàlia ; Caribde e Scilla ; [[Enèu]] ; [[Acis e Galatèa]]. === Libre XIV === [[Scyola]], Enèu, [[Romul e Rème|Romul]]. === Libre XV === [[Pitagòras|Pitagòra]], [[Ippolit]], [[Asclèpi|Esculap]], [[Juli Cesar|Cesar]]. == Analisi == Los autors que s'inspira Ovidi son de poetas de l'epòca ellenistica que pensavan a acampar las [[Mitologia grèga|legendas grègas]] presentant las metamorfòsis dels dieus o del mortals de la mitologia. D’entre aqueste poetas cal citar [[Nicandre de Colofon]] (sègles III-II AbC), Antigòna de Carist e Partenios de Nicéèu (sègle I AbC). Lo reviscol del [[Escòla pitagoriciana|pitagorisme]] dona tanben una cèrta actualitat a la doctrina del transformisme. Ovidi met en scèna de centenats de racontes de metamorfòsis (unes 250) depuèi lo [[Caòs (mitologia)|Caòs]] original fins a l'[[apoteòsi]] d'[[August|August Cesar]], de biais devolopat o alara per allusion. Es plan mal aisit de donar a a questa matèria eterogenèa una cèrta unitat. I capita Ovidi, amb d’artificis segur, en s'inspirant des catalògs e de genealogias arcaïcas (coma lo ''Catalòg de las femnas'' d'[[Esiòde]]). Totas las qualitats d'Ovidi, vèrbia naturala, art del desvelopament, efièch de suspresa, art de las transicions, elegança e leugieretat de toca se trobant dins las ''Metamorfòsis'' mas un dosatge particular que corresponda a la durada del poèma. Atal Ovidi cetca lo pintoresc de bon grat e atenh de còps a un realisme brut coma dins lo retrach de [[Limos]] (la Fam) (VIII, v.&nbsp;790-799) :{{Citation bloc|(...) Elle cherchait la Faim : elle la vit dans un champ pierreux, d'où elle s'efforçait d'arracher, des ongles et des dents, de rares brins d'herbe. Ses cheveux étaient hirsutes, ses yeux caves, sa face livide, ses lèvres grises et gâtées, ses dents rugueuses de tartre. Sa peau sèche aurait laissé voir ses entrailles ; des os décharnés perçaient sous la courbe des reins. Du ventre, rien que la place ; les genoux faisaient une saillie ronde énorme, et les talons s'allongeaient, difformes, sans mesure...}}La psicologia dels personatges es variada e s'accompanha quand cal de fonts de la retorica veire de la declamacion (disputa d'Ajax e d'[[Ulisses]] al subjècte de las armas d'[[Aquilles|Aquiles]] (XIII). Al subjècte dels combats, an sovent lo biais epic de las grandas epopèas. Pasmens, Ovidi renoncia pas a sa frivolitat ni a la malícia del poèta que vòl pas èsser candid al vejaire de son raconte, çò a vegadas fa prejudidi a l'armonia d'ensemble de l'òbra. Fin finala Ovidi, quitament s’es en contacte amb lo [[Escòla pitagoriciana|pitagorisme]] que de contunh fa de progresses dins la nauta societat romand, lo fa intervenir sonque dins son darrièr cant<ref name=":0">{{Cite book}}</ref>. Ovidi donc creèt una novèla modalitat narrativa qu’unifica l'ensems de l’òbra malgrat de contèxtes variats<ref name=":2">{{Ligam web}}</ref>. Lo punt comun entre totes a questes racontes es la metamofòsi e la modalitat narrativa utilizada. L'escritura es sempre una comparason a un model epic, poetic o tragic. La metamorfòsi interven coma una pausa narrativa descriptiva que permet a l'escritura poetica de prenre tota son amplor<ref name=":2" />. Permet de passar del raconte individual al raconte immobil fixat dins l'eternitat. La poesia d'Ovidi ven donc [[Etiologia|etiologica]] que malgrat la diversitat e l'eterogeneïtat dels racontes, fixa de punts comuns mercé a l’utilizacion d’una seria de figuras comunas, coma de luòcs, d’arbres, d’animals<ref name=":1">{{Ligam web}}</ref>. Mercé a Ovidi aqueste mòde narratiu dintrèt dins la cultura literària per la recerca de tornar inventar e encantar lo mond<ref name=":1" />. == Posteritat e evocacions artisticas == === Dins l'Antiquitat === Al sègle II, l'autor de lenga latina [[Apulèu]] redigís un roman que titula « Onze libres de metamorfòsis », en latin ''Metamorphoseon libri XI,'' que lo títol ven mai tard ''[[Metamorfòsis (Apulèu)|l’Ase d’Aur]].'' L'evocacion a l’òbra d'Ovidi es evidenta que siá pel títol o l’intriga. De fach, ''L'Ase d'aur'' met en scèna las aventuras del personatge Lucius, transformat en ase per escasença. === A l’Edat Mejana === Al sègle XIV es compausat ''[[L'Ovidi moralizat]]'', una traduccion anonima de las ''Metamorfòsis'' qu’amplifica lo tèxte latin e li apond de comantariss explicant caduna de las istòrias dins un sens [[Allegoria|allegoric]]<ref>Marylène Possamaï, « L’''Ovide moralisé'', ou la « bonne glose » des ''Métamorphoses'' d’Ovide », in ''Cahiers de linguistique hispanique médiévale'', {{n°|31}} (2008), {{P.|181-206}}. [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/cehm_0396-9045_2008_num_31_1_1868 Lire en ligne sur le portail de revues Persée] (page consultée le 7 novembre 2010).</ref>. === A l'epòca modèrna === * Al sègle XVII, las ''Metamorfòsis'' inspirèron doas òbras am poèta barròc espanhòl [[Luis de Góngora]], la ''[[Fabla de Piram e Tisbèa]]'' e ''[[Fable de Polifem e Galatèa]]'' * Als sègle XVII e XVIII, las ''Metamorfòsis'' son l’inagotabla font de fòrça òbras liricas, de [[Jean-Baptiste Lully|Lully]] a [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]] e [[André Grétry|Grétry]] en passant per [[Georg Friedrich Händel|Haendel]], [[Karl Ditters von Dittersdorf|Dittersdorf]] o [[Jean-Philippe Rameau|Rameau]]. * L'edicion illustrada per [[Pierre-François Basan]] e [[Noël Le Mire|Le Mire]], entre 1767 e 1771, in-quarto en 4 volums per [[Jean-Baptiste Despilly]] e [[Noël-Jacques Pissot]], acompanhat d'una biografia de l'autor per [[Claude-Pierre Goujet|l'abat Goujet]] es de tria. === A l’epòca contemporanèa === * En 1951, lo compositor [[Benjamin Britten]] compausa sièis pèças per [[clarin]] tituladas ''[[Metamorfòsis segon Ovidi]]''. S'inspiran de las metamorfòsis de sièis personatges: [[Pan (mitologia)|Pan]], Faeton, Niobèu, [[Bacus]], Narcís e [[Aretusa (nimfa)|Aretusa]]. * Las ''Metamorfòsis'' foguèron tanben una font d’inspiracion màger en pintura dempuèi la renaissença, lo barròc e fins a l'epoca contemporanèa ; gaireben totes pintres màger avent trabalhat sus aquestes tèmas, dempuèi [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Diego Velásquez]], [[Peter Paul Rubens|Rubens]] fins al sègle XX amb [[Salvador Dalí]] (Metamorfòsi de Narcís) e [[Pablo Picasso]]. * En 2000, l'artista japonesa escrivent en alemand [[Yōko Tawada|Yoko Tawada]] Escrich ''Òpi per Ovid'', una adaptacion contemporanèa de 22 de las ''Metamorfòsis'' d'Ovidi e de femnas allemandas d'uèi. * En 2006 la musiciana [[Patricia Barber]] editèt per [[Blue Note Records]] ''Mitologias'', un album consacrat a sa vision de las ''Metamorfòsis''. * L’artista plastician, [[Jean-Claude Meynard]], realizèt en 2014-2015, una seria d’exposicions internacionala en referéncia a las Metamorfòsis d’Ovidi. «  Metamorfòsis, Ibrids e autras mutacions », crea un Bestiari fractal amb d'algoritmes de siloetas umanas, una mitologia novèla en resson a la primièra frasa d'Ovida: « una metamorfòsi de las formas en de còrs novèls... ». En 2018, son libre « L’Animal fractal que soi » <ref>{{Cite book}}</ref>desvolopa lo concèpte. * Lo film ''Métamorphoses'', del realizator francés [[Christophe Honoré]], sortit en 2014, s'inspira liurament d’unes dels racontesu de metamorfòsis que figuran dins lo poèma d'Ovidi. == Nòtas e referéncias == <references responsive="" group=""></references> == Bibliografia == === Edicions === * === Estudis savents === * Jacqueline Fabre-Serris, Mythe et poésie dans les Métamorphoses d'Ovide : fonctions et significations de la mythologie dans la Rome augustéenne, Paris, Klincksieck, 1995 (<nowiki>ISBN 9782252029923</nowiki>) * Rosalba Galvagno, Le Sacrifice du corps. Frayage du fantasme dans les Métamorphoses d'Ovide, Panoramitis, 1995 (<nowiki>ISBN 978-2911040054</nowiki>) * Isabelle Jouteur, Jeux de genre: dans les Métamorphoses d'Ovide, Louvain-Paris, Peeters Publishers, 2001 (<nowiki>ISBN 9789042910713</nowiki>) * Jean-Pierre Néraudau, Ovide ou les Dissidences du poète, Paris, Hystrix, 1989 (<nowiki>ISBN 9782907783019</nowiki>) * Jean-Pierre Néraudau, préface des ''Métamorphoses'', Gallimard, 1992 * Hélène Vial, La métamorphose dans les Métamorphoses d'Ovide : Étude sur l'art de la variation, Paris, Les Belles Lettres, coll. « Études anciennes Série latine », 2010 (<nowiki>ISBN 978-2251328799</nowiki>) * (en) Barbara Weiden Boyd, Brill's Companion to Ovid, Leiden-Boston-Köln, Brill, 2002 (<nowiki>ISBN 978-9004121560</nowiki>) * {{Revista|nom1=Bruère}} * (en) Otto Steen Due, Changing Forms : Studies in the Metamorphoses of Ovid, Museum Tusculanum Press, 1974 (<nowiki>ISBN 9788772890883</nowiki>) * (en) Karl Galinsky, Ovid's Metamorphoses : An Introduction to the Basic Aspects, University of California Press, 1975 (<nowiki>ISBN 9780520028487</nowiki>) * {{Revista|nom1=Myers}} * (en) Charles Paul Segal, Landscape in Ovid’s Metamorphoses : A study in the transformations of a literary symbol, Wiesbaden, 1968 * {{Revista|nom1=Segal}} * (en) Joseph B. Solodow, The World of Ovid's Metamorphoses, Chapel Hill, UNC Press Books, 1988 (<nowiki>ISBN 9780807854341</nowiki>) == Articles connèxes == * [[Ovidi]] == Ligams extèrnes == * (la) [http://www.thelatinlibrary.com/ovid.html Texte en latin en ligne] sur ''[http://www.thelatinlibrary.com {{Lang|en|The Latin Library}}]''. * [https://web.archive.org/web/20190120122158/http://www.litterales.com/auteur--1047-_-Ovide.html Cours et documents sur les ''Métamorphoses''] * [https://www.pedagogie.ac-aix-marseille.fr/upload/docs/application/pdf/2011-07/ovide-et-les-mythes-conference.pdf Conférence Ovide et les Mythes par Mme Bremond] * [https://web.archive.org/web/20201118135843/https://lettres.ac-versailles.fr/IMG/pdf/Ovide.pdf Conférence sur les livres X, XI et XII par Mme Dupont] [[Categoria:Literatura latina]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] pxqdfs1hjfkbnb8cg9gobjulfex4plf 0 171354 2502886 2488930 2026-06-17T04:31:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502886 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Initiation_ritual_of_boys_in_Malawi.jpg|vinheta|250x250px|Iniciacion ritala al [[Malawi]], dins l'etnia Yao.]] Un '''rite de passatge''' es un [[rite]] marcant lo cambiament d’[[estatut social]] o sexual d'un individú, mai generalament la pubertat sociala mas tanben per d'autres eveniments coma la naissença o la menopausa. Lo ritual se materializa mai sovent per une ceremonia o d’esprovas diferentas. Tot espaci pòt venir luòc de manifestacion e d'organazacion d'un ritual. Lo rite es tanben la definicion d’un temps diferent qu’un temps ordinari, un temps penjat, ont l’ordinari torna s’organizar e a plaçaa. Lo « rite de passatge » se destria del « rite iniciatic » que marca una estapa dins la vida d'un individú, alara que lo rite d'[[iniciacion]] marca l'incorporacion d'un individú dins un grop social o religiós: lo primièr tòca de biais indistincte totes los individús d'un mèsme sèxe alara que lo segond los selecciona<ref>Michèle Cros et Daniel Dory (dirs.), ''Terrains de passage : Rites de jeunesse'', éd. L'Harmattan, 1996, p. </ref>. Los rites de passatge permeton de ligar l'individú a un grop mas tanben d’estructurar sa vida en estapas precisas que li permeton d'aver una percepcion apasimanta de la condicion mortala de l'òme. S’agís de « ficcions collectivas qu’an per objectiu de d’ordonar la natura »<ref name="sell">Madlen Sell, « La dation du nom et autres rites de passage chez les Seereer Siin du Sénégal », Le Journal des Psychologues, 2014, {{n°|320}}, {{P.|74-77}}.</ref>. En aquò, participant a la simbolizacion del mond per lo far mai familièr, d’ont lor caractèr pacificant e solaçant. Aqueste fenomèn es donc un enjòc important per l'individú, per la relacion entre l'individú e lo grop e per la coesion del grop. Al sen del rite se destria una oposicion entre afiliacion de linhatge e d’eleccion: * l'afiliacion de linhatge es opausada de l’exterior a l’individú, l’englòba e lo conten. S'agís d'una afiliacion ont cada individú ten sa plaça, per exemple l’encastre d’un grop familial que lo transcend. L'identitat sociala i es fòrça afirmada e bastida, çò qu’implica de rapòrts de fidelitat e de solidaritat per de ligams qu’an pas estat causits per l'individú. * l'afiliacion electiva permet a l'individú de causir de l’apartenéncia e de tornar bastir lo grop d’apartenéncia. Pòt s'agir de personas que se considèra aparténer a sa [[Familha (parentala)|familha]] quitament se los ligams creats ne son pas de l'òrdre del [[Biologia|biologic]]. La dimension de la causida de las afinitats i es donc mai fòrta. Los rites de passatge relançan l’accion individuala e son avegada un biais de respondre a de moments de fragilitat de l’existéncia. Son de manièras de donar sens a de moments de crisi mejans d’accions que son pensadas amb lo autres. == Estudi == Lo primièr a estudiar lo fenomèn es l’[[Etnologia|etnològ]]-folclorista [[Arnold van Gennep]] (''Los Rites de Passatge'', 1909). D'autras teorias foguèron desvelopadas dins las annadas 1960 per Mary Douglas e [[Victor Turner]]. Arnold van Gennep considèra que quand un individú passa d’un estatut a un autre, es lo cambiament que provòca de desòrdre e que demanda d'èsser mestrejat e canalizat per de precaucions particularas. Estima que la societat seriá mai fragil pendent aquestas transicions, tot coma los individús. Los rites an la foncion d’organizar las transicions e de las acompanhar. [[Arnold van Gennep]] desgatge un metòde comparatiu e una estructura similara a totes los rites de passatge qu’es organizat en una sequéncia ceremoniala. Selon Arnold van Gennep<ref>voir notamment Thierry Goguel d'Allondans, ''Rites de Passage, rites d'initiation : Lecture d'Arnold Van Gennep, éd. Presses universitaires de Laval, 2002''</ref>, lo rite de passatge se debana mai sovent en tres estapas: * la separacion (l’individú es isolada del [[grop social]]) ; * la marge tanben nomenada fasa de marginalizacion, liminara o [[liminaritat]] (moment ont se reliza l’eficacitat del ritual, a l’escart del grop, amb sovent de rites d'inversion) ; * l’agregacion nomenada tanben fasa de reintegracion o postliminara (retorn dins lo grop). Segon un vejaire psicologic, las tres estapas pòdon èsser interpretadas del biais seguent: * la ''separacion'' de l’individú al vejaire del grop e de la situacion anteriora equival a una ''mòrt simbolica'' ; * la ''marginalisacion'' representa una mena de ''gestacion simbolica'' ; * la ''reintegracion'' de l’individú dins lo grop e dins una novèla situacion sociala constituís una ''renaissença simbolica'' pel subjècte<ref name="sell">Madlen Sell, « La dation du nom et autres rites de passage chez les Seereer Siin du Sénégal », Le Journal des Psychologues, 2014, {{n°|320}}, {{P.|74-77}}.</ref>. Aquestas tres estapas del rite de passatge pòdon tanben èsser interpretadas coma: * la ''crisi'' ; * la ''fin'' ; * la ''renaissença''. Fòrça rites d'[[initiacion]] seguisson l’encastre d’aquestas tres estapas. Lo rite d’initiacion es una variabla especifica del rite de passatge. Turner insistís sul fonctionalisme dels rites de passatge en matèria de coesion sociala. En transformant lo estatuts socials de biais predefini, los rites de passatge permeton d’evitar los conflictes (d’influéncia). Turner - qu’estudièt los conflictes e rituals en Africa - percep lo rite coma un fenomèn qui se modifica e subís de cambiaments amb lo temps al sen de las societats dichas tradicionalas. D'autres sociològs caracterizan tanben lo rite de passatge per sa capacitat a s’adaptar al cambiament social. Es en particular l'etnològa e sociològa Martine Segalen que mostrèt la capacitat del rite de passatge a veire diferents sens coma una certa flexibilitat, donc una capacitat a evoluar e cambiar amb lo temps. Los autors Geoffrey Miller, Ian Steward e Jack Cohen, indican tanben que los rites initiatics servisson tanben a detectar aquestes que son pas pro someses al grop er las subir. Aquestes darrièrs son alara menats a cercar la proteccion d’un autre grop (que los practica pas, o sota una forma mens contrenhenta), ''espurant'' atal lo grop inicial de sos elements jutjats pauc segurs. La ''circoncision'' es considerada pel eles coma una forma socialament fòrça importanta de rite, que mòstra e met en exèrg la somission dels parents mai encara qu’aquesta dels enfants. La question de la significacion dels rites de passatge (justificacion d'un gèste, d'una paraula) es pas sempre evidenta. Pasmens, per Michèle Fellous, los rites dichs ''novèls'' (comprenent los rites de passatge) se demarcan dels ancians que los autors e los actors assajan de metre en òbra d’elements qu’an de sens per eles. L'interpretacion dels rites per un actor pòt èsser plan diferenta d’aquesta d'un sociològ. Dins la parentalitat per exemple, la plaça donada a l'enfant serà primordiala per la familha, alara que lo sociològ privilegiarà l'importança de sa plaça dins la societat. Per Maurice Godelier, i a un ligam dirècte entre fabricacion d’un individú e de pensar la societat pel rite de passatge. Rèire los biais de pensar la naissença i auriá tanben biais de pensar entre los genres, ierarquias, los grops socials, etc. Donc un enfant apartiendriá pas sonque a sos parents mas a la societat. == Exemples de rites == [[Fichièr:Statuette_Karajà_MHNT.ETH.2011.17.30.jpg|vinheta|Jove initiant jure setat sus son banc rynana amb colar nohose e ornament jambe dekobute – [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa|Musèu de Tolosa]]]] * La Grècia anciana se caracteriza per l'importança dels rites de passatge a l'adolescéncia, per exemple la [[criptèa]] a [[Esparta]], lo raubament de l'[[Eromèn|eromène]] per l’[[erast]] dins las ciutats crestesas, o l'[[efebia]] a Atenas. * Pels Batammariba (Tògo-Benin) lo ''difwani'' es lo ritual iniciatic dels jovents e lo ''dikuntri'' lo ritual iniciatic de las joventass. Se debanan al Koutammakou cada quatre ans. * Fòrça societats tradicionalas la circoncision, que se realiza a la pubertat o just avant, marca lo passatge de l’estatut de garçon a aqueste d'òme. Dins unas societats ont la vida comunautària es la règla, lo jovent muda per l’escasença del quartièr de las femnas ont vivián dempuèi sa naissença cap al quartièr dels òmes. * Pels josieus, pels garçons es la Brith milah (circoncision) puèi la Bar Mitsva a l’edat de la pubertat, per las filhas lo Zeved habat, la Bat Mitsva puèis lo maridatge. * Pels amish, i a un rite de transicion nomenat Rumspringa que lo jove amish es menat a quitar sa comunautat pendent unes meses e a anar viure de biais modèrne. A l’eissit d’aqueste periòde, lo jove deu causir entre demorar dins lo mond modèrne o tornar viure dinss sa comunautat (sol un fèble percentatge decidís de tornar pas amb los sieus)<ref>{{Ligam web}}</ref>. * Pels Baruyas de Nòva Guinèa, lo rapòrt entre sèxe, poder e ierarquia es plan fòrt. Los jovents son subte separats del mond feminin per èsser iniciats als secrets dels òmes. Los jovents son alara noirís regularament dels semen de lors aïnats. Atal circula de generacion en generacion, unicament entre òmes, la substéncia qu’engendra la vida, la noirís e la fortifica. * Dins las [[illas Salamon]] (Oceania), i a un ritual d'initiacion nomenat ''Maraufu'' que consistís a aprene l'art tradicional de la pèsca a la [[bonita]], peisson alà sagrat<ref>[https://web.archive.org/web/20190624092904/http://www.pecheursdumonde.org/le-test-chronique-dune-initiation/ « Le Test, chronique d'une initiation »], ''pecheursdumonde.org'',</ref>. Dins una [[piròga]], l'adolescent deu pagaiar d’oras per aténher la nauta mar. Equipat d'una simpla cana e d'un cimbèl, deu atacar un dels peissons mai rapids del mond: se torna amb li peisson sagrat, serà aculhit dins sa comunautat coma un òme<ref>[http://www.cie-taxibrousse.com/fr/film/the-test/ « Le Test, chronique d'une initiation »], ''cie-taxibrousse.com''</ref>,<ref>[https://vimeo.com/ondemand/letest « ''Le Test, chronique d'une initiation'' »] (vidéo), sur ''vimeo.com''</ref>,<ref>[https://web.archive.org/web/20190624092903/https://www.france.tv/france-o/archipels/721527-the-test-chronique-d-une-initiation.html « ''Le Test, chronique d'une initiation'' »] (vidéo), sur ''france.tv''</ref>. * Pels indós, la primièra ceremonia es l'''Upanayanam'' (o cremonia del cordon) que l'enfant de 7 a 8 ans es investit pel cordon bramanic que deu portar e per que es iniciat al mantra. * Al Japon, i a lo ''genpuku'' pels adolescents de 12 a 16 ans e lo ''Seijin shiki'', ceremonia que se debana a 20 ans. * Per unes [[Pòbles indigènas d'America|Amerindians]], lo rite èra la Quista de vision, mai sovent precedida d'un jove e per l'absorpcion d'enteogèns. D'autras tribús (los Mandans d'America del Nòrd, los Guayaki del [[Paraguai]], etc.) inclusissián de practicas fòrça dolorosas, assimiladas, als vejaire d'un observator exterior, a d’actes de [[tortura]]<ref name="PC"> [[Pierre Clastres]], « [http://www.persee.fr/doc/hom_0439-4216_1973_num_13_3_367366 De la Torture dans les sociétés primitives] », in ''[[L'Homme (revue)|L'Homme]]'', 1973, tome 13 n°3. pp. 114-120. DOI : 10.3406/hom.1973.367366 </ref>. * Dins una societats tradicionalas, l'adolescent deu complir unas espròvas coma corir nud dins un tropèl, participar a de combats de grop o sautar de la cime d'un arbre. Dins d'autres societats, lo rite es realizat per un marcatge corporal, de tatoatges o d’escarificacions. * En Bassa-[[Casamança]] ([[Senegal]]), loboukout se debana cada vint ans environ, veire mai, coma a Baïla ont la ceremonia de [[2007]] èra la primièra dempuèi de [[1971]]. * Pels cretians, se un sacrament es caracterizat exteriorament per de gèstes ritualizats, es una « realitat invisibla destinada a la sanctificacion dels òmes »<ref>http://www.eglise.catholique.fr/ressources-annuaires/lexique/definition.html?lexiqueID=110 </ref> per l'ajudar a ganhar la vida eternala, es donc justament pas un ritual de passatge d'un periòde de la vida terrèstra a una autra. Es un mejan esperital que sola la recepcion es marcada exteriorament per un ritual qu'a pas cap de valor en se, un sagrament podent mai èsser recebut en cas d'impossibilitat, « per desir ». Eventualament, la « profession de fe » (qu’es pas un sacrament) pòt èsser assimilada a un rite de passatge que renovelant los engatjaments pres en son nom pendent de son baptisme per sos pairins e mairinas, lo jove fidèl marca qu'a atench l'edat de dire d’esperse que crei çò qu’es contengut dins lo simbòl dels apòstols. Dins lo mond occidental, existís un grand nombre de rites mai o mens solemnes e codificats coma las remisas de diplòmas, lo servici militar, lo bizutatge, la totemizacion escota... La diferéncia entre aquestes rites e los rites de passatge se situís dins la sistematicitat del rite dins la societat donada. De biais general, es observat una diminucion dels rites de passatge solemnes (de tipe religiós per exemple) e l'aparicion de rites mens codificats en remplaçament.Los [[Comportament ordalic|comportaments ordalics]] pòdon tanben èsser considerats coma de rites de passatge de remplaçament. <br /> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Bibliografia == === Obratges === * Dominique Sewane, ''La Lance et le Serpent. Rituels du dikuntri et du difwani des Tammariba du Togo'', École pratique des hautes études, Paris, 1999, 2 vol., 446 p. (thèse d'Ethnologie) * Dominique Sewane, ''La Nuit des Grands Morts. L’initiée et l’épouse chez les Tamberma du Togo'' (préface de Jean Malaurie), Economica, Paris, 2002, « coll. Afrique Cultures », 272 p. {{ISBN|9782717844849}} (note de lecture par Suzanne Lallemand dans le ''Journal des africanistes'', 74-1/2, 2004, p. 527-529 [12] [archive]) * Dominique Sewane, ''Les Batãmmariba, le peuple voyant : carnets d'une ethnologue'', Éd. de La Martinière, Paris, 2004, 189 p. {{ISBN|2-7324-3209-1}} * Dominique Sewane, ''Rites et pensée des Batammariba'' pour les écoles primaires du Togo - Ministère des enseignements primaire secondaire et de l’alphabétisation du Togo, Patrimoine Culturel Immatériel de l’UNESCO, éditions Haho, Lomé (Togo), 2009 (in Programme de sauvegarde du Patrimoine immatériel des Batammariba – Unesco-Japan) * Arnold Van Gennep, ''Les rites de passage : étude systématique des rites de la porte et du seuil, de l'hospitalité, de l'adoption, de la grossesse et de l'accouchement, de la naissance, de l'enfance, de la puberté, de l'initiation, de l'ordination, du couronnement, des fiançailles et du mariage, des funérailles, des saisons, etc.'', Paris, 1909. Réédition augmentée, 1969, 1981, 315 p. [https://web.archive.org/web/20180423152452/http://classiques.uqac.ca/classiques/gennep_arnold_van/rites_de_passage/rites_de_passage.pdf] * Victor W. Turner, ''Le phénomène rituel : structure et contre-structure : le rituel et le symbole : une clé pour comprendre la structure sociale et les phénomènes sociaux'', Paris, Presses universitaires de France, 1990 [trad. de : ''The ritual process: structure and anti-structure'', Chicago, 1969]. * Victor W. Turner, ''The Anthropology of Performance'', New-York, PAJ Publications, 1986. * Michèle Fellous, ''À la recherche de nouveaux rites : rites de passage et modernité avancée'', Paris, L'Harmattan, 2001, {{P.|11-89}} et 221-238. * Maurice Godelier, ''Corps, parenté et pouvoir chez les Baruya de Nouvelle-Guinée'', in Godelier M. * Maurice Godelier, Panoff M. (dir.), ''Le corps humain, conçu, supplicié, possédé, cannibalisé'', Paris, CNRS, 2009, {{P.|29-64}}. * Martine Segalen, ''Rites et rituels contemporains'', Paris, Nathan, 1998. === Articles === * [[Pèir Bordièu|Pierre Bourdieu]], « Les rites comme actes d'institution », ''Actes de la recherche en sciences sociales'', 1982, no 43, {{P.|58-63}}. [lire en ligne] * Pierre Clastres, « De la torture dans les sociétés primitives », ''L'Homme'', 1973, no 3, {{P.|114-120}}. [lire en ligne] * Madlen Sell, « La dation du nom et autres rites de passage chez les Seereer Siin du Sénégal », ''Le Journal des Psychologues'', 2014, no 320, {{P.|74-77}}. == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Baptisme]] * Circoncision * [[Tatoatge]] * Bizutatge * [[Comportement ordalic]] * [[Banga]] === Ligams extèrnes === sjzxdic16wehqyx4l157gqsziw2za7e 0 173537 2502885 2488924 2026-06-17T03:12:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502885 wikitext text/x-wiki '''''Recerches sus la natura e las causas de la riqusa de las nacions''''' (en anglés, ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''), o abreujat '''la ''Riquesa de las nacions''''', es lo mai celèbre obratge d’[[Adam Smith]]. Publicat en [[1776]], es lo primièr libre modèrne d’[[economia]]. Smith i expausa son analisi sus l’origina de la prosperitat recenta d’unes païses, coma l’Angletèrra o los [[Províncias Unidas|Païses Basses]]. Devolopa de teorias economicas sus la [[division del trabalh]], lo [[mercat]], la [[moneda]], la natura de la riquesa, lo « prètz de las merças dins lo trabalh », los [[Salari|salariis]], los [[Profit|profits]] e l’acumulacion del [[Capital (economia)|capital]]. Eamina diferents sistèmas d’[[economia politica]], subretot mp [[mercantilisme]] e la [[fisiocracia]]. Desvolpa tanben l’idèa d’un òrdre natural, lo « sistèma de libertat naturala », resultant de l’interés individual se resolvant en interés general pel jòc de la liura entrepresa, de la liura concurréncia e de la libertat dels escambis. La ''Riquesa de las nacions'' demora fins ara un dels obratges sociopoliticoeconomics del mai important de la disciplina (per [[Amartya Sen]], « lo mai grand libre jamai escrit sus la vida economica »). Es lo document fondator de la [[teoria classica]] en economia e per unes<ref>Marc Montoussé, ''Analyse économique et historique des sociétés contemporaines'', Rosny-sous-Bois, Bréal, 2007, [https://books.google.fr/books?id=CvmueDGuRTIC&pg=PT88&dq=Adam+Smith+lib%C3%A9ralisme+%C3%A9conomique&hl=fr&sa=X&ved=0CCsQ6AEwAmoVChMIp4LRj_eBxwIVzCQeCh1w-QDp#v=onepage&q=Adam%20Smith%20lib%C3%A9ralisme%20%C3%A9conomique&f=false lire en ligne], consulté le 30.7.2015, {{P.|87}}.</ref>, del[[liberalisme economic]]. == Genèsi == [[Fichièr:AdamSmith.jpg|esquèrra|vinheta|224x224px|Adam Smith]] [[Adam Smith]] comença la redaccion de la ''Riquesa de las nacions'' en 1764, alara qu’es tutor d'Henry Scott, jove duc de Buccleugh de 18 ans d’edat (carga per que es plan pagat, amb una pension a vida). A l’escasença d’un « Grand Tour » de l’Euròpa amb son escolan, passa detz e uèit meses a [[Tolosa|Toloda]], convidat per l’abat Seignelay Colbert. Smith parla pas francés, gaireben totes les escrivans e filosòfs qu’esperava encontrar a Toloda i son pas, e lèu s’i languís<ref>Campbell et Skinner, {{P.|125-126}}.</ref>. Dins una letra destinada a [[David Hume]], Smith anóncia que « comencèt a redigir un libre que passe lo temps ». Smith teniá lo projècte dempuèi qu’èra professor a [[Glasgow]], ont ensenhava entre autres l’[[economia politica]], e s’encontra una allusion a la fin del libre premièr de la ''[[Teoria dels sentiments morals]]'' (1759), l’obrage de filosofia morala que lo faguèt conéisser. A la fin de 1764, profiècha d’un viatge a l’assemblada dels [[Estats de Lengadòc|Estats de Languedòc]] a [[Montpelhièr]], la region mai [[Liberalisme economic|liberala]] de l’Ancian Regim, ont faguèt adoptar lo liure comèrci del gran; d’allusions son presentas dins lo libre. Tanben visita la [[Soïssa]] ont encontra [[Voltaire]], puèi [[París (França)|París]] ont son amic lo filosòf [[David Hume]] l’introduch dins los salons. I discuta amb losfisiocratas François Quesnay e [[Turgot]], que se’n inspira<ref>Haakonssen, {{P.|2}} (introduction).</ref>, e tanben [[Benjamin Franklin]], [[Denis Diderot|Diderot]], [[Jean Le Rond d'Alembert|d’Alembert]], [[Étienne Bonnot de Condillac|Condillac]] et [[Necker]]; ten una correspondéncia pendent d’annadas amb aqueste. Après son retorn en Grand Bretanha en 1766, Smith possedís lo patrimòni que cal per li permetre de se consacrar a son obratge a temps plen, e torna a [[Kirkcaldy]] après unes meses passats a [[Londres]]. La redaccion demora fòrça lenta, entre autras a causa de problèmas de santat. [[David Hume]] ven impacient, e en novembre de 1772 li demanda qu’acabe son òbra per ladavalda venenta « per se far pardonar ». En 1773, Smith s’installa a Londres per acabar son manuscrit e trobar un editor. Cal encara esperar tres ans per que la ''Riquesa de las nacions'' siá publicada, en març de 1776. Smith volgava dedicar son libre a François Quesnay, mas la mòrt d’aqueste en 1774 lo n’empacha. == Vista d’ensemble == Selon Dugald Stewart, lo primièr biograf de Smith, lo merit màger de la ''Riquesa de las nacions'' ven pas de l’originalitat de sos principis, mas del rasonament sistematic, scientific, utilizat per los validar, e del clarum que son exprimits. Dins aqueste vejaire, l’obratge es una sintèsi dels subjèctes mai importants d’economia politica, una sintèsi auçarda que va plan al delà de tot autre analisi contemporanèu. D’entre los observators precedent Smith que l’insprièron i a [[John Locke]], [[Bernard Mandeville]], [[William Petty]], Richard Cantillon, [[Turgot]] e segur François Quesnay e[[David Hume]]<ref>Heilbroner, {{P.|51}}.</ref>. « La pensada de Smith es inspirada per diferents principis partejats per las [[luces escocesas]] : l’estudi de la natura umana es un subjècte màger, indispensable; lo [[Méthode expérimentale|metòde experimental]] de [[Isaac Newton|Newton]] es la mai apropriada a l’estudi de l’òme; la natura umana es invarianta que que sián lo luòc e lo temps. Per Donald White, Smith es tanben convencut de l’existéncia d’una progression del desvelopament uman (lo [[progrès]]) per d’estapas plan definidas, e s’encontra explicitament aquesta idèa dins lo modèl de [[Développement économique|desvolopament economic]] en quatre estapas presentat dins la ''Riquesa de las nacions''. » Se Smith es uèi subretot conegut coma economista, d’esperel se considerava subretot coma professor de [[filosofia morala]] (qu’aviá ensenhada a [[Glasgow]]). Atal, la ''Riquesa de las nacions'' tracta pas sonque d’[[economia]] (al sens modèrne), mas tanben d’[[economia politica]], de [[drech]], de [[morala]], de [[psicologia]], de [[politica]], d’[[istòria]], e tanben de l’interaccion e de l’interdependéncia entre totas aquestas disciplinas. L’obratge, centrat sus la nocion d’interès personal, forma un ensemble amb la ''Teoria dels sentiments morals'', ont aviá expausat la [[simpatia]] inerenta a la natura umana. L’ensemble auriá degut èsser completat per un libre sus la [[jurisprudéncia]] que Smith podèt pas acabar, e que faguèt brutlar lo manuscrit a sa mòrt. [[Fichièr:Wealth_of_Nations_-_Prices_of_Wheat.jpg|drecha|vinheta|250x250px|Taulas del prètz del blat entre 1637 e 1750, una de las nombrosas referéncias empiricas de la ''Riqusa de las nacions'']] La problemaitica de la ''Riquesa de las nacions'' es doble: d’un costat, explicar perque una societat moguda per l’interès personal pòt subsistir; d’autre costat, descriure cossí lo « sistèma de libertat naturala » apareguèt e cossí foncina. En efièch, Smith utiliza sistematicament de donadas empiricas (exemples e estatisticas) per validar los principis qu’il expausa, una aviditat de fachs » (l’indici fa 63 paginas<ref>Heilbroner, {{P.|52}}.</ref>) qud serà denonciada per unes de sos successors après la « revolucion [[David Ricardo|ricardiana]] ». Atal, Nassau Senior deplora « l'importança exagerada que fòrça economistas donan a recampar de donadas ». Los rasonaments abstrachs son mantenguts a l’estricte minim e, per [[Jacob Viner]], Smith « dobtava largament que l'abstraccion pòsca portar la compreneson del mond real o guidar ela sola lo legislator o l’òme d’Estat ». S’utiliza un ton resolgudament optimista al subjècte de la [[creissença economica]], tanben avisa contra lo risc d’[[alienacion]] que pòt provocar la division del trabalh. === Plan === La ''Riquesa de las nacions'' es compausada de cinc libres, que los tèmas segon Emma Rothschild e [[Amartya Sen]]<ref>Rothschild et Sen, {{P.|320}}.</ref> son: # ''De las causas que perfeccionèron las facultats productivas del trabalh, e de l’òrdre seguent que sos produchs se distribuisson naturalament dins las diferentas classas del pòble'' (sus la natura umana, lo trabalh, e « l'abilitat, la dexteritat e l'intelligéncia que s’i balha »); # ''De la natura dels fons o capitals de lor acumulacion e de lor emplec'' (descripcion dels mercands e del capital); # ''De l’anar diferent e dels progrès de l’opuléncia per diferentas nacions'' (istòria del desvelopament economic e politica economica); # ''Dels sistèmas d’economia politica'' (subretot, lo sistèma del comèci internacional) ; # ''Del revengut del sobeiran o de la republica'' (revenguts, despensas, e objectius del govèrn) == Tèma e idèas == === La division del trabalh e l’interès personal === [[Fichièr:Defehrt_epinglier_pl2.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Fabricacion de las espillas, pòst de l’''[[Encyclopédie]]'']] Smith fa primièr la constatacion que « Lo Trabalh annal d'una nacion es lo fons primitiu que provesís a sa consomacion annala totas las causas necessàrias e comòdas a la vida; e aquestas causas choses son per sempre o lo produch sul còp d’aqueste trabalh, o crompada de las autras nacuions amb aqueste produch. » Fa pas del [[Trabalh (economia)|trabalh]] lo sol factor de produccion, mas marca son importança dempuèi lo començament de l’obratge, çò que lo destria primièr dels fisiocratas e dels [[Mercantilisme|mercantilistas]]. La melhoracion de la productivitat del trabalh depend en granda partida de sa division, illustrada pel celèbre exemple de la fabrica d’espillas (inspirada de l’''[[Encyclopédie]]'' de [[Denis Diderot|Diderot]] e [[Jean Le Rond d'Alembert|d’Alembert]]): aquì ont un òme sol, non format, poiriá pas ges fabricar mai d’una espilla per jorn, la fabrica emplec d’obrièrs a diferents pretzfach (tirar lo fil de metal, copar, apuntar, amolar, etc.), e capita alara a produire près de {{Nombre amb unitat|5000|espillas}} per obrièr emplegat. La division del trabalh s’aplica mai aisidament a las manufacturas que per l’agricultura, çò qu’explica lo retard de productivitat d’aquesta. La quita division del trabalh ven pas de la saviesa umana o d’un plan preestablit, mas es la consequéncia « d'un cèrt penjal natural a totes los òme […] que los pòrta a baratar, a far de tròcs e d’escambis d'una causa per una autra. » Et la motivacion d’aquesta tendéncia a l’escambi es pas la benvolença, mas l’interès personal, es a dire lo desir de melhorar la sieuna condicion: « Mas l'òme a gaireben de contunh besonh del secours de sos semblablas, e es en van que l'esperariá de lor sola benvolença. […] Es pas de la benvolença del maselièr, del bierraire e del fornièr, qu’esperam lo nòstre sopar, mas plan del sonh que portariá a lors interès. Demandan pas a lor umanitat, mas a lor amor de se; e es pas jamai de nòstre besonhs que lor parlam, es sempre de lor avantatge. […] La mai granda partiada d’aquestes besonhs del moment se trapan satisfachs, coma aqueste dels autres òmes, per tractat, per escambi e per crompa<ref name="RDN I.ii" />. »{{Citation bloc|Mais l'homme a presque continuellement besoin du secours de ses semblables, et c'est en vain qu'il l'attendrait de leur seule bienveillance. […] Ce n'est pas de la bienveillance du boucher, du marchand de bière et du boulanger, que nous attendons notre dîner, mais bien du soin qu'ils apportent à leurs intérêts. Nous ne nous adressons pas à leur humanité, mais à leur égoïsme [''self-love'' en version originale] ; et ce n'est jamais de nos besoins que nous leur parlons, c'est toujours de leur avantage. […] La plus grande partie de ces besoins du moment se trouvent satisfaits, comme ceux des autres hommes, par traité, par échange et par achat<ref name="RDN I.ii"/>.}}Atal, quitament dins una societat ont la benvolenaça existís pas al vejaire dels desconeguts, ont los individús percaçan cadun de son costat lor interés personal, ont los ecambis economics se fan entre « mercenaris », pòt prosperar sus la basa de la cooperacion<ref>Fleischacker, {{P.|91}}.</ref>. A l’escasença de l’estudi del comportament dels animals, Smith tanben conclutz que los umans son los sols d’entre eles a se rendre compte qu’an tot a ganhar en participant volontàriament a un sistèma economic ont cadun trabalha per provesir de bens a totes<ref>Fleischacker, {{P.|141}}.</ref>: l’interès personal es pas lor sola motivacion, que fariá tota negociacion impossibla; un òme es tanben capable de comprene l’interès personal de son partenari (un exemple de [[simpatia]]) e d’arribar a un escambi mutualament benefic<ref>Kennedy, {{P.|101}}.</ref>. Se l’interès personal pren una plaça de tria dins la ''Riquesa de las nacions'', es tanben que Smith i analiza pa que lo sol aspècte economic de la relacion de l’òme a la societat. La ''Teoria dels sentiments morals'' ofrís una perspectiva plan mai larga e presenta una teorie del ligam social qu’es pas reproducha dins la ''Riquesa de las nacions''; mòstra que lo vejaire de Smith se resuma pas a aqueste d’un ''[[Homo œconomicus]]''. Pasmens, la contradiccion aparenta entre las doas òbras màger de Smith faguèt nàicer un « problèma Adam Smith » dins la literatura economica, ara passada. Smith mòstra enseguida qu’un cèrt cumul de [[Capital (economia)|capital]] es necessari per realizar la division del trabalh, e que la sola limita a aquesta es la talha del [[mercat]]. Aquesta proposicion foguèt considerada coma « una de las mai brilhantas generalizacion que se pòsca trobar dins tota la litaratura economica ». Lo progrès ven tanben de la division crescuda del trabalh, que ela quitament ven d’un penjal natural de l’òme. L’escambi, natural e espontanèu, s’inscrit dins lo « sistèma de libertat naturala » que compren tot l’obratge. Smith es tanben conscient dels efièchs nefasts d’una division crescuda del trabalh: « Un òme que passa tota sa viada a emplir un pichon nombre d'operacions simplas, que los efièchs son tanben benlèu sempre los mèsmes o plan gaireben los mèsmes, lo subjècte es pas de desvolopar son intelligéncia nimai d'exercir son imaginacion a cercar de biais per desviar de difficultats que jamai s’encontran; pèrd donc naturalament l'abitud de desplegar o d'exercir aquestas facultats e ven, mai sovent, tant estupid e tant ignorant que siá possible per una creatura umana de lo venir; l'engordiment de sas facultats moralas lo fa incapable de comprene una conversacion rasonabla o tanben d'i prene part, mas quitament de sentir pas cap d’afeccion nòbla, generosa o tendre e, en consequéncia, de formar pas cap de jutjament un pauc juste dins gaireben totes los devers quitament los mai ordinaris de la vida privada<ref>RDN, V.i, {{3e|partie}}, article 2.</ref>.{{Citation bloc|Un homme qui passe toute sa vie à remplir un petit nombre d'opérations simples, dont les effets sont aussi peut-être toujours les mêmes ou très approchant les mêmes, n'a pas lieu de développer son intelligence ni d'exercer son imagination à chercher des expédients pour écarter des difficultés qui ne se rencontrent jamais ; il perd donc naturellement l'habitude de déployer ou d'exercer ces facultés et devient, en général, aussi stupide et aussi ignorant qu'il soit possible à une créature humaine de le devenir ; l'engourdissement de ses facultés morales le rend non seulement incapable de goûter aucune conversation raisonnable ni d'y prendre part, mais même d'éprouver aucune affection noble, généreuse ou tendre et, par conséquent, de former aucun jugement un peu juste sur la plupart des devoirs même les plus ordinaires de la vie privée<ref>RDN, V.i, {{3e|partie}}, article 2.</ref>.}} L’individú ven alara incapable de formar un ''jutjament moral'', tal coma es descrich dins la ''Teoria dels sentiments morals''. Per empachar aqueste estat, Smith recomanda una intervencion del govèrn, que deu prene en carga l’[[educacion]] de la populacion. === Lo trabalh coma valor e la moneda === Un còp la division establida, cada membre de la societat de se referir als autres per provesir los sieus besonhs; es donc necessàri d’aver un mejan d’escambi, la [[moneda]]. La possibilitat d’escambiar dels bens entre eles, o contra de moneda, fa alara aparéisser la nocion de [[Valor (economia)|valor]]. La « valor » possedís dos sens: la [[valor d’usatge]], o [[utilitat]], e la [[valor d’escambi]]. Smith pren subretot en compte la segonda (pausa, mas resòlv pas, lo [[paradòxe de l’aiga e del diamant]] al subjècte de la primièra). Cossí la mesurar? Quin es lo factor que determina la quantitat d’un ben d’escambiar contra un autre? Per el, « es del trabalh d'altrú que li cal esperar mai granda partida de totas sos gausiments; atal, serà ric o paure, segon la quantitat de trabalh que poirà comandar o que serà en estat de crompar. (...) Lo trabalh es donc la mesura reala de la valor escambiabla de quina merça que siá. » La [[valor de trabalh]] es invarianta: « De quantitats egalas de trabalh devon èsser, que que siá los temps e que que siá los luòcs, d'una valor egala pel trabalhador. (...) Atal, lo trabalh, variant jamai dins sa quita valor, es la sola mesura reala definitiva que pòsca servir, que que siá los temps e que que siá los luòcs, a apreciar e a comparar la valor de totes los vòtes. Es lor prètz real; l'argent es a pas que lor prètz nominal. » Aquesta toria de la valor, qu’ignora la [[Ofèrta e demanda|demanda]] e se basa pas que suls [[còsts de produccion]], s’impausèt pendent près d’un sègle, fins a que [[William Jevons]], [[Carl Menger]] e [[Léon Walras]] introduscan lo [[marginalisme]]. Per Smith, la moneda es donc pas la valor en se, e l’acumulacion de moneda es sens interès economic per un país. La moneda es pasmens lo mejan de mesura practica de la valor de las transaccions, e tanben sul mejan d’escambi d’aquesta valor. Per emplir aquestas foncions, los [[Metal preciós|metals precioses]] son plan apropiats, que la lor valor varia pauc suls periòdes de temps rasonables. Sul long tèrme, lo [[blat]] es un melhor escapolon. Pasmens, los quitas metals precioses an un cost important, e prepausa donc de los remplaçar pel papièr moneda, seguent un quocient estricte per que se realize pas d’emission sens contrapartida. Lo sistèma bancari resultant ven alara « una mèna de grand camin pels aires, donnant al país la facilitat de convertir una granda parte de sas grandas rotas en bonas pasturas e en bonas tèrra pel blat ». === Los factors de produccion === Dins una economia primitiva, se pòt considerar que sola la quantitat de trabalh utilizada per produire un ben determina sa valor d’escambi; dins una economia avançada la formacion dels prètz es mai complèxa, e se descompausa en tres elements: lo [[salari]], lo [[profit]], e la [[renda]] fonzièra, que son la remunaracion dels tres [[Factor de produccion|factors de produccion]]: lo [[Trabalh (economia)|trabalh]], lo [[Capital (economia)|capital]], la tèrra. Smith destria tanben tres sectors de’activitat: l’[[agricultura]], la [[Indústria|manufactura]], e lo [[comèrci]]. Las distinccions entre los factors de produccion, e la forma que lor remuneracion pren per las diferentas [[Classa sociala|classas socialas]], ocupan l’essencial del libre I de la ''Riquesa de las nacions''. Las motivacions d’aquestas classas son pas las mèsmas, e s’acòrdan pas necessàriament amb l’[[interès general]]. Aquesta distinccion neta entre remuneracions dels diferents factors de produccion es tipica de l’[[Escòla classica]], cal esperar la [[Escòla neoclassica|revolucion neoclassica]] de la fin del sègle XIX per que la remuneracion dels factors siá integrada al prètz de la produccion<ref>Bladen, {{P.|34}}.</ref>. === La formacion dels prètz, la concurréncia e lo mercat === Los salaris son la compensacion dirècta del trabalh, es a dire la locacion de la capacitat productiva del trabalhador. Lo profit ven quand la sèrva de valor o de capital, acumulada per una persona, es utilizada per metre d’autras personas al trabalh, lor provesissent un esplech de trabalh, de matèrias primièras e un salari, per realizar un benefici (esperat e non garantit) vendent çò que produson. Lo profit es atal lo prèmi d’un risc e d’un esfòrç. La renda fonzièra existís del moment que tot lo territòri d’un país es dins las mans de personas privadas: « los proprietaris, coma totes los autres òmes, aiman recampar on an pas semenat, e demandan una Renda, quitament pel produch natural de la tèrra. ». Es pagada pels bordièr als proprietaris contra lo drech d’expleitar la tèrra, qu’es una font rara e productiva. Demanda pas cap d’esfòrç de la part dels proprietaris. Diferents tipes de bens fan intervenir aquestes elements dins de proporcions diferentas, e an de prètz diferents. Perque aquestes tres elements dintran en compte dins lo prètz de gaireben totes lo bens, existís que que siá lo luòc una remuneracion mejana per cadun d’entre eles, es a dire una seriá de taus mejans o naturals. Lo prètz natural d’un ben deu sufire per pagar la renda, lo trabalh, e lo profit que foguèron necessàri a sa fabricacion. Lo [[prètz de mercat]] pòt èsser mai o mens naut qu’aqueste pretz natural, segon [[Ofèrta e demanda|l’ofèrta e la demanda]], mas se mòu a l’entorn d’aqueste, a causa de la [[concurréncia]]. En efièch, un productor qu’escocha pas que son interès personal ven se confrontar a sos concurrents: se vend sos bens tròp car, pèrd sos clients, se paga sos emplegats tròp mal, es eles que pèrd. Lo mercat concurrencial se carga de la produccion dels bens demandats pel public, al prètz qu’es prèst a pagar, e paga los productors segon lo succès de lor produccion<ref>Heilbroner, {{P.|56-57}}.</ref>. Pasmens, a vegadas, un [[monopòli]] pòt aver estat balhat a un individú o una companhiá. Respondant pas jamai a la demanda efectiva, lo monopolizaire pòt de contunh vendre al dessús del prètz natural, e donc obténir un benefici superior al taus natural. Atal, « Lo prètz de monopòli es, que que siá los moments, lo mai naut que siá possible de’n tirar. », alara que lo prètz natural es, al contrari, « lo mai bas que los vendeire pòscan en general se’n contentar, per poder mentrtant contunhar los comèrci ». La part dels tres elements d’un prètz varia segon las escasenças. Lo nivèl dels salaris es determinat per l’afrontament dels interesses dels trabalhadors e dels mèstres: « los obrièrs desiran ganhar mai possible; los mèstres, donar mens que pòdon; los primièrs son dispausats a se concertar per auçar los salaris, los segonds per los baissar. » Los mèstres an sovent l’avantatge dins aqueste conflicte. Pasmens existís un salari minim ''de facto'': lo [[salari de subsisténcia]], que permet sonque a un salariat d’elevar sa familha. (Smith cita per l’escasença [[Richard Cantillon]], una de la nombrosas citacions dirèctas de la ''Riquesa de las nacions''<ref>Heilbroner, {{P.|50}}.</ref>.) A vegadas, las escasenças pòdon favorizar los salariats: quand los profits aumentan, un proprietari, un rendièr o un capitalista pòt entreténer fòrça servicials, çò qu’aumenta la demanda de trabalh, lo mèsme quand un obrièr independent emplega de jornalièrs. L’aument de la riquesa nacionala se tradutz per una auça dels salaris del trabalh, e los salaris son pagats melhor ont la riquesa aumenta mai aviadament, çò que Smith illustra pels exemples de las colonias britanicas d’America del Nòrd, de la quita Grand Bretanha, de la China e de l’Índia. Aqueste aument dels salaris es plan benvengut: « Segur, se cal pas veire coma astruca e prospèra una societat que los membres mai nombroses son reduts a la pauretat e a la misèria. La sola equitat, de mai, exigís qu’aquestes que noirisson, vestisson e lòtjan tot lo còrs de la nacion, ajan, del produch del lor trabalh, una part que sufís per èsser gaireben plan noirits, vestits e lotjats<ref name="RDN I.viii" />. » Lo profit mejan es, el, gaireben impossible de determinar, a causa de sa granda volatilitat entre sectors e d’entre las annadas. Smith prepausa de se n’aprochar en estudiant lo [[taus d’interès]] de l’argent. Sus la basa d’un estudi comparatiu entre diferents païses e epòcas, Conclutz qu’« a mesura de l’aument de las riquesas de l’industria e de la populacion, l’interès diminuiguèt. » Se lo taus de profit diminuís tendencialament, la sèrva de capital, ela, aumenta, que la baissa del taus es compensada per un volum al començament mai important, que « l'argent fa l'argent ». L’equilibri entre revenguts del trabalh e del capita ven de la [[concurréncia]] : « cadun dels diferents enplecs del trabalh e del capital, dins un mèsme canton, deu necessàriament ofrir una balança d'avantatges e de desavantatges qu‘establisca o que tend de contunh d’establir una perfiècha egalitat entre totes aquestes emplecs. Se, dins un mèsme canton, i aviá un emplec que siá estat d’evidéncia mai o mens avantatjós que totes los autres, tant de gents viendrián s’i geter dins un cas, o a l'abandonar dins l'autre, que sos avantatges lèu tornarián de nivèl amb aquestes dels autres emplecs. » Per exemple, se los consomators decidisson de crompar mai de gants e mens de cauçaduras, lo prètz dels gants tend apojar alara qu’aqueste de las calçaduras tend a davalar. Alara, los profits dels gantièrs aumentan alara qu’aquestes dels sabatièrs diminuisson. En consequéncua, d’emplecs dins lo sector de la cauçadura desapareissson, alara que d’emplecs dins lo sector del gant son creats. Fin finala, la produccion de gants aumenta e la produccion de cauçaduras diminuís, per s’ajustar a l’equilibri novèl del mercat<ref>Heilbroner, {{P.|56}}.</ref>. L’allocacion de la produccion (e de las fonts) s’ajustèt alara als desirs novèls de la populacion, aquò sens la mendre [[planificacion]]. Aqueste equilibre de mercat interdit pas las inegalitats: per Smith, dins una societat liura, las inegalitats de salari venon de la penibilitat de l’emplec o de sa netetat, de sa facilitat d’aprendissatge, de sa regularitat d’ocupacion, de son estatut, e de sas escasenças de succès. D’aquestas cinq fonts d’inegalitat, sola dos an d’influéncia sul taus de profit del capital: l’agrement e la certitud de la dintradas. === Distorsions causadas per l’Estat === Jutja tanben que l'activitat de la nacion facha en tota libertat es mai avantatjosa qu’aquesta facha per la regulacion: « Un comèrci qu’es força mejans de primas e de monopòlis pòt èsser desavantjós e l’es sovent pel país en faveur del qual se lo volguèt crear […] alara que lo comèrci que, sens èsser forçat ni constrench, s’establís naturalament e regularament entre doas plaças es sempre avantatjós pels dos, quitament se l’es pas del mèsme biais » (libre IV). Mas l’Estat (la « polícia de l'Euròpa ») es capable de causar d’inegalitats plan superioras: retrenhent la concurréncia la provocant al delà de son nivèl naturel, o s’opausant a la liura circulacion del trabalh e dels captals entre emplecs e entre luòcs. Al subjècte de la restriccion de la concurréncia, Smith s’ataca subretot al [[corporatisme]] que, per l’acumulacion de privilègis e restriccions, permet als mèstres e mercands de vener rics, en definitiva, al prejudici dels proprietaris, bordièrs e obrièrs del camp. Avisa subretot contra los riscs de collusion: « Es rar que de gents del mèsme mestièr se trapan reunits, que seriá pas que per una quita partida de plaser o per se distrari, sens que la conversacion mena per una quina conspiracion contra lo public, o per una quina engana per far auçar los prètz. » Al contrari, atribuissent de pensions, borsas, e de plaças dins los collègis e seminaris, l’Estat atira dins cèrta professions fòrça mai de gents que n’i auriá agut sens aquesta intervencion. Smith cita los curats del camp, que son tan nombroses a causa de lor educacion gaireben gratuita que pòdon èsser retribuits al nivèl decidit pel parlament. L’educacion literària aparéis pasmens coma un avantatge net (une [[externalitat]] positiva). Las leis sus l’aprendissatge e l’exclusivitat de las corporacions, elas, trevan mai la liura circulacion de las personas entre mestièrs qu’aquestas dels capitals: « Pertot un ric mercand encontra mai de facilitat per obténer lo privilègi de s'establir dins una vila de corporacion, qu'un paure artesan per aver la permission d'i trabalhar. » E mai en Anglatèrra, las leis suls paures gaireben interdison al paures de cambiar de parròquia per i encontrar un emplec melhor, un « atentat manifèst contra la justícia e la libertat naturalas ». Enfin, de leis suls taus de salari an per objectiu de pagar un obrièr qualificat al mèsme taus qu’un obrièr ordinari. === La renda e los revenguts === La renda o lo tresen e darrièr element constitutiu dels prètz. La renda es un tipe de prètz de monopòli, val pas la valor minim possibla pel proprietari, mas la valor maxim possibla pel bordièr. Alara que la remuneracion del capital e lo trabalh intervenon en amont, la renda es presenta en aval : Smith suggerís qu’es determinada per la quantitat de las tèrras cultivadas, quina quantitat es determinada pel nivèl de populacion ([[David Ricardo]] dona un analisi plan mai en 1817). Depend donc de la qualitat de la tèrra, mas tanben de taus mejan de remuneracion del trabalh e del capital. Constituís un demai: quand lo prètz de tèrra aumenta, lo revengut suplementari es entièrament capturada per la renda. Los salaris, lo profit e la renda, constituissents de prètz, son tanben los constituents dels revenguts; aquesta identitat es presenta dins la decomposicion modèrna del [[produch interior brut]], ont la produccion totala es egala al revengut total. Las tres classas de la societat, que los revenguts provòcan de biais indirècte los revenguts de tota la populacion, son los proprietaris, los bordièrs, e los capitalistas. L’interés d’aquestas classas coincidís pas necessàriament amb l’interès comun. Es plan lo cas pels proprietaris e bordièrs: çò que fa rica la nacion tanben los enriquís. Al subjècte dels capitalistas, se l’espandiment del mercat es profitable a l’encòp per eles e pel public, la restriccion de la concurréncia es profitabla a eles sols. Smith preconisa atal la mai granda fisança al subjècte de las proposicions dels capitalistas: « Tota proposicion d'una lei novèla o d'un règlament de comença, que ven de la part d’aquesta classa de gents, deu sempre èsser recebuda amb la mai granda fisança, e pas jamai èsser adoptada sonque après un long e seriós examèn, que li cal portar, dis pas solament la mai meninosa, mas la mai sospiciosa atencion. Aquesta proposicion ven d'una classa de gents que l'interés serà pas jamai èsser exactament lo mèsme que l'interès de la societat, qu’an, en general, interès a enganar lo public e quitament a lo subrecargar e que, en consequéncia, ja faguèron l'un e l'autre mai d’un còp<ref>RDN, I, conclusion.</ref> » === Capital fixe e capital circulant === [[Fichièr:Maquina_vapor_Watt_ETSIIM.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Una [[maquina de vapor]] es un exemple de [[capital fixe]]]] Lo ''fons acumulat'' (l’ensemble de las possessions) d’una persona se destria en doas partidas: una servís la consomacion immediata (manjar, vestits, mòbles, etc.) e contribuís pas al revengut, l’autre pòt èsser utilizada de biais a provesir un revengut per son proprietari. Smith separa aquesta segonda partida, nomenada [[Capital (economia)|capital]], en doas categorias. Lo [[capital fixe]] crea un profit sens cambiar de man, s’agís per exemple de maquinas. Las merças d’un negociant, mai sovent totes los bens que son venduts a profit e remplaçats per d’autres bens, constitisson lo [[capital circulant]]. Aqueste destriament se rebat a l’escala de la societat. Atal, los lotjaments dintran dins la categoria « consomacion », que sián ocupats per lor proprietari o non (qu’un ostal pòt produire pas res pus d’esprel). Los vestits tanben, quitament se pòdon èsser logats. Lo revengut que se’n tira « ven sempre, en darrièr analisi, d’una quina autra font de revengut. » Lo capital fixe, el, es constituit de las maquinas, dels bastits servissent a la produccion, de las melhoracions balhada a la tèrra, e dels aptituds e competéncias aqueridas per totes los membres de la societat (çò que se nomena uèi [[capital uman]]). Lo capital circulant se compausa de l’[[Moneda|argent]], de provesiments (manjar e matèrias primièras) detenguts pels productors o negociants, e de produchs finits mas non pas encara venduts. Totes los capitals fixes venon a l’origina de capitals circulants, e demandan la consomacion de capitals circulants per èsser entretenguts. === Revengut brut, revengut net, e ròtle de la moneda === Smith fa una distinccion entre revengut brut e revengut net: lo revengut brut es la soma del produch de la tèrra e del trabalh d’un país, alara que lo revengut net lèva los còsts d’entreten del capital fixe e de la part del capital circulant constituida de moneda. S’encontra aquesta distinccion dins los agregats modèrnes: [[produch interior brut]] e [[produch interior net]]. Lo quita argent contribuís pas al revengut nacional: « la granda ròda de la circulacion es plan diferenta de las merças marchandises que fa circular. Lo revengut de la societat se compausa pas que d’aquestas merças, e nulament de la ròda que los fa aviar. » Aquesta concepcion es radicalament diferenta d’aquesta dels [[Mercantilisme|mercantilistas]]. L’argent es un mejan de sèrva de la valor, e es util ''in fine'' sonque que pòt èsser escambiat contra de consomables. Smith ne deduch del benfondat de la [[moneda fiduciària]], que còsta plan mens car de realizar que la monada d’argent o d’aur. Aquesta concluson es sostenguda per un estudi dels sistèmas bancaris d’Anglatèrra e d’Escòcia, ont Smith evòca tanben lo sistèma de Law. === Trabalh productiu, trabalh non productiu, e acumulacion del capital === Per Smith, lo ''trabalh productiu'' es aqueste que contribuís a la realizacion d’un ben mercand (coma lo trabalh de l’obrièr), alara que lo ''trabalh improductiu'' apond a la valor de pas res (coma lo trabalh del domestic, que los [[Servici (economia)|servicis]] « s’avalisson al quita moment ont se los dona »). Aquesta distinccion demora correnta en economia. Vòl pas dire que lo trabalh improductiu es inutil o desonorable, mas dich simplament que son resultat pòt pas se conservar, e contribuís donc pas al fons de l’economia per l’an venent. Los trabalhadors productius son pagats a partir d’un capital, alara que los trabalhadors improductius son pagats a partir d’un revengut (renda o profit). Una economia se desvelopant, son capital aumenta e la part necessària a l’entreten del capital aumenta tanben. Los capitals aumentan del fach de la frugalitat (« la causa immediata de l'aument del capital, es l'economia, e non pas l'industria »), motivada per l’« esfòrç de contunh, unifòrme e pas jamai arrestat de quin que siá individú per melhorar son sòrt ». Provesissent mai de fons al trabalh productiu, lo capital d’un òme econòm realiza una quantitat suplementària de produccion (en tèrmes modèrnes, l’[[esparnhe]] es egala a l’[[investiment]]). Alara, çò qu’es estalivat es tanben consomat, mas per d’autres: per de trabalhadors productius puslèu que de trabalhadors improductius o de non trabalhadors, que tornan produire de valor de lor consomacion, apondent una part de profit. Al contrari, lo prodiga pren de son capital e diminuís la massa dels fons disponibles al trabalh productiu, çò que diminuís lo revengut nacional, quitament se consomís pas que de bens nacionals. Lo sol mejans d’aumentar la produccion de la tèrra e del trabalh es d’aumentar lo nombre de trabalhadors productius o alara [[productivitat]] d‘aquestes trabalhadors. Aquò demanda un capital suplemementari per pagar aquestes novèls trabalhadors o alara per provesir de maquinas novèlas o melhorar la division del trabalh. Un país que conten tròp d’improductius (« una cort nombrosa e brilhanta, un grand establiment ecclesiastic, de grandas flotas e de grandas armadas ») pòt lor consacrar una part tan granda de son revengut que ne demora pas pro per manténer lo trabalh productiu a son nivèl, çò que provòca una diminucion del revengut nacional d’annada en annada. Tanben, se la demanda de trabalh aumenta, los salari s’auçan al dessús del nivèl de subsisténcia; de long tèrme aquò provòca l’aument de la populacion e de la demanda de noiritura, çò que buta lo poder de crompa cap al nivèl de subsisténcia. Pasmens pas jamai torna a aqueste nivèl del moment que l’acumulacion de capital contunha, çò que permet a la societat tota entièra de melhorar son sòrt<ref>Heilbroner, {{P.|67}}.</ref>. Aquesta melhoracion es plan fòrça desirabla per Smith: « Aquesta melhoracion venguda dins la condicion de las darrièras classas del pòble se la deu veire coma un avantatge o coma un inconvenient per la societat? Al primièr vejaire, la responsa paréis fòrça simpla. Los servicials, los obrièrs e artesans de tota mena compausan la mai granda partida de tota societat politica, mai pòt pas jamai èsser vist coma un desavantatge per totòm çò que melhora lo sòrt de la mai granda partida? De segur, se deu pas veire coma astruca e astrada una societat que los membre mai nombroses son reduchs a la pauretat e a la misèria. Mai, la sola equitat, exigís qu’aquestes que noirisson, vestisson e lòtjan tot lo còrs de la nacion, ajan, dins lo produch de lor trabalh, una part sufisenta per eles mèsmes pas plan noirits, vestits e lotjats<ref name="RDN I.viii2" />. » Smith descriu atal un [[cercle vertuós]], mogut per l’acumulacion d’un capital, que permet a la populacion entièra d’aumentar son [[nivèl de vida]]. === L’interès === Quand se fa un manlèu, çò que lo manlevaire desira es quitament pas l’argent mas lo poder de crompa d’aqueste argent; tanben que lo prestaire que li balha ne fa un drech sus una part del produch de la tèrra del travail d’un país. Quand lo capital total d’un país aumenta, la porcion disponibla pel manlèu aumenta tanben, e lo [[taus d’interès]] diminuís tanben. Es pas un simple [[efièch d’escala]], mas la consequéncia del fach de l’aument del capital fa sempre mens aisit de trobar lo mejan de lo pagar a l’interior del país. En consequéncia, la diferéncias formas de capital venon en concurréncia, e lor remuneracion diminuís; lor rendiment diminuís per la mèsma escasença e aqueste rediment es lo quita taus d’interés. Selon Smith, [[John Law]], [[John Locke]] e [[Montesquieu]] faguèron una error correnta supausant que la baissa de valor dels [[Metal preciós|metals precioses]] après la descobèrta de la minas d’America èra la causa de la baissa generalizada dels taus d’intérêt en Euròpa, es un exemple ancian d'[[illusion monatària]]. Dins unes païses, la lei interdit l’interès. Aqiuestas mesuras servisson a pas res: « l'experiéncia faguèt valer de tala leis, puslèu que de prevenir lo mal de l’usura, fasent pas la far créisser; lo debitor essent alara obligat de pagar, per l'usatge de l'argent, mas tanben encara pel risc que pren lo creancièr en acceptant una indemnitat qu’es lo prètz de l'usatge de son argent. Lo debitor se trapa obligat, per lo dire atal, d'assegurar son creancièr contra las pènas de l'usura. » Smith preconiza que lo taus d’usura deu èsser leugièrament superior al taus mai bas practicat, çò que qui permet de fazarisos melhors manlèus sens tròp empachar los autres. === Los emplecs del capital e lo sistèma economic de Smith === Smith destria quatre emplecs del capital: provesir dirècte un produch brut, transformar un produch brut en produch finit, transportar un produch brut o finit aquí ont es demandat, divisar un produch en pichonas partidas adaptadas als besonhs jornalièrs dels consomators. Lo primièr emplec correspond al [[sector primari]] modèrne, lo segon au [[sector segondari]], los dos autres apartenon al [[sector terciari]]. La quantitat de trabalh realizada per una quantitat donada de capital depend fòrça del sector d’activitat. Es dins l’agricultura que lo capital es mai productiu: servís al trabalh del bordièr, mas tanben de « sos vailets agricòls, (...) sos bestial de laurar e de carrecs que sontant d’obrièrs productius ». Lo profit del bordièr permet la reproduccion del capital, mas aquesta de renda. Venon enseguida, per òrdre descreissent, la manufactura, le comèrci de gròs (interior puèi internacional), enfin lo comèrci de detalh. Smith atribuís alara la rapida creissença dela colonias d’America a la fòrta proporcion de capital consacrada a l’agricultura. Caduna d’aquesta brancas en mai d’èsser avantatjosa es tanben « nesessària e indispensabla, quand es naturalament menada per las escasenças, sens empacha e sens constrencha ». [[Fichièr:Greenwich_from_the_Isle_of_Dogs.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Una marina de merças importanta es lo simbòl d’un país ric]] Al subjècte del comèrci internacional, un país deu exportar son demai de produccion non consomat per la demanda interiora, per l’escambiar contra quicòm que i siá demandat. Un país avent amassat una massa de capital importanta que sufís per respondre a la demanda interiora utilizarà lo demai per respondre a la demanda d’autres païses: una marina de meças importanta es lo simbòl d’un país. Pendent son expausat suls emplecs del capital, Smith explica la rason màger de la prosperitat recenta de l’Anglatèrra: « Mas, quitamant se los abondis del govèrn aurián degut, sens contradich, retardar lo progrès natural de l'Anglatèrra cap a la melhoracion e l’opuléncia, pasmèns arribèron pas a tèrme per l’arrestar. Lo produch annal de las tèrras e del trabalh i es uèi indobtable fòrça mai grand que l’èra a l’epòca de la restauracion o a aquesta de la revolucion. Cal donc, en concequéncia, que lo capital que servís analament a cultivar aquestas tèrras e manténer aqueste trabalh siá fòrça mai gran. Malgrat totas las contribucions excessivas exigidas pel govèrn, aqueste capital aumentèt insensiblament e dins lo silenci per l'economia privada e la conducha avisada dels particulars, per un esfòrç universal, de constunh e non pas interromput de cadun d'eles per melhorar lo sòrt individual. Es aqueste esfòrç de contunh agissent sota la proteccion de la lei, e que la libertat daissa s'exercir dins totes los sens e coma lo jutja coma cal; es el que sostenguèt los progrès de l'Anglatèrra cap a la melhoracion e opuléncia, dins gaireben totes los moments, pel passat, e que farà lo mèsme per l'avenir, per çò que se pòt esperar<ref name="RDN II.iii" />. Aquesta explicacion e la recomandacion junta illustrèron lo sistèma intellectual de la ''Riquesa de las nacions'' : d’un costat, Smith descrich un sistèma economic sus una basa empirica solida; d’un autre costat descrich un sistèma analitic qu’explica las realcions entre las diferentas compausantas del sistèma economic<ref>Campbell et Skinner, {{P.|180-181}}.</ref>. A l’escasença, ofrís un cèrt nombre de recomandacions politicas, que coneisson un alentiment considerable en Anglatèrra, puèi en Occident. Aquestas recommandacions amagan soven la fondacion intellectuala que los sosten, mas explican l’imensa popularitat del libre a sa sortida. Aquestas recommandacions demoran realistas: al contrari de François Quesnay qu’exigissiá un sistèma de « libertat perfiècha e justícia perfiècha » per entreprenae sas reformas, Smith remarca que « se una nacion podava prosperar sens gausir d'una perfiècha libertat e d'una perfiècha justícia, i a pas al mond una sola nacion qu’aguèt jamai podut prosperar. » Al contrari, l’individú es capable « de menar la societat a la prosperitat e a l'opuléncia, mas (...) pòt encara subrepassar mila obstacles absurds que la peguesa de las leis umanas ven sovent empachar l’aviada ». Smith preconiza tanplan un abandon total de l’esfèra economica pel govèrn: dins fòrça cas, pòt èsser benefic, veire necessari, de reglamentar l’activitat. Preconiza atal la reglamentacion del [[taus d’interès]] per penalizar pas los manlevaires serioses, e de contrarotlar l’emission de moneda. Es favorable e de taxas sus l’[[Bevenda alcolizada|alcòl]] segon son gra, una de la mai ancianas proposicions de taxa pigoviana. Mai generalament, admet que « l'exercici de la libertat naturala d’unes inidividús, que poiriá comprometre la seguretat generala de la societat, es e deu èsser restrench per las leis, dins tot govèrn possible, dins lo mai libre coma dins lo mai despotic. » === La regulacion del comèrci e l’avantatge absolut === Smith s’es ja opausat als monopòlis dins lo libre I. Dins lo libre IV, estudia en detalh lo sistèma [[Mercantilisme|mercantilista]] britanic, e sos efièchs perverses. Aquestes son particularament aparents dins las relacions amb las [[Tretze Colonias|colonias d’America del Nòrd]], que la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|rebellion]] ven de comença. Per el, la motivacion del comèrci internacional, coma de tot autre comèrci, es de profiechar de la division del trabalh. Atal, « la maxima de tot cap de familha prudent es de pas jamai assajar de far a l’ostal la causa que li costarà mens de crompar que de far. Lo sartre cercarà pas a far de cauçaduras, mas la crompa al sabatièr; lo sabatièr assaja pas de far sos vestits, mas a recors al sartre; lo bordièr assaja pas de far ni los uns ni los autres, mas fa la demanda a aquestes dos artesans e los fa trabalhar. » Lo mèsme principi d’[[avantatge absolut]] s’aplica entre païses: « çò qu’es prucéncia dins la mèna de cada familha subretot, pòt pas èsser baujum dins un gand empèri. Se un país estrangièr pòt nos provesir una merça per melhor mercat que sèm es estat de l’establir nosaltres, es melhor que la li comprariam amb una partida dels produch de la nòstra industria, emplegadas dins lo biais ont avèm un avantatge. » L’avantatge absolut d’un país pòt èsser natural (climat) o aquerit (saber-far), çò que cambia pas res a la concluson: « del moment que l'un dels païses aurà aquestes avantatges e que marcaràn l'autre, serà sempre mai avantatjós per aqueste de crompar del primièr, que de fabricar d’esperse. » Smith s’opausa en vertut d’aqueste principi a tota politica de contraròtle de restriccion del comèrci, qu’a per efièch de diminuir la talha del mercat potencial, çò que limita l’espandida de la [[division del trabalh]], e donc del [[revengut nacional]]. Las mesuras mercantilistas amb per objectiu de [[Proteccionisme|protegir]] una industria aumenta pas lo revengut total, mas en desviant una partida de son usatge natural: « L'industria generala de la societat pòt pas jamai anar al delà de çò que pòt n’emplegar lo capital de la societat. (...) I a pas de règlament de comèrci que siá capable d'aumentar l'industria d'un país al delà de çò que lo capital d’aqueste país ne pòt entreténer; tot çò que pòt far, es de far prene una porcion d’aquesta industria un cap diferent qu’aqueste qu’auriá seguit autrament, e es pas segur qu’aqueste cap artificial promet d’èssser mai avantatjós a la societat qu’aquesta que l'industria auriá seguit de son plen grat<ref name="RDN IV.ii" />. » Lo sistèma de libertat naturala preconizat per Smith s’aplica que siá a las relacions comercialas amb los estrangièrs, ont l’interès personal s’exprimís mai fortament. Atal, dins un dels passatges mai celèbres de l’istòria de la pensada economica, explica que: « lo revengut annal de tota societat es sempre presisament egal a la valor escambiabla de tot produch annal de son industria, o puslèu es presisament la mèsma causa qu’aquesta valor escambiabla. En consequéncia, que cada individú asssage, mai que pòt, 1° d'emplegar son capital a far valer l'industria nacionala, e - 2° de dirigir aquesta industria de biais a li far produire la mai granda valor possibla, cada individú trabalha necessàriament a far tan grand que possible lo revengut annal de la societat. A la vertat, son intencion, en general, es pas çò fasent de servir l'interès public, e sap quitament pas fins a qual punt pòt èsser util a la societat. Preferissent lo succès de l'industria nacionala a aqueste de l'industria estrangièra, pensa pas qu’a se donar personalament una mai granda seguretat; e dirigissent aquesta industriade biais a çò que son produch aja mai de valor possibla, pensa pas qu'al son ganh; per aquò, coma dins fòrça autras escasenças, es menat per una man invisibla e emplir una fin que dintra de cap de biais dins sas intencions; e es pas sempre çò qu’i a demai marrit per la socitat, qu’aqueste fin dintre per pas res dins sas intencions. Tot en cercant pas que son interés personal, trabalha sovent d'un biais plan mai eficaç per l'interés de la societat, que s’aviá realament per objectiu d’i trabalhar<ref name="RDN IV.ii2" />. » L’imatge de la [[Main invisible|man invisibla]] es utilizada pas qu’aquesta sola escasença dins la ''Riquesa de las nacions'', e Smith ne’n fa de segur pas una règla absoluda, garantida per de règlas empiricas o metafisicas. Represent de fòrças socialas, e non pas la providéncia === Las quatre estapas del desvelopament economic === La ''Riquesa de las nacions'' presenta un modèl de desvolopament economic en quatre estapas, caracterizada per lor mòde subsisténcia: * los pòbles caçaires, * los pòbles pastors, * las nacions agricòlas o feudalas, * las nacions commerçantas. L’organizacion sociala se desvolopa a cada edat, e permet a son torn un desvolopament economic renovelat. Permet tanben un rafinament crescut dins l’art de la guèrra. Pels caçaires e pastres, tota la tribú pòt partir en guèrra; per las naciions agricòlas o feudalas una partida de la populacion deu demorar per cultivar (dins la Roman anitca, los soldats tornavan per far la meisson, mai tard sols los bordièrs permanents noirissian l’ensemble de la populacion). Dins una societat civilizada, « los soldats essent entretenguts en entièr pel trabalh d’aquestes que son pas soldats, lo nombre dels primièrs pòt pas anar al delà de çò que los autres son en estat d’entreténer ». Las institucions se desvolopan a cada novèla estapa, entre autre a causa de l’aparicion dels drechs de proprietat de l’apparition del drech de proprietat aquesta deu èsser defenduda. La tresena estapa establís un ligam d’escambi mutualament benefic entre vilas e camps, çò que prefigura lo benfach del [[comèrci internacional]], Smith admet pasmens que los beneficis son inegalament repartits<ref>Bladen, {{P.|76}}.</ref>. Lo sistèma de libertat naturala correspond a las institucions requeridas per la quatrena estapa. [[Karl Marx]] utiliza un modèl similar mas distincte dins ''[[Lo Capital]]'', ont las estapas correspondan a de mòdes de produccion diferents, e ont la fasa contemporanèa es caracterizada per l’antagonisme entre lo capitaliste e lo trabalhador. === La responsabilitat del sobeiran === Smith amaga pas la marrida opinion que ten dels sobeiran e dels des sobeirans e dels princes. Son carestioses, promptes a la vanitat, frivòls, improductius<ref>Rothschild et Sen, {{P.|347}}.</ref>. Raunhan sus la valor de la moneda. Entreprenon de projèctes mercantillistas; que mai sovent capitan pas. Dins lo libre V, Smith los confinha a un ròtle plan mai modèste: * protegir la societat contra tota violéncia interiora o exteriora, * protegir totes los membres de la societat contra l’injustícia o l’opression causada per un autre membre, * provesir d’infrastructuras e d’institucions publicas, que son benefics a la societat, mas qu’un entreprenaire privat pòt pas financiar d’esperel de biaias profitable. La defensa nacionala autoriza pas las « aventuras » militaras dels grands empèris, que Smith deplora. Per el, las guèrras que li son contemporanèas an totas de causas comercialas e d’efièchs comercials. Atal, la [[Guèrra de Sèt Ans]] ten son origina dins los monopòlis balhat al comerci colonial. L’exercici e lo financiament de la justícia son una responsabilitat plan mai importanta per Smith. La justícia es intimament mescalda a las bragas suls [[Drech de proprietat|drechs de proprietat]] e a las relacions. Sovent, la defensa de la proprietat es pas justa en se : « lo govèrn civil, qu’a per objècte de seguretat delas proprietats, es, dins la realitat, instituida per defendre los rics contra los paures, o alara, aquestes qu’an unas propriats contra aquestes que n’an pas. » Mas dins un país ont l’administracion de la justícia es gaireben imparciala, aquesta protegís proprietat de totes, inclusits los paures. Lo provesiment dels [[Ben public|bens publics]] es la tresena foncion indispensabla del govèrn. Smith destria clar las politicas [[Mercantilisme|mercantilistas]] d’ajuda a de sectors definits (que profiècha als mercands d’aquests sectors al prejudici del rèste de la populacion) e que son de fach d’empachas a la creissença, d’aquestas que son en mesura d’aumentar lo revengut nacional. Dins aquestas darrièras, mai destria las infrastructuras rendablas (que pòdon èsser finaciadas pel pagament de lor utilizacion) d’aquestas, generalament utilas mas pas dirèctament rendablas, que lo govèrn deu finaciar. En mai de las infrastructuras fisica aquesta categoria compren las despensas institucionalas coma l’[[educacion]] publca. Al subjècte dels revenguts publics, Smith recomanda que los individús paguen un impòst proporcional a lor revengut, sens element arbitrari, del biais mai comòde per eles, e per un còst minimal. Fa la tièra per l’escasença de las taxas absurdas o arbitràrias levadas en Grand Bretanha. Es tanben favorable a l’idèa que los produchs de luxe sián mai pesucament taxats que los autres, per encoratjar la frugalitat, çò que permet la creissença del revengut nacional. Enfin, Smith avisa contra l’utilizacion del [[deute public]] coma instrument de financiament, a causa de son caractèr perniciós. L’emprunt plaça lo sobeiran a l’abric d’una auça impopulara dels impòsts per financiar l’esfòrç de guèrra e, se se debana pas sul sòl del país, « las gents qui vivon dins la capitala e dins las províncias alunhadas del teatre de las operacions militaras sentisson gaire pas res, per gaireben totes, pas cap d’inconvenient de la guèrra, mas gausisson tot a lor aise de l'amusament de legir dins las gasetas los espleches de lors flotas e de lors armadas. (...) Veson ordinàriament amb desplaser lo retorn de la patz, que ven acabar lors divertiments, e a mila esperenças quimericas de conquista e de glòria nacionala que fondavan sus la continuacion de la guèrra<ref name="RDN v.iii2" />. L’aument resultant del deute public mancarà pas d’aver de consequéncias de crénher; Smith evòca « lo progrès dels deutes enòrmes qu’aclapan a present totas las grandas nacions de l'Euròpa, e que benlèu la roïnaran totas a la longa ». La ''Riquesa de las nacions'' a pas de reala concluson d’ensemble: lo darrièr passatge remembra l’endeutament considerable de la Grand Bretanha causat per son aventura coloniala: « Fa ja mai d’un sègle revolut qu’aquestes que dirigissián la Gran Bretanha amusèron lo pòble de l’idèa imaginària que possedavan un grand empèri sus la còsta occidentala de la mar Atlantica (...) projècte que costèt de despensas enòrmas, que contunha a costar encara, e que nos menaça de ne costar de semblablas a l'avenir », prepausa l’afranquiement d’aquestas [[Tretze Colonias|colonias d’America del Nòrd]] carestiosas, e s’acaba per: « es plan lo temps qu'enfin s’arrange per acomodar ara sas vistas e sos dessenhs a la mediocritat reala de sa fortuna. » == Influéncia de la ''Riquesa de las nacions'' == === Influéncia contemporanèa === [[Fichièr:Pitt_the_Younger.jpg|drecha|vinheta|257x257px|William Pitt lo Jove es un admirator d’[[Adam Smith]]]] La primièra edicion es publicada a Londres lo 9 de març de 1776 per Strahan & Cadell. En dos tòmes, costa una liura e setze shillings<ref>R.H. Campbell et A.S. Skinner, ''ibid.'', {{P.|168}}.</ref>. [[David Hume]], Samuel Johnson e Edward Gibbon la lausan, e es agotada en sièis meses. Quatre autras edicions son publicadas de vivent de Smith (1778, 1784, 1786, 1789), es a dire unes 5000 exemplars. Lo libre a una influéncia fondamentala sus la politica economica de la [[Grand Bretanha]]. A partir de 1777, Lord North fa adoptar doas taxas « smithianas » : una suls servicial, l’autra suls bens venduts a l’enquant. Lo budgèt de 1778 compòrta una taxa sus l’abitacion e una sul malt. Los òmes politics demandan lèu l’avís de Smith suls afars del jorn, coma la question irlandesa<ref>West, {{P.|166}}.</ref>. En 1784, Charles James Fox lo cita oficialament pel primièr còp al [[Parlament del Reialme Unit|Parlament]] en 1784. Lo primièr ministre William Pitt lo Jove n’aplica los principis dins lo tractat Eden-Rayneval de [[liure escambi]] signat amb la [[França]] en 1786, e l’utiliza per realizar sos budgets. L’[[Acte d'Union (1800)|Acte d’Union]] amb l’[[Irlanda (illa)|Irlande]] n’es influenciat; Pitt volgava « liberar l'Irlanda de son sistèma perimat de proïbicions ». Pels entreprenaires, que Smith a vegada encontrèt al sen de la Lunar Society, son òbra contribuís a un vam de fisança dins la creissença economica e la capacitat de las entrepresas a inovar. [[Fichièr:Napoleonbonaparte_coloured_drawing.png|esquèrra|vinheta|182x182px|Napoleon Bonaparte]] En França, la primièra mencion de la ''Riquesa de las nacions'' es una critica dins lo ''Journal des Sçavans'', en 1777 mas las idèas de Smith fan pauc resson en França, fins a que sián utilizadas e desvolopadas per [[Jean-Baptiste Say]], dins son ''Tractat d’economia politica'' de 1803. [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]], que legiguèt la ''Riquesa de las nacions'' a l’Escòla militara, benlèu se n’inspirèt inspiré per formar sas idèas economicas: moneda fòrta, taus d’interés estable, mestrasa las despensas publicas, refús del recors al deute en cas d’urgéncia, abandon de tota participacion dirècta de l’Estat dins lo comèrci; mas la tèsi es pas provada. === Vulgarizacion e desviaments === Pd’entre los mai afans promotors de Smith èran d’aquestes amb que avián desfisança: los marcands e capitalistas<ref>Heilbroner, {{P.|70}}.</ref>. Segon Thomas Sowell, pas degun formulèt de denóncias mai règdas que Smith a lor subjècte, quitament pas [[Karl Marx]]. Lo Smith favoriza pas cap de classa dins la ''Riquesa de las nacions'', mas sentís de segur una granda simpatia pels paures e los consomators. Son messatge de fe dins los principis del mercat se trapa desviat cap a una apologia del [[Laissez faire|''laissez faire'']] (lo quita Smith utiliza pas jamai lo tèrme) e una ostilitat dogmatica a tota intervencion publica dins l’objectiu de promòure lo ben èsser general<ref>Heilbroner, {{P.|69}}.</ref>. Smith es de segur pausat al principi d’una manipulacion estatica dins lp mecanisme del mercat (oposicion per quala admet d’exceptions), mas jamai foguèt confrontat de son vivant al problèma de l’[[Estat del benestar]], e de son efièch net sul mecanisme: l’idèa que l’accion publica pòsca passar las Poor Laws e que lo [[proletariat]] pòsca aver una vòtz dins las deliberacions publicas es encora absurd per son epòca<ref>Heilbroner, {{P.|69-70}}.</ref>. === La ''Riquesa de las nacions'' dins l'istòria de la pensada economica === Dins l’[[istòria de la pensada economica]], la ''Riquesa de las nacions'' es un obratge revolucionari: es lo tèrme de las teorias premodèrnas, [[mercantilisme]] e fisiocracia, e val a son autor lo títol (rarament contestat) de « paire de l’[[economia politica]] ». S’i trapa los gèrmes de diferentas teories seguentas, coma la [[lei de Say]], la teoria [[David Ricardo|ricardiana]] de la renda agricòla, o la [[dinamica de las populacions]] de [[Thomas Malthus]]; los economistas del sègle XIX lo citan en sosten de las lors proposicions respectivas<ref>Sowell, ''in'' O’Driscoll, {{P.|8}}.</ref>. Mai d’un sègle mai tard, un dels gigants de l'[[escòla neoclassica]], [[Alfred Marshall]], declara al subjècte de la sieuna òbra: « Ja tot es dins Smith ». De nocions de Smith coma la valor tabalh, desvolopada per l’escòla classica, demoran dominantas pendent lo sègle seguent, fins a la « revolucion marginalista » de las annadas 1870. L’idèa d’una valor trabalh objectiva es endacòm mai un punt de desacòrdi fondamental entre neoclassics e marxistas, aquestes darrièrs Smith e [[David Ricardo]] e refusant de reconéisser que la valor pòsca èsser bastida sus de causidas subjectivas individualas<ref>Terence Hutchison, ''Adam Smith and the Wealth of Nations'', ''Journal of Law and Economics'', 19:3, octobre 1976, {{P.|520}}.</ref>. Pasmens, Smith sosestimèt largament l’importança de la [[Revolucion industriala]] que començava a se debanar, e son analisi de la societat britanica es lèu despassada pels eveniments: las usinas apareisson e indican lo passatge a una « cinquena edat », aqueste del [[capitalisme]]. ==== Las criticas ==== [[Fichièr:Karl_Marx.jpg|drecha|vinheta|176x176px|Karl Marx]] Un dels primièrs criticas de la ''Riquesa de las nacions'' es lo filosòf [[Jeremy Bentham]], que dins ''Defensa de l'usura'' (''Defense of Usury'') s'ataca a las recomandacions de Smith sus la limitacion del taus d'interés, e prepausa una teoria distincta de la creissença, basada sul ròtle dels innovators. [[Jean-Baptiste Say]] e mai tard [[Joseph Schumpeter]] utilizan e desvolopan aquesta teoria. Las prediccions de Smith sus l'enriquiment regular dels salariats butat per l'acumulacion del capital son negadas pauc après sa mòrt per d’aument subte dels prètz alimentaris, en 1794-1795 e 1800-1801. Las carestiás e insurreccions menan [[Thomas Malthus]] a escriure son ''Assag sul principi de populacion'' (1798), ont fa de dobtes al subjècte de provesir lo confòrt material a la majoritat de la populacion. Lo filosòf e amic de Smith Edmund Burke fa una prediccion encara mai pessimistas dins ''Thoughts and Details on Scarcity'' (1795). Las tèsis de Smith suls ganhs mutuals engendrats pel comèrci internacional son utilizadas e forçament espandidas per [[David Ricardo]] dins ''Dels principis de l'economia politica e de l'impòst'' (1817). Plan avant, de criticas de Smith insistisson sus l'idealisme de sos ipotèsis, e favorizan de solucions [[Proteccionisme|proteccionistas]] « adaptadas al mond real ». En 1791, dins son ''Rapòrt sus las manufacturas'', Alexander Hamilton recomanda que s’especialze pas los EUA dins l'agricultura, mas al contrari de realizar de barralhas doanièras per permetre lo desvolopament d’una industria nacionala, que poirà concurrenciar los Europèus. Friedrich List expausa aqueste metòde en 1827, puèi la generaliza en 1841 (''Sistèma nacional d'economia politica''), e [[John Stuart Mill]] ne fa una doctrina economica rigorosa (''Principis d'economia politica'', 1848). Las criticas dels autors [[Socialisme|socialistas]] del sègle XIX culminan dins lo t. II du ''Capital'' de [[Karl Marx]]. Segon el, de contraccions ciclicas inevitablas del capital provocan una subreabondéncia de trabalhadors sul mercat de l’emplec, çò que replega de biais sistematic lor salari al nivèl de subsisténcia, veire mens (que sens caritat, los mai paures morririán de fam). Tanben Smith nomenèt lo « sistèma mercantil » per lo denonciar, Marx nomena e condamna lo « sistèma capitalista ». == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Istòria de la santat economica]] * [[Anne Robert Jacques Turgot]], [[François Quesnay]], [[David Ricardo]], [[Karl Marx]] * [[Liberalisme economic]], ''[[Laissez faire]]'', [[Mercantilisme]] e [[fisiocracia]] * [[Valor trabalh]] * [[Avantatge absolut]] e [[Avantatge comparatiu]] * [[Man invisibla]], [[Paradòxe de l’aiga e del diamant]] === Tèxte integral === * {{En}} [https://web.archive.org/web/20070621024145/http://metalibri.incubadora.fapesp.br/portal/authors/AnInquiryIntoTheNatureAndCausesOfTheWealthOfNations ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations''] at MetaLibri Digital Library (PDF format) * {{En}} [https://web.archive.org/web/20070927202615/http://www.adamsmith.org/smith/won-index.htm Adam Smith Institute] * {{En}} [https://books.google.fr/books?as_q=Adama+smith+An+Inquiry+into+the+Nature+and+Causes+of+the+Wealth+of+Nations Editions anglophones disponibles sur Google Books] * [https://web.archive.org/web/20191211132532/http://classiques.uqac.ca/classiques/Smith_adam/smith_adam.html Université du Québec à Chicoutimi (UQAC)] - traduction de Germain Garnier (1881) * [http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-5689 Bibliothèque nationale de France (BNF)] - traduction de Germain Garnier (1881) * [https://books.google.fr/books?q=adam+smith+richesse+nations Editions francophones disponibles sur Google Books] === Fonts === === Bibliografia === <br /> * Michaël Biziou, ''Adam Smith et l’origine du libéralisme'', collection ''Fondements de la politique'', Presses universitaires de France, 2003 * Alain Delatour, ''Adam Smith. Sa vie, ses travaux, ses doctrines'', Guillaumin, 1886 * Daniel Diatkine, Introduction à la ''Richesse des nations'', Paris, Flammarion, 1999, {{ISBN|2-08-070598-9}} * Daniel Diatkine propose une bibliographie dans ''Smith : Économie et politique'', [https://web.archive.org/web/20191021145247/http://theme.univ-paris1.fr/plans/Diatkine%20D%20-%20Smith.htm lire en ligne] * Jean Mathiot, ''Adam Smith. Philosophie et économie'', Presses universitaires de France, 1990 * ''Cahiers d’économie politique'', {{Numèro|19}}, 1991, volume intégralement consacré à Smith. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} rrs99vah76kvy5aknxvf8ekna6jpmls 0 173627 2502879 2156370 2026-06-16T23:08:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502879 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Allegory-of-immortality-1179.jpg|vinheta|Mostres dessenhats per [[Giulio Romano]].]] Un ''' mostre''' es un individú o una creatura que l’aparéncia, veire lo comportament, surpren per son escart amb las nòrmas d'una [[societat]]. == Etimologia == Lo tèrme ven del latin ''monstrare'' (''monstro, avi, atum)'', que significa « mostrar », « indicar », e ''{{Lang|la|monstrum}}'' (e logat al vèrb ''monere'' « avisar »), pas forçament pejoratiu. Lo mostre es çò que se mòstrar del det, e atal çò qui se mòstra, çò qui tradutz la poténcia divina de la Creacion, capable de metre de desòrdre dins l'òrdre o lo contrari, provocant la terror o l'admiracion. L'escart amb la nòrma es a doble sens, la frontièra s'amaga entre los mostres e las meravilhas. == Definicions del tèrme == === Evolucion istorica === Cada periòde istoric a sa concepcion del mostre. J-L Fischer ne destria tres: # De l'antiquitat a la fin del sègle XVII, ont lo mostre es de l'òrdre del fabulós, ocupant una foncion socioculturala. Totes los mostres son credibles, que lo quita mond real demora desconegut, « encantat » e emplís de mistèris. # Un cort periòde, dich prescientific, correspondent gaireben al [[Sègle de las Luses|sègle de las Luces]], 1700-1820. Lo mostre pèrd de sa foncion sociala, son caractèr fabulós, per venir objècte de descripcion reala, sabenta o medicala. # Lo periòde scientific modèrne: Los mostres venon objèctes de sciéncias, nomenats e classificats, segon de donadas anatomicas e embriologicas, respondent a las leis generalas de totes los èssers vivents. D'autra part, reals o imaginaris, pòdon èsser objèctes d’espectacles e de representacions, artisticas o literàrias. Pels Grecs, ''tera'' e ''teratos'' pòdon significar « signe enviat dels dieus », « animal mostruós », « causa prodigiosa, fenomèn étonnant », e ''teratologia'' « recit extraordinari, mesorgas, fanfarronadas ». [[Aristòtel]] definís lo mostre coma un produch que sembla pas a sos parents, un èsser defectuòs, escartat del tipe generic qu’es eissit. Lo mostre e lo monstruós son meses en rapòrt amb lo divin e lo meravolhós, mas l’es tanben amb lo rare, l'inabitual o l'exotic. Los Romans retenon la nocion d'escart a la natura, lo mostre es un desòrdre, es el qu’es fòra de las règlas naturalas abitualas. Los Romans se vivian enrodats de pòbles barbars, e al delà dels barbars se trobavan los monstres, veire los pòbes monstruoses. Atal [[Plini lo Vièlh]] los situavan a las frontièras extrèmas de l'Índia e de l'Etiopia. A partir del sègle XVIII, lo mostre pèrd son aspècte fabulós per gardar sa « conformacion contrària a l'òrdre de la natura ». Lo mostre, al respècte son espècia, presenta de variacions par excès o per manca, o aranjament diferent. [[Denis Diderot|Diderot]] qualificava la femna de « mostre de l'òme » e en responsa [[Julie de Lespinasse]] qualificava l'òme de « mostre de la femna ». Al començament del sègle XIX, un cambiament radical se realiza amb [[Étienne Geoffroy Saint-Hilaire]] per que la monstruositat ne significa pas « derogacion a la leis abitualas ». Lo mostre obeís a la leis biologicas, es pas un escart o un desòrdre, c'est una « maca de fabricacion », un accident o un arrèst del desvolopament [[Embrion|embrionari]] (per l'espècia umana dins lo primièr trimestre de gestacion). Los mostres venon objècte de sciéncia, es la [[teratologia]]<ref name=":2">J-L Fischer 1991, op. cit, {{P.|10-12}}.</ref>. Étienne Wolff dins ''La science des monstres'', es malaisit per cenchar las limitas de la monstruositat. <blockquote>« S’aplica puslèu lo tèrme de monstruositats a las formas mai accentuadas, mai curiosas, e se resèrve lo nom d'anomalias a de cases mai discrèts, sovent compatibles amb la vida. Seriá descortés de tractar de mostre un de nòstres semblables patissent d'un [[pòt fendut]], d'un [[pètort]], o d'un det suplemanetari !» <ref name=":2">J-L Fischer 1991, op. cit, {{P.|10-12}}.</ref>. </blockquote>Wolff utiliza donc un òrdre creissent de gravetat: anomalia, malformacion, monstruositat, que las limitas exactas varian segon la societat, la cultura e la sensibilitat de cadun. === Sens modèrnes === Dins son sens vulgar, lo tèrme mostre designa tanplan los èssers reals coma las creaturas fantasticas. Per extension, es evocada la mostruositat sul plan moral quand qualqu'un realiza d’accions que la majoritat de las gents rebutant. Per antifrasa, destinada un enfant o una persona aimada la qualificar de mostre pòt exprimir la tendresa o un repròchi afectuós. Unes sens evòcan simplament lo costat espectacular, es lo cas del ''mostre sacrat'', per exemple [[Marilyn Monroe]] o [[James Dean]], amb un resson d'admiracion o d'adoracion. L'expression ven del títol d'une pèça de [[Jean Cocteau]], <nowiki><i id="mwXg">les monstres sacrés</i></nowiki> (1940) designant a l'origina los grands comedians. Lo mostre es de biasmai general un individú que per unas de las sieunas caracteristicas se destria de biais significatiu dels congenèris. Aquestas caracteristicas pòdon èsser fisicas, moralas o intellectuelas; pasmens la quita mostruositat es pas forçadament negativa, pòt èsser un ganh al respècte d’una norma comuna. Per exemple [[Albert Einstein]] a causa de sas capacitats intellectualas fòra de las nòrmas pòt èsser considerada coma un mostre. [[Fichièr:Peter_Paul_Rubens_-_The_Head_of_Medusa_-_WGA20300.jpg|esquèrra|vinheta|250x250px|''La Tèsta de Medusa'' per [[Peter Paul Rubens|Rubens]], circa 1618.]] == Representacions artisticas == === Lo Jardin dels delicis === [[Fichièr:Lascaux_01.jpg|vinheta|''Scèna del poses'' dins la [[bauma de Las Caus]].]] André Malraux veguèt dins la ''scèna del poses'' dins la [[bauma de Las Caus]] la primièra representacion istorica d'un mostre: un òme itifallic (del sèxe quilhat) amb tèsta d'ausèl. [[Fichièr:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_Hell.jpg|vinheta|''L'Infèrn'', panèl drech de triptic ''Lo Jardin dels delicis'' de [[Jeròni Bosch]].]] Lo Jardin dels delicis es un triptic pench per Hieronymus van Aken, dich [[Jeròni Bosch]], entre [[1503]] e [[1504]], conservat al [[Musèu del Prado]] dempuèi 1939. D’entre los pintres de mostre, Jeròni Bosch demora una referéncia incontornabla. Agiograf e membre de la Confrairiá de Nòstra Dona de Bois-le-Duc, èra un notable de la region, luènh de l'imatge d'un ermita sulfurós que s'imatgina a vegada. S'inspirant d'obratges mistics, populars e alquimistas, mas tanben de la ''[[La legenda daurada|Legenda aurea]]'' de [[Jaume de Voragina|Jacques de Voragine]], son estil èra plan justificat dins la cultura de l'epòca. Sos quadres, de sugur fantaisistas, demravan pel fòrça dels triptics des destinats a las glèisas e objèctes de culta. Pasmens una òbra coma Los Jardins dels delicis provoquèt fòrça reaccions. Arriba al Prado en 1593 jol nom de ''Lo monstruo y lo fantastico''. <br /> === Artistas avent representat de mostres === {{colonnes|* [[Jérôme Bosch]] * [[Pieter Brueghel l'Ancien]] * [[Francisco Goya]] * [[William Blake]] * [[Johann Heinrich Füssli]] * [[Alfred Kubin]] * [[Francis Bacon (peintre)|Francis Bacon]] * [[Zdzisław Beksiński]] * [[Hans Ruedi Giger]] * [[Jane Alexander (artiste)|Jane Alexander]] * [[Matthew Barney]] * [[Wayne Barlow]] * [[Patricia Piccini]] * [[Hans Bellmer]]|nombre=4}} == Dans la littérature == Lo mostre, dins las mitologias, es omnipresent. Los exemples son innombrables: la [[Gorgònas|Gorgòna]] per exemple, que la masqueta de [[Medusa (mitologia)|Medusa]] petrificava los umans dins la mitologia grecolatina. Las cresenças paganas fan resurgir la figura del mostre, assimilat a una terror collectiva. Lo mostre es sovent doble e s’amaga jos una aparéncia umana. La tematica del [[lop garon]] n’es un exemple. La resurgéncia de la mitologia, après l'Umanisme, tracta las figuras de mostre de bais ornamentatiu, mas sovent allegorics, veire metafisics. Autres exemples de mostres dins la literatura: * [[Cthulhu]] ([[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]]) * Polifèma lo ciclòp (''[[Odissèa|L'Odissèe]]'' d'[[Omèr]]) * [[Cerbèr]] (La ''[[Divina Comèdia]]'' de [[Dante Alighieri|Dante]]) * [[Medusa (mitologia)|Medusa]] (La ''[[Divina Comèdia]]'') * [[Minotaure|Minotaur]] (La ''[[Divina Comèdia]]'') * Griffon (La ''[[Divina Comèdia]]'') * [[Serena (mitologia)|Sirèna]] (La ''[[Divina Comèdia]]'') * Arpia (La ''[[Divina Comèdia]]'') * Quasimodo (''Nòstra Dòna de París'' de [[Victor Hugo]]) * [[Dracula]] (''[[Dracula]]'', [[Bram Stoker]]) * lo caval baron Metzengerstein ([[Edgar Allan Poe]]) * <nowiki><i>le Horla</i></nowiki> ([[Guy de Maupassant]]) * lo mostre creat pel doctor Frankenstein (cf. le roman ''[[Frankenstein o lo Prometèu modèrne|Frankenstein]]'', de [[Mary Shelley]]) * [[Godzilla]] * [[Golèm]] * [[King Kong]] * [[Leviatan]] == Autors == {{colonnes|* [[Lewis Carroll]] * {{nobr|[[J. R. R. Tolkien]]}} * [[Hayao Miyazaki]] * [[Terry Pratchett]] * [[Richard de Fournival]] * [[Jonathan Swift]] * [[Pierre de Beauvais]] * [[Joanne Kathleen Rowling]] * [[Jacques de Voragine]] * [[Isidore de Séville]] * [[Raban Maur]] * [[Thomas de Cantimpré]] * [[Jacob et Wilhelm Grimm|Les frères Grimm]] * [[Charles Perrault]] * [[H. P. Lovecraft]]|nombre=4}} == Exemples de mostres celèbres == * [[Bèstia de Gavaudan|Bèstia del Gavaudan]] * [[Joseph Merrick]], dich ''Elephant Man'' * Idra de Lèrn * [[Mostre del lac Ness|Mostre del Lac Ness]] * [[Minotaure]] * [[Tarasca]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Laurent Lemire, Monstres et Monstruosités, Perrin, 2017, 216 p. * Pierre Ancet, ''Phénoménologie des corps monstrueux'', 2006, Paris, PUF. * (en) Richard Bleiler, « The Monster », dans S.T. Joshi (dir.), Icons of Horror and the Supernatural : An Encyclopedia of Our Worst Nightmares, vol. 1, Westport (Connecticut) / Londres, Greenwood Press, 2007, 796 p. (ISBN 978-0-313-33780-2 et 0-313-33781-0), p. 341-373. * Yves Bonnefoy (dir.), ''Dictionnaire des mythologies et des religions des sociétés traditionnelles et du monde antique'', 1981, Paris, Flammarion. * Benoit Delalandre, ''Monstres et Dragons'', 2007, Larousse. * Annie Ibrahim (dir.), ''Qu'est-ce qu'un monstre?'', 2005, Paris, PUF. * Martin Monestier, ''Les monstres. Histoire encyclopédique des phénomènes humains des origines à nos jours'', 2007, Paris, Le cherche midi. * Stéphane Audeguy, ''Les monstres : si loin et si proches'', 2007, Gallimard. * Virginie Martin-Lavaud, ''Le monstre dans la vie psychique de l'enfant'', 2009, Toulouse, Erès. * Gilbert Lascault, ''Le monstre dans l'art occidental'', 1973, Paris, Klincksieck. * Jean Céard, La nature et les prodiges : l'insolite au XVIe siècle, Genève, Droz, coll. « Titre courant » (no 2), 1996, 2e éd. (1re éd. 1977), XIV-538 p. (<nowiki>ISBN 2-600-00502-1</nowiki>, présentation en ligne), [présentation en ligne], [présentation en ligne], [présentation en ligne]. * Claude Kappler, ''Monstres démons et merveilles à la fin du Moyen Âge'', Paris, Payot, 1980. * {{En}} Charles Gould, ''Mythical Monsters'', Londres, WH Allen. * Aimeric Vacher, ''Monstres'', Paris, Dilecta, 2007. * {{En}} Rose Carol, ''Giants, Monsters, and Dragons: An Encyclopedia of Folklore, Legend, and Myth'', New York, W. W. Norton, 2001. * Privat Jean-Michel (dir.), ''Dragons entre science et fiction'', Paris, CNRS, 2006. * Absalon P. et Canard F., ''Les Dragons, des monstres au pays des hommes'', Paris, Gallimard, 2006. * {{En}} Richard Barber et Anne Riches, ''A Dictionary of Fabulous Beasts'', Woodbridge, Boydell Press, 1996. * Bernard Heuvelmans, ''Sur la piste des bêtes ignorées'', Paris, Plon, 1955. * {{En}} J. C. Cooper, ''Dictionary of symbolic and mythological animals'', Londres, Thorsons, 1995. * (la) ''Monstrorum historia cum Paralipomenis historiae omnium animalium'', Bononiae, Nicolò Tebaldini, 1642 - [https://web.archive.org/web/20110722062200/http://amshistorica.cib.unibo.it/diglib.php?inv=127 Édition numérique] === Articles connèxes === * [[Bèstia fèra]] * [[Mostre uman]] * [[Teratogenèsi]] * [[Teratologia]] === Ligams extèrnes === * {{En}} [http://www.monstropedia.org/ Monstropedia] * [Laxague 2014] Sylvie Laxague, « Les Monstres dans la littérature », janvier 2014 (consulté le 4 juillet 2016) [[Categoria:Creatura imaginària]] 1lfeipxnh4nwiof2h5txfuhfpnrrnaq 0 175755 2502880 2476783 2026-06-16T23:21:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502880 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Passacarrèra - Hestiv'Òc 2018 (06).jpg|vinheta|La [[flaüta]] a tres traucs e le [[tamborin de còrdas]] son plan utilisats per las musicas a [[Dança|dançar]].]] La '''musica occitana tradicionala''' es l'ensemble de las cançons e dels aires que se jògan [[Tradicion|tradicionalament]] en [[Occitània]]. Es una partida de la [[musica occitana]]. == Instruments utilisats == La puspart dels instruments utilisats dins la musica tradicionala occitana son pas especifics e s'emplègan tanben dins autras regions d'[[Euròpa]] e del monde. Podèm citar * l'[[acordeon diatonic]] * la [[vièla a ròda]] * le [[violon]] * le [[cant]] *le [[tambor]] * l'[[armonicà]] [[Fichièr:Boha.jpg|vinheta|Una [[Boha]].]] Si i a pas cap d'instrument especific a tota [[Occitània]], i a pasmens d'instruments que son especifics a sas regions. Podèm citar * la [[boha]] de las [[Lanas de Gasconha]] * la [[cabreta]] d'[[Auvèrnhe (Occitània)]] * le [[tamborin de Provença]] * le [[tamborin de còrdas]] utilisat en [[Bearn]] e [[País Basc]] * las [[polifonias]] de las [[Pireneas]] o de la region de [[Marselha]] * las [[Flaüta|flaütas]] a tres traucs utilisadas ambe'ls tamborins provençals e bearnés. == Repertòri == Le repertòri de las musicas tradicionalas occitanas es plan divèrs. Se compausa (lista non-exaustiva) * de las [[Cançon tradicionala en occitan|cançons tradicionalas en occitan]] * de cançons en francés especificas a cèrtas regions d'Occitania<ref>Exemple : una cançon polifonica en francés tradicionala de la [[Vath d'Aussau]] https://www.youtube.com/watch?v=fd1ciaIqU4w</ref> * de musicas a [[Dança|dançar]] en cople o en grop * de [[cantics]] e autras musicas [[Religions|religiosas]] Se conèis pas de musica que siá tradicionala d'[[Occitània]] tota a l'excepcion notabla del [[Se Canta]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=8YTkzUOG2ao</ref>. Çaquelà, coma pels instruments, i a d'estiles e de musicas que son especifics de cèrtas regions coma la [[borrèia]] d'[[Auvèrhne]] == Istòria == ==== Originas ==== Si cèrtas [[tradicion]]<nowiki/>s se pòden datar precisament (coma l'associacion de la [[cabreta]] e de l'[[acordeon]] dins las musicas a dançar, qu'aparèis al [[sègle XX]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=FJotjXDqm9Q&list=PLFXJMSL52oQISleKgvROBDYglz4AHoTRi&index=28&t=0s</ref>), d'autras semblan mès ancianas e lor origina istorica imprecisa. Es le cas dels [[sauts]] bearnés e bascs per citar un exemple. [[Fichièr:Lo pastor, depourrins,1880, lacontre, poe bear.jpg|vinheta|una particion d'una cançon de [[Cyprien Despourrins]].]] Localament, de cançons escritas per autors identificats son passadas dins le repertòri de la [[cançon tradicionala en occitan]]. Es le cas per òbras de [[Cyprien Despourrins]] pel cant polifonic [[Bearn|bearnés]] e de [[Nicolas Saboly]] pels [[nadalets]] [[Provença|provençals.]] ==== Menaças de disparicion ==== Al [[sègle XX]], principalament après la [[segonda guèrra mondiala]], fòrça tradicions musicalas perdèren lors practicaires e d'unas manquèren de desaparèisser. Es le cas de la [[boha]] [[Lanas de Gasconha|landesa]]. ==== Renavida e ibridacion amb autres estiles ==== A la fin del [[sègle XX]] [[Etnomusicologia|etnomusicològs]] e musicaires d'[[Occitània]] s'interessan de mès en mès a las tradicions de lors países, coma es le cas dins fòrça regions d'[[Euròpa]]. Le nombre de musicaires tradicionals torna créisser e s'organisa de [[Bal|bals]] e de concèrts. [[Fichièr:Negro Lou Dalfin (2) 672-458 resize.jpg|vinheta|Le grop [[Lo Dalfin]] jòga rock e musica tradicionala occitana.]] Unes artistas d'aquesta generacion nòva van essajar de perpetuar las tradicion d'un biais le mès fidèl possible mes d'autres van crosar lors influéncias tradicionals amb las musicas [[pop]], [[Musica Rock|rock]], [[jazz]], [[Musica electronica|electronica]] o encara [[Metal (musica)|metal.]] == Véser tanben == * [[Musica occitana]] * [[Tradicion]] == Ligams extèrnes == * https://web.archive.org/web/20191114122738/https://talvera.org/, associacion de [[collectatge]] e de reinterpretacion de cançons tradicionalas de [[Lengadòc]] * https://www.youtube.com/watch?v=Jf0u3t2beEs conferéncia sus la musica tradicionala de [[Provença]] * https://www.youtube.com/watch?v=YHC7neBY_e4 un tròç de Trencadit, grop de musica tradicionala de [[Gasconha]] *https://web.archive.org/web/20250125031514/http://tarncoeuroccitanie.com/instruments-traditionnels/?fbclid=IwAR0x_LI-qCSuB1DJ2-iKBzJYA9AYiQ-T4unHSAIxxlF4vxu6xkWJfb3sDbw lista dels instruments tradicionals sul sit del departament de [[Tarn (departament)|Tarn]] == Referéncias == * [[Los Instruments de la Musica Gascona]], libe publicat per l'[[Ostau Bearnés]] https://web.archive.org/web/20200324144858/https://ostaubearnes.wixsite.com/boutique-ostau/product-page/los-instruments-de-la-musica-gascona [[Categoria:Musica occitana]] 2i1v9tc996x7vgiedqe8prbbdhu0vfe 0 182760 2502883 2502627 2026-06-17T00:48:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502883 wikitext text/x-wiki L’'''organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri''' es la division de l’estat en divisions administrativas e collectivitats territorialas. La primièra division es lo [[Departaments de la Còsta d'Evòri|departament]], creat en 1959<ref name=59-4 /> coma circonscripcion electorala, que ven tre 1961 una division administrativa. Es un temps tanben una collectivitat territoriala. De quatre en 1959, lo nombre es passat a 111 departaments en 2020. Las [[Regions de la Còsta d'Evòri|regions]] apareisson dins las annadas 1990. Los [[Districtes de la Còsta d'Evòri|districtes]] son creats en 2011, abolits en 2014, restablits en 2021. == Estat dempuèi 2021 == * 14 districtes autonòms * 31 regions * 111 departaments De notar que: * lo districte autonòm d'Adidjan caup pas de region e un sol departament * lo districte autonòm de Iamossocrò caup dos departaments mas pas de region ==Istoric== {| class="wikitable sortable" |+ Istoric de l'organizacion territoriala de la Còsta d'Evòri |- ! Annada !! Decision !! Contengut !! Districtes !! Regions !! Departaments !! [[Josprefecturas de la Còsta d'Evòri|Josprefecturas]] !Comunas |- | 1959|| Lei n°59-4 del 28 de març de 1959<ref name=59-4>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/59-4.pdf Loi n°59-4 du 28 mars 1959]</ref>|| Creacion de 4 departaments (Premier département, deuxième département...) coma circonscripcions electoralas.|| -|| -|| 4||- | |- | 1961|| Lei n°61-16 del 3 de genièr de 1961<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/61-16.pdf</ref>|| Los 4 departaments càmbian de nom e venon de divisions administrativas. Creacion de 100 sosprefecturas.|| || || 4|| 100 | |- | 1961|| Decrèt n°61-79 del 22 de març de 1961<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/61-79.pdf</ref>|| Creacion de las sosprefecturas de Facobly e Madinani.|| || || 4|| '''102''' | |- | 1962|| Decrèt n°62-3 del 3 de genièr de 1962|| Creacion de las sosprefecturas de Grabo e Taï.|| || || 4|| '''104''' | |- | 1963|| Lei n°63-85 del 7 de març de 1963<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/jorci/63-85.pdf</ref>|| Los departaments de Sud-Oèst e Sud-Èst son devesits en departaments d'Èst, Oèst e Sud|| || || '''5'''|| 104 | |- | 1963|| Lei n°63-454 del 7 de novembre de 1963<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/63-455.pdf</ref>|| Creacion del departament de Centre-Oèst per escission del departament de l'Oèst.|| || || '''6'''|| 104 | |- | 1964|| Decrèt n°64-17 del 9 de genièr de 1964<ref>https://web.archive.org/web/20231112192847/https://news.abidjan.net/journal-officiel/948-journal-officiel-n-5-du-jeudi-23-janvier-1964</ref>|| Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Diaouala → Ouangolodougou.|| || || 6|| 104 | |- | 1964|| Decrèt n°64-115 del 6 de març de 1964||Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Sifié → Worofla. | || || 6|| 104 | |- | 1965|| Decrèt n°65-118 del 2 d'abrial de 1965|| Creacion de la sosprefectura de Bonoua.|| || || 6|| '''105''' | |- | 1965|| Decrèt n°65-170 del 28 de mai de 1965|| Fusion de las sosprefecturas de Kolia e Kouto dins la nòva sosprefectura de Gbon.|| || || 6|| '''104''' | |- | 1966|| Decrèt n°66-345 del 8 de setembre de 1966<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-345.pdf</ref>|| Creacion de las sosprefecturas de Bin-Houyé, Bloléquin e Logoualé|| || || 6|| '''107''' | |- | 1966||Decrèt n°66-346 del 8 de setembre de 1966 | Creacion de la sosprefectura de Tafiré<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-349.pdf</ref>|| || || 6|| '''108''' | |- | 1966||Decrèt n°66-348 del 8 de setembre de 1966 | Reorganizacion de las sosprefecturas de Zuenola e Goïtafla<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/66-345.pdf</ref>|| || || 6|| '''108''' | |- | 1966||Decrèt n°66-350 del 8 de setembre de 1966 | Division de la sosprefectura de Daoukro-Ouellé en doas: Daoukro e Ouellé.|| || || 6|| '''109''' | |- | 1967|| Decrèt n°67-234 del 2 de junh de 1967<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/67-234.pdf</ref>||Division de la sosprefectura de Bini-Barabo en doas: Sandégué e Yakassé. Creacion de las sosprefecturas de Boniérédougou, Koun-Fao e Satama-Sokoura. Transfèrt del capluòc e cambiament de nom de la sosprefectura de Grégbeu → Zoukougbeu. | || || 6|| '''113''' | |- | 1969|| Lei n°69-241 del 9 de junh de 1969|| En vigor lo 1èr de genièr de 1970. Creacion de 24 departaments|| || || '''24'''|| | |- | 1969|| Decrèts n°69-538 e 69-539 del 22 de decembre de 1979|| En vigor lo 1èr de genièr de 1970. Creacion de 14 sosprefecturas|| || || 24|| '''127''' | |- |1970 |Decrèt n°70-612 du 14 d'octobre de 1970 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Yakassé → Kouassidatékro. | | | | | |- | 1974|| Decrèt n°74-''737'' del 10 de setembre de 1974|| Creacion d'1 sos-prefectura e restauracion de las sosprefecturas de Kolia e Kouto.|| || || || '''129''' | |- | 1974|| Decrèt n°74-''499'' del 3 d'octobre de 1974|| Creacion de 9 sosprefecturas|| || || || '''138''' | |- | 1974|| Lei n°74-779 del 26 de decembre de 1974|| Creacion del departament de Bouna per escission del departament de Bondoukou|| || || '''25'''|| 138 | |- |1975 |Decrèt n°75-50 del 29 de genièr de 1975 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Pokaha → Pokaha-Karakoro. | | | | | |- | 1975|| Decrèt n°75-201 del 26 de març de 1975|| Creacion de 3 sosprefecturas: Guenteguela (de Toba)<ref>https://www.oneci.ci/uploads/files/articles/1638791893-decret-n75-146-147-193-200-201-de-mars-1975.pdf</ref> e... ?|| || || || '''141''' | |- | 1975|| Lei n°75-498 del 10 de julhet de 1975||Creacion del departament de Dabakala per escission del departament de Katiola | || || '''26'''|| 141 | |- |1975 |Decrèt n°75-626 del 18 de setembre de 1975 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Pokaha-Karakoro → Karakoro. | | | | | |- | 1975|| Decrèt n°75-627 del 18 de setembre de 1975<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/75-627.pdf</ref>|| Creacion de 4 sosprefecturas|| || || || '''145''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-772 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 3 sosprefecturas|| || || || '''148''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-773 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 8 sosprefecturas|| || || || '''156''' | |- | 1975|| Decrèt n°75-774 del 29 d'octobre de 1975|| Creacion de 2 sosprefecturas|| || || || '''158''' | |- | 1976|| Decrèt n°76-877 del 22 de decembre de 1976|| Creacion de 3 sosprefecturas|| || || || '''161''' | |- |1978 |Decrèt n°78-7 del 9 de genièr de 1978 |Possibla supression de la sosprefectura de Grand Bassam a l'escasença de son ereccion coma comuna | | | |'''160''' | |- | 1979|| Lei n°79-409 del 21 de mai de 1979|| Creacion de 6 departaments: Bongoano, Issia, Lacòta, Mancòno, Ome, Sobre, Tengrela e Zuënola).<ref>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/79-408.pdf “Loi n°79-409 du 21 mai 1979 portant création des départements de Bongouanou, Issia, Lakota, Mankono, Oumé, Soubré, Tengréla e Zuénoula.”]</ref> | || || '''34'''|| | |- |1980 |Decrèt n°80-533 del 10 de junh de 1980 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Napiéolédougou → Napié. | | | | | |- | 1982|| Decrèt n°82-924 del 1èr d'octobre de 1982|| Creacion de la sosprefectura de Niablé (Abengourou)|| || || || '''161''' | |- |1983 |Decrèt n°83-180 del 16 de març de 1983 |Supression de 2 sosprefecturas | | | |159 | |- |1984 |Decrèt n°84-511 del 11 d'abrial de 1984 |Cambiament de nom de la sosprefectura de Hiré-Watta → Hiré. | | | | | |- |1984 |Decrèt n°84-540 del 11 d'abrial de 1984 |Creacion de la sosprefectura de Saïoua (Issa) | | | |'''160''' | |- |1985 |Decrèt n°85-1079 del 14 d'octobre de 1985 |Descopatge electoral per las eleccions legislativas. Mençona doas nòvas sosprefecturas. | | | |'''162''' | |- |1985 |Lei n°85-1086 del 17 d'octobre de 1985.<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/85-1086.pdf</ref> |Creacion de 15 departaments | | |'''49''' | | |- |1986 |Decrèt n°86-1021 del 24 de setembre de 1986<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/86-1021.pdf</ref> |Creacion de 20 sosprefecturas | | | |'''182''' | |- |1987 |Lei n°87-795 del 28 de julhet de 1987<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/87-795.pdf</ref> |Creacion del departament d'Anhibelecro. | | |'''50''' | | |- |1990 |Decrèt n°90-1395 del 31 d'octobre de 1990 |Descopatge electoral per las eleccions legislativas. Mençona una nòva sosprefectura. | | | |'''183''' | |- |1996 |Decrèt n°96-964 del 28 d'agost de 1996<ref>[https://web.archive.org/web/20231102220720/https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-journal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion dels departaments de Bocanda, Dabou, Jacqueville e Tiébissou | | |'''54''' | | |- |1997 |Decrèt n°97-16 del 15 de genièr de 1997<ref>"portant création des départements d’Adiaké et d’Alépé", [https://web.archive.org/web/20231102220720/https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-journal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion dels departaments d’Adiaké e d’Alépé. | | | | | |- |1997 |Decrèt n°97-17 del 15 de genièr de 1997<ref>" portant modification du ressort territorial des régions du sud et nord-ouest et création de quatre nouvelles circonscriptions administratives régionales.", [https://web.archive.org/web/20231102220719/https://news.abidjan.net/journal-officiel/1034-ournal-officiel-n-9-du-jeudi-27-fevrier-1997 ''Journal officiel de la République de Côte d'Ivoire''] n°9, 27 de febrièr de 1997</ref> |Creacion de 2 regions. | | | | | |- |2002 |Decrèt n°2002-142 de l'11 de març de 2002 |Creacion de 56 collectivitats territorialas departamentalas | | |58 (Abidjan e Iamossocrò li son pas) | | |- |2004 |Decrèt n°2004-182 del 7 de genièr de 2004.<ref>[http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2004-182.pdf “Décret n°2004-182 du 7 janvier 2004 portant réorganisation territoriale des départements d’Abengourou et d’Agnibélékrou.”]</ref> |Creacion de 9 sosprefecturas dins los departaments d’Abengoro e d’Anhibelecro. | | |66? |+9 | |- |2005 |Decrèt n°2005-251 del 7 de julhet de 2005 |Creacion dels departaments d'Akoupé, Nassian, Sikensi, Zouan-Hounien, Kouibly, Prikro, Madinani e Didievi | | |66? | | |- |2008 |Decrèt n°2008-96 del 5 de març de 2008<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2008-96.pdf</ref> |Creacion de 10 departaments | | |76? | | |- |2008 |Decrèt n°2008-97 del 5 de març de 2008<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2008-97.pdf</ref> |Creacion de 55 sosprefecturas | | |76? |+55 | |- | | | | | | | | |- | | | | | | | | |- |2011 |Decrèt n°2011-263 del 28 de setembre de 2011 |Creacion dels districtes |'''12 + 2''' |'''30''' |95 | | |- |2012 |Decrèt n°2012-610 del 4 de julhet de 2012 |Creacion de 12 sosprefecturas: Raviart, Marabadjassa, N'Ganon, Bonikro, Mékro, Baouakaha, Pakouabo, Sohouo, Niéméné, Bobi, Nafana e Diarabana. | | | | | |- |2012 |Decrèt n°2012-611 del 4 de julhet de 2012<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2012-611.pdf</ref> |Creacion dels 12 departaments de Djékanou, Sipilou, Kong, Gbéléban, Taabo, Kouassi­Kouassikro, Méagui, Séguélon, Buyo, M'Bengué, Facobly e Dianra. | | |'''107''' | | |- |2012 |Decrèt n°2012-612 del 4 de julhet de 2012<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2012-611.pdf</ref> |Creacion de la region de Morono | |'''31''' | | | |- |2013 |Decrèt n°2013-179 del 22 de març de 2013<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2013-179.pdf</ref> |Creacion del departament de Taï |12 + 2 |31 |'''108''' | | |- |2013 |Decrèt n°2013-294 del 2 de mai de 2013<ref>http://65.52.131.71/bndgtcp/opac_css/daril/2013-294.pdf</ref> |Ereccion de las 31 regions en collectivitats territorialas |12 + 2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-451 del 5 d'agost de 2014 |Organizacion de d'administracion territoriala. Los districtes li son pas mai. |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-452 del 5 d'agost de 2014 |Foncionament dels districtes autonòms |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-453 del 5 d'agost de 2014 |Estatut del districte autonòm d'Abidjan |2 |31 |108 | | |- |2014 |Lei n°2014-454 del 5 d'agost de 2014 |Estatut del districte autonòm de Iamossocrò |2 |31 |108 | | |- |2020 |Decrèt n°2020-692 del 23 de setembre de 2020<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT2/2020-09-23%20D2020-692%20Cr%C3%A9ation%20D%C3%A9p%20OUELL%C3%89%20(1).pdf “Décret n°2020-692 du 23 septembre 2020 portant création du département de Ouellé”].</ref> |Creacion del [[departament de Oele]]. |2 |31 |'''109''' | | |- |2020 |Decrèt n°2020-767 del 30 de setembre de 2020<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT2/2020-09-30%20D2020-767%20Cr%c3%a9ation%20D%c3%a9p%20BONON%20&%20GOHITAFLA.pdf “Décret n°2020-767 du 30 septembre 2020 portant création de circonscriptions administratives”].</ref> |Creacion dels departaments de [[departament de Bònon|Bònon]] e [[departament de Goïtafla|Goïtafla]]. |2 |31 |'''111''' | | |- |2021 |Decrèts n°2021-275 e 2021-276 del 9 de junh de 2021 |Re-creacion dels districtes que son desenant totes autonòms.<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT3/2021-06-09%20D2021-275%20Districts_autonomes.pdf “Décret n°2021-275 du 9 juin 2021 déterminant les modalités d’application de la loi n°2014- 452 du 5 août 2014 portant mode de création, attributions, organisation et fonctionnement du district autonome”].</ref> Lista dels 12 districtes creats.<ref>[https://lexterra.ci/data/domaine/coll_terr/CT3/2021-06-09%20D2021-276%20Cr%c3%a9ation_12_Districts_autonomes.pdf “Décret n°2021-276 du 9 juin 2021 portant création de douze districts autonomes”].</ref> |'''14''' |31 |111 |509 | |} {{ref}} [[Categoria:Còsta d'Evòri]] rju21xvmq7td3rp9kco2qex6by1ytun 0 198364 2502882 2476096 2026-06-17T00:38:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502882 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:11s2012 Arc de Triomf.JPG|vinheta|Manifestacion de l'11 de setembre de 2012 a Barcelona.]]{{Dialècte Lengadocian}}L''''Operacion Catalonha''' es una conspiracion policièra iniciada pel govèrn espanhòl qu'aguèt per mira de frenar lo procediment d'independéncia catalan. Lo complòt impliquèt de falsas pròvas, la manipulacion de donadas, de rapòrts irregulars, d'agents secrèts, de fugidas interessadas a la premsa, de menaças per obtenir d'informacions confidencialas<ref name=":0">[https://www.3cat.cat/3cat/operacio-catalunya/video/5668500/ Operacion Catalonha], ''ccma''.</ref> e una guèrra judiciària<ref>[https://web.archive.org/web/20230525114434/https://elmon.cat/politica/audios-villarejo/policia-patriotica-imputada-audios-villarejo-catalunya-2-620327/ La policia patriòtica, imputada pels àudios de Villarejo sobre Catalunya], ''El Món''.</ref>. Es solament l'una de las brancas de l'ofensiva contra l'[[independentisme catalan]]. Malgrat foguèsse una operacion que deviá demorar secrèta, es venguda brusenta e a permés de descobrir d'unes dels noms de çò qu'es estat apelat «los bordilhièrs de l'Estat».<ref>[https://web.archive.org/web/20170601122003/http://www.ara.cat/politica/qui-es-operacio-catalunya_0_1734426583.html Qui és qui en l’operació Catalunya?] ''Diari Ara''.</ref> Après la manifestacion de l'11 de setembre de 2012, amb l'eslogan «Catalonha, novèl estat d'Euròpa», ont un milion e mièg de personas desfilèron dins las carrièras de [[Barcelona]] al benefici del drech a decidir, la direccion del [[Còs Nacional de Polícia]] (CNP) lancèt una operacion secrèta, a despart dels procediments judiciaris e de la màger partida de l'estructura de la polícia.<ref name=":0" /> L'operacion consistissiá a enquestar e a reculhir d'informacions suls òmes politics favorables a l'independéncia de Catalonha sens cap d'autorizacion judiciària. Per aquò far, doas vias son estadas utilizadas: pel biais d'una unitat especiala e secrèta del CNP, dependent del ministèri de l'Interior espanhòl, e tanben pel mejan de l'ambaissada espanhòla en [[Andòrra]], dependent del ministèri dels Afars estrangièrs. == Istòria == Lo 6 de julhet de 2016, lo comissari del Còs Nacional de Polícia d'Espanha [[José Manuel Villarejo]] revelèt al palais de justícia qu'aviá trabalhat amb l'èx-cap de l'unitat dels afars interiors, [[Marcelino Martín Blas]], per arrestar lo procediment independentista en Catalonha. Villarejo admetèt qu'èra cargat de «recercar de delictes», mentre que Martín Blas se consacrava a de «rendètz-vos», d'«istòrias» e a «captar de fonts».<ref>[https://www.vilaweb.cat/noticies/un-comissari-espanyol-admet-al-jutjat-lexistencia-duna-operacio-catalunya/ Un comissari espanyol admet al jutjat l’existència d’una ‘operació Catalunya’], ''Vilaweb.''</ref><ref>[https://www.3cat.cat/324/el-comissari-villarejo-revela-davant-del-jutge-lexistencia-duna-operacio-catalunya/noticia/2739850/ El comissari Villarejo revela davant del jutge l'existència d'una operació Catalunya], ''3Cat.''</ref> Assegurèt tanben coma demest las fonts qu'aviá captadas Martín Blas, i aviá l'èx-director del burèu anti-corrupcion de Catalonha, [[Daniel d'Alfonso]], que foguèt vist dins doas reünions en octobre de 2014 amb lo ministre de l'Interior espanhòl, [[Jorge Fernández Díaz]], e pendent las qualas se presumís que conspiravan per trobar de pròvas contra los òmes politics independentistas catalans.<ref name=":1">[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.catalannewsagency.com%2Fpolitics%2Fitem%2Fpolice-report-confirms-existence-of-operation-catalonia-during-spanish-government-s-last-term-of-office#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Police report confirms existence of ‘Operation Catalonia’ during Spanish Government’s last term of office], ''Catalan News Agency''</ref> L'11 de julhet de 2016 es estat rendut public un rapòrt policièr, signat per Marcelino Martín Blas, que confirmava l'existéncia de l'operacion Catalonha. Dins aquel rapòrt s'afirma qu'una de las atribucions del comissari José Villarejo «pendent la darrièra legislatura» èra «lo procediment independentista catalan».<ref name=":1" /> Lo 18 d'agost de 2016, l'expresident de la [[Banca privada d'Andòrra|Banca Privada d'Andòrra]] (BPA), [[Higini Cierco]], declarèt, al palais de justícia, aver recebut de pressions de membres del ministèri de l'Interior del Govèrn d'Espanha e de dirigents policièrs espanhòls per obtenir d'informacions bancàrias de qualques òmes politics independentistas e de lors familhas. Concretament, assegurèt aver recebut de menaças e de chantatges de la part de [[Celestino Barroso]], estacat de securitat interiora a l'ambaissada d'Espanha a Andòrra, e de Marcelino Martín Blas, comissari en cap del departament dels Afars Intèrns de la Polícia Nacionala espanhòla.<ref>[https://www.elperiodico.cat/ca/politica/20160711/informe-policial-diu-una-competencia-villarejo-era-proces-5256721 Un informe policial confirma que hi havia una 'operació Catalunya'], ''El Periódico de Catalunya.''</ref><ref>[https://www.diariandorra.ad/nacional/160820/l-ambaixada-espanyola-assenyalada-per-afer-pujol_10054.html L<nowiki>'ambaixada espanyola assenyalada per l''afer Pujol'</nowiki>], ''Diari d'Andorra.''</ref> L'èx-avocat dels fraires Cierco, Jaume Bartumeu, confirmèt las menaças e las extorsions que faguèron patir la polícia espanhòla a Cierco.<ref>[https://web.archive.org/web/20241228121823/https://www.ara.ad/politica/bartumeu-amenaces-cierco-comunicar-marti_1_1552290.html Bartumeu confirma les amenaces als Cierco i explica que va ser ell qui ho va comunicar a Martí], ''Diari Ara.''</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20241228121823/https://www.andorradifusio.ad/noticies/bartumeu-assegura-haver-informat-personalment-el-govern-de-les-extorsions-de-la-policia-espanyola-als-cierco-el-marc-del-2015- Bartumeu assegura haver informat personalment el Govern de les extorsions de la policia espanyola als Cierco el març del 2015], ''Andorra Difusió''</ref> Lo 30 d'agost de 2016, es estat rendut public que lo president del Govèrn d'Espanha, [[Mariano Rajoy]], participèt a l'operacion per obtenir d'informacions sus de politicians catalans. Lo president envièt son cap de gabinet, [[Jorge Moragas]], e lo secretari d'Estat al Comèrci, [[Jaime García-Legaz]], a Andòrra perque convenquèsson los patrons de la BPA de lor liurar d'inventaris bancaris, en violacion de la legislacion andorrana.<ref>[https://www.elnacional.cat/ca/societat/rajoy-bpa-pujol_108492_102.html Rajoy, instigador de les coaccions a la banca andorrana], ''El Nacional.''</ref><ref>[https://www.ara.cat/politica/moragas-laberint-seva-operacio-catalunya_129_3105788.html Moragas en el laverint de la seva Operació Catalunya], ''Diari Ara.''</ref> == Referències == [[Categoria:Politica de Catalonha]] e58bm5m7ljp5utmdbc2gllyvvz152ao 0 201107 2502865 2499815 2026-06-16T12:02:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Gilles Giovannangeli''' (n. lo [[19 de genièr]] de [[1965]]<ref>[https://web.archive.org/web/20260213224154/https://www.hatvp.fr/livraison/dossiers/giovannangeli-gilles-di22224-ctsp-94.pdf Declaracion d'interés enregistrada per l'Autoritat superiora de transparéncia de la vida publica.]</ref>) es òme politic [[Corsega|còrs]] (del partit ''Femu a Corsica''), elegit al conselh executiu de la Collectivitat de Corsega. N’es elegit president lo [[4 de mai]] de [[2026]].<ref>Anne-C. Chabanon, [https://www.corsematin.com/article/politique/2663697691246715/conseil-executif-de-corse-gilles-giovannangeli-sportif-aguerri-prend-la-tete-du-peloton "Conseil exécutif de Corse : Gilles Giovannangeli, sportif aguerri, prend la tête du peloton"], ''Corse Matin'', 4 de mai de 2026.</ref> ==Referéncias== <references/> {{O|Giovannangeli}} {{nais|1965}} [[Categoria:Corsega]] gx16dxxaeze4gcnn1yx69daee5zojrc