Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2960 2503069 2489177 2026-06-19T03:40:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503069 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom_local = ''República Federativa do Brasil'' | devisa = ''Ordem e Progresso''<br>«Òrdre e Progrès» | imne_naiconal = ''Hino Nacional Brasileiro''<br>«Imne Nacional Brasilièr» | imatge_mapa = Brazil (orthographic projection).svg | lengas oficialas = [[Portugués]]<ref>{{Ref-publicacion|url=https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA148&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition|pagina=148|volum=Vol. 1 (2a ed.)|isbn=978-1-4129-9261-9|oclc=970592418|autor=Philander, S. George|an=2012}}</ref> | lengas regionalas = | capitala = [[Brasília]] | longitud = -15.783333 | latitud = -47.866667 | mai_granda_vila = [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] | coordenadas mai granda = {{coord|23|32|51|S|46|38|10|W}} | tipe_govèrn = [[Republica]] [[Federalisme|federala]] [[President|presidencialista]] | cap_títol1 = President | cap_títol2 = Vicepresident | cap1 = [[Luiz Inácio Lula da Silva]] | cap2 = [[Geraldo Alckmin]] | grops_etnics = {{Bes | 45,3% [[Pardo]]s | 43,5% [[Blanc (uman)|Blancs]] | 10,2% [[Negre (uman)|Negres]] | 0,6% [[Pòbles indigènas d'America|Indigènas]] | 0,4% [[Asiatic (uman)|Asiatics]] }} | grops_etnics_ref = <ref>{{Ref-web |títol=Censo 2022: Pela 1ª vez, Brasil se declara mais pardo que branco; populações preta e indígena também crescem |url=https://g1.globo.com/economia/censo/noticia/2023/12/22/censo-2022-cor-ou-raca.ghtml |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | grops_etnics_an = 2022 | religion = {{Lista en arbre| *79% [[Cristianisme]] **51% [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] **28% [[Protestantisme]] *16% [[Ateïsme|Descresença]] *3% [[Espiritisme]] *2% autras religions }} | religion_ref = <ref>{{Ref-web |títol=022 Report on International Religious Freedom: Brazil |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2023/05/441219-BRAZIL-2022-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |autor=United States Department of State |url-archiu=https://web.archive.org/web/20240312161743/https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/brazil/#:~:text=Religious%20Demography,-The%20U.S.%20government&text=Datafolha's%202022%20electoral%20polls%20also,do%20not%20specify%20a%20religion. |data-archiu=12 de març de 2024 |consulta=2 de genièr de 2024}}</ref> | religion_an = 2022 | superfícia_totala = 8510417.771 | superfícia_reng = 5 | percentatge_aiga = 0.65 | populacion_totala = 202768562 | populacion_annada = 2014 | populacion_reng = 5 | densitat = 23.8 | tipe_independéncia = | país_independéncia = Reialme de Portugal, Brasil e los Algarves | data_independéncia = 7 de setembre de 1822 | gentilici = Brasilièr, Brasilièra<ref>{{Ref-web |url=https://www.jornalet.com/opinion/16692/brasil-brasilier-brasiliera |títol=Brasil, brasilièr, brasilièra |nom=Domergue |cognòm=Sumien |òbra=Jornalet |data=24 de junh de 2013 |consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> | IDH = 0.744 | IDH_annada = 2013 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 79 | còde_país = BR | fus_orari = UTC−05:00 a UTC−02:00 | domeni_internet = [[.br]] | indicatiu_telefonic = 55 | organizacions_internacionalas = | nòtas = }} '''Brasil''' (en [[portugués]]: ''o Brasil'' {{AFI|[bɾaˈziw]}}),<ref name=":0">{{P-CLO|p=122}}</ref> oficialament la '''Republica Federala de Brasil''' (en portugués: ''República Federativa do Brasil'', {{AFI|[ʁeˈpublikɐ fedeɾaˈtʃivɐ du bɾaˈziw]|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|afi}}),<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|url-archiu=https://web.archive.org/web/20111208061954/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/constituicao/constitui%C3%A7ao.htm|títol=Constituição da República Federativa do Brasil de 1988|an=1988|autor=Govèrn de Brasil|data-archiu=8 de decembre de 2011|consulta=2 de genièr de 2025}}</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[America del Sud]]. La capitala n'es [[Brasília]], fondada en 1960, mentre que la ciutat mai granda es [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Lo gentilici es '''brasilièr''', '''brasilièra''' (var. brasilèir, -èira, brasilèr, -èra, brasier, -iera).<ref name=":0" /> Amb una superfícia de {{unitat|8510417.771|km²}},<ref>{{Ref-web|url=https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|títol=Malha Municipal Digital e Áreas Territoriais|autor=Institut Brasilièr de Geografia e Estatistica|an=2022|url-archiu=https://web.archive.org/web/20230518062619/https://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/livros/liv101998.pdf|data-archiu=18 de mai de 2023}}</ref> e lo cinquen país mai grand del mond, aprèp [[Russia]], [[Canadà]], los [[Estats Units d'America]] e [[China]]. Confronta al nòrd [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e la [[Guaiana francesa]], al nòrd-oèst [[Colómbia]], a l'oèst [[Bolívia]] e [[Peró]], al sud [[Uruguai]], al sud-oèst [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Limita a l'èst amb l'[[ocean Atlantic]], Brasil possedís una linha de còsta de {{unitat|7491|km}}.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.com/books/edition/Fronti%C3%A8res/kRhEEAAAQBAJ?hl=oc&gbpv=0|títol=Frontières|isbn=9782340043992|nom=Philippe|cognòm=Sierra|editor=Éllipse|capítol=Entre politiques publiques de développement et difficile contrôle des frontières}}</ref> [[Chile]] e [[Eqüator]] son los unics païses que non partejan cap de frontièras amb Brasil. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: [[Penedos de São Pedro e São Paulo]], [[Fernando de Noronha]], e [[Trindade (illa)|Trindade]] e [[Martim Vaz (illa)|Martim Vaz]] e las pichòtas illas coralianas sonadas [[Atol das Rocas]]. == Istòria == === Lo començament de la colonizacion === L'[[istòria]] de Brasil avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]] es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrichs]]. La premiera expedicion europèa dins la region arribèt en [[1500]]. Dirigida per lo [[Portugal|Portugués]] [[Pedro Alvares Cabral]], descurbiguèt la region de Santa Cruz. En [[1514]], tot lo [[litorau]] èra reconegut. Lo [[tractat de Tordesillas]] signat en [[1494]] permetèt a [[Portugal|Portugau]] d'i establir sa [[sobeiranetat]]. Lo nom « Brasil » vèn d'un [[aubre]] tinctoriau [[roge]] qu'interessèt de marchands portugués e [[França|francés]]. D'aventuriers de nacionalitats variadas s'installèron tanben lòng dau [[litorau]] onte se mesclèron ai populacions localas. Au començament dau sègle XVI, Brasil èra pas la prioritat de [[Portugal|Portugau]] mai l'aumentacion de l'interès francés cambièt la situacion. Lo rèi [[Joan III de Portugal|Joan III]] ([[1521]]-[[1557]]) ordonèt d'establir una colonia permanenta que foguèt fondada en [[1532]] per [[Martim Afonso de Sousa]] dins la region de [[Santos]]. [[Recife|Pernambuc]] foguèt fondada cinc ans pus tard per [[Duarte Coelho]]<ref>En revènge, 13 autrei temptativas d'installar de colonias permanentas mau capitèron durant aqueu periòde.</ref>. La produccion de [[sucre]] s'i desvolopèt rapidament e [[Recife|Pernambuc]] aguèt ansin de relacions frequentas amb la [[metropòli]]. En [[1548]], un governador generau foguèt nomat. S'installèt en [[1549]] dins la region de Bahia onte fondèt una [[capitala]] dicha [[Salvador (Bahia)|Salvador]]. Puei, dins lo corrent deis annadas seguentas, lei marchands francés foguèron marginalizats e expulsats. === Lo Brasil sucrier e lo periòde dei « bandeirantes » === Durant la segonda mitat dau sègle XVI, Brasil foguèt largament colonizat per lei [[Portugal|Portugués]]. Pasmens, aquela [[colonialisme|colonizacion]] aguèt pas la meteissa forma dins lei diferentei regions. Lo [[litorau]] [[sucre|sucrier]] èra la zòna pus poblada. Una societat coloniala basada sus l'[[esclavatge]] s'i formèt. L'interior dei tèrras demorèt mau contraròtlat. I apareguèt una societat autonòma dominada per de norriguiers e per lei ''bandeirantes''. Enfin, dins lo nòrd, se fondèt l'Estado de Maranhão qu'èra una colonia portuguesa distinta dau rèsta de Brasil. ==== La question indiana ==== Au començament dau periòde coloniau, lei relacions entre Portugués e Indians èran generalament pacificas. En cambi d'otís de [[metal|metau]], leis Indians ajudavan lei marchands europèus de tombar d'[[aubre]]s tinctoriaus. En revènge, refusèron de venir trabalhar dins lei plantacions de [[cana de sucre]], çò que marquèt lo començament d'una lònga epòca de conflictes. D'efèct, lei Portugués comencèron de capturar d'Indians per leis utilizar coma [[esclavatge|esclaus]]. En [[1548]], la corona portuguesa s'inquietèt dei tractaments infligits ais Indians e mandèt de missions [[jesuista]]s per leis evangelizar. Aquò empachava de lei redurre a l'esclavatge. Pasmens, lei jesuistas gropèron leis Indians dins de vilatges novèus que favorizèron leis epidemias de [[malautiá]]s importadas d'[[Euròpa]]. Puei, lo govèrn portugués esitèt entre sostèn ai jesuistas ò ai plantaires. La caça ais Indians durèt donc fòrça lòngtemps (fins ais annadas 1620) en despiech de l'arribada massisa d'esclaus [[africa]]ns. ==== L'utilizacion d'esclaus africans ==== Leis esclaus [[africa]]ns comencèron d'èsser importats en Brasil a partir de la fin deis annadas 1530. Vèrs [[1570]], aqueu trafec èra vengut fòrça important e aperaquí {{formatnum:50000}} esclaus foguèron desbarcats dins la [[colonialisme|colonia]] [[Portugal|portuguesa]] durant lo periòde [[1570]]-[[1600]]. Puei, durant lo sègle XVII, foguèron {{formatnum:560000}} Africans que foguèron menats en Brasil per trabalhr dins lei plantacions. La condicion d'esclaus en Brasil èra particularament dura car lei condicacions de vida dins lei plantacions èran atròças, compres a respèct deis autrei colonias americanas. D'efèct, lei plantaires portugués podián aisament remplaçar leis esclaus perduts e se preocupavan donc unicament d'esplechar per lo mielhs la fòrça de trabalh dei captius. Ansin, en [[1700]], la populacion servila de Brasil èra estimada a solament {{formatnum:160000}} personas que la màger part èra nascuda en [[Africa]]. Mai d'un esclau capitèt de s'enfugir dei plantacions e de s'escondre dins lei [[selva|seuvas]] dei regions interioras. De comunautats d'esclaus marrons, dichas ''quilombos'' ò ''mocambos''<ref>Lo tèrme ''quilombos'' es un tèrme portugués èra utilizada per designar lei comunautats pus importantas. Lo tèrme ''mocambos'' èra d'origina indigèna e designava puslèu una escondalha.</ref>, se formèron ansin a cha pauc. Certanei venguèron d'estats vertadiers coma lo ''quilombos'' de [[Palmares]] que durèt de [[1605]] a [[1694]], formèt una economia independenta e agantèt una populacion de {{formatnum:30000}} abitants a son apogèu. ==== L'ocupacion olandesa ==== Dins lo corrent dau sègle XVII, una partida significativa dei [[colonialisme|colonialas]] brasilieras foguèt ocupada per leis [[Províncias Unidas|Olandés]]. D'efèct, après l'union de [[Portugal|Portugau]] e d'[[Espanha]] en [[1580]], leis Olandés, en revòuta còntra leis Espanhòus, ataquèron lei colonias portuguesas. En [[1621]], creèron la [[Companhiá Olandesa deis Índias Occidentalas]] que concentrèt de mejans importants còntra Brasil. En [[1630]], prenguèt [[Recife]]. Au començament deis annadas 1640, ocupava {{formatnum:1800}} km de [[litorau]]. Pasmens, son administracion èra pas un empache : lei plantacions foguèron laissadas ai colons portugués, lo comèrci de [[sucre]] foguèt mantengut (mai dirigit vèrs lei [[Províncias Unidas]]) e la libertat religiosa assegurada. Portugau retrobèt son [[independéncia]] en [[1640]]. La reconquista de Brasil acomencèt en [[1644]]. Tre [[1648]], leis Olandés foguèron expulsats de totei lei colonias franc dau [[pòrt]] de [[Recife]]. Ne gardèron lo contraròtle fins a [[1654]]. Pasmens, l'ocupacion olandesa aviá permes de crear de plantacions de [[cana de sucre]] dins lei colonias antilhesas. Lei beneficis dau comèrci sucrier demeniguèron donc e lei Portugués acomencèron de cercar de ressorsas novèlas en Brasil, çò qu'anava menar a la descubèrta dei jaciments d'[[aur]] de [[Minas Gerais]]. ==== Lei ''bandeirantes'' ==== Lei ''bandeirantes'' son un autre aspèct important de la colonizacion portuguesa de Brasil. Èran de grops d'aventuriers en cèrca de jaciments de metaus preciós e d'esclaus. Dins lei fachs, la màger part èra subretot interessada per lo segond ponch e de conflictes recurrents opausèron ''bandeirantes'' e indigèns. Sa basa principala èra [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] que foguèt fondada en [[1560]] per gropar dins un meteis endrech lei colons de la region interiora de [[Santos]]. Lei ''bandeirantes'' aguèron un ròtle important dins l'expansion portuguesa car explorèron lei regions interioras e i establiguèron de pòstes. S'ataquèron regularament ai [[Guaraní]] de la region de [[Paraná]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aqueu pòble foguèt plaçat per leis Espanhòus sota la proteccion dei jesuistas qu'organizèron de « reduccions » capablas de se protegir còntra leis incursions dei ''bandeirantes''. Ansin, dins la segonda mitat dau sègle XVII, l'interès per lei metaus preciós tornèt aparéisser au sen dei ''bandeirantes''. Seis esfòrç se concentrèron alora mai sus [[Minas Gerais]], [[Goias]] e [[Mato Grosso]]. ==== L'avançada dei colons en Sertão ==== En Sertão, lei colons portugués trobèron una region tròp eissucha per i cultivar la [[cana de sucre]]. En plaça, i desvolopèron lo norrigatge dei bovins, activitat extensiva qu'entraïnèt una expansion vèrs lei tèrras interioras. A partir de la segonda mitat dau sègle XVII, leis Indians assaièron de s'opausar a aquela progression que menaçava sei territòris [[agricultura|agricòla]]s. Pasmens, lei colons prenguèron pauc a pauc l'avantatge. ==== L'Estado de Maranhão ==== Dins lo [[nòrd]] de Brasil, de colons arribèron en [[1620]] sus l'illa de [[Maranhão]]. Tre [[1621]], i fondèron una colonia amb [[São Luis]] coma [[capitala]]. Coma lei corrents marins i rendon lei comunicacions pus aisadas amb Portugau qu'amb [[Recife]], aquela colonia recebèt un estatut distint e lo gardèt fins a [[1772]]. Lei colons i desvolopèron de culturas de [[tabac]] e de [[coton]]. Mens rentablas que lo [[sucre]], aquelei produchs permetèron pas ais abitants de crompar d'esclaus [[africa]]ns. En consequéncia, la caça ais esclaus indians contunièt dins lo nòrd de Brasil. Lei [[jesuista]]s assaièron de s'i opausar. Dins lo corrent dau sègle XVII, creèron un cinquantenau d'''aldeias'' per i gropar leis indigèns. Pasmens, aquò favorizèt leis epidemias ([[vairòla]]) e entraïnèt de revòutas entre lei colons. En [[1661]], una insureccion fòrça importanta capitèt ansin d'obtenir l'expulsion dei jesuistas. ==== L'exploracion de la Seuva Amazonica ==== Dins lo corrent deis annadas 1630, l'exploracion de la Seuva Amazonica venguèt una prioritat importanta per lei Portugués, especialament lòng d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]]. D'efèct, en [[1637]], dos franciscans capitèron d'agantar lei bòcas dau fluvi a partir de [[Quito]]. Un an pus tard, lei Portugués organizèron una expedicion, dirigida per [[Pedro Teixeira]], que realizèt lo camin invèrs. En [[1639]], [[Pedro Teixeira|Teixeira]] fondèt [[Tabatinga]] per marcar lo limit entre lei domenis portugués e [[Espanha|espanhòu]]. Puei, lei Portugués acomencèron d'esplachar lei ressorsas d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] ([[cacau]], [[fusta]], [[espècia (cosina)|espècias]]... etc.) e de missionaris assaièron d'evangelizar la region e de protegir leis indigèns còntra lei colons. ==== Lo desvolopament demografic de Brasil ==== [[File:Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png|thumb|Colonizacion de Brazil vèrs 1690.]] Durant lo periòde dau Brasil sucrier, lo país conoguèt un important desvolopament demografic. La capitala, [[Salvador (Brasil)|Salvador]] agantava {{formatnum:40000}} abitants en [[1700]] e [[Recife]] {{formatnum:10000}} abitants. Pasmens, en causa de la superficia colossala dei territòris portugués e de l'autonòmia laissada a cada capitanariá, la densitat de populacion èra febla e lei colonias fòrça dispersadas. L'ensems èra dirigit per un governador generau, principalament cargat deis afaires militars, que son autoritat foguèt completada au començament dau sègle XVII amb la creacion d'una cort de [[justícia]]. === La ronçada vèrs l'aur === ==== La descubèrta de jaciments d'aur e de diamants ==== En [[1698]], de ''bandeirantes'' descurbiguèron de jaciments d'[[aur]] fòrça important dins la region de [[Minas Gerais]]. Puei, dins lo corrent deis annadas 1710-1720, d'autrei trobalhas permetèron l'esplecha de jaciments en [[Mato Grosso]] e en [[Goias]]. Brasil venguèt un important productor d'[[aur]] fins ais annadas 1750. ==== La creissença demografica ==== Leis autoritats colonias organizèron rapidament la produccion d'[[aur]]. Organizèron de capitanariás novèlas ([[Minas Gerais]] en [[1720]], [[Goias]] en [[1744]] e [[Mato Grosso]] en [[1748]]) e creèron una administracion per collectar lei taxas e leis impòsts sus l'aur extrach. En [[1734]], un sistèma similar foguèt creat per menar la region [[diamant]]ifèra dau [[nòrd]]-[[oèst]] de [[Minas Gerais]]. Aquò entraïnèt un renfòrçament dau poder dei foncionaris reiaus dins lei tèrras interioras. La descubèrta d'[[aur]] entraïnèt l'arribada d'abitants novèus e una fòrta aumentacion demografica. Entre [[1700]] e [[1760]], aperaquí {{formatnum:500000}} Portugués venguèron s'installar en Brasil. Un nombre fòrça important d'esclaus foguèron tanben desbarcats car lei minas avián besonh de man d'òbra ({{formatnum:150000}} esclaus negres en Minas Gerais en [[1776]]). En causa de la manca de fremas blancas, lo mestissatge èra important, especialament dins lei regions minieras. ==== L'unificacion dei colonias portuguesas brasilièras ==== La descubèrta dei minas de [[Minas Gerais]] aguèt per consequéncia de favorizar l'unificacion dei colonias portuguesas aperavans dispersadas lòng dau [[litorau]]. D'efèct, la region miniera aviá de besonhs d'avitalhament fòrça importants e de cambis economics s'establiguèron donc rapidament amb leis autrei regions brasilièras. Lei Paulistas assaièron sensa succès de prendre lo contraròtle dei sectors miniers mai ne foguèron expulsats en [[1708]]-[[1709]] per una revòuta. Pasmens, ne demorèron de partenaris economics importants (muòlas, bovins... etc.). Lòng dau [[riu]] [[São Francisco]], de rotas foguèron tanben bastidas per liar Minas Gerais a la region de [[Bahia]]. Enterin, s'afirmèt la poissança de [[Rio de Janeiro]] que venguèt lo pòrt d'exportacion dei produchs miniers e lo pòrt d'importacion deis esclaus. La [[capitala]] i foguèt transferida en [[1763]]. ==== L'expansion portuguesa vèrs lo sud ==== Au començament dau sègle XVIII, lei territòris au sud de [[São Paulo]] èran pauc colonizats maugrat l'establiment en [[1680]] d'un pòste portugués, dich [[Colonia do Sacramento]], a l'origina de l'[[Uruguai]] actuau. Après son expulsion de [[Minas Gerais]], lei Paulistas s'interessèron a la region e i establiguèron divèrsei pòstes amb lo sostèn deis autoritats colonialas. Tre [[1737]], un camin permetiá d'anar de [[São Paulo]] a [[São Pedro de Rio Grande do Sul]]. Pasmens, aquela expansion entraïnèt de conflictes amb leis [[Espanha|Espanhòus]] e amb lei reduccions jesuistas de [[Paraguai]]. === La fin dau periòde portugués === ==== La transicion economica ==== A partir deis annadas 1750, la produccion d'[[aur]] acomencèt de declinar, çò que necessitèt de transformar l'economia de Brasil. Aquò entraïnèt un reviure d'interès per lei plantacions. Lo sector de [[sucre]] aprofichèt lei guèrras francoanglesas que desorganizèron la produccion antilhesa per aumentar sa produccion e sei beneficis. Lo [[tabac]], lo [[ris]] e lo [[coton]] dins lo [[nòrd]], lo [[cacau]] dins la region de Para e lo [[cafè]] dins tot lo territòri conoguèron tanben una creissença importanta. Aquela transicion modifiquèt la demografica brasilièra. La populacion se concentrèt tornarmai dins lei regions [[ocean]]icas e aumentèt d'un biais important. De [[1770]] a [[1808]], passèt de 1,9 milion d'abitants a 2,5-3,0 milions. Amb 1,8 milions d'esclaus importats pendent lo sègle XVIII, lei Negres ne representavan lei dos tèrç. ==== La societat coloniala ==== [[File:Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png|thumb|Colonizacion de Brasil vèrs 1790.]] Coma dins totei lei [[colonialisme|colonias]] [[Euròpa|europèas]], la societat coloniala brasilièra èra fòrça inegalitària e ierarquizada. A sa cima, se trobavan lei grands proprietaris terrencs (''senhores de engenho''). Lei grands marchands avián un prestigi mens important, especialament lei [[judaïsme|jusieus]] convertits relativament nombrós, mai formavan un elèit economic non negligibla. La categoria inferiora èra formada per lei plantaires proprietaris de tèrras e d'esclaus. Son nombrós dins lo sector de la [[cana de sucre]]. Dins la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]], lei proprietaris de tenements e lei norriguiers proprietaris d'esclaus èran pas rars e avián tanben un certan prestigi. Après aquelei grops, se trobavan lei plantaires de [[tabac)] ò de [[coton]] qu'avián rarament una man d'òbra servila e lei comerçants. Leis artesans èran gaire consideradas car aquela classa sociala èra sovent compausada de mestís e mai de Negres afranquits. Lei Blancs paures èran sovent desclassats e mespresats. Enfin, en bas de l'escala sociala, i avián leis esclaus (aperaquí un tèrç de la populacion en [[1800]]). Leis esclaus èran fòrça mautractats — compres segon lei critèris deis autrei societats esclavagistas dau periòde — e destinats ai trabalhs agricòlas. Pasmens, lo nombre d'afranquits aumentèt a cha pauc. De confrariás fondadas per la Glèisa tenguèron un ròtle major dins aquela emancipacion. D'efèct, aqueleis organizacions se preocupavan de respèct de l'òrdre establit, de proteccion sociala e d'organizacion d'eveniments sociaus (organizacion de fèstas... etc.). Aquel enquadrament sociau permetiá de mantenir l'òrdre coloniau en plaça mai autorizava pasmens de donar mai d'autonòmia a sei sòcis. ==== Lo mantement de liames importants amb Portugau ==== A la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lo territòri brasilier aviá gardat de liames fòrça importants amb sa metropòli. Premier, lei corrents oceanics permetián un viatge rapide e aisat entre Brasil e Portugau. De mai, l'equilibri economic entre lei dos país èra estable : Brasil exportava sei produccions vèrs Portugau que s'ocupava de lei distribuir sus lo mercat europèu. Enfin, lei colons avián una autonòmia certana e sei drechs èran gaire atacats per leis autoritats. === Lo periòde imperiau === ==== L'independéncia ==== En despiech dei rapòrts bòns entre Brasil e [[Portugal|Portugau]] a la fin dau sègle XVIII, la situacion se desgradèt rapidament au començament dau sègle XIX e entraïnèt l'[[independéncia]] de la colonia en [[1822]]. Son començament foguèt l'exili a [[Rio de Janeiro]] dau prince [[Joan VI de Portugal|Joan]] — lo futur [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] — qu'assegurava la regéncia. D'efèct, Portugau èra estat ocupat per [[França]] e [[Espanha]] dins l'enquastre dei guèrras napoleonencas. La vila venguèt alora una [[capitala]] vertadiera amb l'installacion de l'administracion reiala, la creacion d'una Banca de Brasil ò d'una escòla militara. En [[1815]], Brasil venguèt un reiaume distint de Portugau e l'empèri coloniau portugués venguèt oficialament lo « Reiaume Unit de Portugau, de Brasil e d'Algarve ». Aquò contentèt la màger part dei Brasilièrs mai de movements d'oposicion, en partida influenciats per leis idèas novèlas, se formèron dins lo [[nòrd]]. Lo motiu principau d'aqueu maucontentament èra l'importància donada a [[Rio de Janeiro]] e au sud au detriment dei regions septentrionalas. En [[1817]], l'oligarquia de [[Pernambuc]] proclamèt la [[republica]]. Maugrat una desfacha rapida, sa temptativa laissèt de traças. Obligat de s'entornar en Portugau en [[1821]] en causa d'una revolucion liberala, [[Joan VI de Portugal|Joan VI]] donèt la regéncia de Brasil a son fiu [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]]. En genier de [[1822]], lei Cortes liberaus de [[Lisbona]] ordonèron au prince de tornar venir en Portugau a son torn. Pasmens, [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire]] refusèt e, après una segonda convocacion, proclamèt l'independéncia de Brasil lo 7 de setembre. En decembre, èra coronat emperaire de Brasil. ==== Lo rèine de Pèire I{{èr}} ==== Lo rèine de [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] durèt de [[1822]] a [[1831]]. Permetèt de donar au país un poder estable e legitim qu'empachèt lei còps d'estat multiples que se debanèron dins leis estats eissits de l'[[Empèri Espanhòl|Empèri Espanhòu]]. Pasmens, lo periòde foguèt pas exempt de trèbols grèus. La formacion dau regime durèt de [[1822]] a [[1824]]. Après la dissolucion d'una assemblada constituenta per l'emperaire que jutjava son trabalh tròp lent, una [[constitucion]] foguèt redigida en [[1824]] per una commission. Instaurèt un regime bicamerau amb un sufragi censitari fòrça reduch. Laissèt tanben un poder important a l'emperaire que nomava lo [[govèrn]] e sei ministres, teniá un drech de vetò e podiá dissòudre l'assemblada. Sostengut per la Glèisa e per la legitimitat reconegut a [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]], aqueu sistèma permetèt d'arbitrar lei conflictes intèrnes de l'[[oligarquia]]. Dins aquò, de trèbols sociaus e politics toquèron lo país en causa dau declin progressiu dei revenguts agricòlas. En [[1824]], una revòuta de pichons plantaires entraïnèt una novèla insureccion [[republica]]na en Pernambuc. Gràcias a sa superioritat navala, lo govèrn imperiau poguèt desbarcar de tropas e reprimir aisament l'insureccion. Puei, en [[1826]], la signatura d'un tractat enebissent lo comèrci negrier entraïnèt un conflicte entre l'emperaire e lei plantaires (dins lei fachs, la tracta negriera contunièt en Brasil fins a [[1850]]). L'abandon d'[[Uruguai]] foguèt tanben mau ressentit per lei Brasilièrs. Enfin, en [[1831]], d'esmogudas aguèron luòc còntra lei Portugués que son influéncia a la Cort èra jutjada tròp importanta. [[Pèire Ièr de Brasil|Pèire I{{èr}}]] refusèt d'alunchar sei conselhiers, abdiquèt e s'entornèt en Portugau. ==== La regéncia de Pèire II ==== En [[1831]], l'emperaire [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] èra un enfant de cinc ans e una [[regéncia]] foguèt donc formada per dirigir l'Empèri. Durant aqueu periòde, se formèron tres corrents politics : lei conservadors, lei liberaus desirós d'establir una republica federala e lei liberaus moderats. En [[1834]], lei darriers capitèron d'obtenir la formacion d'assembladas províncialas. Pasmens, lei trèbols sociaus e politics contunièron dins tot lo país. Lei revòutas socialas opausèron sustot lei classas pauras a l'[[aristocracia]]. Lei pus importantas se debanèron en [[Pernambuc]] ([[1832]]-[[1835]]), dins la region de [[Belém]] ([[1835]]-[[1836]], {{formatnum:30000}} mòrts) e en Maranhão ([[1838]]-[[1841]]). Leis insureccions politicas apareguèron puslèu dins lei regions perifericas ò dins lei vilas importantas coma [[Salvador (Brasil)|Salvador]] ([[1837]]-[[1838]]) ò lo [[Rio Grande do Sul]] ([[1836]]-[[1842]]). ==== Lo rèine de Pèire II fins a 1870 ==== [[File:Brasil - Evolucion territòriala.png|thumb|Evolucion territòriala de Brasil après l'independéncia.]] Espaurida per lei trèbols deis annadas 1830, l'oligarquia dau sud sostenguèt la fin de la regéncia (en [[1840]]) e una recentralizacion dau poder imperiau amb la supression deis assembladas províncialas. Aquò entraïnèt una insureccion liberala novèla dins lei regions de [[São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. Pasmens, leis insurgents foguèron rapidament amnistiats. [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] acomencèt alora una politica de conciliacion entre lei doas brancas de l'oligarquia que dirigiguèron alternativament lo [[govèrn]]. Aquò amaisèt lei tensions politicas au sen de l'elèit e permetèt d'estabilizar la vida politica. Ansin, Brasil poguèt adoptar una politica estrangiera pus activa e participar au reversament dau ''caudillo'' [[Argentina|argentin]] [[Juan Manuel de Rosas]] en [[1852]] ò tenir un ròtle fòrça actiu durant la [[Guèrra de Paraguai|Guèrra de la Tripla Aliança]] ([[1865]]-[[1870]]) que li permetèt d'eliminar un rivau economic perilhós. Pasmens, la question principala de la vida politica brasiliera èra aquela de l'[[esclavatge]]. En [[1823]], i aviá dins l'Empèri 1,15 milion d'esclaus sus una populacion estimada a 4 milions d'abitants. Lo comèrci negrier èra en declin en causa de l'ostilitat dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] a la perseguida d'una activitat d'ara endavant condamnada. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, {{formatnum:700000}} esclaus foguèron desbarcats en Brasil entre [[1823]] e [[1850]]. D'efèct, se lo govèrn aviá enebit la tracta en [[1826]] per contentar lei Britanics, la [[lei|lèi]] èra jamai estada aplicada car la creissença dei culturas de [[cafè]] necessitavan totjorn mai de man d'òbra. La situacion cambièt en [[1850]]. Aquela annada, la pression britanica venguèt pus importanta e l'emperaire deguèt abolir lo comèrci negrier e aplicar la lèi. Aquò menacèt l'economia de plantacions car coma lo tractament deis esclaus se melhorèt pas, la natalitat de la populacion servila èra fòrça febla. Au començament d'aquela crisi, lei plantaires dau sud crompèron d'esclaus dins lei regions dau nòrd en declin economic. Pasmens, aquò reglèt pas lo fons dau problema que tornèt venir d'actualitat après la guèrra còntra [[Paraguai]]. ==== L'abolicion de l'esclavatge e la fin de l'Empèri ==== Après [[1870]], [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] deguèt faciar de dificultats novèlas que menèron a la fin de l'Empèri en [[1889]]. Una partida èra liada a l'emperaire eu meteis qu'èra vengut pus autoritari. Pasmens, lo sistèma qu'aviá permes d'estabilizar Brasil dempuei lei trèbols deis annadas 1830 èra tanben en crisi. L'oligarquia èra tornarmai devesida en causa de la question esclavagista e l'armada victoriosa de [[Paraguai]] voliá obtenir mai de reconóissença e d'autonòmia. Dins aquò, lo problema pus grèu èra aqueu de l'esclavatge car devesiá l'oligarquia. Lei liberaus èran a progressar au sen de la societat e de l'armada e l'idèa d'abolir l'esclavatge venguèt majoritària. En [[1871]], una lèi foguèt adoptada que prevesiá sa disparicion progressiva. Dicha lèi dau « ventre liure », donava automaticament la libertat ais enfants d'esclaus a sa majoritat. Lei conservadors e lei plantaires assaièron de s'i opausar, çò que suscitèt de tensions vivas amb lei liberaus. En [[1887]], l'armada refusèt d'ara endavant per perseguir leis esclaus en fugida e donèt lo còp de gràcia au sistèma esclavagista. Un an pus tard, lo Congrès votiá oficialament l'abolicion. Aquelei tensions tirèron fòrça sus lo regime imperiau que perdiguèt a cha pauc lo sostèn de l'elèit. En [[1889]], la volontat de [[Pèire II de Brasil|Pèire II]] de fisar lo govèrn ai conservadors entraïnèt un còp d'estat organizat per lei militars e sostengut per lei [[republica]]ns. Fatigat, l'emperaire renoncièt au poder sensa combatre e s'exilèt. Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca]] proclamèt la « Republica deis Estats Units de Brasil ». === La « Republica Vielha » === ==== L'establiment de la republica ==== Lo [[manescau]] [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] e lei [[republica]]ns moderats establiguèron un regime [[federalisme|federau]] inspirat per leis [[USA|Estats Units d'America]]. Desseparèron tanben la Glèisa e l'Estat en [[1890]] e adoptèron una constitucion en [[1891]]. Cada província venguèt un estat federat amb la sieuna constitucion e lo sieu govèrn. Au nivèu federau, lo president èra elegit per un mandat de quatre ans e èra pas reeligible. Leis analfabèts perdiguèron lo drech de vòte — çò que permetiá d'exclure lei Negres deis eleccions. Vengut autoritari, [[Manuel Deodoro da Fonseca|Deodoro da Fonseca]] ordonèt la dissolucion dau Congrès e deguèt faciar una mutinariá de la flòta. Foguèt remplaçat per lo [[manescau]] [[Floriano Peixoto]]. Capitèt de restablir la patz dins lo país. ==== Lo periòde « café com leite » ==== En [[1894]], [[Marais Barros]] foguèt elegit president de la Republica. Prudent, foguèt a l'origina de la politica dicha « café com leite » (« cafè amb de lach » en [[occitan]]) que permetèt de dirigir lo país fins a [[1930]]. Segon aqueu sistèma, renfòrçat per [[Manuel de Campos Sales]] ([[1898]]-[[1902]]), lo president federau passava d'acòrds amb lei presidents d'Estats que s'ocupavan de contraròtlar lei parlamentaris elegits au Congrès. En cambi, lo president favorizava pas l'oposicion dins leis Estats. Aquò favorizèt l'emergéncia d'una classa de captaus locaus dichs ''coroneis'' qu'avián pron d'influéncia per contraròtlar lo vòte de la populacion. Autonòms dins lo nòrd, èran organizats au sen dei declinasons dau Partit republican (d'inspiracion liberala) dins lo sud. Ansin, dos estats dau sud dominèron lo periòde : São Paulo qu'èra economicament lo pus poderós e Minas Gerais qu'èra lo pòl electorau principau<ref>Aquela dominacion es a l'origina dau tèrme « cafè amb de lach » car lei productors de cafè èran nombrós dins l'Estat de São Paulo e lei norriguiers de bovins nombrós dins aqueu de Minas Gerais.</ref>. Lo [[Rio Grande do Sud]] venguèt pauc a pauc la tresena fòrça dau sistèma e sei caps poguèron de còps arbitrar lei conflictes entre Paulistas e Mineiros. ==== L'imigracion ==== Dins lo corrent dau sègle XIX, l'[[agricultura]] brasiliera, basa de l'economia nacionala, foguèt obligada de s'adaptar au declin de sei produccions tradicionalas ([[sucre]] e [[coton]]). Lei remplacèt per lo [[cacau]] e, subretot, lo [[cafè]] (aperaquí 50% deis exportacions en [[1870]]). Lo sistèma de plantacions se mantenguèt mai l'abolicion de l'esclavatge entraïnèt d'adaptacions de part dei proprietaris que favorizèron a partir deis annadas 1880 l'imigracion d'una man d'òbra pus qualificada originària d'[[Euròpa]]. De [[1890]] a [[1930]], aperaquí 3,5 milions d'Europèus arribèron dins lo país<ref>Lei país d'origina principaus èran Portugau ({{formatnum:1000000}}), Itàlia ({{formatnum:1000000}}), Espanha ({{formatnum:500000}}) e Alemanha ({{formatnum:100000}}). Se fau tanben nòtar l'arribada de {{formatnum:100000}} Japonés entre [[1925]] e [[1933]].</ref>. Coma lei condicions de trabalh èran inicialament gaire diferentas d'aquelei deis esclaus, solament dos tèrç i restèron. ==== L'emergéncia de contestacions intèrnas ==== Au començament dau sègle XX, lo desvolopament dei premiereis [[industria]]s brasilieras e l'arribada deis idèas socialistas veïculadas per leis imigrants europèus entraïnèron l'emergéncia de movements poderós de contestacions intèrnas. Per exemple, tre [[1917]], se debanèt la premiera [[grèva generala]] deis obriers de la region de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]]. Pasmens, lei movements de contestacion pus importants se desvolopèron au sen de l'armada. D'efèct, la generacion novèla d'[[oficier]]s es sovent originària deis estats pus paures e èra relativament ostila a l'oligarquia de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]]. En [[1922]], una premiera mutinariá toquèt la garnison dau fòrt de Copacabana. Foguèt rapidament reprimida. En revènge, dos ans pus tard, una insureccion pus importanta aguèt luòc dins la capitala e lei rebèls capitèron de se retirar dins leis estats dau sud. I formèron una colona mobila que realizèt un camin de {{formatnum:25000}} km en Brasil avans de s'enfugir en [[Bolívia]]. Son cap, [[Luis Carlos Prestes]], venguèt una figura dau progressisme brasilier. ==== La fin de la « Republica Vielha » ==== En [[1930]], una crisi grèva entraïnèt la rompedura de l'aliança entre leis oligarquias de [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] e de [[Minas Gerais]] e la fin dau premier periòde republican. L'origina dei tensions foguèt la chausida per lo president [[Washington Luis]], un Paulista, de [[Julio Prestes]], un autre Paulista, per li succedir. L'oligarquia de [[Minas Gerais]] refusèt de sostenir aqueu candidat e formèt una aliança amb lei captaus dau [[Rio Grande do Sul]] e de [[Paraiba]]. Aquela aliança designèt [[Gertulio Vargas]] coma candidat. L'escrutinh foguèt organizat dins de condicions marridas e lei dos camps organizèron de fraudas massivas. [[Julio Prestes|Julio Prestes]] ganhèt l'eleccion mai l'assassinat de [[João Pessoa]], candidat a la vice-presidéncia per l'aliança, entraïnèt una guèrra civila. Sostengut per de tropas venguts dau sud, [[Gertulio Vargas]] capitèt d'ocupar [[Rio de Janeiro|Rio]] e [[Washington Luis]] li laissèt lo poder. === Lo periòde de Getulio Vargas === {{veire|Varguisme}} [[Getulio Vargas]] dirigiguèt Brasil de [[1930]] a [[1954]] (franc dau periòde [[1945]]-[[1950]]) durant tres fasas fòrça diferentas : president d'un regime republican mai e mai autoritari de [[1930]] a [[1937]], dictator dau regime mai ò mens faissista de l'''Estado Novo'' de [[1937]] a [[1945]] e president intervencionista e pròche dei partits de senèstra de [[1950]] a [[1954]]. Sa politica, relativament complèxa e cambiadissa, es dicha [[varguisme]]. Aguèt una influéncia considerabla sus la vida politica brasiliera fins au començament dau sègle XXI. ==== La presa dau poder ==== De [[1930]] a [[1937]], [[Getulio Vargas]] establiguèt pauc a pauc un poder dictatoriau mai ò mens inspirat per lo [[faissisme]] [[Euròpa|europèu]]. Per aquò, li fauguèt eliminar ò neutralizar lei diferentei faccions politicas brasilieras a cha una gràcias au sostèn de l'elèit militar. Ansin, en [[1930]], [[Getulio Vargas|Vargas]] acomencèt de dirigir lo país amb lei ''tenentes'', un grop de militars ostils au regime precedent. En [[1932]], lei liberaus reclamèron una restauracion de la « [[democracia]] liberala » avans de se revòutar. L'insureccion foguèt vencuda mai lo president aprofichèt la situacion per se conciliar seis enemics. En [[1933]], una assemblada constituenta foguèt elegida e lei ''tenentes'' i foguèron batuts per leis elèits regionaus. En [[1934]], permetèt l'adopcion d'una constitucion federala. Leis analfabèts (75% de la populacion) i avián totjorn pas lo drech de vòte mai lei fremas — alfabetizadas — podián d'ara endavant vòtar (èra ja estat lo cas en [[1933]]). [[Getulio Vargas|Vargas]] foguèt tornat elegir president en [[1935]] per un mandat de quatre ans non renovelable. Un axe major de sa politica foguèt de sostenir lo prètz de [[cafè]] que s'èra afondrat après la [[crisi economica de 1929]] (destruccion dei resèrvas... etc.). Pasmens, lo periòde veguèt una aumentacion dei tensions socialas e la naissença d'un movement [[faissisme|faissista]] dirigit per [[Plinio Salgado]]. En decembre de [[1935]], una insureccion militara [[comunisme|comunista]] foguèt esquichada dins la region de Natal après l'enebiment d'un « frònt popular » dirigit per [[Luis Carlos Prestes]]. La repression permetèt a [[Getulio Vargas]] d'afirmar son poder amb de miliers d'arrestacions d'opausants politics e la proclamacion de l'[[estat de sètge]] fins a [[1937]]. Puei, gràcias au sostèn de l'armada, poguèt dissòudre lo Congrès en novembre de [[1937]] e promulgar una constitucion novèla li permetent de gardar lo poder. ==== L'''Estado Novo'' ==== La dictatura de [[Getulio Vargas]] es dicha ''Estado Novo'' en referéncia au regime corporatista d'[[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugal|Portugau]]. [[Getulio Vargas|Vargas]] i teniá lei plens poders e seis opausants foguèron sistematicament arrestats. En parallèl, se creèt un culte de la personalitat dau cap presentant coma « l'Apòstol de la Nacion » ò lo « Paire dei Paures ». D'inspiracion [[faissisme|faissista]], aqueu regime s'adreiçava a l'oligarquia, ai classas mejanas e ais obriers urbans. Lo [[proletariat]] rurau e la màger part dei paures dei vilas foguèron negligits. L'''Estado Novo'' favorizèt donc la modernizacion dau país amb la creacion d'un burocràcia pus eficaç, un programa de construccion d'infrastructuras novèlas (pònts, rotas, restancas... etc.), un sostèn afirmat au desvolopament de l'[[industria]] e l'adopcion d'una legislacion sociala relativament avançada dins lo sector industriau. Diplomaticament, lo Brasil de [[Getulio Vargas|Vargas]] se raprochèt dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e de l'[[Itàlia]] de [[Benito Mussolini|Mussolini]] mai se preocupèt de gardar de relacions bònas amb [[Washington]]. Ansin, après l'intrada en guèrra deis [[USA|Estats Units]], Brasil poguèt jónher lo camp deis Aliats sensa dificultat. Un còrs expedicionari de {{formatnum:40000}} òmes foguèt mandat en [[Euròpa]] e combateguèt en [[Itàlia]]. ==== La fin de l'''Estado Novo'' ==== A partir de [[1944]], [[Getulio Vargas|Vargas]] perdiguèt lo sostèn de plusors [[generau]]s e son regime deguèt faciar divèrsei problemas economics. En febrier de [[1945]], foguèt obligat d'organizar l'eleccion d'una novèla assemblada constituenta e d'autorizar la creacion de [[partit politic|partits politics]]. Lei tres pus importants foguèron lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|Partit Sociau-Democrata]] (PSD) que gropava lei partisans de [[Getulio Vargas|Vargas]], lo [[Partit Trabalhista Brasilier]] (PTB) qu'èra pròche dei [[sindicat]]s e pas tròp alunchat dau poder e l'[[Union Democratica Nacionala]] (UDN) que gropava leis oposicions liberalas. Per leis eleccions presidencialas, [[Getulio Vargas|Vargas]] chausiguèt de sostenir son ministre de la Guèrra, [[Eurico Dutra]], abandonèt sei posicions [[faissisme|faissistas]] e se raprochèt dei partits de senèstra. En particular, liberèt lei presoniers comunistas arrestats en [[1935]] e obtenguèt lo sostèn de [[Luis Carlos Prestes]]. Pasmens, inquiets d'aquela evolucion, l'armada, [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo candidat de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], [[Eduardo Gomes]], trobèron un acòrd per reversar [[Getulio Vargas|Vargas]] en octòbre de [[1945]]. [[Eurico Dutra|Dutra]] e lo [[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]] ganhèron leis eleccions presidencialas e legislativas. La constitucion novèla intrèt en vigor en [[1946]]. Lo [[federalisme]] e l'exclusion deis analfabèts de la vida politica i èran mantenguts. L'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] acceptèt de participar au govèrn fòrça conservador de [[Eurico Dutra|Dutra]]. Tre [[1946]], sa politica entraïnèt d'importantei grèvas generalas organizadas per lo Partit Comunista que foguèt enebit l'annada seguenta. Aquò permetèt a [[Getulio Vargas]] d'èsser tornarmai elegit president dau país en octòbre de [[1950]]. Tornèt lançar l'intervencionisme de l'Estat amb d'investiments publics importants e la creacion de [[Petrobras]] per gerir la produccion nacionala d'[[idrocarbur]]s. Se turtèt a una oposicion acarnada de part dei liberaus de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]] e de [[Carlos Lacerda]]. Aqueu darrier foguèt victima d'una temptativa d'assassinat organizada en [[1954]] per un conselhier dau president. Somat de demissionar, [[Getulio Vargas|Vargas]] refusèt e se suicidiguèt lo 24 d'aost. === Lo Brasil contemporanèu === ==== La presidéncia de Juscelino Kubitschek ==== Après lo lòng periòde de [[Getulio Vargas]], son partit contunièt de dirigir lo país. Pasmens, deguèt tenir còmpte deis interès dei militars e de l'oligarquia que s'opausèron regularament a sa politica jutjada tròp intervencionista. Après un brèu intermèdi [[conservatisme|conservador]] assegurat per lo vice-president [[João Fernandes Campos Café Filho|Café Filho]], [[Juscelino Kubitschek]] ([[Partit Sociau-Democrata (Brasil)|PSD]]) foguèt elegit a la presidéncia. La drecha assaièt de s'i opausar amb un còp d'estat militar mai un segond còp d'estat, legalista, restabliguèt lo poder legitim. Dins aquò, [[Juscelino Kubitschek]] deguèt èsser prudent dins sei chausidas politicas. Nomèt lo cap dei militars legalistas, lo [[generau]] [[Henrique Teixeira Lott]], coma ministre de la Guèrra per tenir l'armada e assaièt de rassegurar l'oligarquia. Centrada sus d'investiments publics importants dins lei sectors de l'[[energia]], dei transpòrts, de l'alimentacion e de l'[[industria]], sa politica economica creèt una creissença fòrça importanta que li permetèt d'estabilizar lo regime, de transferir la [[capitala]] de [[Rio de Janiero]] a [[Brasilia]] e de favorizar l'industrializacion dau sud. En revènge, lei relacions dau govèrn amb leis institucions internacionalas se desgradèron en causa de l'inflacion e dei deficits dei finanças publicas. En particular, Brasil rompèt amb lo [[FMI]] en [[1959]]. ==== Lei presidéncias de Janio Quadros e de João Goulart ==== En octòbre de [[1960]], [[Janio Quadros]], un Paulista de l'[[Union Democratica Nacionala|UDN]], foguèt elegit a la presidéncia. Au contrari de [[Juscelino Kubitschek|Kubitschek]], la basa de son programa èra de redurre lei despensas e de restablir de relacions bònas amb leis institucions financieras internacionalas. Pasmens, aviá ges de majoritat parlamentària per menar sa politica e sei projèctes finiguèron per irritar una partida deis elegits de drecha. Ansin, foguèt obligat de demissionar en aost de [[1961]]. [[Janio Quadros|Quadros]] foguèt remplaçat per son vice-president [[João Goulart]], pròche dei partits de senèstra. Pasmens, lei militars èran ostils ai partits progressistas e afirmèron son poder amb l'impausicion de plusors reformas [[constitucion]]alas decididas per l'Estat-Major : limitacion dei poders presidenciaus, creacion d'un pòste de Premier Ministre... etc. Per complicar la posicion de [[João Goulart|Goulart]], lei partits de senèstra se devesiguèron entre moderats e radicaus, çò que privèt lo president d'una majoritat establa. Incapable de dirigir lo país, [[João Goulart|Goulart]] adoptèt una politica populista per ganhar lo sostèn dau pòble. En particular, organizèt d'importantei manifestacions de sei partisans per demostrar sa fòrça. Aquò li permetèt d'annular lei reformas impausadas per lei militars en [[1963]] mai inquietèt l'oligarquia e leis [[USA|Estats Units]]. Ansin, après una campanha de destabilizacion organizada per la [[CIA]] e l'armada, un còp d'estat militar prenguèt lo poder lo 31 de març de [[1964]]. ==== Lo regime militar ==== Lei militars dirigiguèron Brasil de [[1964]] a [[1985]]. Reprimiguèron lei movements de senèstra e eliminèron divèrsei guerilhas [[comunisme|comunistas]]. En economia, adoptèron una politica fòrça liberala que conoguèt de succès importants fins a [[1974]] avans d'intrar en crisi e d'entraïnar l'afondrament dau regime. En abriu de [[1964]], lo pensament principau dei militars èra de luchar còntra lo « perilh comunista ». Organizèron donc un aparelh repressiu per eliminar seis opausants e susvelhar la [[premsa]]. Pasmens, mantenguèron una façada constitucionala e organizèron un sistèma de rotacion dei generaus-presidents que se succediguèron a la tèsta de l'Estat. Lei partits politics foguèron tornats organizar a l'entorn de l'[[Aliança Renovatritz Nacionala]] (Aréna, pro-governamentala) e dau [[Movemement Democratic Brasilier]] (MDB, gropament deis oposicions toleradas). Puei, una constitucion legitimèt lo regime novèu en [[1967]]. Entre [[1968]] e [[1972]], plusors sindicats ò movements politics organizèron de grèvas generalas ò de guerilhas que foguèron esquichadas. En matèria d'economia, lei militars laissèron la direccion deis afaires a de liberaus que se preocupèron de redurre lei despensas e lei deficits. De [[1968]] a [[1974]], aquela politica conoguèt un succès flamejaire amb de taus de creissença anuaus superiors a 10% en despiech d'una aumentacion d'inegalitats ja fòrça importantas. Pasmens, a partir de [[1974]], aquela politica mau capitèt de sostenir lo desvolopament dau país que conoguèt una tiera de crisis. Lei militars assaièron de resòuvre aqueu problema amb un retorn deis investiments publics mai aquò mau capitèt. A partir de [[1980]], lo [[caumatge]], l'[[inflacion]] e lo deute public aumentèron tornarmai. En parallèl, lei metòdes de contestacion de l'oposicion s'adaptèron a la dictatura e un sindicalisme pus dinamic capitèt d'organizar tornarmai de grèvas generalas per melhorar lei condicions de trabalh, especialament dins l'industria en [[1978]]-[[1979]]. [[Luiz Inácio Lula da Silva]] dich Lula ne foguèt una dei figuras majoras. Tre [[1979]], lei militars deguèron acceptar d'aleujar lei limits impausats au país, liberar lei presoniers politics e autorizar la formacion de partits novèus coma lo [[Partit dei Trabalhaires]]. De mai, lei partits dau periòde militar cambièron de nom : l'Aréna venguèt lo [[Partit Democratic Sociau]] (PDS) e lo MDB lo [[Partit dau Movement Democratic Brasilier]] (PMDB). Après de resultats encoratjants en [[1982]], l'oposicion capitèt de se regropar en [[1983]]. En [[1984]], lei manifestacions còntra lo regime se multipliquèron e reüniguèron mai d'un milion de personas dins lei vilas pus grandas. En mai d'aquò, d'escandòls de corupcion impliquèron plusors caps importants dau regime militar. Aquò entraïnèt una scission au sen dau [[Partit Democratic Sociau|PDS]] menada per [[José Sarney]] que jonhèt l'oposicion. Sensa sostèn politic, lei militars laissèron lo poder. En genier de [[1985]], acceptèron l'organizacion d'una eleccion presidenciala e i presentèron ges de candidat. ==== Lo retorn de la democracia ==== Leis eleccions presidencialas de genier de [[1985]] foguèron ganhadas per un ancian ministre de [[Getulio Vargas]], [[Tancredo Neves]], que moriguèt avans son investidura. Foguèt remplaçat per son vice-president [[José Sarney]] que s'ocupèt de restablir la democracia. Una [[constitucion]] novèla, adoptada en [[1988]], reafirmèt lo [[federalisme]] e lo ròtle economic de l'Estat dins lei sectors estrategics, establiguèt lo sufragi universau e reconoguèt lo drech de grèva. En revènge, lo rèsta dau mandat Sarney foguèt endecat per d'escandòls recurrents de corupcion. ==== Lei presidéncias de Fernando Collor e de Fernando Henrique Cardoso ==== De [[1990]] a [[2002]], Brasil foguèt dirigit per tres presidents de drecha que menèron de politicas liberalas basadas sus una reduccion dei despensas e una demenicion de l'importància economica dau sector public. Lo premier foguèt [[Fernando Collor de Mello]] que lancèt un plan « reconstruccion nacionala » per arrestar l'[[inflacion]]. Agantèt son objectiu mai entraïnèt una recession economica e una aumentacion dau [[caumatge]]. Puei, tocat per d'escandòls de corupcion, foguèt obligat de demissionar en [[1992]]. Son vice-president, [[Itamar Franco]], li succediguèt. Lancèt un segond plan d'estabilizacion de l'inflacion. En [[1994]], foguèt batut per lo sociau-democrata [[Fernando Henrique Cardoso]]. Pasmens, sensa majoritat establa, [[Fernando Henrique Cardoso|Cardoso]] deguèt se contentar d'obtenir lo sostèn dei conservador en favor de lèis destinadas a redurre lo nombre de foncionaris. ==== La presidéncia de Lula ==== En [[2002]], lo candidat dau [[Partit dei Trabalhaires]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]], foguèt elegit a la presidéncia amb 61,3% dei sufragis exprimits au segond torn. Leis inegalitats fòrça importantas de la societat brasiliera aguèron un ròtle major dins sa victòria car lei politicas de sei predecessors leis avián agravadas. Pasmens, batuts en [[1989]], en [[1994]] e en [[1998]] per lei candidats de drecha sostenguts per l'oligarquia, [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] deguèt adoptar una politica prudenta. Fins a [[2003]], lo president novèu contunièt de respectar leis exigéncias dau [[FMI]]. Donèt un aspèct pus sociau a sa presidéncia a partir de [[2004]]. En particular, creèt d'importants programas nacionaus destinats a redurre leis inegalitats e a melhorar l'educacion au sen dei classas pus pauras. Pasmens, sa politica economica s'adreicèt finalament largament ai classas mejanas que veguèron son nivèu de vida aumentar d'un biais important durant son mandat. Tornat elegir en [[2006]] sensa dificultat mai son segond mandat foguèt ensornit per d'afaires de corupcion. ==== Brasil dempuei 2010 ==== En [[2010]], [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula]] laissèt lo poder a sa cap de gabinet, [[Dilma Rousseff]], que foguèt aisament elegida a la presidéncia amb 56% dei votz au segond torn. Contunièt la politica de son predecessor mai la multiplicacion deis afaires de corupcion tocant son partit e leis efècts de la [[crisi economica de 2008]] minèron son autoritat. En [[2014]], foguèt tornada elegir just just dins un contèxte economic fòrça malaisat (baissa dei prètz dei matèrias premieras, aumentacion dau caumatge, ges de creissença... etc.). Decidiguèt alora d'adoptar una politica de rigor e de suprimir la màger part dei programas sociaus creats durant lo periòde Lula. Pasmens, aquelei mesuras an agravat la situacion e devesit la majoritat presidenciala. Sensa sostèn parlamentari e tocada per d'escandòls de corupcion novèus ([[afaire Petrobras]]), es en cors de destitucion. == Politica == {{Veire|Lista dels presidents de Brasil}} Segon la [[Constitucion]] de [[1988]], Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de [[1988]] dona d{{'}}amples poders al govèrn federal, e lo [[Lista dels presidents de Brasil|president]] e lo vicepresident<ref>http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/</ref> son elegits amassa per [[vòte popular]] per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu{{'}}es a l{{'}}encòp [[cap d'Estat|cap d{{'}}Estat]] e [[cap de govèrn]], e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl [[Estats Units d'America|nòrd-american]]. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per [[Dilma Rousseff]],<ref>http://www.presidencia.gov.br/presidente/</ref> la primièra femna president del país. Lo vicepresident es [[Michel Temer]]. De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del [[poder legislatiu]], dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,<ref>http://www2.camara.gov.br/conheca</ref> que sos membres an mandat de quatre ans,<ref>http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html</ref> e lo Senat Federal,<ref>http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp</ref> que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S{{'}}elegisson actualament 81 senadors (tres per cada [[Estats de Brasil|estat]] e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l{{'}}escrutinh uninominal majoritari. Finalament, i a lo [[poder judiciari]], que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d{{'}}interpretar la Constitucion Federala,<ref>https://web.archive.org/web/20110107102633/http://www.constitution.org/cons/brazil.htm</ref> e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions. <gallery mode="packed"> Palácio da Alvorada, Presidential residence, 1957.jpg|Lo '''Palácio da Alvorada''', residéncia oficiala dau president. Brazilian National Congress.jpg|Lo '''Congresso Nacional''', lo parlament bicameral de Brasil. Supremo Brasil.jpg|Lo '''Supremo Tribunal Federal''', lo cort major de Brasil. </gallery> == Geografia == {{veire|Estats de Brasil}} [[Fichièr:Brazil in South America (relief) (-mini map).svg|thumb|Carta de Brasil.]] La [[geografia]] es divèrsa, amb païsatges [[clima semiàrid|semiàrids]], [[montanha|montanhoses]], [[clima tropical|tropicals]], subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid [[clima eqüatorial]]. Contrastan tanben lo clima mai doç de la [[Region Sud (Brasil)|Region Sud]] amb son [[clima subtropical]] e [[gelada]]s frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del [[Pantanal]] en [[Mato Grosso do Sul]] e [[Mato Grosso]], un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l{{'}}[[UNESCO]] coma resèrva de la [[biosfèra]]; l{{'}}[[illa del Bananal]], al [[riu Araguaia]], la pus granda illa fluviala del mond; l{{'}}[[illa de Marajó]], la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las [[illas Anavilhanas]], l{{'}}[[archipèla]] fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo [[fluvi]] d{{'}}[[Amazonas]], qu{{'}}es lo pus grand en volum d{{'}}aiga e lo pus long del mond.<ref>http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm</ref>{{,}}<ref>http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html</ref> '''Ciutats mai grandas''' - (abitants en [[2005]]) * [[São Paulo (ciutat)|São Paulo]] - (10 927 985) * [[Rio de Janeiro (ciutat)|Rio de Janeiro]] - (6 094 183) * [[Salvador (Brasil)|Salvador]] - (2 673 560) * [[Belo Horizonte]] - (2 375 329) * [[Fortaleza]] - (2 374 944) * [[Brasília]] - (2 333 108) * [[Curitiba]] - (1 757 904) {{-}} == Economia == Brasiu possedìs la principau economia d'America de Sud. La majoritat de l’industria se concentra à S., sustot dins las provìncias de Sant-Paul, Parana e Minas. Lo Nòrd-Èst e l’Amazone son mens desvolopats, quitament se aver recebut d'inversions. Un programa d'estabilizacion foguèt realizat en 1990-2002 per mestrejar l'inflacion. Lo païs es un productor màger de cana de sucre (sustot pau produccion de biocombustible) e lo sossòu fornìs de fèrre, manganesa, petròli e diamants. Lo sector deus servicis se desvolopa gràcias au torisme e tecnologias novèlas (competèncias avançadas dins lo domeni medicau e lo clonatge de bèstias). Exportacions : equipaments de transport, minerau de fèrre, sòja, cauçaduras, cafè, automobilas... Per redusir la dependència deu petròli importat, lo govèrn federau a desvolopat la production d'energia idroelectrica (grands paissièras) ò nucleara (Estat de Rio de Janeiro). {{Veire|Economia de Brasil}} == Cultura == [[Fichièr:Roda de capoeira1.jpg|thumb|right|[[Brasilièrs]] practicant la [[capoeira]].]] A causa de las siás dimensions [[continent]]alas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas [[etnia]]s que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de [[colonizacion]] [[Portugal|portuguesa]], la [[cultura de Brasil]] es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l{{'}}unitat de Brasil: son d{{'}}etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga<ref>{{en}} [[Gilberto Freyre|Freyre, Gilberto]]. [https://web.archive.org/web/20080411100849/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1986_May-June/ai_4375022 L{{'}}experiéncia afrobrasilièra - l{{'}}influéncia africana en la cultura brasilièra]. [[UNESCO]], mai–junh de 1986. Obtengut lo [[16 d'agost|16 d{{'}}agost]], [[2007]].</ref> (es a dire portugués) e, gaireben totes, son [[cristianisme|crestians]], amb ampla predominança de [[catolicisme|catolics]]. Aquela egalitat lingüistica e [[religion|religiosa]] es un fach rar per un país immens coma Brasil. E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d{{'}}autres grops etnics daissèron d{{'}}influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles [[indigèna]]s, los [[Africa|africans]], los d{{'}}[[Itàlia|italians]] e los d{{'}}[[Alemanha|alemands]]. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la [[musica]], de la [[cosina]], del [[folclòre]], dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d{{'}}aqueles pòbles: los estats del [[Region Nòrd de Brasil|Nòrd]] an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del [[Region Nòrd-èst de Brasil|Nòrd-èst]] an una cultura fòrça africanizada. Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo [[Region sud de Brasil|Sud]] del país las influéncias de l{{'}}immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l{{'}}aparéncia fisica de las personas. D{{'}}autras etnias, coma los [[arabi]]s, [[Espanha|espanhòls]], [[Polonha|poloneses]] e [[Japon|japoneses]] contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d{{'}}un biais pus limitat. === Patrimòni istoric === {{ortografia}} [[Fichièr:Ouro Preto November 2009-11.jpg|thumb|[[Ouro Preto]] es un [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] segon l{{'}}[[UNESCO]].]] L{{'}}interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l{{'}}institucion en [[1934]] de l{{'}}« Inspeccion del Monuments Nacionals ». Puèi lo « Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional » i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel [[Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional]] (IPHAN), que possedís ja mai de {{formatnum:20000}} bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, {{formatnum:12517}} ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d{{'}}un milion d{{'}}objèctes arrolados, en comprenent l{{'}}acervo museológico, près de {{formatnum:250000}} volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística.<ref>[http://www.cultura.gov.br/web/?p=719 Ministèri de la Cultura.]</ref> Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del [[Recôncavo Baiano]] e l{{'}}art grafic e pintura corporala dels indians [[Wajapi]] de l{{'}}Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma [[Patrimòni de l'Umanitat|Patrimòni de l{{'}}Umanitat]] per l{{'}}[[UNESCO]]. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d{{'}}instàncias pròprias de preservacion e l{{'}}interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans. Encara amb l{{'}}intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l{{'}}escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d{{'}}un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long.<ref>de Almeida, Luiz Fernando. ''O Brasil e os Desafios do Patrimônio'' (''Brasil i los Desafiaments del Patrimòni''). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.</ref> Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d{{'}}[[America]], en essent risi mai que mai en relíquias d{{'}}art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l{{'}}estat de [[Minas Gerais]] ([[Ouro Preto]], [[Diamantina]], [[São João del Rei]], [[Sabará]], [[Congonhas]], etc.) e en de centres istorics de [[Recife]], [[São Luís (Brasil)|São Luís]], [[Salvador (Bahia)|Salvador]], [[Olinda]], [[Santos]], entre d{{'}}autras vilas. Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d{{'}}importantas bastissas d{{'}}[[arquitectura eclectica]], de la transicion entre los sègles {{s|XIX}} e {{s|XX}}, e de [[Arquitectura modèrna en Brasil|arquitectura modernista]], ont [[Brasilia]], lo sieu exemple màger, es l{{'}}unica vila modèrna del mond reconeguda per l{{'}}UNESCO coma Patrimòni Cultural de l{{'}}Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament. I a tanben diversitat dins d{{'}}ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l{{'}}estat del [[Piauí]]: [[Parque Nacional da Ressèga de la Capivara|Serra da Capivara]]. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo [[Parque Nacional da Ressèga da Capivara]], en lo [[Piauí]]. Localizat dins un airal de {{unitat|130000|ha}} lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En [[1991]], foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l{{'}}Unesco. La [[Ressèga da Capivara]] es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l{{'}}Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del [[Ibama]] local, qu{{'}}a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l{{'}}Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh [[fossil]] uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond. === Espòrt === [[Fichièr:Abertura_Jogos_Panamericanos_1_13072007.jpg|thumb|Cerimônia De Dubertura dels [[de Jòcs de Pan-american de 2007]].]] Lo [[fotbòl]] es l{{'}}espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d{{'}}espòrts radicales, entre unes autres. Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d{{'}}ample escalièr: lo país organizèt a [[Copa del Mond FIFA de 1950]] e foguèt causit per aculhir a [[Copa del Mond FIFA de 2014]]. [[São Paulo]] organizèt los [[de Jòcs de Pan-american de 1963]] e lo [[Rio de Janeiro]] recebèt los [[de Jòcs de Pan-american de 2007]]. Brasil ensaja a l{{'}}ora d{{'}}ara pel quatren còp lo drech de recebre los [[de Jòcs Olimpics d{{'}}Estiu de 2016]]. {{-}} === Lenga oficiala === [[Fichièr:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|center|thumb|upright=3|Païses e de regions ont la lenga portuguesa es parlada lo possedís status oficiala.]] La lenga oficiala de Brasil es lo [[lenga portuguesa|portugués]], idiòma parlat e escrit per l{{'}}immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d{{'}}ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l{{'}}unic país de [[lenga portuguesa]] de las [[Americas]]. L{{'}}idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l{{'}}utilizat en [[Portugau]] e dins los autres païses [[lusofòn]]s. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l{{'}}ample dels ans, lo [[portugués brasilièr]] e lo [[portugués europèu]] ne l{{'}}evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l{{'}}ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau. I a encara divèrsas [[Portugués brasilièr|variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr]], que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala. Lo [[LIBRAS|lengatge brasilièr de senhals]] es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país. === Lengas indigènas e d{{'}}immigrants === S{{'}}estima qu{{'}}a l{{'}}epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l{{'}}ora d{{'}}ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24—o 13 %—an mai de mila locutors; 108 lengas—o 60 %—an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas—o 27 %—an mens de 100 locutors e la mitat d{{'}}aquelas—o 13 %—an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu{{'}}una granda part d{{'}}aqueles idiòmas son en risc seriós d{{'}}escandilhament. Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu{{'}}adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma [[lenga generala]]. Malgrat aiçò, al sègle {{s|XVIII}}, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d{{'}}aquela lenga comuna. Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l{{'}}accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l{{'}}ora d{{'}}ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo [[Região Norte don Brasil|Nòrd]] e [[Região Centri-Oeste don Brasil|Centri-Oèst]]. Las lengas pus parladas son del tronc [[Tupi-guarani]]. De mai de las desenas de lengas autoctònas, de [[dialècte]]s d{{'}}origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del [[Sud de Brasil|Brasil meridional]], sustot lo [[hunsrückisch]] e lo [[talian]] (o [[vènet|vènet brasilièr]]), d{{'}}originas [[Lenga alemanda|alemanda]] e [[Lenga italiana|italiana]], respectivament.<ref>DW-World.de, ''[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1174391,00.html L{{'}}alemand lusitano del Sud de Brasil]''</ref>{{,}}<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/europeias/talian.htm Lo Talian.]</ref> == Referéncias == {{referéncias}} == Ligams extèrnes == * [http://www.brasil.gov.br Govèrn de Brasil], en portugués. * [http://www.turismo.gov.br/ Ministèri de Torisme de Brasil] en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand <div class="Boita de fusion"> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} </div> {{Portal Brasil}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Brasil|*]] 0c3vf7t4j8iq1editlur8m55pb2o55n 0 3479 2503058 2491286 2026-06-19T01:37:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503058 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Lenga | region = | locutors = Locutors natius: ca. 2600<ref name="census">{{Ref-web |url=https://llengua.gencat.cat/web/.content/documents/altres/arxius/aran_cens.pdf |títol=Cens lingüístic de l'aranès de 2001 |lenga=ca |url_accès=pdf |autor=Generalitat de Catalonha}}</ref> | locutors2 = ca. 2100 (2001)<ref name="census"/> | tipologia={{SVO}}, {{Lenga sillabica}} | status= [[Catalonha]] | academia = [[Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa de la Lenga Occitana|Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]<ref>{{Ref-web |url=https://dogc.gencat.cat/ca/document-del-dogc/?documentId=560046 |títol=Lei 35/2010, der 1 d'octobre, der occitan, aranés en Aran |òbra=Bulletin Oficiau dera Generalitat de Catalonha |autor=Govèrn de Catalonha}}</ref> | imatge = Occitania_aranes_map.png | carta = | ietf=oc-gascon | fam1=[[Lengas indoeuropèas|Lengües indoeuropees]] | fam2=[[Lengas italicas|Lengües italiques]] | fam3 =[[Lengas romanicas|Lengües romaniques]] | fam4 =[[Occitanoromanic|Lengües occitanoromaniques]] | fam5 =[[Occitan]] | fam6 =[[Gascon]]<ref>{{Ref-web |url=https://www.google.com/books/edition/L_occitan_gascon_en_Catalogne_espagnole/SRsnAAAAMAAJ?hl=oc |títol=L'occitan gascon en Catalogne espagnole : le Val d'Aran |an=1987 |nom=Alain |cognòm=Viaut |isbn=9782858921096 |editor=Publications de la Maison des sciences de l'homme d'Aquitaine}}</ref> | fam7 = [[Gascon pirenenc]] }} Er '''aranés''' ({{AFI-oc|araˈnes|AFI}}) ei eth nòm donat ara modalitat dera [[occitan|lenga occitana]] parlada ena [[Val d'Aran]], en [[Comunautat Autonòma de Catalonha|Catalonha]].<ref>{{Ref-web|url=https://llengua.gencat.cat/web/.content/documents/occita/expo-aranes/expo-aranes-lona.pdf|format=PDF|títol=Aranés, er occitan de Catalonha|autor=Manuel Cuyàs, Berta Rosés, Nuria Cicero|citacion=L'exposició "Aranès, l’occità de Catalunya", fa un breu recorregut per la història, les característiques i la vitalitat de l’aranès, variant de l’occità parlada a l’Aran. La seva vinculació històrica amb Catalunya ha permès preservar-ne la identitat i mantenir-hi la llengua, fet que en fa una singularitat lingüística. L’exposició presenta la història del reconeixement de l’aranès, el marc legal de protecció i l’espai humà i geogràfic en què es manifesta. L’aranès s’hi mostra com una llengua viva, amb producció cultural i present també en les noves tecnologies de la comunicació.|editor=Generalitat de Catalonha}}</ref> Aquer idiòma ei derivat deth [[Gascon pirenenc|gascon pirenèu]] que beneficie d'ua nòrma lingüistica en acòrd damb es trabalhs dera [[nòrma classica]].<ref>{{Ref-web|url=https://repositori.upf.edu/bitstream/handle/10230/16491/Treball_recerca_Ferran.pdf|format=PDF|pagina=23|títol=L'aranès i el gardiol : Estudi de dues comunitats perifèriques de l'occità|nom=Agustí|cognòm=Cavaller|editor=INS Ramon Turó|luòc=Malgrat de Mar|data=2012}}</ref><ref>{{Ref-libre |nom=Alain |cognòm=Viaut |títol=Les codes graphiques contemporains de l’occitan : le lien au politique et la leçon gasconne |colleccion=Lengas |volum=num. 86, |data=deseme de 2019}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.jornalet.com/opinion/22233/era-normativizacion-der-occitan-en-catalonha-iii|títol=Era normativizacion der occitan en Catalonha (III)|cognòm=Sans Socasau|nom=Jusèp Loís|data=19 de junh de 2024|site=jornalet.com}}</ref>[[Imatge:Europe2005 bossost-aranes1.jpg|thumb|Senhalizacion oficiau en aranés a Bossòst, [[Val d'Aran]]]] == Oficialitat der aranés == Damb era aprovacion dera Lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, es era prumèra reconeishença der aranés de part dera administracion.<ref>{{Ref-web|url=https://www.conselharan.org/ua-lengua-oficiau/|títol=Una llengua oficial|autor=Conselh Generau d'Aran|site=www.conselharan.org}}</ref> Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica, en article 7, hè referéncia ara proteccion der aranés. Eth dusau lòc, la Lei organica 6/2006, qu'aprova era reforma der Estatut d'Autonòmia de Catalonha, consistís un gran cambiament de normalizacion lingüistica, donques qu'era lengua occitana siguec oficiaument arreconeishuda en tota Catalonha.<ref>{{Ref-web|url=https://repositori.upf.edu/bitstream/handle/10230/48737/Campas_2021.pdf?sequence=1|pagina=8|títol=Anàlisi sectorial sobre la situació lingüística de l’aranès i creació d’un portal de recursos|nom=Anna|cognòm=Campàs Gasull|data=2020-2021|format=PDF|editor=Universitat Pompeu Fabra}}</ref> Er article 6, punt 5, indica: «Era lengua occitana, denominada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d’aguest territòri e ei oficiau en Catalonha, cossent damb çò qu’establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica.»<ref>{{Ref-web|url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/EtatsNsouverains/Val-d'Aran.htm|títol=Val d'Aran|òbra=L'aménagement linguistique dans le monde|editor=Universitat de Laval|nom=Jacques|cognòm=Leclerc}}</ref> == Caracteristiques der aranés == Era separacion politica der aranés avó consequéncies sus era evolucion de la lenga, com ac muisha Aitor Carrera.<ref>{{Ref-publicacion|cognòm=Carrera|nom=Aitor|editor=Universitat de Lhèida|títol=L’occità de la Vall d’Aran davant dels parlars gascons veïns. Implicacions lingüístiques de la separació política|paginas=63-96}} ([https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000215%5C00000101.pdf Legir en linha])</ref> Abantes d'aquera separacion, er aranés ère part deth gascon pirenenc que n'a es trets evolutiu a partir deth latin vulgar: * Pas de F latina a H: FERRUM> ''hèr'' * Queiguda de N intervocalica: FARINA> ''haria'' * Aparicion de A- protetica deuant de R iniciau, en tot doblar-se atau era R: ROTA> ''arròda'' * Evolucion de LL latina interiora o finau a TH: VITELLU> ''vedèth'' * LL intervocalica passe a R: BELLA> ''bèra'' * Cap de L finau de sillaba a U semivocau: SAL> ''sau'' * Metatèsi de –R: VENTRUM> ''vrente'' * Article pirenenc ''eth/era'' Es sòns trets particulars son: * Era aspiracion dera H non se hè capmès en Aran (totun, se pòt encara sénter un shinhalon a [[Canejan]] e [[Bausen]]). * Prononciacion /a/ dera -a atòna finau (tret comun tamb es parlars de [[Luishon]] e de bères vaths de [[Bigòrra]] (Asun, Ador, etc) e, en Bearn, dera Hauta Vath deth Gave de Pau. * Eth /b/ intervocalic passa a /w/ grafiat u: ''deuant'', ''víuer'' sauv [[Pujòlo]]. Aqueth biaish de prononciar ei frequent en gascon, mès la grafia la nòte tostemp v en gascon der estat francés. * Passatge en posicion finau deth diftong -ÈI a -È: ''tornarè deman''. Qu'èi un tret frequent en grop sud-orientau deth gascon (Comenge, Coserans) e en d'auti parlars gascons tanben. * Passatge en posicion finau deth diftong - ÒU a -Ò (tret compartit damb bèris parlars gascons, mès que mès de Bigòrra e deu grop sud-orientau). * Article plurau definit epicèn (qu'a era madeisha fòrma ath masculin e femenin): ''es'' . * Plurau en -es des noms en -a: ''es pèires'', coma en luishonés. * Plurau en -i des determinants, pronoms e de quauqui noms e adjetius: ''aguesti, toti.'' Aqueth tret qu'a ua origina lengadociana antiga. * AVER qu'ei eth solet auxiliar: ''a estat''. Quadre comparatiu tamb d’autes lengües romaniques <table bordercolor="#999999" cellspacing="0" cellpadding="2" width="100%" border="1"> <tr class="menuintoff"> <td> <div align="left"> <b>LATIN</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>francés</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>italian</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>castelhan</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>aragonés</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>catalan</b></div> </td> <td> <div align="center"> <b>aranés</b></div> </td> </tr> <tr> <td>FESTA</td> <td> <div align="center"> fête</div> </td> <td> <div align="center"> festa</div> </td> <td> <div align="center"> fiesta</div> </td> <td> <div align="center"> fiesta</div> </td> <td> <div align="center"> festa</div> </td> <td> <div align="center"> hèsta</div> </td> </tr> <tr> <td>LUNA</td> <td> <div align="center"> lune</div> </td> <td> <div align="center"> luna</div> </td> <td> <div align="center"> luna</div> </td> <td> <div align="center"> luna</div> </td> <td> <div align="center"> lluna</div> </td> <td> <div align="center"> lua</div> </td> </tr> <tr> <td>MELE</td> <td> <div align="center"> miel</div> </td> <td> <div align="center"> miele</div> </td> <td> <div align="center"> miel</div> </td> <td> <div align="center"> miel</div> </td> <td> <div align="center"> mel</div> </td> <td> <div align="center"> mèu</div> </td> </tr> <tr> <td>CASTELLUM</td> <td> <div align="center"> château</div> </td> <td> <div align="center"> castello</div> </td> <td> <div align="center"> castillo</div> </td> <td> <div align="center"> castiello / castiel</div> </td> <td> <div align="center"> castell</div> </td> <td> <div align="center"> castèth</div> </td> </tr> <tr> <td>ILLA</td> <td> <div align="center"> elle</div> </td> <td> <div align="center"> lei</div> </td> <td> <div align="center"> ella</div> </td> <td> <div align="center"> ela</div> </td> <td> <div align="center"> ella</div> </td> <td> <div align="center"> era</div> </td> </tr> <tr> <td>RIDERE</td> <td> <div align="center"> rire</div> </td> <td> <div align="center"> ridere</div> </td> <td> <div align="center"> reír</div> </td> <td> <div align="center"> redir</div> </td> <td> <div align="center"> riure</div> </td> <td> <div align="center"> arrir</div> </td> </tr> <tr> <td>CAPRA</td> <td> <div align="center"> chèvre</div> </td> <td> <div align="center"> capra</div> </td> <td> <div align="center"> cabra</div> </td> <td> <div align="center"> craba</div> </td> <td> <div align="center"> cabra</div> </td> <td> <div align="center"> craba</div> </td> </tr> </table> == Normativizacion der aranés == [[Fichièr:Escultura en homenatge a la llengua i cultura aranesa.JPG|vinheta|Escultura en aumenatge ara lengua e cultura aranesa a Vielha]] Er aranés ei normativizat segon era [[nòrma classica]] e unitària der [[occitan]], definida iniciaument per [[Loís Alibèrt]]. Es nòrmes deth [[Conselh de la Lenga Occitana]] son reconegudes oficiaument peth [[Conselh Generau d'Aran]] (e donques pera [[Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés]]) despús [[1999]]. Mès bèri detalhs dera adaptacion d'aquera normativa ar aranés divergissen der usatge preferenciau des autes varietats [[gascon]]es: es particularitats araneses son en teoria aplicables tanben en autes varietats de gascon, mès en practica non s'utilizen sonque en aranés, ja qu'era rèsta deth gascon preferís solucions mès unitàries. Essenciauments se tracte: * dera forma deth plurau femenin en ''-es'' en lòc dera grafia ''-as'' qu'ei mès unitària e englobanta (ja que pòt prononciar-se {{IPA|[es/ɔs/as]}} segon es parlars). Ex: ''hemnes araneses'' en lòc de ''hemnas aranesas''. * de ''u'' entre dues vocales en lòc dera grafia ''v'' qu'ei mès unitària e englobanta (poguent prononciar-se {{IPA|[w/β]}} segon es parlars). Ex: ''auer'' en lòc d'''aver''. Segon era normativa occitana, en absolut, arren non impedís qu'er aranés utilize es formes grafiques mès unitàries coma ''-as'' e ''v''. Era normativa de l'occitan, aplicada ar aranés e a quauques parlars gascons vedins, nòte bères particularitats morfologiques coma es pluraus sensibles masculins en ''-i'' (''es aranesi'' "eths aranés") e es articles pirinencs (''eth'', ''era'', ''es''; aquí ''es'' qu'ei era varianta aranesa per ''eths, eras''). == Francismes en aranés == L’aranés dispòsa d’un bon nombre de francesismes. Quauques gallicismes més o mens tipics de l’occitan local apareishen simptomaticament en eth lexic de l’ensenhament e son facilment substituibles per fòrmes autoctònes, mès ara tanben an de competir tamb ispanismes recents. Es principals francesismes son: *''creion'' o *''craion'' ('''gredon''', que pòt competir tamb *lapis), *caièr ('''quadèrn''', '''quasèrn''', que pòt competir tamb *libreta), *''estilò'' ('''estilo''', que pòt competir tamb *bolígraf), *''boèta'' ( ('''boita''', '''b(r)óstia'''), *''maishina'' ('''maquina'''), *''retrèta'' (''''retirada'''), *''grèva'' ('''cauma'''), ... Autres francesismes, o almens fòrmes suspèctes d'o èster, son pro ancians e an pro extension per èsser acceptats normativament, si cau en occitan o gascon generas: '''pompièr''' (serie ''pompèr'' en gascó), '''botjar''' (''bolegar''), '''possar''' (''botar/butar''), ''jaune'' (''cròç''; pròpri de tot eth terçon des Quate Lòcs e egemonic en occitan), ''sièta'' o ''sètia'' ('''plat'''), ''shivau'' (que bethlèu calrie considerar d'escriure damb ''ch-'', com autres casi tamb un fricatiu prepalatal iniciau d’importacion), ''palai'' ('''palais''', o '''palatz''' arcaisme), ''carròta'' ('''pastanaga'''), ''sanglièr'' ('''sanglar''' en aranés autentic), ''blu'' ('''blau'''), ... === Ispanizacion der aranés === Pr'amor dera sua pertanhença ar estat espanhòu, er aranés ei sometut a influéncies pesugues deth [[castelhan]] e deth [[catalan]]. Atau er aranés a incorporat aquestes darrères decades un arramat de neologismes meridionaus coma ''actuar'' (vs. ''agir''), ''empresa'' (vs. ''entrepresa''), ''increment'' (vs. ''aumentacion''), ''jubilacion'' (vs. retirada), ''laborau'' (vs. ''professionau''), ''matrícula'' (vs. ''inscripcion''), ''oficina'' (vs. ''burèu'', totun burèu ei un francesime) ath sòn vocabulari tecnic. I a tanben de deformacions de paraules coma ''abantes'' (abans) o ''despuès'' (dempús), e er ús d'ispanismes coma ''hasta'' (enquia). == Usatges lingüistics == Segontes es donades dera darrèra [[Enquèsta d'Usatge Lingüistics]], realizada en 2018 pera [[Generalitat de Catalonha]], ei era lengua pròpria d'un 21,4% dera populacion d'Aran,<ref>{{Ref-web|url=https://llengua.gencat.cat/web/.content/documents/dadesestudis/altres/arxius/dossier_eulp-2018_aranes.pdf|títol=Els usos lingüístics de la població de l’Aran|autor=Generalitat de Catalonha}}</ref> donques segona darrèr er espanhòu qu'ei lengua mairau de 37,7% des abitants dera Val. En tot repassar de mès a pròp es usatge, eth catalan ei lengua d'un 16,3%, eth 17% corresponen a d'autes lengües iniciaus e darrerament eth 6,9% autes combinacions de lengües. Tanben i a mès poblacion qu'a l’aranés coma lengua d’identificacion que non pas era que la a coma iniciau (24,7%) en lòc d'un 21,4% de lengua iniciau ena Val d'Aran. {|class="wikitable" style="margin: 0.5em auto;" !valign="right"| 2 e + | colspan="2" style="text-align:center;" | '''1996''' | colspan="2" style="text-align:center;" | '''2001''' | colspan="2" style="text-align:center;" | '''2013''' |- ! ! Chifres absoludes ! Percentatge ! Chifres absoludes ! Percentatge ! Chifres absoludes ! Percentatge |- | Lo comprén | 6 795 | 93,05% | 6 712 | 91,88% | 6 840 | 80,74% |- | Lo sap parlar | 4 634 | 65,85% | 4 700 | 66,24% | 4 710 | 55,61% |- | Lo sap liéger | 4 545 | 62,29% | 4 413 | 60,44% | 5 020 | 59,33% |- | Lo sap escríuer | 1 946 | 26,97% | 2 016 | 27,69% | 2 950 | 34,87% |- | colspan="5" | Hònt: IDESCAT, ''Cens lingüístic de l'aranès de 2001''<ref name="census"/> |} == Escolarisacion == Er aranés qu'ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centres d’educacion infantila e primària ena Val d'Aran. Eth curriculum der aranés ei eth conjunt d'objectius, contenguts, metòdes pedagogics e critèris d'avaluacion de cadun des nivèus, etapes, cicles, grads e modalitats deth sistèma educatiu que guiden era accion docent. Eth Conselh Generau d'Aran qu'aprovèc per unanimitat eth curriculum der aranés der ensenhament obligatòri en session plenària deth 13 de hereuèr de 1998. == Mon der audiovisuau en aranés == [[Fichièr:Qui ten era lengua ten era clau.jpg|miniatura|Pancarta reivindicativa der usatge dera lengua occitana a Vielha damb la frasa de [[Frederic Mistral]], en aranés, «Qui ten era lengua ten era clau»]] Aué ei possible d’accedir a informacion e notícies en aranés cada dia, en toti es formats: Ràdio, television, revistes, jornaus digitaus, webs e canaus institucionaus enes hilats sociaus.<ref>{{Ref-web |url=https://www.ccma.cat/aranes/ |títol=Espai de l'aranès |autor=Corporació Catalana de Mitjans Audiovisuals, SA.}}</ref> Era aufèrta en aranés de contengut informatiu enes mieis publics catalans (Catalonha Informacion, Betevé, Canau 3/24 e TV3) a guanhat visibilitat. En çò que tanh as mieis privats, cau soslinhar era constància deth canau Aran TV, de Lhèida Television. En encastre digitau se percep era alendada d’aire fresc des naues pagines informatives. I a un parelh de bulletins radiofonics informatius a trauès de "Catalonha Ràdio" quan fan es desconnexions locaus. Un d'eri se realize de 8h enquiara 9h e er aute de 12h a 12:30 h deth meddia, de deluns a diuendres toti dus. S'i a d'ahíger qu'a TV3 aufrissen dus bulletins audiovisuaus ena nòsta lengua. A deseme deth 2021 s'emet de deluns a diuendres un butlletin de 20 menutes de 15:35 enquiara 16 h de la tarde. Aguest darrèr se pòt veir en tota Catalonha. D'autra banda, ei disponible era aufèrta d'ua auta seccion que se ditz "TN comarques" e ei a compdar dera ua e mieja de la tarde e dura un quatau d'ora. En aguest darrèr cas s'emet unicaments ena Val d'Aran. Era preséncia e increment de contenguts en aranés ei deguda, en part, ara arreconeishença institucionau dera lengua e as accions de normalizacion lingüística desvolopades en Aran. Totun, era consolidacion d’aqueres politiques hèn de besonh anar mès enlà; hèr a créisher er usatge der aranés encara mès, en naui encastres e en naui supòrts informatius, en tot adaptar-se as naui tempsi e as naues tecnologies dera comunicacion. Eth nau acòrd de collaboracion entre era Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e eth Conselh Generau d’Aran (2019) ei un pas mès entà refortilhar es contenguts en aranés e apropar era realitat d’Aran en tota Catalonha, ua preséncia mès grana de notícies d’Aran en arròdes informatives en canau 3/24 e en aranés; eth doblatge de programes infantils en aranés o era creacion de seccions fixes en aranés enes webs ccma.cat e 324.cat. == Annèxes == === Ligams intèrni === * [[gascon]] * [[gascon pirenenc]] === Ligams extèrni === * [https://www.enciclopedia.cat/diccionari-der-aranes ''Diccionari der aranés''] * [http://www.gencat.cat/llengua/aranes Pagina de la Generalitat de Catalunya sobre l'aranés] * [http://www20.gencat.cat/docs/Llengcat/Documents/Altres/Arxius/normes.pdf Normes ortografiques der aranés] * [https://web.archive.org/web/20181231185252/http://ethpais.blogspot.com/ Ressorsas en aranés e sobre l'aranés] * [https://web.archive.org/web/20120819051825/http://corsi.aranes.org/ Corsi d'aranés en linha deth conselh generau d'Aran] * [https://web.archive.org/web/20070927014727/http://www.aranes.org/docs/a_aran_cens.pdf Cens linguistic der aranés de 2001. Grafics damb es principaus resultats] * [https://web.archive.org/web/20070401183357/http://www.aranes.org/docs/curr.pdf Curriculum der aranés der ensenhament obligatòri] * [https://web.archive.org/web/20090503154930/http://traductor.gencat.cat/ Lista de servicis de traduccion automatica en línia occitan aranés-catalan e occitan aranés-castelan] * [http://www.apertium.org/?id=translatetext Traductor automatic catalan-aranés e aranés-catalan] * [http://publicacions.conselharan.org/public/libros/ftp/libros/pdf_Diccionari%2520Catal%25C3%25A0-Occitan%2520def%2520beta2%2520web_201402051222019.pdf Diccionari catalan-occitan (inclutz las formas aranesas) de Patrici Pujada e Claudi Balaguer] * [https://web.archive.org/web/20060305102826/http://www.aranes.org/ Pagina sobre l'aranés, amb un extens lexic aranés-castelan-catalan-francés] {{oc}} * [http://issuu.com/asala22/docs/vocabulari_basic Vocabulari basic aranés, Conselh Generau d'Aran] * [http://en.calameo.com/books/000388685ac8d101f1fc0 ''Abracat de gramatica aranesa'', [[Joan Francés Blanc]] ] * [https://web.archive.org/web/20060906071152/http://www.edu365.com/primaria/muds/aranes/dic/index.htm Diccionari infantil catalan-aranés] * [http://h9kqkw.blu.livefilestore.com/y1pghtXilkgX6YqdRsr9hmaBHxtQ_KTGSCkxBtJmGSA-F31BoXGJtf9FaLvSH3hplvl2rYonYwKIrkyFaYCDrSTtBY8JFxqDgbu?PARTNER=WRITER Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera] * [https://web.archive.org/web/20100530093449/http://h9kqkw.blu.livefilestore.com/y1plAQ4lUaUQzXBeqZ6EkKLjMaof-NiYdFVw7nu1zNQI8qNVXjhLw2rW8_5PZFsQcE7dKSQssxnyfJnBwtbzY-r3w?PARTNER=WRITER Mai de Lexic aranés-catalan per Aitor Carrera] == Referéncies == <references/> {{Multibendèl|Portal Lengas|Portal Occitània|Portal Catalonha|Portal Euròpa}} [[Categoria:Pirenèus]] [[Categoria:Aranés (parlar)]] [[categoria:gascon (dialècte)]] kftv1t8xpmfhuda8hixrt55fhqu88as 0 4306 2503059 1959508 2026-06-19T01:56:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503059 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L''''Associacion Internacionala d'Estudis Occitans''' o '''AIEO''' es una associacion que recampa mai de quatre cents cinquanta especialistas de la [[occitan|lenga occitana]], de la literatura e de l'istòria occitanas, e mai d'autras sciéncias umanas tocant [[Occitània]]; venon de vint e cinc nacionalitats diferentas. L'institucion foguèt fondada en 1981 a [[Lièja]] en [[Belgica]]. Sa presidenta actuala, dempuèi 2014, es la filològa asturiana Rosa María Medina Granda. == Congrèsses de l'AIEO == En [[2008]], lo IX Congrès de l'AIEO se debanèt a Aquisgran (Alemanha)[https://web.archive.org/web/20070813014635/http://www.oc2008.aieo.org/]. == Presidents de l'AIEO == * [[1981]] - [[1990]]: [[Peter T. Ricketts]] * [[1990]] - [[1993]]: Q. I. M. Mok * [[1993]] - [[2005]]: [[Jòrdi Kremnitz|Georg Kremnitz]] * [[2005]] - [[2014]]: Walter Meliga * [[2014]] - : Rosa María Medina Granda ===Vejatz tanben=== * [http://www.aieo.org Sit oficial de l'AIEO] {{fr}} {{Associacions occitanas}} [[categoria:associacion occitana]] 05ck9fm66s0qh7s3z180riyzj7usjs7 0 4637 2503075 2494617 2026-06-19T04:28:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503075 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Era '''Carta Europèa des Lengües Regionaus o Minoritàries''' (en [[Occitan referencial|occitan referenciau]] '''Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias''') ei un document aprovat coma convencion peth Comitat des Ministres deth Conselh d’Euròpa ena 478ª reünion des representants des ministèris, eth dia 25 de junh de 1992 a [[Estrasborg]]. Reconeish es lengües definides coma "regionaus o minoritàries" coma expression de riquesa culturau e engatja es estats signants a hèr possible er ensenhament, en tot o en part, en aguestes lengües e tanben a poder utilizar-les ena administracion, ena justícia e enes miejans de comunicacion, entre d’auti domenis. Entrèc en vigor en aténher-se era ratificacion d’aumens cinc estats, eth prumèr dia de març de 1998. En Estat [[Espanha|espanhòu]] entrèc en vigor eth prumèr d’agost de 2001. Non ei pas ratificada peth [[França|Estat francés]]. == Ratificacions == Los Estats seguents an ratificat la carta per rapòrt a las lengas citadas : {| width="100%" |----- valign="top" | [[Alemanha]] ratificacion : 16/9/1998 * [[danés]] * [[frison (lenga)|frison]] * [[romani]] * [[sorab]] * [[bas-alemand]] (''vejatz'': [[Lengas regionalas d'Alemanha]]) [[Armenia]] ratificacion : 25/1/2002 * [[Aramèu|assirian]] * yezidi * [[Grèc modèrn|grèc]] * [[rus]] * [[curd]] [[Àustria]] ratificacion : 28/6/2001 * [[Croat de Burgenland|croat]] de Burgenland * [[eslovèn]] * [[ongrés]] * [[chèc]] * [[eslovac]] * [[romani]] [[Chipre]] ratificacion : 26/8/2002 * [[armèni]] [[Croàcia]] ratificacion : 5/11/1997 * [[italian]] * [[sèrbe]] * [[ongrés]] * [[chèc]] * [[eslovac]] * [[rutèn]] * [[ucraïnian]] [[Danemarc]] ratificacion : 8/9/2000 * [[alemand]] [[Espanha]]<ref>[https://web.archive.org/web/20111023222651/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Spain.htm Implementation of the Charter in Spain]</ref> ratificacion : 9/4/2001 * [[arabi]] * [[aragonés]] * [[aranés (parlar)]] * [[asturian]] * [[basc]] * [[berbèr]] * [[catalan]] * [[galèc]] * [[leonés]] * [[portugués]] * [[valencian]] [[Finlàndia]] ratificacion : 9/11/1994 * [[same]] * [[suedés]] [[Ongria]] ratificacion : 26/4/1995 * [[alemand]] * [[croat]] * [[romanés]] * [[sèrbe]] * [[eslovac]] * [[eslovèn]] | [[Liechtenstein]] ratificacion : 18/11/1997 [[Luxemborg (país)|Luxemborg]] ratificacion : 22/6/2005 [[Païses Basses]] ratificacion : 2/5/1996 * [[frison (lenga)|frison]] * [[limborgués]] * [[bas-saxon]] * [[romani]] * [[yiddish]] [[Norvègia]] ratificacion : 10/11/1993 * [[same]] [[Reiaume Unit]] ratificacion : 27/3/2001 * [[cornic]] * [[escocés]] * [[galés]] * [[irlandés]] * [[mannés]] * [[escòts]] ** escòts d’Ulster [[Eslovaquia]] ratificacion : 5/9/2001 * [[alemand]] * [[bulgar]] * [[croat]] * [[ongrés]] * [[polonés]] * [[romani]] * [[rutèn]] * [[chèc]] * [[ucraïnian]] [[Eslovènia]] ratificacion : 4/10/2000 * [[ongrés]] * [[italian]] * [[romani]] [[Suècia]] ratificacion : 9/2/2000 * [[finés]] * meänkieli * [[same]] [[Soïssa]] ratificacion : 23/12/1997 * [[italian]] * [[romanch]] [[Ucraïna]] ratificacion : 19/9/2005 |} == Referencias == <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Lengas regionalas o minoritàrias de França]] * [[Politica lingüistica de l'Union Europèa]] * [[Declaracion universala dels dreches lingüistics]] * [[Bilingüisme]] === Ligams extèrnes === * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20060505202538/http://www.aranes.org/docs/cartaeur_aran.pdf Carta Europèa des lengües regionaus o minoritàries] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110106022555/http://www.coe.int/T/F/Affaires_juridiques/D%E9mocratie_locale_et_r%E9gionale/Langues_r%E9gionales_ou_minoritaires/ Carta Europèa de las lengas regionalas o minoritàrias] sul sit del [[Conselh d'Euròpa]] * [http://www.eurominority.org Eurominority], lo sit de las Nacions sens Estat e de las minoritats europèas {{Portal Lengas}} [[Categoria:Drech]] [[Categoria:Politica lingüistica]] [[Categoria:Conselh d'Euròpa]] qrkhu5thlsvktbgo9p84kgd1rurzzhx 0 6170 2503068 2502851 2026-06-19T03:40:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503068 wikitext text/x-wiki {{omon|Brageirac}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Brageirac | nom2 = ''Bergerac'' | imatge = Bergerac overlooking Dordogne.JPG | descripcion = Brageirac en riba de Dordonha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bergerac2 (Dordogne).svg | escais = | region = [[Novèla Aquitània]] | ist = {{Perigòrd}} | parçan = [[Brageiragués|Brajairagués]] | departament = {{Dordonha}} ([[sosprefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Brageirac]]<br />([[capluòc]]) | canton = [[Canton de Brageirac-1|Brageirac-1]] e [[Canton de Brageirac-2|2]] | insee = 24037 | cp = 24100 | cònsol = Daniel Garrigue | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion Brageiraguesa|CA Brageiraguesa]] | gentilici = brajairat, -a | latitud = 44.85194444 | longitud = 0.483055 | alt mej = | alt mini = 12 | alt maxi = 146 | ectaras = 5 610 | km² = 56.10 }} '''Brajairac'''<ref>''Brajairac'' es confòrme a la pronóncia [brɒʦɒj'ra] (per exemple a l'entorn de [[Doma (Perigòrd)|Doma]]) e a l'etimologia ''Bracarius + acum'' segons lo toponimista [[Yves Lavalade]]. '''Brageirac''' fòrma "socializada", es erronèa.</ref> <ref>sit ''Toponimia Occitana'' https://web.archive.org/web/20120315231640/http://toponimiaoc.webs.com/24dordonha.htm</ref><ref>grafia atestada en documents ancians: https://www.guyenne.fr/Publications/Jurades_Bergerac/les_jurades_de_bergerac_t1.htm</ref> <ref>https://toponimia-perigord.forumactif.org/t11-ai-ei-per-ai-etimologic</ref> ({{IPA|[brɒtsɒj'ra]}} non local / {{IPA|[bra'zɛjra]}} local; ''Bergerac'' en [[francés]]) es una comuna [[Occitània|occitan]]a de [[Perigòrd]], situada administrativament dins lo [[departaments francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Lo gentilici popular es ''brajairat -a''{{refnec}}, al costat d'una fòrma benlèu sabenta ''[[Brageiragués|brajairagués]] -esa'', d'emplegar puslèu per designar lo parçan (o benlèu ''brajairaqués -esa'').<ref name="TdF">https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0277.jpg</ref> ==Geografia== Brajairac es bastida lo long de [[Dordonha (flume)|Dordonha]], al centre del [[Perigòrd]] purpal. [[Image:Bergeracdordogne.jpg|thumb|Las ribas de [[Dordonha (flume)|Dordonha]], en Brageirac, e lo Pont Vièlh.]] [[Imatge:Map commune FR insee code 24037.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [brazɛj’ra] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811040638/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/bergerac/BERGERAC.htm</ref>. Las fòrmas ancianas son ''Brageirac'' en 1100, ''Braiaracum'', en latin, en 1116, ''Brageyriacum'', en latin, en 1207, ''Berguerac'' en 1379 <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 53-54</ref>. L'origina del nom de ''Brageirac'' es un nom galloroman (= d'origina gallica) d'òme, ''*Bracarius'', que ven d'un nom de mestièr, ''bracarius'', « fabricant de bragas », ''braca'' en gallic <ref name = tanho/>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 73</ref>{{,}}<ref name = dord/>. Lo nom seriá identic a [[Bragairac]], mas los parlars brajairagués càmbian ''ga'' en ''ja'' coma en nòrd-occitan, tot en gardant ''ca''. D'autors an refusat l'explicacion per ''Bracarius'', coma [[Léo Fayolle]], que ne'n fasiá un equivalent de [[Berbiguièras]], del bas latin ''berbicaria'', mas dempuèi l'origina lo nom conten la sillaba iniciala ''Bra-'' e la finala ''-ac''. Autra ipotèsi dobtosa e influenciada pel nom francés exclusivament, un nom germanic ''Berger'', de ''Berg'', « montanha », emb lo sufixe ''-iacum'' <ref name = tanho/>. Lo nom es estat escrit en grafia mistraliana non normativa ''Bergeira,'' ''Bregeirac'' ([[Peiregòrd|perig.]]) o ''Brageirac'' ([[lemosin (dialecte)|b. lem.]]) ; èra escrit ''Brageyrac, Brageirac, Bragairac, [[Salh d'Escòla|Brajairac]], Bragueyrac, Bargairac'' en [[occitan ancian]]<ref name="TdF" />. [[Imatge:Bergerac_panneau_occitan.JPG|thumb|250px|left|Panèl de dintrada a Brajairac.]] ==Istòria== * Lo 24 d'agost de [[1345]], al començament de la [[Guèrra de Cent Ans]], la vila es assalhida per lo comte de Derby. * En [[1565]], lo rei de França [[Carles IX de France|Carles IX]] s'arresta dins la vila al moment de sa virada reiala ([[1564]]-[[1566]]), acompanhat de la [[Cort de França]] e dels Grands del reiaume. * Lo 17 de setembre de [[1577]] : signatura de la [[Patz de Brageirac]] entre los catolics e l'igonauds, tractat qu'acaba la sieisena guèrra de religion. * En [[1794]], las comunas de [[La Còmna]], [[La Magdalena]], [[Sent Cristòu de Mont Bazalhac]] e [[Senta Fe de las Vinhas]] fusionan amb Brageirac. ==Vinhal== Lo vinhal de Brageirac es un dels mai coneguts de França. S'espandís sus {{formatnum:12600}}&nbsp;[[ectara|ha]], compren dotze apelacions e dona entre {{formatnum:500000}}&nbsp;hl e {{formatnum:600000}}&nbsp;hl per campanha. Las dotze apelacions d'origina contra-rotlada ([[AOC]]) son : *[[Brageirac (vin)|Brageirac]] *[[Brageirac (vin)|Brageirac Rosat]] *[[Brageirac (vin)|Brageirac Sec]] *[[Brageirac (vin)|Còstas de Brageirac]] *[[Brageirac (vin)|Còstas de Brageirac Blanc]] *[[Còstas de Mont Ravel]] *[[Mont Ravel (Roge e Blanc)]] *[[Naut-Mont Ravel]] *[[Saussinhac (vin)|Saussinhac]] *[[Montbasalhac (vin)|Montbasalhac]] *[[Puèg Armand]] *[[Roseta]] ==Monuments e luòcs toristics== * [[Musèu d'Interès Nacional de Tabat]] * [[Musèu del Vin e de la Batelariá]] * [[Memorial de la Resisténcia]] * [[Musèu d'Art Sacrat]] * [[Musèu Costi]] * Estatuas de Ciranò de Brageirac (plaça de la Mirpa e novèla estatua plaça Pelissiera) [[Image:Cyrano de Bergerac (statue).jpg|thumb|left|175px|Estatua de Ciranò, plaça de la Mirpa en Brageirac.]] ==Bessonatges== Doas vilas son bessonadas coma Brageirac : * despuèi 1997 la vila de [[Repentigny (Quebèc)|Repentigny]] al sud de [[Quebèc]], rasís lo [[Lac Sent Laurenç]], dins la region de [[Lanaudière]] ; * despuèi 1998 la vila de [[Faenza]] situada al nòrd d'[[Itàlia]] en [[Emília-Romanha]], a 50 km de [[Bolonha]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=24037 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat= Jonathan Prioleaud |Partit= divèrs drecha|Qualitat= comptable}} {{Elegit |Debuta= abril de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Daniel Garrigue |Partit= divèrs drecha |Qualitat= Conselhier general del canton de Brageirac-1 (2011-2015) }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Dominique Rousseau |Partit= [[PS]] |Qualitat= Director d’establiment social, conselhier general del canton de Brageirac-1 (1998-2011), president de la CC de Brageirac Porpre (2008-2012), puèi de la comunautat d'aglomeracion brageiraguesa (2013-2016) }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Garrigue |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] puèi [[UMP]] |Qualitat= Deputat (1993-1997 e 2002-2012) }} {{Elegit |Debuta= [[1975]] |Fin= 1995 |Identitat= Michel Manet |Partit=[[PS]] |Qualitat= deputat (1978-1980), senator (1980-1998) }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1975 |Identitat= Louis Pimont |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= Deputat (1962-1968 e 1973-1975) }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 (demission) |Identitat= Henri Sicard |Partit= UNR |Qualitat= deputat (1958-1962) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== '''Comuna sola :''' {{Demografia |insee=24037 |1793=11720 |1800=8544 |1806=8665 |1821=8044 |1831=8557 |1836=9285 |1841=10102 |1846=9873 |1851=10402 |1856=10875 |1861=12116 |1866=12123 |1872=11699 |1876=13120 |1881=15042 |1886=14353 |1891=14735 |1896=15642 |1901=15936 |1906=15623 |1911=16162 |1921=17041 |1926=16593 |1931=17520 |1936=18902 |1946=22525 |1954=23622 |1962=25185 |1968=27165 |1975=27764 |1982=26832 |1990=26899 |1999=26071 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=3735 |senscomptesdobles=1962}} '''Aglomeracion :''' (17 comunas, dont 4 en Gironda) {{Demografia| 1936= 31 664| 1954= 38 509| 1962= 40 836| 1968= 44 058| 1975= 46 062| 1982= 47 624| 1990= 50 933| 1999= 50 783|}} '''Airal urban :''' (59 comunas, dont 8 en Gironda){{Demografia| 1936= 52 030| 1954= 58 808| 1962= 60 723| 1968= 63 927| 1975= 65 967| 1982= 67 899| 1990= 72 212| 1999= 72 891|}} ==Accès== *París : [[A10]] – A71 – [[A20]] – N89 – N21 *Lion : A47 – A72 – A710 – D941 – N89 – [[A89]] – [[A20]] – N89 – [[A89]] – N21 *Bordèu : N89 – [[A89]] – D709 *Tolosa : [[A62]] – D931 – N21 ==Transpòrts== *[http://www.bergerac.aeroport.fr/index.php Aeropòrt de Brageirac-Romanièras] *[https://web.archive.org/web/20060118093708/http://fr.flybe.com/ Vòls vèrs Birmingham/Southampton/Bristol] *[https://web.archive.org/web/20060207102643/http://www.ryanair.com/site/FR/?culture=FR Vòls vèrs [[Londres]]] *[http://www.voyages-sncf.com/ Viatges SNCF] == Espòrts == *Aviron : [https://web.archive.org/web/20060514184229/http://www.snbergerac.org/ l'Espòrt Nautic de Brageirac] *Escalada, alpinisme, raquetas : Associacion Esportiva de la Podrariá de Brageirac *Fotbòl : Brageirac Fot *Kendò : Associacion de las Òbras Laïcas de Brageirac *Cloncada sosmarina : Associacion Ciranò Cloncada Brageirac *Rugbi : Union Esportiva Brageirac Rugbi Valada de Dordonha *Tennis : Associacion Esportiva dels P.T.T. == Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20100821125313/http://www.ville-bergerac.com/eva/ Maison Comuna de Brageirac] *[https://web.archive.org/web/20060115083847/http://www.bergerac-tourisme.com/index.htm Ofici de Torisme de Brageirac] *[http://www.pays-de-bergerac.com/ Site Oficial del País de Brageirac en Perigòrd Purpal] *[https://web.archive.org/web/20060515113459/http://www.ville-bergerac.com/eva/rubrique.php3?id_rubrique=49 Comunautat de comunas de Brageirac purpal] *[http://www.assemblee-nationale.fr/12/tribun/fiches_id/1418.asp Ficha de Danièl GARRIGUE, cònsol de Brageirac, deputat de Dordonha] *[https://web.archive.org/web/20120511035922/http://www.cg24.fr/ Conselh General de Dordonha] *[https://web.archive.org/web/20080117181925/http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=24909 Brageirac sus lo site de l'Institut Geografic Nacional] *[http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=24037 *[http://web.archive.org/web/20080119035140/http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Bergerac Brageirac sus lo site del Quid] *[http://www.lion1906.com/Pages/ResultatProximiteCoord.php?RadLat1=0.782814106519247&RadLong1=0.00843090991494838 Comunas rasís Brageirac] *[http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=240037 Localizacion de Brageirac sus una carta de França] *[http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=44.8519444444444&longitude=.483055555555556&zoom=8 Plan de Brageirac sus Mapquest] ''I a tanben de las informacions sus los cantons [[:de:Bergerac 1 (Kanton)|Bergerac-1]] et [[:de:Bergerac 2 (Kanton)|Bergerac-2]] dins la Wikipèdia Alemanha.'' ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Elias Fonsalada]], trobador del sègle XII e/o XIII * [[Salh d'Escòla]], trobador del sègle XII e XII * [[Pakito]] (Julien Ranouil), DJ y productor musical francés ==Veire tanben== * [[Brajairagués|Brageiragués]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20160407070643/http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/28/lexic-de-patoes-de-sta-fe-la-granda/comment-page-1/#comment-350 Lexic pichon occitan-francés de [[Santa Fe la Granda]] en [[Brajairagués]]] * [https://web.archive.org/web/20170612004454/http://www.pays-de-bergerac.com/pages/occitan/toponymie/ Toponimia del país de Brajairac] ==Nòtas== <references/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Lembras]] | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Sent Laurenç de las Vinhas]] }} {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] [[Categoria:Via Lemovicensis]] [[Categoria:Comuna de Dordonha|Brageirac]] [[Categoria:Comuna de Brageiragués]] o1fq9mvtk5wncgc746hysxrnle047b6 0 10340 2503130 2460801 2026-06-19T08:25:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Saint-Dié-des-Vosges | nomcomuna2= Saint-Dié-des-Vosges | imatge=StDie88Catherale.jpg | descripcion= Catedrala de Sant-Di&eacute; | escut=Blason ville fr Saint-Die-des-Vosges (88).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saint-Dié-des-Vosges|Saint-Dié-des-Vosges]] | canton=[[Canton de]] | insee = 88413 | sitweb= [http://www.saint-die.eu www.saint-die.eu] | cp = 88100 | cònsol = [[Christian Pierret]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Déodatien(ne)s (en [[francés]]) |alt mej= 343 |longitud= 6.95 |latitud= 48.285 | alt mini = 310 | alt mej = 343 | alt maxi = 910 | km² = 46.15 }} {{tableau comm |nomcomuna=Saint-Dié-des-Vosges |region=[[Lorena (region)|Lorena]] |region ist= |escut=Blason ville fr Saint-Die-des-Vosges (88).svg|60 px]] |departament=[[Vòges (departament)|Vòges]]<br />([[sosprefectura]])| arrondiment=Saint-Dié-des-Vosges| canton= [[Capluòc]] de 2 cantons | insee= 88413 cp= 88100| gentilici= | cònsol= [[Christian Pierret]]| mandat= [[2002]]-[[2008]]| intercom= | longitud= 06° 57' 00" Est| latitud= 48° 17' 06" Nòrd| alt mej= 343 | alt mini= 310 | alt maxi= 901 | ectaras= 4 615| km²= 46,15| sens= 22 569| data-sens=[[1999]] | dens= 489 }} '''Saint-Dié-des-Vosges''' es una vila de [[França]] dins lo departament dels [[Vòges (departament)|Vòges]]. == Istòria == == Geografia == == Ensenhament superior e recèrca == Institut universitari de [[tecnologia]] : * [[Robotica]] * [[Electricitat]] * [[Electronica]] * [[Informatica]] == Personatges celèbres nascuts a Saint-Dié-des-Vosges == * [[Jean-Baptiste Jacques Augustin]], pintre * [[Jules Ferry]], ministre, cònsol de [[París]] * [[Yvan Goll]], poèta === Vilas embessonadas === * [[Arlon]] ([[Belgica]]) * [[Cattolica]] ([[Itàlia]]) * [[Crikvenica]] ([[Croàcia]]) * [[Friedrichshafen]], ([[Alemanha]]) * [[Lowell (Massachusetts)]], ([[Estats Units d'America|Estats Units]]) * [[Meckhe]] ([[Senegal]]) * [[Ville de Lorraine]] ([[Canadà]]) * [[Zakopane]] ([[Polonha]]) === Ligams extèrnes === {{Commons|Saint-Dié-des-Vosges}} * [https://web.archive.org/web/20041126114414/http://www.ville-saintdie.fr/ Saint-Dié-des-Vosges] * [https://web.archive.org/web/20100314214141/http://www.iutsd.uhp-nancy.fr/ Institut universitari de tecnologia] . ==Geografia== {{Apertium|ca}} [[Fichi&egrave;r:CapitaleMondiale.JPG|thumbnail|left|200 px|Capital de la geografia]] A 22.569 abitants ([[1999]]), una superf&iacute;cia de 46,15&nbsp;km{{sup|2}} (densitat 489 h/km2). Lo Festival internacional de geografia se cel&egrave;bra annalament a Saint-Di&eacute;-dempu&egrave;i-V&ograve;ges, "capital mondial de la geografia". {{Original|ca}} [[Fitxer:CapitaleMondiale.JPG|thumbnail|left|200 px|Capital de la geografia]] Té 22.569 habitants ([[1999]]), una superfície de 46,15&nbsp;km{{sup|2}} (densitat 489 h/km2). El Festival internacional de geografia se celebra anualment a Saint-Dié-des-Vosges, "capital mundial de la geografia". ==Istòria== {{Apertium|fr}} Vall&eacute;es E sustot de tucs rec&egrave;lent dels lu&ograve;cs de peuplement escampilhats e f&ograve;r&ccedil;a ancians. Lo arch&eacute;ologue pas i amassada pas solament dels lu&ograve;cs de peri&ograve;de [[La T&egrave;ne|lat&eacute;nienne]]. Una multitude d'indicis soslinha una pr&eacute;coce pres&eacute;ncia neol&iacute;tic e una intensificacion de l'aucupacion dels s&ograve;ls i a 5000 ans. Se lo ''forum'' o ''fanum'' seguent los autors, es-a dire lo Vi&egrave;lh-mercat sant Martin a liurat a la s|XIX|e}} qualques vestigis d'ostals solidaires adossades a remparts #que las f&ograve;ssas combl&eacute;es apr&egrave;s un incendi cap a l'an 90 n'an liurat minaria fonduts, &ccedil;&ograve; de m&egrave;s de conegut pels registres, un scenari barrat per un [[Murus Gallicus|murus gallicus]] e protegit per un rempart, es lo camp de [[camp celtique de la Bure|la Bure]] demorat en l'ep&ograve;ca [[C&egrave;ltas|gauloise]], de contunh gallo-romaine per una familha de ferri&egrave;rs e los sieus emplegats<ref name="Toul 1986"/>. Lo camp serv&iacute;s tanben longtemps de refugi de nautor, autentica [[oppidum]] a las ep&ograve;cas de disturbis e de gu&egrave;rras. A l'ep&ograve;ca gallo-romaine tardana, a equipat d'una granda estatua en portant un [[Jupiter (mythologie)|Jupiter]] en cavant &ccedil;&ograve; [[anguip&egrave;de]], una granda balise visibla de l'anciana via romaine, la ''via salinatorum''<ref name="ReferenceA"/>. [[Imatge:GlorificationD&eacute;odat.jpg|thumb|La glorification de [[Sant Di&eacute;|sant D&eacute;odat]] (B. Prot, [[1662]]).]] {{Original|fr}} Vallées et surtout collines recèlent des lieux de peuplement dispersés et très anciens. L’archéologue n’y rencontre pas seulement des sites de période [[La Tène|laténienne]]. Une multitude d'indices signale une précoce présence néolithique et une intensification de l'occupation des sols il y a 5000 ans. Si le ''forum'' ou ''fanum'' suivant les auteurs, c'est-à-dire le Vieux-marché saint Martin a livré au {{s|XIX|e}} quelques vestiges de maisons solidaires adossées à des remparts dont les fosses comblées après un incendie vers l'an 90 ont livré des minerais fondus, le plus connu par les fouilles, un plateau barré par un [[Murus Gallicus|murus gallicus]] et protégé par un rempart, est le camp de [[camp celtique de la Bure|la Bure]] habité à l’époque [[Celtes|gauloise]], puis gallo-romaine par une famille de forgerons et ses employés<ref name="ReferenceB"/>. Le camp sert aussi longtemps de refuge de hauteur, véritable [[oppidum]] aux époques de troubles et de guerres. À l’époque gallo-romaine tardive, il est équipé d’une grande statue portant un [[Jupiter (mythologie)|Jupiter]] terrassant l’[[anguipède]], une grande balise visible de l’antique voie romaine, la ''via salinatorum''<ref name="ReferenceC"/>. [[Imatge:GlorificationDéodat.jpg|thumb|La glorification de [[Saint Dié|saint Déodat]] (B. Prot, [[1662]]).]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 88413 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Christian Pierret]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 88413 |1793=5111 |1800=5346 |1806=6251 |1821=6823 |1831=7707 |1836=7906 |1841=8336 |1846=8782 |1851= |1856=9006 |1861=9554 |1866=10472 |1872=12317 |1876=14511 |1881=15342 |1886=17145 |1891=18136 |1896=21396 |1901=21481 |1906=22136 |1911=23108 |1921=20315 |1926=19389 |1931=19695 |1936=20315 |1946=15637 |1954=20952 |1962=23108 |1968=25117 |1975=25423 |1982=23759 |1990=22635 |1999=22569 |2004= |2005= |2006=21 642 |2007=21 882 |2008=21 705 |2009=21 523 |cassini=31211 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 88413 }} [[Categoria:Comuna de Canton de|Canton de]] [[Categoria:Comuna dels Vòges]] 37btr5x2lhqn3hk3e11yuyg9xa1om3n 0 10978 2503123 2344268 2026-06-19T07:54:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503123 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Pavo muticus'' | Stavenn Pavo muticus 01.jpg | <!-- inserir una legenda descriptivae de l'imatge --> | classification=COI }} {{Taxobox | embranchement | Chordata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox | òrdre | Galliformes }} {{Taxobox | familha | Phasianidae }} {{Taxobox | genre | Pavo }} {{Taxobox taxon | animal | espèce | Pavo muticus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1766]] }} {{Taxobox UICN | EN | A2cd+3cd+4cd | C2a(i) }} {{Taxobox CITES | II | 04/02/1977 }} {{Taxobox fin}} '''''Pavo muticus''''' es una [[espècia]] d'aucèl [[galliformes|gallifòrme]] de la familha dels [[Phasianidae|fasianids]]. Es originari d'[[Asia del Sud-Èst]]. Aquel [[pavon]] verd divergiguèt del [[pavon blau]] i a {{formatnum:70000}} ans. Son nom scientific significa " pavon mut ". Es tanben sonat '''Pavon verd'''. == Ligams extèrnes == * ARKive - [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ images and movies of the Green Peafowl ''(Pavo muticus)''] * [https://web.archive.org/web/20090102223759/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=286&m=0 BirdLife Species Factsheet] * [https://web.archive.org/web/20040923021628/http://www.redlist.org/search/details.php?species=16429 IUCN Red List] * [https://web.archive.org/web/20061013145138/http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=223 Red Data Book] {{commons|Pavo muticus}} [[Categoria:Pavo]] [[Categoria:Fasianid]] [[Categoria:Ausèl (nom scientific)]] 8awb2h0c2refn2u5hf4ur21nmgzw57h 0 12597 2503150 2492211 2026-06-19T09:26:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503150 wikitext text/x-wiki {{Infobox sit web | nom = Wikipèdia | lògo = [[Fichièr:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt= Eth simbèu dera Wikipèdia ei ua esfèra formada de pèces de copacap. Letres de diferents alfabets son dessenhades ena superficia de cada pèça.]]<br />[[Fichièr:Wikipedia wordmark.svg|120px|Wikipedia wordmark]] | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | tipe = Projècte d'[[enciclopèdia en linha]] e [[organizacion sense anim de lucre]] | alexa = 1.6<ref>{{ligam web|url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|títol=«Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org».|autor=Alexa Internet|lenga=en}}</ref> |aviada=[[15 de genièr]] de [[2003]]|prèmis=<div> * (15 de novembre de 2015) [[Prèmi Erasmus]] * (2015) [[Prèmi Princessa d'Astúrias de Cooperacion Internacionala]] * (2005)  [[Prèmi Grimme Online]] * (2005)  [[Prèmi de Logicial liure per Projèctes de Prestacion Sociala]] </div>|creador=[[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=Sidener>{{ligam web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|autor=Jonathan Sidener|títol=Everyone's Encyclopedia|sit=[[The San Diego Union-Tribune]]|data=15-10-2006}}</ref> |estat actual=Actiu |licéncia=[[Licéncia Creative Commons]] 4.0|luòc=[[Miami]], [[Florida]]|propietari=[[Wikimedia Foundation]]|lenga=336|comercial=non|utilizators inscrits=}} {{Wikiccionari|texte=Wikipèdia|2={{PAGENAME}}}} '''Wikipèdia''' (prononciat [''[[lengadocian|lg.]]/[[gascon|ga.]]'' wikiˈpɛðjɔ/bikiˈpɛðjɔ, ''[[provençau|pr.]]'' wikiˈpɛdjɔ/vikiˈpɛdjɔ, ''[[niçard|ni.]]/[[vivaroaupenc|va.]]'' wikiˈpɛdja/vikiˈpɛdja, ''[[auvernhat|au.]]'' wikjiˈpedjɔ/vjikjiˈpedjɔ, ''[[lemosin (dialècte)|lm.]] ''wikiˈpedjɔ/vikiˈpedjɔ], en tot realizar eth ''w'' com en [[anglés]] o ben adaptar-la ath son deth ''v'' baish e, en çò que tanh ar a finau, com en toti es casi, era pronóncia vàrie segontes eth lòc) ei ua [[basa de donades]] dreçada sus [[Internet]] e eth projècte cooperatiu que s'encargue d'aumplir-la en tot crear ua enciclopèdia liura e multilingüa. Des deth començament, ei emparada pera [[Fondacion Wikimèdia]], ua associacion sense [[anim de lucre]] qu'amie endeuant d'autri projèctes coma eth [[wikinòves]], eth [[wikispècies]], o eth [[wikiccionari]]. Eth sòn objectiu ei amassar tot eth coneishement universau e méter-lo ar avitalh de toti. Malurosament, pas toti pòden accedir ad aguest coneishement, pr'amor qu'ena planeta i a fòrça persones damb pògui recorsi e non a an eth benastre de dispausar d'un ordenador damb accès a Internet. Ath delà, fòrça govèrns an blocat er accès ara Wikipèdia. « Imaginatz un mond ont cadun auesse accès liure a tota era sabença umana. Aquerò ei çò que hèm » '''Jimmy Wales e Larry Sanger, fondadors dera Wikipèdia''' En totau a dejà mès de 19 milions d'articles, mès de tres milions des quaus son en anglés, era lengua que ne possedís mès, e {{NUMBEROFARTICLES}} son en [[occitan]], era 51au lengua damb mès articles. Es lengües wikipedianes son dejà 276. Era enciclopèdia s'escriu damb era aportacion que hèn cada dia milions de volontaris de tot eth mond. Cada dia receb mès de cinquanta milions de visites. Era Wikipèdia siguec enprincipiada en 2001 per [[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=MiliardWho>[https://web.archive.org/web/20121011174015/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html Qui son aguesti collaboradors consagradi, e autantplan obsessius dera Wikipèdia ?], lo {{data|1|2|2008}}</ref><ref name=Tancer>[https://web.archive.org/web/20120803185245/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html Guarda qui ei en tot liéger era Wikipèdia], lo {{data|1|5|2007}}</ref><ref name=Woodson>[http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0819429120070708 Wikipedia remains go-to site for online news], lo {{data|8|7|2007}}, « Era enciclopèdia en linha Wikipèdia recebec apuprètz 20 milions de visites ath long der an passat e s'a plaçat atau entre es mielhors hònts d'informacion e nòves segontes »</ref> e ara era sua escaduda ei indiscutible. Aucupe era setau posicion laguens des pagines mès liejudes der hilat ena classificacion d'[[Alexa]]<ref name="AlexaStats">[https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y Estadistiques de visites ara Wikipèdia]</ref> damb mès de 365 milions liegedors.<ref>[https://web.archive.org/web/20110811144431/http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?p=&r= Wikipedia.org Informacion sus eth portau]</ref><ref name="365M">[https://web.archive.org/web/20160409215246/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/meta/3/3a/TED2010,_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf ''Er impacte flagrant dera Wikipèdia''], de Stuart West, presentat en TED2010</ref> e a devengut un trabalh de referéncia mondiau. Des deth [[2007]] ei era enciclopèdia mès longa deth mond. '''Era Wikipèdia en occitan a''' : <div align=left style="font-size:12px; color:#271836"> Pagines : '''{{NUMBEROFPAGES}}'''<br /> Articles : '''{{NUMBEROFARTICLES}}'''<br /> Fichièrs : '''{{NUMBEROFFILES}}'''<br /> Edicions : '''{{NUMBEROFEDITS}}'''<br /> Visualizacions : '''{{NUMBEROFVIEWS}}'''<br /> Utilizaires : '''{{NUMBEROFUSERS}}'''<br /> Utilizaires actius : '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}'''<br /> Robòts : '''{{NUMBERINGROUP:bot}}'''<br /> Sysops : '''{{NUMBERINGROUP:sysop}}'''<br /> Burocrates : '''{{NUMBERINGROUP:bureaucrat}}''' </div> [[Fichièr:HNL Wiki Wiki Bus.jpg|thumb|Eth mot hawaiian ''wiki'' a dat nòm ara Wikipèdia, que vòu èster ua enciclopèdia entà cercar causes de forma rapida e briventa. Ar imatge se pòt veire eth Wiki-Wiki Bus ar aeropòrt d'[[Honolulu]], era capitau d'[[Hawaii]].]] Eth nòm ''Wikipèdia'', encunhat pes creadors dera enciclopèdia, ei fruit d'un crotzament entre eth [[mot]] ''enciclopèdia'' e era paraula [[hawaiian]]a ''[[Wikt:wiki#Hawaiian|wiki]]'', que vòu díder “brivent”/“rapid”, qu'a passat a designar ua tecnologia entara creacion de pagines [[web]] cooperatiues damb era quau ei basada era Wikipèdia. Damb aguest plantejament, cadun pòt enregistrar-se damb un nòm conegut per toti e un senhau que sonque coneisherà er usatgèr. Un còp hèt, ja pòt collaborar en projècte. Bèths utilizaires an er estatus d'administrators, es quaus an eth déuer de moderar eth projècte e intervier en casi de [[vandalisme]], pagines prepausades tà escafar e d'autri conflictes. Arron, es diuèrsi volontaris se pòden coordinar, discutir e compartir coneishements a trauèrs d'espacis de comunicacion coma era [[Wikipèdia:Tavèrna|Tavèrna]] e es pagines de discussion. Amiar endeuant un projècte cooperatiu damb volontaris de tot eth mond que non se coneishen entre eri non ei un shantièr bric aisit. Pòden aparéisher faussades e cau revisar contunhadament era [[informacion]] e apraiar aqueres causes que bères persones agen hèt per error o ben damb mala idèa, que passe sovent. A despient des mesures que met en practica era Wikipèdia tà garantir-ne era veracitat e era neutralitat deth punt d'enguarda, diuèrsi critics l'acusen sistematicament de contier errances e incoeréncies en tot sajar de hèr-le pèrder credibilitat<ref>http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php%7Ctitle=Acadèmia e Wikipèdia|work=Many 2 Many: A Group [[Blog|Weblog]]<nowiki> on Social Software|publisher=Corante |date=4 de gèr de 2005|accessdate=Revisat eth 18 de deceme de 2008|quote=[Era autora, Danah Boyd, se descriu ad era madeisha coma ua saberuda des recorsi sociaus, [...] ua estudianta de doctorat dera School of Information dera Universitat Berkeley de Califòrnia, e ua persona proplèua ara Universitat de Harvard e deth Berkman Center for Internet & Society dera Harvard Law School]}}</nowiki></ref>. Autres critiques se fondamenten en problèma deth vandalisme<ref name="Who">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement | title = Qui ac sap ? | accessdate = Campat er 11 de hereuèr de 2007|author=Simon Waldman|work=[[Guardian.co.uk]]|date=26 d'octobre de 2004}}</ref> e enes informacions ahijudes sense era seguretat que siguen totaument veraies<ref name="DeathByWikipedia">{{cite web |title=Mòrt per Wikipèdia: Es croniques deth Kenneth Lay |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |accessdate=Campat eth prumèr d'octobre de 2006 |first=Frank |last=Ahrens |publisher=The Washington Post |date=9 de junhsèga de 2007 }}</ref> . Pasmens, d'autres arrecèrques an demostrat qu'eth vandalisme se pòt combàter<ref name="MIT_IBM_study">{{cite journal|author=Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, e Kushal Dave|url=http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|title=Studying Cooperation and Conflict between Authors with History Flow Visualizations|journal=Proceedings of the [[CHI (conference)|ACM Conferéncia sus factors umans en sistèmes operatius (CHI)]]|publisher=[[ACM]] [[SIGCHI]]|id=ISBN 1-58113-702-8|pages=575–582|location=[[Vienna, Austria]]|year=2004|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 24 de gèr de 2007}}</ref><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal|author=Reid Priedhorsky, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, e John Riedl (GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, [[Universitat de Minnesota]])|title =Creacion, destruccion e valor restauradors ena Wikipèdia|journal =[[Association for Computing Machinery]] GROUP '07 conference proceedings|location =[[Ièrla de Sanibel]], [[Florida]]|date=4 d'octobre de 2007|url =http://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 13 d'octobre de 2007}}</ref>. Jonathan Dee, deth jornau ''[[The New York Times]]'',<ref name=Dee>{{cite news | url = http://www10.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=5&pagewanted=print&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin | title = All the News That's Fit to Print Out|author=Jonathan Dee|publisher = The New York Times Magazine|date=1 de junhsèga de 2007accessdate=Campat eth prumèr de deceme de 2007}}</ref> e Andrew Lih, en ''5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalisme en Linha'',<ref name=Lih>{{cite journal|author=Andrew Lih|title=Era Wikipèdia coma jornalisme participatiu : recorsi fiables ? Manières d'evaluar es recorsi informatius enes projèctes collaboratius|journal=5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalime en Linha|location=[[University of Texas – Austin]]|date=16 d'abriu de 2004|url=http://jmsc.hku.hk/faculty/alih/publications/utaustin-2004-wikipedia-rc2.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Consultat eth 13 d'octubre de 2007}}</ref> mentèren era imporatància dera Wikipèdia, non sonque coma referéncia enciclopedica, senon tanben coma hònt de nòves actualizades damb freqüéncia. Coneishètz era Wikipèdia en ua menuta liegent er article [[desplegant Wikipèdia]]. Eth nòstre projècte ei crear era enciclopèdia en lengua occitana, çò que hèm dempús eth 13 de deceme de 2003. Campatz aciu es estadistiques deth projècte en occitan [https://web.archive.org/web/20111225110239/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaOC.htm en grilhes] e [https://web.archive.org/web/20120119040131/http://www.wikistatistics.net/wiki/oc/articles/full en grafiques]. === Antecedents === Era Wikipèdia ei ua version [[electronica]] des enciclopèdies en [[papièr]], es que des de hè fòrça ans son emplegades a molti endrets deth mond entà eternizar eth coneishement. Enes prumèrs tempsi, es enciclopèdies èren escrites a man en [[papir]] o [[pergamin]]. Non siguec enquia mès tard que s'utilizèc eth papièr, mès er auenç mès important en camp des enciclopèdies e des libres en generau ei, solide, era invencion dera [[impremta]], en sègle xv. Es prumèrs passi entar emplec d'utís automatics que siguessen mielhors qu'era impremta com a miei mès brivent e practic d'accès as contengudi enciclopedics aueren luòc enes anades trenta deth sègle xx estimuladi en granda mesura peth roman de ficcion ''[[Eth cervèth deth Mond]]'' (1937), de [[H. G. Wells]]. Tanben i prenec partida era vision futurista Memex de [[Vannevar Bush]]. Aguesti pensaments se basauen en emplegar [[microfilme]]s tath magasinatge dera informacion mès arremarcable d'ua persona. Aguesta idèa tanben siguec expausada posteriorament per [[Ted Nelson]] en sòn projècte ''[[Xanadu]]'' ([[1960]]). Damb eth desrotlament d'Internet s'han produsit fòrça temptegi de crear d'enciclopèdies en linha. Eth mèstre deth movement deth [[logiciau liure]], [[Richard Stallman]], prepausèc en [[1999]] era creacion d'ua ''Enciclopèdia Liura e Universau'' e, mès tard, recebec plan emocionat era nòva dera naishença dera Wikipèdia. Des deth portau dera Fondacion deth logiciau liure se convida as usatgèrs a visitar e contribuir damb era Wikipèdia. == Istòria == [[Fichièr:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|alt=Er emblèma de Nupèdia damb er eslogan "Nupedia.com era enciclopèdia liura" de color blua. Wikipèdia ei era hilha de Nupèdia, un autre projècte enciclopedic que moric en 2003.]] Era Wikipèdia comencèc coma un projècte complementari de [[Nupèdia]], ua enciclopèdia liura en linha escrita en anglés. Era Nupèdia siguec fondada eth [[9 de març]] deth [[2000]] e ère ua seccion deth portau dera entrepresa Bomis Inc. Era Nupèdia siguec constituida cossent damb era Licéncia de Liura Documentacion deth projècte [[GNU]] e es sòns collaboradors èren saberuts causidi pera direccion dera enciclopèdia. Larry Sanger e Jimmy Wales idièren ua naua faiçon de hèr foncionar era enciclòpedia e decidèren de desestacar era Wikipèdia dera Nupèdia eth [[10 de gèr]] de [[2001]]. Com que çò que volien ère ua enciclopèdia universau entà toti, pensèren qu'era mielhor manièra ère perméter que totes es persones i poguessen collaborar volontàriament sense èster escuelhudes per arrés. Ath delà, lancèren era possibilitat de desvolopar-la en d'autres lengües. Siguèren es catalans es que demanèren insistentament que volien editar era enciclopèdia ena sua lengua, es quaus an apostat plan per era enquia auei. Dus mesi dempús neishec era prumèra Wikipèdia en ua autra lengua: era enciclopèdia en [[catalan]], entamenada eth [[21 de març]] de [[2001]]. Ei ua des edicions damb mès usatgèrs actius, mès de mila sèt cents trenta, e ei arremarcable eth ritme de creacion que pòrte. Ara a {{variables|ca|NUMBEROFARTICLES}} articles e recep ua mejana de sèt visites per segon, se place atau ara tretzau posicion. Era administracion dera enciclopèdia recebec demandes de fòrça persones que se comprometien a entamenar ua Wikipèdia ena sua lengua. Siguec tan atau qu'a finaus deth 2001 era enciclopèdia s'aufrie en dètz-e-ueit lengües diferentes. Fòrça collaboradors de Nupèdia se passèren ara Wikipèdia enes proplèus ans e anèc creishent tant en nombre d'articles coma en lengües aufertades. D'aguesta faiçon, en 2002 ère en vint-e-sies lengües, quaranta sies a finaus deth 2003 e cent seishanta ua a finaus de 2004. Encara ara se daurissen moltes edicions en naues lengües, tostemp damb eth consentiment dera direccion de Wikipèdia. [[Fichièr:EnglishWikipediaArticleCountGraph linear.png|thumb|left|alt=Grafica que mòstre era creishuda deth nombre d'articles, que se doblaue cada an enquiath 2006 e artenhec un rècord mondiau en 2007.|Ath dejós : grafica que se cèntre ena creishuda d'articles en lengua anglesa, era edicion que entesta era tièra dempús es sòns inicis.]] Es baishes en Nupèdia aumentèren enquia que despareishec completament en 2003. Toti es sòs articles se sauvèren e sigueren incorporadi ara Wikipèdia en madeish an. Eth [[20 de seteme]] de [[2004]] era Wikipèdia auie un milion d'articles en cent lengües. Cada viatge auie mès escaduda e eth [[9 de seteme]] de [[2007]] s'artenhec era chifra istorica des dus milions d'articles en anglés en tot consagrar-se coma era enciclopèdia mès longa deth mond. Superèc era [[Yongle Encyclopedia]] ([[1407]]), considerada enquia alavetz coma era mès extensa dera istòria. Curiosament siguec exactament sies cents ans dempús dera sua publicacion. Quand era revista [[Time (revista)|Time]] autregèc eth prèmi "Persona dera annada 2006" a "You", reconeishec era escaduda dera colaboracion en linha e mentèc era Wikipèdia coma un des tres exemples des servicis "Web 2.0" amassa damb es portaus [[YouTube]] e [[MySpace]]<ref name=Time2006>{{cite news| date=[[2006-12-13]]| url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1569514,00.html |title= Time arreconeish You coma persona dera annada 2006 |work=[[Time (magazine)|Time]]|format=[[World Wide Web|Web]]|publisher=Time, Inc}}</ref>. S'an emprincipiat diuersi projèctes en sistèma ''wiki'', que permet er ahigement d'informacion de faiçon dubèrta. Eth sistèma ''wiki'' ei tot simplament aquerò e era filosofia dera dubertura e eth modèu editoriau deth punt d'enguarda neutrau son uns elements pes quaus apòsten bona partida d'aguesti projèctes, mès non son pas caracteristiques intrinsiques deth ''wiki''. Per exemple, [[Wikinfo]] ei un portau web ''wiki'' que non requesís un punt d'enguarda neutrau e permet atau era arrecèrca originau. Autri projèctes inspiradi ena Wikipèdia son [[Citizendium]], [[Scholarpedia]], [[Conservapedia]], i [[Knol]] de [[Google]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7144970.stm Google entamena un projècte de sapientat], [[BBC News]], 15-12-2007. {{en}}</ref>. Se pòt comprovar en aguesti luòcs com quauqui des aspèctes fondamentaus ena Wikipèdia son abordadi de distinta faiçon, coma es politiques de revision, era arrecèrca originau e era inclusion de publicitat comerciau. Era Wikipèdia, en cambi, non met pas publicitat e sonque se manten damb dons economics desinteressadi. == Era equipa informatica == [[Fichièr:Floridaserversfront1.jpg|thumb|220px|Servidors dera Wikipèdia en [[Florida]].]] Era informacion dera Wikipèdia a besonh d'un espaci a ont magasinar-se. Es servidors son es ordinadors ont se sauve era informacion der hilat. Enquia [[2004]] era Wikipèdia emplegaue un solet servidor. Era escaduda deth projècte hec que non n'i auesse pro damb un e era chifra anèc en cheishuda, de sòrta qu'en gèr de [[2005]] n'auie trenta nau, toti plaçats en [[Florida]] ([[EUA]]). Es [[servidor]]s dera Wikipèdia empleguen eth sistèma operatiu [[Linux]] (principaument [[Ubuntu]]<ref>{{cite news|url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&taxonomyName=Servers+and+Data+Center&articleId=9116787&taxonomyId=154&pageNumber=1 |title=Era Wikipèdia simplifica era sua infraestructura informatica en tot emplegar Linux|publisher=Computerworld.com |author=Todd R. Weiss |date=9 d'octobre de 2008 (Computerworld) |accessdate=Consultat eth prumèr de noveme de 2008}}</ref><ref>{{ligam web | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20081009-wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.html| títol = Era Wikipèdia adòpte Ubuntu entath sòn còrpus computacionau| campada = 1-11-2008| editor = Arstechnica.com }}</ref>), damb bèths [[OpenSolaris]] per [[ZFS]]. En hereuèr de 2008 i auie tres-cents servidors plaçats en [[Florida]], vint-e-sies en [[Amsterdam]] ([[Païsi Baishi]]), vint-e-tres servidors dera entrepresa [[Yahoo!]] en [[Seol]]<ref name="servers">{{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers|title=Servidors de Wikimèdia a wikimedia.org|accessdate=Campat eth 16 de hereuèr de 2008}}</ref> ([[Corèa deth Sud]]). Era Wikipèdia recep entre {{formatnum:25000}} e {{formatnum:60000}} peticions cada segon, depenent dera ora deth dia<ref>"[https://web.archive.org/web/20080528011038/http://toolserver.org/~leon/stats/reqstats/reqstats-monthly.png Estadistiques wikipedianes]", Wikimèdia. Campat eth [[31 d'octobre]] de [[2008]].</ref>. Es servidors mès grandi son plaçadi enes Païsi Baishi e en Corèa e receben actuaument bona partida deth transit. Eth foncionament dera Wikipèdia depen de [[MediaWiki]], un [[logiciau]] liure e de codificacion dubèrta escrit en lengatge [[PHP]] e bastit sus ua basa de donades [[MySQL]]<ref>{{ligam web | url = http://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf| títol = Wikimedia Architecture| consulta = 27-6-2008| autor = Mark Bergman| format = PDF| editor = Wikimedia Foundation Inc. }}</ref>. Eth logiciau incorpore diuerses caracteristiques de programacion coma era possibilitat d'includir ligams, que li proporcionen eth sòn caractèr interactiu, e modèls preestablits, que permeten presentar eth contengut de faiçon egauitària. MediWiki ei jos era Licéncia publica generau ([[GPL]]) de [[GNU]] e se hè servir en toti es projèctes dera Fondacion Wikimèdia e en quaqui autri projèctes ''wiki''. === Inicis dera basa de donades === Iniciaument ère executada damb eth [[logiciau]] [[UseModWiki]], que siguec escrit en lengatge [[Perl]] per [[Clifford Adams]]. Aguest prumèr sistèma informatic dera Wikipèdia ei çò qu'òm nomente fasa I. Abans requesie eth programa [[Case]], que permetie era inclusion des ligams laguens deth tèxte. Après siguec incorporat un sistèma mès aisit tà hèr aguesta foncion que convertís en ligam eth tèxte mercat ara debuta e ara fin per dus [[gafin]]s. === Cambiaments ath logiciau === En gèr de 2002 se comencèren a efectuar diuerses mielhores en sistèma informatic dera Wikipèdia que ne cambièren completament era configuracion, ei çò qu'aperam era fasa II. Era nauetat principau d'aguesta fasa siguec er escambi de UseModWiki, eth logiciau qu'administraue era basa de donades, per [[Wiki PHP]], un programa plan diferent deth qu'i auie, atau madeish èren escrits en lengatges informatics diferenti, eth prumèr en Perl e eth nau en PHP. Era basa de donades ère alavetz de sòrta MySQL, un sistèma qu'actuaument empleguen fòrça logiciaus de bases de donades coma [[Open Office]]. En madeish an òm escambièc eth programa Wiki PHP per Media Wiki, creat per Magnus Manske. Aguest nau logiciau ère escrit en madeish còde e incorporaue diuerses mielhores en çò que hè ar autre. En junhsèga [[Lee Daniel Crocker]] mielhorèc eth logiciau Media Wiki entà hèr créisher eth sòn rendement, ua causa que fòrça usatgèrs credien de besonh. === Er emblèma === [[Fichièr:Wiki logo Nupedia.jpg|thumb|200px|Eth "Wiki logo Nupedia", prumèr emblèma dera Wikipèdia, siguec emplegat dempús es prumères setmanes deth projècte enquiath hereuèr de 2002.]] Ara debuta er imatge dera Wikipèdia ère eth [[drapèu]] nòrd-american. Era vertat ei que non s'auie decidit encara com serie aguest simbèu e er internauta Jimbo Wales metec eth drapèu sense cap d'intencion que devenguesse er emblèma deth projècte. Ara ben, aguest hèt generèc bères critiques e s'acusèc era Wikipèdia d'èster [[etnocentrisme|etnocentrica]]. Pògui dies dempús, se dessenhèc eth prumèr emblèma dera Wikipèdia, coneishut coma eth ''Wiki logo Nupedia''. Er autor deth [[dessenh]] non s'a podut identificar. S'installèc ena pagina dera enciclopèdia en [[març]] de [[2001]]. Eth dessenh en question cònste dera suberposicion d'ua frasa der escrivan e matematician anglés [[Lewis Carroll]] sus un cercle, en tot emplegar er efècte de [[uelh]] de [[peish]] tà simular ua [[esfèra]]. Era frasa ei ua mencion prenuda de ''Euclid and his Modern Rivals'' (Euclides e es sòns rivaus modèrnes) de Lewis Carroll (Prefàcia, pagina X), que ditz : {{mencion|D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau.|[[Lewis Carrol]]<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref>}} « D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau. » '''[[Lewis Carroll]]'''<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref> [[Fichièr:Wikipedia-logo.png|thumb|200px|Element grafic tiengut dempús eth maig de 2010.]] En 2003 òm acuelhec per miei d'ua votacion internacionau er usatge d'un nau emblèma. Conegut coma wikiesfèra, se tracte d'ua esfèra incompleta compausada de pèces d'un copacap damb brigalhons d'escritura de diuèrses lengües, en tot simbolizar era condicion d'obratge en construccion permanenta qu'a era Wikipèdia<ref>[http://www.nytimes.com/2007/06/25/technology/25wikipedia.html Quauques errances enes simbèus d'escritura : er emblèma dera Wikipèdia maumet eth sànscrit], [[New York Times]]. Campat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Posteriorament, òm hec bères modificacions en dessenh, coma era substitucion des brigalhons d'escritura per letres e d'autri signes de diferenti alfabèts. Òm recebec fòrça denóncies de diuèrses errances e incorreccions enes simbèus ahijudi ena wikiesfèra. Aguest hèt impulsèc diuersi editors dera Wikipèdia a daurir un debat sus era possibilitat de crear un nau imatge animada o fotorealista. Era creacion deth nau emblèma siguec ua collaboracion entre fòrça persones. Siguec remplaçat er an 2010 e ei er emblèma que coneishem ara. Era esfèra actuau ei tridimensionau e a pèces construsides damb un grand realisme. Es signes de cada pèça se comprovèren ben abans de dar er imatge per fenit. Ath delà, se cambièc era sòrta de letra dera devisa deth dejós que ditz « Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » per ua letra Linux Libertine<ref>[https://web.archive.org/web/20110728180225/http://wikimedia-es.blogspot.com/2010/06/wikipedia-renueva-su-apariencia.html Era Wikipèdia renauís era sua aparença]. 8 de junh de 2010. Blog de Wikimedia España. {{es}}</ref><ref>Jay Walsh. [http://blog.wikimedia.org/blog/2010/05/13/wikipedia-in-3d/ Era Wikipèdia en 3D]. Blòt dera Fundacion Wikimèdia. Revisat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Es dreits dera wikiesfèra apertien ara Fondacion Wikimèdia. == Caracteristiques == [[Fichièr:Wikipedia growth.png|thumb|250px|Era creishuda dera Wikipèdia aumente de mès en mès.]] [[Fichièr:Wikipedia content by subject.png|thumb|250px|Classificacion des contengudi majoritaris dera Wikipèdia en anglés en 2008.]] [[Fichièr:Comparison of percentage of edit number - IP user and registered user.png|thumb|right|240px|Comparança dera quantitat d'edicions segontes vien d'usatgèrs enregistradi o pas. Podem constatar qu'eth nombre de contribucions anomines (en blu) son mens qu'es contribucions des usatgèrs enregistradi (en iranja).]] Era devisa dera Wikipèdia ei « Era enciclopèdia liura que cadun pòt editar ». En mots deth sòn cofondador Jimmy Wales : « Eth projècte constituís un esfòrç entà crear e distribuir ua enciclopèdia liura dera mès nauta qualitat possible a totes es persones ena sua lengua. D'aguesta faiçon poiram arténher un mond ont totes es persones dera planeta agen accès liure ar ensemble de tota era sabença dera umanitat »<ref>Slashdot (2004). [http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=04/07/28/1351230 « Eth fondador dera Wikipèdia Jimmy Wales respond» ]. Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Se debana en tot hèr-se servir un logiciau ''wiki'' e compde damb un libre d'estil ont s'expausen es directritzes a seguir tà mantier ua certana qualitat e coeréncia enes articles. Ua d'aguestes directritzes ei, per exemple, qu'eth títol der artícle a d'aparéisher en gras ara prumèra frasa deth madeish. Quand cau establir naues directritzes, es utilizaires prepausen es diferentes possibilitats e ne parlen enquia arribar tà un consent. Alara, era naua decision s'includís en libre d'estil. Un estudi realizat pera revista [[Nature]] en 2007 afirmaue qu'era Wikipèdia capitaue era [[Enciclopèdia Britanica]] en qualitat<ref>Jim Giles (Deceme de 2005). [http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7070/full/438900a.html «Es enciclopèdies d'Internet mielhoren de mès en mès»]. [[Nature]] 438 (7070): pp. 900–901. doi:10.1038/438900a. PMID 16355180 {{en}}</ref>. Era Enciclopèdia Britanica arrefusèc aguesta manièra com era revista valoraue eth contengut des dues enciclopèdies<ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Pèca marrida: En tot valorar eth recent estudi sus era precision enciclopedica realizat pera revista Nature], març de 2006 {{en}}</ref>. Era revista, peth sòn biais, arresponec qu'eth sistèma de valoracion s'auie expausat esclaridament : estudiants independents analisèren ua seleccion d'articles e ne causiguèren es mielhors sense saber-ne era procedéncia<ref>[http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf?item «Encyclopaedia Britannica and Nature: a response».] Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Encara i a plan de polemica sus aguest ahèr. Eth projècte Wikipèdia a tres caracteristiques clau que ne definissen eth sòn ròtle sus eth web: # Ei ua enciclopèdia : ei a díder, un supòrt de recopilacion, magasinatge e transmission dera informacion de forma estructurada. # Ei ua ''wiki'' : atau que, damb pichones excepcions, pòt èster editada per quisevolha persona. # Eth sòn contengut ei dubèrt a toti. Eth logiciau dera Wikipèdia magazina automaticament totes es estadistiques relatiues ath sòn foncionament. Atau s'a podut comprovar qu'es contribucions anonimes son pògues en comparacion damb es que hèn es usatgèrs enregistradi. Aguest hèt ei considerat un bon senhau, pr'amor que mos indique qu'era gent s'implique en projècte sense pòur e decidís entrar en jòc. Era Universitat Carnegie Mellon e eth Palo Alto Research Center realizèren un estudi sus es grandi caletres d'articles ara Wikipèdia en anglés dempús junhsèga de 2006 enquiath mai de 2010, es resultats sigueren es que seguissen<ref name=english>Kittur, A., Chi, E. H., and Suh, B. 2009. [https://web.archive.org/web/20160413130503/http://www-users.cs.umn.edu/~echi/papers/2009-CHI2009/p1509.pdf Què i a ena Wikipèdia ? Grandi tèmes e conflictes aparegudi en tot emplegar era estructura deth caletre sociaument remercat] En marc dera 27au Conferéncia sus es Factors Umans ena Informatica (Boston, Estats Units, deth 4 ath 9 d'abriu de 2009). CHI '09. ACM, New York, NY, 1509–1512.</ref> : * [[Cultura]] e [[art]] : '''30%''' * [[Biografia|Biografies]] e personatges : '''15%''' * [[Geografia]] e luòcs : '''14%''' * [[Sociologia]] : '''12%''' * [[Istòria]] e eveniments : '''11%''' * [[Natura]] e [[psicologia]] : '''9%''' * [[Tecnologia]] i [[sciéncies aplicades]] : '''4%''' * [[Religion]] : '''2%''' * [[Santat]] : '''2%''' * [[Matematiques]] : '''1%''' * [[Pensada]] e [[filosofia]] : '''1%''' Quaqui projèctes, coma eth dera ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', o eth dera [[Nupedia]], ara abandonada, an emplegat politiques editoriaus tradicionaus e era autoria des articles sonque ère en mans de saberuts. Ocasionaument, òm trape luòcs web coma [[h2g2]] o [[everything2]] que seguissen ues normes preestablides ont es articles pòden èster redigidi sonque per cada persona de faiçon individuau. Projèctes coma eth [[Wikispècies]], [[Susning.nu]] e [[Wikinòves]] son ''wikis'' ont es articles son debanadi per nombrosi autors e non i a cap de critèri abituau de revision. Mès a diferéncia de moltes autres, eth contengut dera Wikipèdia ei jos ua licéncia liura : cadun ei autorizat a préner-lo, modificar-lo e distribuir-lo. === Contengut grafic e sonor === Eth contengut grafic e sonor dera Wikipèdia ei partejat damb es autri projèctes dera [[Fondacion Wikimèdia]], pera aguesta arrason se sauve ena pagina web de [[Wikimèdia Commons]]. S'òm vòu includir un imatge, ua musica o un vidèo en quinsevolhe des articles de Wikipèdia, Wikispècies, Wikinòves, eca, non cau sonque apondre entre cladators ''Imatge:'' e eth nòm der archiu en question. Òm pòt cercar aguest contengut laguens era pagina de Wikimèdia Commons, a ont ei classificat per categories e i a un motor d'arrecèrca entà que sigue mès facil de trapar çò qu'auetz de besonh. Ei important qu'es imatges e es enregistraments agen ua licéncia liura, pr'amor qu'era Wikipèdia non pòt botar arren que sigue proprietat de quauqu'un. Ça que la, en bèths projèctes de Wikimèdia coma era Wikipèdia anglesa, ei permetut er usatge d'illustracions damb dreits d'autor gràcies ath ''fair use'' (emplec arrasonable), arrecuelhut ena legislacion des Estats Units<ref name=fairuse>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Resolution:Licensing_policy Politiques sus es contenguts non liures de cada Wikipèdia], ''meta.wikimedia.org'' {{en}}</ref>. === Es lengües dera Wikipèdia === Era Wikipèdia represente un espaci d'expression entà fòrça lengües deth mond que per diuerses arrasons non son presentes en molti encastres. A ues lor permet mantier-se víues, e en cas d'autres autantplan recuperar-les. Actuaument era Wikipèdia s'aufrís en 276 lengües des mès de cinc mil qu'i a en mond. Cada lengua possedís ua edicion pròpria que trabalhe de faiçon independenta e sonque li cau respectar es normes basiques. Totes es Wikipèdies an d'èster : * De franc e sense publicitat * Damb volontaris que s'ajuden e trabalhen amassa * Objectives, serioses e damb un punt d'enguarda neutrau * Veraces e an d'auer ua informacion contrastada * De contengut liure, sense dreits d'autor (aciu i pòden auer d'excepcions) S'ua persona coneish ben ua lengua que non ei ena Wikipèdia e a eth temps e eth compromés de construsir-la, ac pòt sollicitar a [http://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_proposal_policy aciu]. Era administracion dera Wikimèdia ac tendrà en compde e decidirà se crea-la o non. Certanament, s'an dat casi en qu'era decision a resultat negatiua. Vejatz es [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages peticions de dubertura de projèctes wiki en naues lengües]. Pr'amor qu'ath long des ans s'an anat enprincipiant edicions en d'autres lengües e cada ua d'eres a un nombre diferent de collaboradors, totes son en estats de desvolopament ben diuersi. D'aguest biais, n'i a ues coma era anglesa, era [[alemand]]a e era [[francés|francesa]], qu'an mès d'un milion d'articles e d'autres, coma era Wikipèdia en [[chaktow]] o en [[chamoru]], qu'encara son lonh d'artenher aguesta chifra. Totun, çò mès important ei que totes es Wikipèdies trabalhen peth coneishement universau, siguen escrites ena lengua que sigue. [http://meta.wikimedia.org/wiki/Llista_de_Viquipèdies Aciu] auetz ua tièra de totes es lengües wikipedianes damb eth sòn nombre d'articles e d'usatgèrs enregistradi. === Edicion === Coma norma generau, toti es articles se pòden modificar. Ei plan aisit : sonque cau sarrar eth boton ''modifica'' plaçat ena partida superiora dera pagina. Entà crear un nau article se n'a de cercar eth nòm e, quand s'informe que encara non i a arren escrit, cau sarrar eth boton ''article'' damb letres vermelhes. Es cambiaments realizats en un article se hèn visibles de manièra instantanèa, per çò qu'ei important d'auer-lo ben revisat abans de sauva-lo. Entà començar a editar podètz consultar [http://oc.wikipedia.org/wiki/Ajuda:Primi%C3%A8rs_passes Prumèrs passi]. Se non sabetz qué editar e auetz besonh idèes, podètz anar a [[Especial:Darrièrs cambiaments]]. Ei en tot estudiar-se com estrénher era edicion d'articles entà forbingar casi de vandalisme. Ua forma ei era proteccion. Quand se considère qu'un article ei pro bon e extens, es administradors pòden protegir-lo<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html &#91;Wikide-l&#93; Bericht Gesichtete Versionen], ''lists.wikimedia.org'' {{de}}</ref> de biais que s'age de pelodir permís entà modificar-lo<ref>[http://blog.wikimedia.org/blog/2009/08/26/a-quick-update-on-flagged-revisions/ A quick update on Flagged Revisions], ''blog.wikimedia.org'' {{en}}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Flagged_protection_and_patrolled_revisions#cite_ref-7 Flagged protection and patrolled revisions], ''[[Wikipèdia en anglés]]''</ref>. Ua autra solucion que se contemple ei de proïbir era edicion as utilizaires que non s'an enregistrat. Era Wikipèdia anglesa, per exemple, non permet era creacion de naus articles ad aguesti usatgèrs<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/10312095 Era Wikipèdia introdusís eth mecanisme d'edicion entàs sues pagines], [[BBC]], 15 de junh de 2010. {{en}}</ref>. Er istoric permet de visualizar es cambiaments que s'an produsit ath long deth temps en un article determinat : s'i especifique era persona que l'a hèt e era data. Se pòt consultar exactament çò que s'a cambiat, comparar cambiaments de diferenti dies e revertir-los se siguesse de besonh. Ath delà, i a ligams tàs pagines de discussion des autors a fin de poder-s'i comunicar. A viatges se cambie eth nòm der article o se trapassa era informacion tà un autre. En aguesti casi, non se poirà veire qui ac a escrit, senon qui n'a cambiat eth nòm, car er istoric mòstre sonque es cambiaments realizats en un article nomentat d'ua manièra determinada e es renomentades escafen er istoric. Se nomente mantienença er ensemble de pretzhèts que s'encarguen de corregir es errances ortografiques, d'apraiar es tèxtes tà dar-los coeréncia, classificar-los en categories, fosionar-los, eca. Cadun pòt hèr mantienença, non cau èster administrador. Cada usatgèr dispause d'un apartat de contribucions, ont se mòstre ua tièra de totes es edicions qu'a hèt dempús que s'enregistrèc. Damb quantitats mès eleuades d'edicions òm artenh de mès en mès pruvelèges ena comunautat, coma eth dreit de vòte o d'èster escuelhut administrador. Nomentam guèrra d'edicions quand dus o mès collaboradors an de concepcions diferentes de com abordar certans articles. Alavetz, aguesti usatgèrs entren en conflicte de manièra qu'un realize un cambiament e sistematicament un autre lo revertís. Aguest fenomèn ei plan comun ena Wikipèdia e se produsís normaument en articles sus tèmes polemics coma [[China]], [[Israèl]], [[crisi economica]], [[sectarisme]], [[religion]], [[sionisme]], eca. En cas que persistisse es administradors an eth déuer de moderar-lo e cau que protegiscan er article de forma que non se poga modificar mès. Ath delà, ei comun de sauvar es dues versions de manièra qu'eth liegedor trigue la que mès li agrada. I a diuersi biaisi de collaborar ena Wikipèdia e cadun pòt hèr çò que le vage mielhor eth temps que li volgue dedicar, car es volontaris non an cap de pretzhèt assignat ne son obligadi ad arren. Òm pòt començar en tot cercar un tèma qu'agrade ath volontari. Un còp assegurat que non i a arren d'escrit sus aquerò pòt començar a cercar d'informacion en libres e, dempús, redigir eth tèma en un papièr. Ei important de non publicar'c enquia que non sigue ben revisat. Pasmens, ua faiçon fòrça efectiua de trabalhar amassa ei júnher-se en projèctes comuns : es nomentadi wikiprojèctes. Persones damb es madeishi interessi e damb talents de participar ena Wikipèdia se mèrquen quauqui objectius e se coordinen entà elaborar d'articles d'un tèma determinat. Per exemple, escríuer es articles de totes es contellacions, de toti es elements quimics, o dilhèu, de totes es sòrtes de musica. D'aguesta faiçon, era enciclopèdia se complete e creish ordenadament. Shantièrs qu'òm pòt realizar ena Wikipèdia : * Crear d'articles des deth començament : encara que non s'apregonda, damb articles cuerti ei ua bona forma d'entamenar, dempús se pòden amplir. I a gent qu'a hèt molts articles e d'autra que n'a hèt pògui mès ben hèts e enronadi d'informacion. * Amplir articles dejà existenti : tostemp i a de causes tà ahíger, completar e detalhar. {{esbòs}} Aguest bendèl se pòt méter en tot ahíger <nowiki>{{esbòs}}</nowiki>. Servís entà indicar qu'un article ei massa cuert e demanar se quauquarrés lo poderie amplir. Er article en question serà classificat automaticament ena categoria des articles tà amplir ([http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Wikip%C3%A8dia:esb%C3%B2s Categoria:Wikipèdia:esbòs]). * Corregir lingüisticament e conceptuaument : ei important que tot sigue ben escrit e sense faussades. {{Metabendèl d'avertiment | nivèl = moderat | icòna = To validate.svg | títol = L’ortografia e/o la gramatica d'aqueste article es de verificar. | tèxt = Podètz [{{SERVER}}{{localurl:{{PAGENAME}}|action=edit}} corregir] o <span class="plainlinks">[{{fullurl:{{TALKPAGENAME}}|action=edit&section=new&preload=Mod%C3%A8l:Inicializar_P%C3%A0V}} crear la discussion]. }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|||}}</includeonly><noinclude> * Apraiar er estil e er orde : era disposicion deth tèxte, es paragrafs, es seccions e era tipografia a viatges se pòden apraiar * Fusionar : de còps un madeish tèma ei debanat en dus articles diferents e serie apropriat d'amassar-los. Aperam fosion eth hèt de trigar un nòm avient per article, amassar tota era informacion de manièra coerenta e escafar es articles originaus. * Categoritzar, ahíger d'imatges e méter ligams. * [[Projècte:Traduccion/*/Demandas|Arrevirar]] articles bons escrits en autres lengües. {{Projècte:Traduccion/Lògo|Demandar una traduccion}} * [[Wikipèdia:Reciclatge|Reciclar]] : i a articles damb ua qualitat que pòt èster amplament melhorada en tot organizar-los e esclarir-los. {{De reciclar}} Es articles listats dins era categoria Wikipèdia:Reciclatge son pagines sus es quaus eth bendèl de reciclatge ei estat apausat. Hèr un reciclatge significa remodelar'c tot ath hons: ortografia, redaccion, tipografia, orde, concèptes, eca. == Normes == Era Wikipèdia quauques normes establides pes madeishi participants deth projècte. Cada edicion dera Wikipèdia adopte es sues pròpies normes, maugrat que beres ues son comunes en totes eres. Tira d'arténher un acòrd sus era aplicacion d'ua norma, toti es editors son obligadi a respectar-la. Quauques d'aguestes normes son: [[Fichièr:Wikipedia scale of justice.svg|thumb|225px|]] # Encausa dera diuersitat e nombre de participants e ideologies, provientes de toti es endrets deth mond, era Wikipèdia saja de construsir es sòns articles deth biais mès exaustiu possible. Er objectiu non ei d'escríuer d'articles des d'un sol punt d'enguarda, senon de presentar dubertament totes es posicions sus un tèma determinat. # Òm seguís un ensemble de convencions en çò que tanh ath nomentament d'articles, en tot causir preferentament era version mès comunament emplegada ena pròpia lengua. # Es discussions sus eth contengut e edicion d'un article s'an de hèr enes pagines de discussion e non sus eth madeish article. # I a un seguit de tèmes que son excludidi dera Wikipèdia, pr'amor que non constituissen concèptes estrictament enciclopedics. Per exemple, non pòt contier de definicions de diccionari (coma ara vèrbs, adjectius, eca), qu'òc se poirien trapar en [[Wikionari]]. === Neutralitat deth contengut === Era Wikipèdia non preten expressar opinions, vòu transméter eth coneishement de faiçon objectiua. Non vòu tanpòc que bères persones se senten escornades pr'amor de posicionaments politics o punts d'enguarda que contrasten damb es sues opinions formades. Per açò, en moment d'escríuer s'a d'èster çò mès concís, respectuós e objectiu possible. Se se tracte d'un tèma controvertit cau expausar totes es posicions en tot mentar hònts fiables, forbingar opinions personaus e esclarir qu'ei çò mès acceptat e es ipotèsis non provades === Licéncia des contenguts === [[Fichièr:CC BY-SA icon.svg|thumb|150px|Icona de [[CC-BY-SA]], que simbolize eth programa entà compartir era licéncia ''Creative Commons Atribution Share-Alike''.]] Era Wikipèdia ei un producte de distribucion gratuita e sense restriccions. Eth contengut textuau ei jos es licéncies [[GNU]] e [[Creative Commons]], era darrièra version dera quau s'actualizèc e aprovèc per miei d'ua votacion entre eth 12 d'abriu e eth 3 de mai de 2009<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Licensing_update/Result/ca&uselang=ca Resultats sus era actualizacion dera licéncia]. [[Fundació Wikimedia]]. Verificat eth 10 d'octobre de 2010.</ref>. Tot eth tèxte ei proprietat dera Fondacion Wikimèdia e non pòt contier arren que sigue proprietat intellectuau d'ua autra persona. === Proteccion de donades === Era Wikipèdia ei un espaci que toti pòden consultar e tostemp i a d'informacions que son tròp personaus e cau evitar de méter-les : fotografies de persones víues, adrèices personaus, nòms de familhars, eca. Certanament, era privacitat dera informacion ei autant importanta coma era prevencion deth vandalisme<ref>{{ligam web|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Pol%C3%ADtica_de_privacidad |título=Politica de privacitat |autor=Fundacion Wikimèdia |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{es}}</ref>. Creative Commons non pòt grantir toti es dreits d'imatge e violar-los representarie ua infraccion legau<ref>{{ligam web|url=http://wiki.creativecommons.org/Frequently_Asked_Questions#When_are_publicity_rights_relevant.3F |título=Quand son arremarcables es dreits publicitaris ? |autor=Creative Commons |idioma=anglés |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{Citació|Com controlam eth contengut dera enciclopèdia de biais que non se violen es dreits d'imatge des persones ?}}</ref>. Es dreits d'imatge son mausapiosi d'èster violadi en quinsevolh trabalh que contengue de tèmes umans. Cau forbingar ahíger fotografies, votz, vidèos, entretens, pèces de teatre e cançons. Entà trasméter aguesta sòrta de contengut que non vos apartengue, cau demanar permís as persones corresponentes. Aguesta ei ua obligacion diferenta e independenta dera obtenguda dera licéncia de dreits d'autor pes sòns obratges, mès pas pes subjèctes. Es licéncies Creative Commons non afècten as dreits de privacitat des subjèctes, senon des proprietaris. Un autre des shantièrs de mantienença dera Wikipèdia ei sajar d'eliminar contengut mausapiós de non respectar es dreits d'imatge<ref>{{ligam web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight/es|título=Oversight |autor=Fundación Wikimedia |fechaacceso=11 de agosto de 2010 |idioma=múltiples idiomas}}</ref>. == Critiques == Es critiques que recep contunhadament era Wikipèdia se fondamenten enes punts que seguissen: * Fisabilitat des sòns contenguts : era informacion ahijuda apareish de faiçon instantanèa e es errances demòren enquia que bèth utilizaire les detècte e rectifique<ref>Villapadierna, Ramiro (2006). [«Era Wikipèdia a es pès de hanga» http://www.abc.es/hemeroteca/historico-20-11-2006/abc/Tecnologia/wikipedia-tiene-los-pies-de-barro_15351787377.html]. Comprovat eth 2 d'octobre de 2010. {{es}}</ref>. Se non se detècten de tira, ua autra persona les pòt liéger e considerar-les coma veraies. Per açò fòrça persones méten un punt d'interrogacion s'era hònt ei era Wikipèdia. * Vandalisme : pr'amor que cadun pòt editar-la des de casa sua, tostemp i a de persones damb mala idèa que escriuen messorgues e qu'escafen talhucs de tèxte. Aguest ei un verai problèma dera Wikipèdia e se produsís de manièra contunhada. Ua des dificultats entà combáter eth vandalisme ei que cau conéisher ben eth tèma entà detectar-ne un cas : fòrça viatges passa desapercebut. Un exemple recent e paradigmatic de vandalisme massiu se produsic encausa d'ua emission dera television nòrd-americana. Eth reputat omorista [[Stephen Colbert]], animador deth programa ''The Colbert Report'', en ua seccion d'aguest programa aperada ''Wikiality''<ref>spring.newsvine.com (2006). [«Stephen Colbert causa un embolh ena Wikipèdia» http://spring.newsvine.com/_news/2006/08/01/307864-stephen-colbert-causes-chaos-on-wikipedia-gets-blocked-from-site]. Campat eth 2 d'octobre de 2010. {{en}}</ref> hè arrepresentacions a ont presenta era possibilitat de realizar diuersi cambiaments de blaga ena enciclopèdia en linha. Hec un apèl as espectaires entà cambiar er emplaçament d'estats e païsi enes definicions dera Wikipèdia, modificar era entrada ''elefant'' entà que constesse que, en torn de demenudar, era poblacion d'elefants africans s'auie triplicat. Eth resultat immediat siguec qu'es administradors auèren de blocar ua vintea d'entrades dera Wikipèdia pr'amor qu'i auien detectat modificacions inapropiades. == Qualitat == Er objectiu dera Wikipèdia ei d'auançar en quantitat de contenguts, mès tanben sustot en qualitat. Aquerò vòu díder qu'ei mès important mielhorar e completar çò qu'ei dejà escrit qu'ahíger naues informacions. Eth sagèth de qualitat wikipediana se crochete enes articles que se considèren mès complets, estructuradi, esclaridors e en definitiua ben hèts e acabats. Açò permet d'identificar-los, arrecomanar-n lectura e demostrar era qualitat dera wikipèdia ath mond. S'un wikipedian pènse qu'un article aurie d'èster considerat de qualitat pòt hèr ua proposicion d'article de qualitat. Per miei d'ua discussion e, puish, d'ua votacion òm pren ua decision. Vejatz es articles de qualitat dera Wikipèdia occitana en [[Wikipèdia:Articles de qualitat]] Meta-Wiki causic mil concèptes que considère fondamentaus ena coneishença universau, coma [[mamifer]], [[America deth Nòrd]], [[Diego Velázquez]], [[oelha]], [[Cristòu Colomb]], [[nombre]], [[Voltaire]], [[escultura]], [[adondança]], [[arc]], [[spècie miaçada]] e [[Tim Berners-Lee]]. Alavetz compde quina quantitat i a d'aguesti articles en cada edicion e concludís que wikipèdies coma era alemanda, era anglesa e era catalana los an toti. == Trabalhadors == Milenats de persones de tot eth mond editen era Wikipèdia de faiçon contunhada. I a tres sòrtes de trabalhadors : * Utilizaires anomins : entà collaborar non ei de besonh enregistrar-se. Per aguesta arrason, es collaboradors que non s'enregistren, aperadi usatgèrs anonims, apareishen identificadi pera sua [[adreiça IP]], un numèro que depen der ordenador qu'utlilizen. Coma nòrma generau, es usatgèrs anonims non an dreit de vòte ne pòden esdevier administradors. Çò mès arrecomanable ei de trabalhar enregistrat perque a fòrça auantatges. En bères edicions dera Wikipèdia lor estrenhen mès es possibilitats. Ena Wikipèdia anglesa, per exemple, non pòden crear naui articles e tant ena [[francés|francesa]] coma ena [[galèc|galèga]] non ne pòden editar. * Emplegats dera Fondacion Wikimèdia : ara madeish i a trenta-nau persones que trabalhen per Wikimèdia de manièra remunerada<ref>[https://web.archive.org/web/20110514000627/http://wikimediafoundation.org/wiki/Empleados Emplegats dera Fondacion Wikimèdia] {{en}}{{fr}}{{es}}</ref>. * [[Wikipedians]] : actuen tostemp de manièra desinteressada<ref>[https://web.archive.org/web/20200422180325/http://www.tiempodehoy.com/default.asp?idpublicacio_PK=50&idioma=CAS&idnoticia_PK=58063&idseccio_PK=614&h=090807 «Wikipèdia : era ora dera vertat»], article dera revista ''Tiempo'' (28/08/09). {{es}}</ref>. I a tres sòrtes de wikipedians : utilizaires enregistradi, bòts e administradors. === Utilizaires enregistradi === Entà esdevier wikipedian cau enregistrar-se ath projècte dera Wikipèdia. Tà hèr'c cau, en prumèr luòc, sarrar eth ligam ''crear un compte o se connectar'' plaçat ena partida superiora der ecran. Va apareisher era pagina d'identificacion ara partida superiora dera quau ditz ''encara non sètz membre ?'' Alavetz cau sarrar eth ligam ''enregistratz-vos'' plaçat a continuacion. Va aparéisher un formulari que cau aumplir damb eth nòm, aperat àlies, e causir un senhau pròpri e secrèt. Cada viatge qu'òm vòu dintrar cau identificar-se damb eth nòm e eth senhau. Er usatgèr enregistrat dispause d'un plafon ara partida superiora der ecran tà accedir a diuersi espacis : * Pagina d'utilizaire : pagina pròpria ont poirà presentar-se, descríuer eth sòn pretzhèt ena Wikipèdia e botar tota era informacion que desire. S'edite dera madeisha faiçon qu'es articles normaus. * Discussion : servís entà comunicar-se damb es autri usatgèrs. Òm pòt accedir ara discussion dera persona damb qui se volgue comunicar e pòt ahíger un comentari en tot sarrar eth boton ''+'' o eth ''modifica'' dera seccion que volgue contunhar. Se comunica ar usatgèr quand a de messatges naus. Es articles tanben dispausen d'ua pagina de discussion. S'ulitilize entà comunicar es questions relacionades damb era edicion, discutir-les e partatjar-les damb es autri volontaris. S'es letres deth boton ''discussion'' apareishen en vermelh, significa que non i a de comentaris. * Preferéncies * Contribucions : en aguest apartat i a ua tièra de totes es edicions qu'a hèt damb era ora, era data e eth nòm der article modificat. * Gésser : quand vòu partir, per seguretat le cau sarrar eth boton ''desconnectar''. De totes manières, dempús de quinze menutes d'inactivitat eth compde se barre automaticament. Damb eth temps e es edicions hètes, eth prestigi de cada usatgèr aumente de mès en mès. A partir d'un certan nombre d'edicions se les autrege eth dreit ath vòte, eth quau aumente de valor damb era antiquitat. As que pòrten dejà un certan temps sense problèmes òm les assigne era categoria d'utilizaires autoconfirmadi, çò que garantís ua confidança per part des autri usatgèrs. Atau madeish, es sues edicions apareishen ena pagina des [[Especial:Darrièrs cambiaments|darrièrs cambiaments]] damb un distintiu especiau. Ei ua mesura d'economizacion des esfòrci pes usatgèrs que se dediquen a combàter eth vandalisme de biais que poguen focalizar eth sòn shantièr en d'autres edicions. Es usatgèrs pòden crear Wikiprojèctes, grops d'editors interessadi en un tèma especific damb er objectiu de coordinar es esfòrci entà mielhorar-ne es articles entà espartir eth trabalh. Auei, i a {{NUMBEROFUSERS}} usatgèrs registradi ena Wikipèdia en occitan, ua chifra que mos pòt semblar erronèament nauta, car ei un hèt generalizat en totes es Wikipèdies que s'enregistre fòrça gent, mès ara ora dera vertat pògui i collaboren. Ei mès, s'a podut constatar qu'era majoritat non s'i inscriuen damb era intencion de participar-i, senon de profietar era pagina d'utilizaire tà introdusir d'informacion qu'ahavorise as pròpris interessi. Aguesti compdes se nomenten compdes de cogit particular<ref>{{ligam web|url=http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Cuenta_de_prop%C3%B3sito_particular |autor=Fundación Wikimedia |título=Wikipèdia : Compde de cogit particular|fechaacceso=11 de junhsèga de 2010 |idioma=diuerses lengües}}</ref>. Campatz quini usatgèrs son capables d'escríuer en occitan: [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc wikipedians natius], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-4 wikipedians damb nivèu plan bon], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-3 nivèu auançat]. Se considèren utilizaires actius aguesti qu'an realizat aumens ua edicion es darrièrs trenta dies. En març de 2011 i auie {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} collaboradors actius en occitan. Toti es usatgèrs pòden intervier enes prenudes de decision, autantplan es anonims. Aqueri que pòrten dejà un certan temps en tot collaborar an dreit de vòte. Cada usatgèr non a dreit sonque a un vòte per cada prenuda de decision. Per açò, beths uns decidissen de daurir autri compdes entà poder votar mès d'un còp. Coneishem aguesti compdes coma usatgèrs mariòta. Açò ei considerat ua manipulacion e ei completament illegau. Eth passat [[29 de noveme]] de 2009, eth jornau espanhòu ''[[El País]]'' publiquèc un article qu'afirmaue qu'era Wikipèdia auie subit ua amendrida notable d'editors en totes es versions lingüistiques pendent er an 2009 segontes es analisis der arrecercaire espanhòu [[Felipe Ortega]], deth grop ''Libresoft'', dera [[Universitat Rey Juan Carlos]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/tecnologia/investigador/espanol/centro/debate/futuro/Wikipedia/elpeputec/20091127elpeputec_5/Tes Un arrecercaire espanhòu, en cèntre deth debat sus eth futur dera Wikipèdia] Es donades de Felipe Ortega demòstren qu'era enciclopèdia subís ua amendrida notable d'editors. Era premsa internacionau los recuelh. Wikipèdia assegure qu'es donades son consistentes, mès aufrís ua analisi mès optimista. Tomás Delclós a ''[[El País]]'', 29/11/2009 {{es}}</ref> Aguesta informacion encara ei discutida e Jimmy Wales la desmentic<ref>[http://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html Jimmi Wales desmentís qu'era Wikipèdia sigue en tot pèrder milenats d'editors volontaris], Telegraph, 26-11-2009 {{en}}</ref>. Era vertat ei qu'era Wikipèdia creish e mielhora de mès en mès e açò ei possible gràcies as volontaris. === Bòts === Es bòts son es robòts dera enciclopèdia, usatgèrs automatics qu'òm pòt crear entara realizacion de diuersi shantièrs ena edicion dera wikipèdia. Cada bòt ei associat a un utilizaire, eth quau ei responsable deth sòn foncionament. Es bòts pòden corregir faussades ortografiques, méter ligams ara version d'un article en d'autres lengües, revisar edicions, fosionar articles e tota sòrta de causes. I a bòts que se dediquen ara creacion massiua d'articles, normaument esbòci<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Bot_policy Era metuda en foncionament de bòts]</ref>. Ara i a {{NUMBERINGROUP:bot}} bòts trabalhan peth projècte occitan. === Administradors === Es administradors son usatgèrs enregistradi qu'an obtengut bèths pruvelètges e s'encarguen dera administracion d'ua edicion determinada dera Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/User_groups Sòrtes d'usatgèrs]</ref>. Es administradors an eth déuer de susvelhar es autri utilizaires e es edicions qu'amien endeuant, controlar era estructura e er orde en projècte e moderar es conflictes. Es administradors son eth guidon deth projècte s'an d'assegurar, en definitiua, que tot vage ben. Es edicions de mès activitat an besonh de mès administradors. Per exemple, era Wikipèdia anglesa se servís de mès de 1780 administradors, era italiana de 103, era occitana de 5, era chinesa de 74 e era aragonesa 6 e era zulu non a cap. S'un usatgèr a besonh de qu'un administrador intervengue en bèth ahèr ac pòt demanar a [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. [[Wikipèdia:Lista dels administrators|Aciu]] auez toti es administradors dera Wikipèdia occitana. Entà saber-ne mès sus es administradors, anatz a [[Wikipèdia:Administrator]] En quauques edicions, sustot enes mès ingentes o damb mès activitat, es administradors s'especializen en pretzhèts determinadi entà agudizar eth rendement dera equipa. En aguesti casi, es administradors non assoliden pas totes es competéncies, senon bères ues depenent d'a ont focaliziguen eth sòn shantièr. Segontes era sua foncion o competéncies, podèm classificar-los en quate grops : ==== Burocrates ==== En moment de crear ua naua edicion dera Wikipèdia, apareishen uns prumèrs usatgèrs : es burocrates. Aguesta sòrta d'utilizaires an totes es competéncies possibles e es sues actuacions son es que mèrquen çò que s'a de seguir. Son es unics administradors que pòden autrejar poderatge d'administrador as usatgèrs. Es burocrates pòden cercar gent escadenta entà incorporar-se ara equipa d'administracion. A despient d'aquerò, es utilizaires enregistradi s'i pòden aufrir a [[Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator]]. Coma norma generau, es naus administradors se triguen de manièra democratica, coma se prenen era majoritat de decisions ena Wikipèdia. Alavetz pòden votar totes es persones damb dreit de vòte, que s'artenh a partir d'un certan nombre d'edicions. Entà esdevier administrador cau auer un an d'antiquitat. ==== Mautaires ==== Es mautaires s'encarguen de cercar irreguraritats e maus usatges deth projècte. An eth pruvelètge de mautar es adrèices IP, ei a díder es identitats des usatgèrs, e saber d'a ont provien e se corresponen damb autres edicions o actuacions realizades aparentament per autri perfils. D'aguest biais, es mautaires pòden detectar casi de vandalisme, de chicana enes votacions e d'utilizaires mariòta. Quand detecten bèth problèma, avertissen un autre administrador entà qu'actue. ==== Escafaires ==== Es escafaires son administradors dedicadi a revertir edicions inescadentes e escafar tèxtes o articles sancers. Son totaument justificadi a hèr aguestes actuacions e an era competéncia d'escafar articles, çò qu'es autri usatgèrs no pòden hèr. Normaument, era propòsta d'eliminacion d'un article se pòt discutir e, per tant, non s'elimine pas enquia qu'era comunautat a prenut ua decision : arron actuen es escafaires. A viatges apareishen articles clarament inapropriadi o repetidi en un autre nòm e cau, alavetz, escafar-los de tira sense dar pas a cap de discussion. ==== Bibliotecaris ==== Es bibliotecaris son capables de blocar es usatgèrs que non respècten es normes de foncionament o hèr-los pas aptes entà certanes accions, coma per exemple treir-le eth dreit de vòte. Ath delà, en casi extrèms pòden eliminar-los dera Wikipèdia. Es bibliotecaris, coma es escafaires, pòden eliminar articles == Wikiamassades == Es Wikiamassades son amassades qu'organizen es wikipedians tà assemblar-se, coneisher-se, e celebrar era escaduda deth projècte Wikipèdia. Damb eth desau aniversari dera Wikipèdia a aumentat era organizacion d'aguesta sòrta d'activitats. S'amien endeuant explicacions didactiques de difusion e guida d'usatge. Atau pòden arténher que mès gent s'ahisca ath projècte e passar bons moments ath madeish temps. === Wikiamassades celebrades === * [[19 de junhsèga]] de [[2008]] en [[Barcelona]]. * [[Octobre]] de [[2010]] en [[Badalona]]. * [[19 de decembre|19 de deceme]] de 2010 en [[Londres]]. * [[15 de genièr|15 de gèr]] de [[2011]] en [[Cuelleredo]]. * 15 de gèr de 2011 en [[Ribadeo]]. == Accès == === Wikipèdia ath mobil === Era Wikipèdia compde damb ua version web consultable a trauèrs deth [[telefòn mobil]] : [http://oc.m.wikipedia.org]. Aquerò sonque foncione damb portables damb accès tà Internet. [[Wapaedia]] ei un logiciau tà mobils que servís entà consultar e manipular era Wikipèdia de faiçon mès aisida. Ua naua apòsta dera Fondacion Wikimèdia entà dubrir-se as naues tecnologies dera comunicacion siguec eth lançament en [[agost de 2009]] d'un logiciau oficiau dera Wikipèdia entà [[iPhone]] e [[Ipod touch]]. Aguest programa ei liure, gratuit e foncione damb [[iPhone|iPhone 3 g]] o versions mès recentes<ref>[http://latercera.com/contenido/739 170866 9.shtml Wikipèdia lance un logiciau oficiau entà iPhone], lo {{data|19|agost|2009}}</ref>. Òm pòt descargar-lo en [[App Store]]. === Wikipèdia dehòra deth hilat === [[Fichièr:Kiwix 0.9 alpha1 screenshot en.png|thumb|Un article mostrat peth logicièl [[Kiwix]].]] Era Fondacion Wikimèdia distribuic era Wikipèdia en supòrt [[CD]] en [[2003]] e en [[DVD]] en [[2005]], ont s'includien es versions en [[alemand]], [[polonés]], [[portugués]] e [[anglés]]. Era organizacion de logiciau liure [[Kiwix]] s'encarguèc dera distribucion d'aguest darrièr. Atau madeish, es ordenadors sense accès a Internet pòden consultar era enciclopèdia damb era interactivitat que caracterize era Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/wikipedia_on_CD/DVD Era Wikipèdia en CD e DVD], sul site de [[Wikimedia]]</ref>. === Censura === Coma ei sabut, era censura a Internet ei ua realitat en fòrça païsi damb regims politics autoritaris. Era Wikipèdia non ei cap d'excepcion en aguest ahèr : non pòt èster consultada des de toti es endrets dera planeta. En bèri estats non ei permetuda era connexion a Internet, en d'autri era Wikipèdia ei barrada e bèths estats an decidit de censurar quauqui articles concrèts. En [[octubre]] de 2005 eth [[RPC|Govèrn Chinés]] bloquèc er accès ara Wikipèdia<ref>[https://web.archive.org/web/20120928215410/http://www.terra.es/tecnologia/articulo/html/tec15242.htm Era Wikipèdia ei dejà accessible ena China dempús d'un an de blocatge], lo {{data|17|noveme|2006}}</ref>. Un an dempús, siguec desblocada ara màger part deth territòri chinés. Encara ei blocada en [[Tibet]] e [[Falun Gong]], ues zònes ont eth regim exercís un contròu mès estricte<ref>[https://web.archive.org/web/20210411195938/https://www.clarin.com/diario/2006/10/12/sociedad/s-05104.htm Era Wikipèdia sense censura ara China], lo {{data|12|octobre|2006}}</ref>. === Projèctes fraires === Era Wikipèdia a diuersi projèctes fraires que complementen era enciclopèdia. Toti aguesti son tanben multilingües, liures, apiejadi ena tecnologia ''wiki'' e administradi pera Fondacion Wikimèdia. Aguesti son es autri projèctes dera Wikimèdia : * '''''[[Wikionari]]''''' : ei eth projècte dera Fondacion Wikimèdia entath bastiment d'un [[diccionari]] liure. Cada article ei destinat a un mot diferent a ont s'includís era definicion, exemples de frases que lo contenguen, arrepervèris, frases hètes, era etimologia e d'autri aspectes sus era paraula en era madeisha. A ua foncion complementària ara Wikipèdia, pr'amor qu'un grand nombre d'articles son destinadi ath diccionari peth sòn caractèr non enciclopedic. En fòrça lengües deth mond eth Wikionari arrepresente fòrça mès qu'aquerò, pr'amor que non dispausen de cap mès diccionari o ben es qu'an non son cap autant complets coma era informacion dejà sauvada en Wikionari. Per totes aguestes lengües eth Wikionari arrepresente ua oportunitat d'amassar e coordinar es parlants entara creacion deth sòn prumèr diccionari de faiçon dubèrta e cooperatiua. * '''''[[Wikilibres]]''''' : a coma objectiu méter ara disposicion de quinsevolha persona [[libre de tèxte|libres de tèxte]], [[Wikionari:OC:manual|manuaus]], [[caièrs]] e d'autri tèxtes [[pedagogia|pedagogics]] de contengut liure e d'accès gratuit. * '''''[[Wikiversitat]]''''' : emparada en projècte precedent, se prepausa coma ua plataforma educatiua en linha, liura e gratuita, ont ei possible de crear projèctes d'aprentissatge a quinsevolhe nivèu educatiu, participar en un grop d'aprentissatge e crear contenguts didactics coma examèns, exercicis, practiques, eca. * '''''[[Wikiarrepervèris]]''''' : ei un compendi dubèrt en linha d'arrepervèris, frases celebres, breçairòles, frases hètes e rambalhs de mots en totes es lengües includint-ne es hònts se son conegudes. * '''''[[Wikinòves]]''''' : ei ua hònt de nòves de contengut liure. * '''''[[Wikitèxti]]''''' : ei ua [[bibliotèca]] en linha a ont se trapen tota sòrta de poèmes, relats, ensagi, cançons, croniques e reportatges entà passar bons moments en tot liéger, emocionar-se e apréner. Cadun pòt ahíger tèxti dera madeisha manièra qu'enes autri projèctes. Es tèxti, totun, cau que siguen originaus e anomins o, s'an autor, an d'auer estat publicadi damb ua [[licéncia GFDL]] o trapar-se en domeni public. * '''''[[Wikimèdia Commons]]''''' : combine es mots anglesi ''media'', mediàs e ''commons'', comuns. Ei un depaus comun d'imatges e enregistraments sonors des projèctes de Wikimèdia. Abans dera sua existéncia, entà botar un archiu (imatge o son) en ua pagina d'un projècte de Wikimèdia calie cargar-la en cada ua des pagines ont auie de gésser, per çò que demoraue repetida un milenat de viatges. Wikimèdia Commons a ajudat plan a mielhorar eth rendement e er orde de Wikimèdia ath delà que permet trapar imatges e sons de mès facilitat. Tà saber-ne mès, liegètz [[Desplegant commons]]. * '''''[[Meta-Wiki]]''''' : ei un luòc de supòrt entàs projèctes dera Fondacion Wikimèdia. * '''''[[Wikiespèces]]''''' : ei un catalòg dubèrt e liure d'espècies biologiques. == Nòms alternatiui == Cada lengua a sues particularitats e eth nòm ''Wikipèdia'' (deth mot hawaiian ''wiki'') apareish en un modelhon de formes distintes. Vejatz quin an adaptat ''Wikipèdia'' es autres lengües wikipedianes : <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Bichipedia - [[:sc:|sarde]] * Biquipedia - [[:an:|aragonés]] * Uichipedia - [[:roa-rup:|aromanés]] * Uikipedias - [[:jbo:|lojban]] * Uikuepitiu - [[:cr:|cree]] * Uiquipedia - [[:ast:|asturian]] * Vicipaedia - [[:la:|latin]] * Vicipéid - [[:ga:|irlandés]] * Vichipedie - [[:fur:|furlan]] * Vikipedėjė- [[:bat-smg:|samogités]] * Vikipedio - [[:eo:|esperanto]] * Vikipedi (en majuscules VİKİPEDİ) - [[:tr:|turc]] * Vikipedija - [[:lt:|lituan]] * Vikipēdija - [[:lv:|leton]] * Vikipediya (en majuscules VİKİPEDİYA) - [[:az:|azèri]], [[:uz:|ozbèc]] * Vikipeedia - [[:et:|estonian]] * Vikipeediä - [[:fiu-vro:|võro]] * Viquipèdia - [[:ca:|catalan]] * Vuiquipèdia - [[:frp:|francoprovençau]] * Vitipetia - [[:ty:|tahitian]] * Vükiped - [[:vo:|volapük]] * WicipÆdia - [[:ang:|anglosaxon]] * Wicipedia - [[:cy:|galés]] * Wikanpodia - [[:om:|oromo]] * Wikiibíídiiya - [[:nv:|navajo]] * Wikipédia - [[:fr:|francés]], [[:pt:|portugués]], [[:hu:|ongarés]], [[:sk:|eslovac]], [[:su:|sondanés]], [[:jv:|javanés]] * Wikipedia - [[:sq:|albanés]], [[:de:|aleman]], [[:en:|anglés]], [[:eu:|basco]], [[:nds:|baish saxon]], [[:br:|breton]], [[:es:|espanhòu]], [[:co:|còrs]], [[:da:|danés]], [[:fo:|feroés]], [[:tl:|filipin]], [[:fi:|finés]], [[:gd:|gaelic escocés]], [[:gl:|galèc]], [[:nl:|neerlandés]], [[:ilo:|ilokano]], [[:id:|indonesian]], [[:ia:|interlingua]], [[:is:|islandés]], [[:it:|italian]], [[:lb:|luxemborgés]], [[:na:|nauruan]], [[:no:|norvegian]], [[:pl:|polonés]], [[:ro:|romanés]], [[:scn:|sicilian]], [[:so:|somalian]], [[:sv:|suedés]], [[:sw:|swahili]], [[:wa:|valon]], [[:chy:|cheiène]], [[:vi:|vietnamian]] * Wikipedija - [[:bs:|bosnian]], [[:hr:|croat]], [[:lt:|lituan]], [[:mt:|maltés]], [[:sh:|sèrbocroat]], [[:sl:|eslovèn]] * Wikipèdia - [[occitan]] * Wîkipediä (en majúscules WİKİPEDİÄ) - [[:tt:|tartar]] * Wikipedie - [[:cs:|chèc]], [[:nds-nl:|nedersaksisch]] * Wikipedio - [[:io:|ido]] * Wîkîpediya - [[:ku:|curd]] * Wikipediya - [[:diq:|zazaki]] * Wikipediyaa - [[:wo:|wolof]] * Wikipedy - [[:fy:|frison]] * Wikipedya - [[:ceb:|cebuano]] * Wikipesija - [[:tokipona:|toki pòna]] * wIqIpe'DIya - [[:tlh:|klingon]] * Wikipediija - [[:se:|saami septentrionau]] * Wikipēdija - [[:lv:|leton]] * Wikipedije - [[:csb:|kashubian]] * Wikipiɖia - [[:ee:|ewe]] * Wikipidiya - [[:qu:|quíchua]] * Wikkipedija - [[:ksh:|ripuarian]] * Βικιπαίδεια (Vikipaideia /vikiˈpɛðia/) - [[:el:|grèc]] * Waikipaidja - [[:got:|gotic]] * ВИКИПЕДЇѬ (Vikipediia) - [[:cu:|antic eslau eclesiastic]] * Википеди (Vikipjedi) - [[:os:|ossèt]], [[:cv:|txuvaix]] * Википедиja (Vikipedija) - [[:mk:|macedonian]], [[:sr:|sèrbe]] * Википедия (Vikipiediya) - [[:ru:|rus]], [[:kk:|kasakh]] * Википидийа/Vikipedija - [[:ce:|chechèn]] * Вікіпедія (Vikipediya) - [[:uk:|ucraïnés]] * Вікіпэдыя (Vikipiedia) - [[:be:|bielorús]] * Уикипедия (Uikipediya) - [[:bg:|bulgar]], [[:ky:|kirguís]] * ვიკიპედია (vikipedia) - [[:ka:|georgian]] * Վիքիպեդիա (vik'ipedia) - [[:hy:|armèni]] * ويكيبيديا (wīkībīdyā) - [[:ar:|arab]] * ویکیپدیا (wikipdya) - [[:fa:|persan]] * ویـکـیـپـیـڈ یـا (wikipidya) - [[:ur:|ordo]] * ܘܝܟܝܦܕܝܐ(wīkīpidyā) - [[:arc:|aramèu]] * ויקיפדיה (wikipdya) - [[:he:|ebrieu]] * ויקיפעדיע (wikipedya) - [[:yi:|jiddisch]] * ויקיפידיה(wikipidya) - [[:lad:|ladin]] * วิกิพีเดีย (wikipidiya) - [[:th:|tailandés]] * વિકિપીડિયા (vikipīḍiyā) [[:gu:|gujarati]] * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ (vikipīḍiyā) - [[:kn:|canarés]] * ވިކިޕީޑިއ - [[:dv:|divehi]] * விக்கிபீடியா - [[:ta:|tamil]] * विकिपीडिया (vikipīḍiyā) - [[:hi:|indi]], [[:mr:|maratin]], [[:sa:|sanscrit]] * వికిపీడియా (vikipīḍiyā) - [[:te:|telugu]] * উইকিপিডিয়া (uikipiḍiyā) - [[:bn:|bengalin]], [[:bpy:|Bishnupriya Manipuri]] * വിക്കിപീഡിയ (vikkipīḍia) - [[:ml:|malai]] * ဝိကိပိဒိယ (wīkīpidiya) - [[:my:|birman]] * ᏫᎩᏇᏗᏯ (wigiquediya) - [[:chr:|cherokee]] * ウィキペディア (uikipedeia) - [[:ja:|japonés]] * 위키백과 (wikibaekgwa) - [[:ko:|corean]] * ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ (wikipīḍiā)- [[:pa:|punjabin]] * 维基百科 / Wéijībǎikē - [[:zh:|chinés]] * 維基百科 - [[:zh-yue:|cantonés]] * 維基大典 - [[:zh-classical:|chinés classic]] </div> == Vejatz tanben == {{meta|Tièra de Wikipèdies}} {{Spoken Wikipedia|Wikipedia.ogg|2005-06-25}} * [[Interpedia]], un prumèr cogit entara enciclopèdia cooperatiua sus Internet * [[GNUPèdia]] * [[Nupèdia]] * [[Tièra d'enciclopèdies en linha]] {{clear}} * {{intitle|Wikipèdia}} * {{lookfrom|Wikipèdia}} == Arremèrques == {{reflist|colwidth=30em}} == Entà saber-ne mès == ;Estudis academics * {{Cite journal|first=Finn|last=Nielsen|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_8/nielsen/index.html|title=Scientific Citations in Wikipedia|journal=[[First Monday (journal)|First Monday]]|volume=12 |issue=8|month=August|year=2007|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite journal|unused_data=DUPLICATE DATA: page=88|last=Pfeil|first=Ulrike|year=2006|title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=12|issue=1|url=http://jcmc.indiana.edu./vol12/issue1/pfeil.html |accessdate=2008-12-26|doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x|page=88|coauthors=Panayiotis Zaphiris and Chee Siang Ang}} * Priedhorsky, Reid, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, and John Riedl. [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1316624.1316663 "Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia"]. Proc. GROUP 2007, doi: 1316624.131663. * {{Cite conference | first = Joseph | last = Reagle | title = Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia | booktitle = WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis | publisher = ACM | year = 2007| location = Montreal, Canada | url = http://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf | accessdate = 2008-12-26}} * {{Cite journal|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_4/wilkinson/index.html |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first=Dennis M.|last=Wilkinson |journal=First Monday|volume=12|issue=4|month=April|year=2007| accessdate=2008-02-22 |coauthor=Bernardo A. Huberman}} * {{Cite journal|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1458162## |title=Wikipedia’s Labor Squeeze and its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([http://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm a blog post by the autor]) ;Libres * {{Cite book|author=Phoebe Ayers, Charles Matthews, and Ben Yates|title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |publisher=No Starch Press |location=San Francisco |month=September |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |accessdate=2008-12-26}} * {{Cite book|last=Broughton |first=John|title=[[Wikipedia - The Missing Manual]] |publisher=O'Reilly Media |location= |month= |year=2008 |isbn=0-596-51516-2 |accessdate=2008-12-26}} (See book rev. by Baker, as listed below.) * {{Cite book| last = Broughton | first = John | title = Wikipedia Reader's Guide | publisher = Pogue Press | location = Sebastopol | year = 2008 | isbn = 059652174X }} * {{Cite book| last = Lih | first = Andrew | authorlink = Andrew Lih | title = [[The Wikipedia Revolution|The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia]] | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2009 | isbn = 978-1-4013-0371-6 }} * {{Cite book| last = Dalby | first = Andrew | authorlink = Andrew Dalby |title = [[The World and Wikipedia|The World and Wikipedia: How We are Editing Reality]] | publisher = Siduri | year = 2009 | isbn = 978-0956205209 }} * {{Cite book| last = Reagle | first = Joseph Michael Jr. | title = Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia | publisher = The MIT Press | location = Cambridge, MA | year = 2010 | isbn = 978-0-262-01447-2 }} ;Articles publicadi en revistes * [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [http://online.wsj.com/article/SB123897399273491031.html "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The online encyclopedia is fast becoming the best."] (Originally published in [[Wall Street Journal|''Wall Street Journal'' online]]&nbsp;– April 6, 2009, 8:34&nbsp;A.M. ET) * [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [http://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Accessed December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed above.) * [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/http://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–46.) ;Recorsi d'aprentissatge * [[v:wikipedia#Learning resources|Wikiversity list of learning resources]]. (Includes related courses, [[Web conferencing|Web-based seminars]], slides, lecture notes, text books, quizzes, glossaries, etc.) ;Recorsi grafics * {{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin |title=All the News That's Fit to Print Out|first=Jonathan |last=Dee|work=The New York Times Magazine |publisher=The New York Times Company |date=2007-07-01|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|last name=Balke|first name=Jeff|url=http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html|title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace|work=[[Houston Chronicle]] ([[Blog]])|date=March 2008|accessdate=2008-12-17}} * {{Cite news|first=Sarah|last=Freeman|url=http://www.yorkshirepost.co.uk/highlights?articleid=3115718 |title=Can We Really Trust Wikipedia?|date=2007-08-16|work=[[Yorkshire Post]]|publisher=yorkshirepost.co.uk|accessdate=2008-09-20}} * {{Cite news|first=Jim |last=Giles|title=Wikipedia 2.0&nbsp;– Now with Added Trust |url=http://www.newscientist.com/article/mg19526226.200|date=2007-09-20|work=[[New Scientist]] |accessdate=2008-01-14}} * {{Cite news|first=Mike |last=Miliard|title=Wikipedia Rules |url=http://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules/|publisher=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]]|date=2007-12-02|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|first=Marshall|last=Poe|authorlink=Marshall Poe|url=http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia|title=The Hive|work=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]]|date=September 2006|accessdate=2008-03-22}} * {{Cite news|first=Chris|last=Taylor|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html|title=It's a Wiki, Wiki World|date=2005-05-29|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=Time, Inc|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|url=http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist|work=[[The Economist|The Economist Web]] and [[Magazine|Print]]|date=2008-06-05|accessdate=2008-06-05|quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next? [leader].}} * [https://web.archive.org/web/20090331223832/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html Is Wikipedia Cracking Up?, The Independent, February 3, 2009] * {{Cite news|first=David|last=Runciman|url=http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog|date=2009-05-28|work=London Review of Books|accessdate=2009-06-03}} * {{Cite news|first=Michael S.|last=Rosenwald|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s entry: Road to city's Wikipedia page goes through a DuPont Circle bedroom|date=2009-10-23|work=The Washington Post|accessdate=2009-10-22}} == Ligams extèrnes == {{Ligams als projèctes fraires}} * [http://www.wikipedia.org/ Wikipedia]&nbsp;– portau multilingüe (conten toti es ligams entàs edicions dera Wikipedia en d'autres lengües) ** [[Wikipèdia:Press coverage|Press coverage of Wikipedia]] * {{Twitter|Wikipedia}} * [https://web.archive.org/web/20091203014943/http://www.dmoz.org/Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia/ Wikipedia] at the [[Open Directory Project]] * [http://www.nytimes.com/info/wikipedia/ Wikipedia] sus era Wikipèdia en ''[[The New York Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Vidèo der entreten damb Jimmy Wales en aniversari dera Wikipèdia] * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Entreten audible damb Jimmy Wales sus era Wikipèdia en generau] * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Ua expausada de Larry Sanger ena [[Universitat de Stanford]] en 2002 sus era Wikipèdia. [https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx fichièr de vidèo] e [[meta:Wikipedia and why it matters|transcripcion dera expausada]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, ua recèrca sus eth desrotlament dera intelligéncia emplegant era Wikipèdia {{Template group |list = {{Wikipedia}} {{Wikimedia Foundation}} {{Wikipedias}} }} {{Paleta|Wikimedia Foundation|Wikipèdia per nombre d'articles}} [[Categoria:Wikipèdia:esbòs]] [[Categoria:Utilizaire oc-M|Collaboradors natius]] [[Categoria:Utilizaire oc-4|Collaboradors damb plan bon nivèu d'occitan]] [[Categoria:Utilizaire oc-3|Collaboradors damb nivèu auançat]] [[Categoria:Wikipèdia]] [[Categoria:Wikimèdia]] faoymytceucry3dqd4qezfanp7nm51j 0 17065 2503018 2101873 2026-06-18T19:20:01Z Toku 7678 2503018 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | 7 500 000 <small>([[2005]])</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 16' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 17' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Comuna principala | Maluku |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} [[Kinshasa]] (ancianament '''Léopoldville''') es la capitala de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:7500000}} abitants en [[2005]]. Sa [[Aira|superficia]] totala es 9965&nbsp;km². == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] qf3slqm2i69ru93x3qexraoamxzr79k 2503019 2503018 2026-06-18T19:25:14Z Toku 7678 2503019 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} [[Kinshasa]] (ancianament '''Léopoldville''') es la capitala de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:7500000}} abitants en [[2005]]. Sa [[Aira|superficia]] totala es 9965&nbsp;km². == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] dkjodwlrph3t0ebx4brbcbwr3q4xqev 2503020 2503019 2026-06-18T19:34:59Z Toku 7678 2503020 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] h0c6ios95srwy1hmo60n6ks0n6fn88w 2503021 2503020 2026-06-18T19:35:39Z Toku 7678 2503021 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] mizscorvmukvrk9d9lroir6a3jgd2uk 2503025 2503021 2026-06-18T19:37:39Z Toku 7678 2503025 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 06ikqq6mtzapcccn9edush7p4pve31o 2503026 2503025 2026-06-18T19:39:31Z Toku 7678 2503026 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix locatiu ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 34ppol1f7h0oem8f34tehu1ontvb21j 2503027 2503026 2026-06-18T19:39:58Z Toku 7678 /* Toponimia */ 2503027 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] n5agdrgzpjqp5o0z2ug6kre270ljib9 2503028 2503027 2026-06-18T19:52:46Z Toku 7678 /* Toponimia */ 2503028 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 01n77zpu0ljptbywnejkc2cvg5bkhwx 2503030 2503028 2026-06-18T19:59:23Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503030 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] jb4en1ld02imnisk72k9v4gu522gwx1 2503031 2503030 2026-06-18T20:05:01Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503031 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma lenga comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] hp8l4kzg4e3cksh7vb3a2x5312xqysi 2503032 2503031 2026-06-18T20:06:25Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503032 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 8qzsg7acaw78sb2gavst2xxoupo4wrr 2503033 2503032 2026-06-18T20:11:20Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503033 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 93sy42rwohf2gle0z9ct9um4fmpekjs 2503034 2503033 2026-06-18T20:13:39Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503034 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] r2peeuzeelhlic8zi7f92erut30ktmm 2503036 2503034 2026-06-18T20:28:49Z Toku 7678 /* Annèxas */ 2503036 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] e2mbbflkecw8odzefxr1j3jpcnw0ym9 2503037 2503036 2026-06-18T20:50:16Z Toku 7678 /* Istòria */ 2503037 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 5n6o974y4afgs1snsirrbahgse7cwsu 2503038 2503037 2026-06-18T20:50:55Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503038 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] ixrdd49z92fv0okwdmmgqt6e700kory 2503039 2503038 2026-06-18T20:51:44Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2503039 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] k9ejif1xtvsj75i15guyqlzprf6j5es 2503040 2503039 2026-06-18T20:52:58Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2503040 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p., === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 9n50gw8fvqd3hp5lyirprk6hcxcxtnq 2503041 2503040 2026-06-18T20:53:48Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2503041 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 65s12sucdsx9panzdf71i7cot9xmuba 2503042 2503041 2026-06-18T20:54:17Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2503042 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] 3rq9jhkfq22bre2zeytrhxfi1awg6xm 2503043 2503042 2026-06-18T21:06:38Z Toku 7678 /* Geografia */ 2503043 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === [[Fichièr:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|thumb|right|Imatge satellit de la region de Kinshasa, de [[Brazaville]] e del [[Pool Maribo]] en 2003.]] Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] dq6wmnhwh785ybo15nj2c40www2j0x0 2503044 2503043 2026-06-18T21:06:54Z Toku 7678 /* Territòri e clima */ 2503044 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === [[Fichièr:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|thumb|right|Imatge satellit de la region de Kinshasa, de [[Brazzaville]] e del [[Pool Maribo]] en 2003.]] Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] mg4l9kv87t4vrscr3akgdjerb3789sv 0 20584 2503055 2492168 2026-06-19T01:17:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503055 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Infobox Escrivan | carta = ca | nom = Antoni Maria Alcover | imatge = Antioni M Alcover.jpg | talha imatge = | legenda = Antoni Maria Alcover i Sureda | nom de naissença = Antoni Maria Alcover i Sureda | nom aliàs = | data de naissença = [[2 de febrièr]] de [[1862]] | luòc de naissença = [[Manacor]] | data de decès = [[8 de genièr]] de [[1932]] | luòc de decès = [[Ciutat de Malhòrca]] | activitat = [[Poèta]], [[folclorista]], [[eclesiastic]] e [[lingüista]] | lenga = | genre = [[poesia]] e [[lingüistica]] | movement = | distincions = }} '''Antoni Maria Alcover i Sureda''', o mai popularament '''Mossèn Alcover''', qu'utilizèt tanben lo pseudonim de '''Jordi d'es Recó''' (Santa Cirga, [[Manacor]], [[2 de febrièr]] de [[1862]] - [[Ciutat de Malhòrca]], [[8 de genièr]] de [[1932]]) foguèt un capelan de las [[Islas Balearas]] a l'encòp [[escrivan]] malhorquin [[modernista]], [[lingüista]] e [[folclorista]] entre d'autras ocupacions. Ja qu'èra fòrça popular dins l'ensems dels [[Païses Catalans]] per son prètzfach en favor de la lenga catalana, lo sonèron ''apostòl de la lenga''. Las òbras màgers d'Antoni M. Alcover foguèron lo [[Diccionari català-valencià-balear]], l'''[[Aplec de Rondalles Mallorquines]]'', la ''Flexió verbal en els dialectes catalans'' e la direccion e finançament de l'edicion de las òbras de [[Ramon Llull]]. Sa contribucion foguèt essenciala per la difusion e la normativizacion de la lenga catalana e mai se cap al tard prenguèt de posicions [[Ultralocalisme|ultralocalistas]]. == Biografia == === Enfància === Antoni Maria Alcover nasquèt a Santacirga, una masada situada dins l'airal de Manacor e pas gaire alunhada de [[Portocristo]], lo jorn de la [[Candelosa]] en 1862 dins un familha de pageses amonedats. Sos parents, Antoni Alcover e Catalina Sureda, li donèron una educacion tradicionala fòrça marcada per la religion catolica e inspirada pel [[carlisme]]. Son oncle, lo capelan Pere Josep Alcover, aguèt tanben una influéncia e pes important dins sa formacion intellectuala durant sa joventut, que li inculquèt una vision tradicionalista e quasiment integrista tant a nivèl religiós que politic. Se sap pas grand causa de l'enfància d'Alcover manca qu'anèt a l'escòla d'en Fosc quand aviá 9 ans e que recebèt de corses de latin e de fisica entre sos 12 e 15 ans. === Formacion e carrièra eclesiastica === En 1877, quand aviá pas que 15 ans, foguèt mandat a Palma per estudiar dins lo seminari de Sant Pere. S'i interessèt d'ora a la literatura e a la lenga catalana, e a partir de 1880 escriguèt d'articles dins la premsa del país e aital obtenguèt sos primièrs prèmis literaris. Son oncle collaborèt grandament al creis de sa cultura, que li forniguèt una granda quantitat de libres, sovent de teologia mas tanben los classics de las literaturas francesa, espanhòla o italiana. Sas primièras manifestacions d'interès per la lingüistica apareguèron clarament en mai de 1882, a l'edat de 21 ans, quand mandèt al setmanièr local ''La Ignorància'' per un concors, un trabalh sonat "Mostra de Diccionari Mallorquí: anar, dur i fer" que conteniá una granda quantitat d'expressions. Qualques ans mai tard, en 1888 Alcover foguèt nomenat professor d'istòria eclesiastica del seminari, e aprèp se diplomèt en [[teologia]] e en drech canonic. Lo 13 d'abril de 1900 se moriguèt la maire d'Alcover. === Alcover e la dialectologia === En 1904 coneguèt un romanista alemand de l'[[Universitat de Halle]], [[Bernhard Schädel]], qu'èra vengut a Malhòrca per estudiar lo catalan local que ne publicariá puèi l'an seguent un estudi dialectal ''Mundartliches aus Mallorca''. Aquel encontre marquèt la debuta d'una cooperacion que deviá donar un vam considerable a l'estudi de la lenga catalana e sa difusion. Al contacte del dialectològ alemand, Alcover, desirós de melhorar sa formacion lingüistica, faguèt tres viatges a l'estrangièr que li permetèron de conéisser las figuras màgers de la lingüistica e de la romanistica de son temps: lo lingüista soís creador de l'[[Atlas Linguistique de la France]], [[Jules Gilliéron]], l'[[abat Rousselot]] un fonetician francés, Gauchat, Jud, Salvioni, Guarnerio, Crescini, Zanardelli, Lovarini e [[Clemente Merlo]]. Durant l'estiu de 1906, Alcover, en companhiá de Schädel, visitèt 52 localitats de [[Rosselhon]] e de la part occidentala de Catalonha per compilar sos dietaris. En 1911 es nomenat president de la Seccion Filologica de l'[[Institut d'Estudis Catalans]] que ven tot bèl just d'èsser fondada. En 1908 la ruptura amb l'IEC èra ja consomada. === La dissidéncia lingüistica === L'alunhament d'Alcover foguèt prononciat clarament dins un manifèst que lo capelan publiquèt dins lo Bolletí junh-setembre de 1908. Lo tèxt polemic, sonat ''An els Srs. Diputats del Principat i a tots els amadors de la llengua catalana'', èra un escrich longàs que s'espandissiá sus 81 paginas en far un resumit de tots sos esfòrces e de las dificultats qu'aviá agut al sen de l'IEC. Seguiguèron puèi cinc autres manifèstes. === L'elaboracion del ''Diccionari català-valencià-balear'' === En 1917, aguèt coma estudiant al seminari, un jove escolan de 14 ans originari de [[Ciutadella]], [[Francesc de Borja Moll]], que foguèt impressionat pel carisme e las coneissenças del capelan. Ne faguèt lèu un de sos collaboradors dins l'elaboracion del diccionari qu'èra tot just a començar. Lo discípol venguèt lèu lo principal collaborador d'Alcover e contunhèt aprèp la mòrt del mossèn la continuacion e publicacion dels 10 volums del [[Diccionari català-valencià-balear]], que per aquesta rason es sonat popularament “L’Alcover-Moll”. [[Fichièr:Monument to Antoni M. Alcover, Manacor.jpg|thumb|250px|Monument en omenatge a Alcover a Manacor]] ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20061218180213/http://www.manacor.org/cultura/alcover/inici.ct.html Fundació Pública Antoni M. Alcover] *[https://web.archive.org/web/20040826061207/http://dcvb.iecat.net/ Diccionari Català-Valencià-Balear en línia] *[https://web.archive.org/web/20060826234652/http://mnm.uib.es/movlit/autor.php?autor=35 Els moviments literaris contemporanis. Govern Balear] *[https://web.archive.org/web/20060430111333/http://www.caib.es/conselleries/educacio/dgpoling/user/alcover/pdf/biografia.pdf Biografia] *[https://web.archive.org/web/20070206111608/http://www.uni-tuebingen.de/romanistik/zfk/alcovermoll.htm "La metodologia de l’enquesta dialectal d’A. M. Alcover i de F. de B. Moll aplicada a La flexió verbal en els dialectes catalans"], ''Zeitschrift für Katalanistik'' 14 (2001), p. 98-127. *[https://web.archive.org/web/20080704153023/http://www.tvcatalunya.com/historiesdecatalunya/personatges/per102814263.htm Istòrias de Catalonha] *[http://www2.iecat.net/gc/digitalAssets/2514_AMAlcoveriSureda.pdf Semblança biografica d'Antoni M. Alcover. Joan Veny i Clar, Institut d'Estudis Catalans] *[http://dgpoling.caib.es/user/menuweb/centenari/plafons/Panel05.pdf Fragment del discors inaugural d'Antoni M. Alcover pel Congrés Internacional de la Llengua Catalana] *[https://web.archive.org/web/20081011160226/http://www.tvcatalunya.com/historiesdecatalunya/documents/doc102814929.htm Calaixera de mossèn Antoni M. Alcover. Històries de Catalunya] *[https://web.archive.org/web/20120905003128/http://personales.ya.com/muntanya/textos/alcover1.htm Antologia del Dietari de l'excursion filologica de 1906] [[Categoria:Naissença en 1862|Alcover i Sureda]] [[Categoria:Decès en 1932|Alcover i Sureda]] [[Categoria:Escrivan balear|Alcover i Sureda]] [[Categoria:Lingüista balear|Alcover i Sureda]] agj5o2r1vhhxf5ickpc6iwakgrscy0k 0 21286 2503090 2491065 2026-06-19T05:58:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician |carta=Cuba | nom = Fidel Castro | imatge = Fidel Castro2.jpg | legenda = Fidel Castro en 2003. | foncion1 = [[Lista dels presidents de Cuba|President del Conselh d'Estat de la Republica de Cuba]] | a partir del foncion1 = [[2 de decembre]] de [[1976]] | fins al foncion1=[[24 de febrièr]] de [[2008]] | predecessor 1 = [[Osvaldo Dorticós]] | successor 1=[[Raúl Castro]] | foncion2= [[lista dels Primièrs ministres de Cuba|President del Conselh dels ministres de la Republica de Cuba]] | a partir del foncion2 = [[16 de febrièr]] de [[1959]] | fins al foncion2 = [[2 de decembre]] de [[1976]] | predecessor 2 = [[José Miró Cardona]] | successor 2 = ''el meteis'' | foncion3 = Primièr secretari del Partit comunista de Cuba | a partir del foncion3 = [[3 d'octobre]] de [[1965]] | fins al foncion3 = [[9 d'abril]] de [[2011]] | predecessor 3 = ''foncion creada'' | successor 3 =[[Raúl Castro]] | nom naissença = Fidel Alejandro Castro Ruz | naissença = [[13 d'agost]] de [[1926]] | luòc de naissença = [[Birán]] ([[Cuba]]) | decès = [[25 de novembre]] de [[2016]] | luòc de decès = [[L'Avana]] ([[Cuba]]) | nationalitat = [[Cuba|Cubana]] | partit = [[Partit comunista cuban]] | fratria = [[Ramón Castro]]</br/>[[Raúl Castro]]</br/>[[Juanita Castro]] | enfants = [[Fidel Ángel Castro Diaz-Balart]]</br/> [[Alina Fernández Revuelta]]</br/> [[Francisca Pupo]]</br/> [[Jorge Ángel Castro Laborde]]</br/> [[Alexis Castro Soto del Valle]]</br/> [[Alexander Castro Soto del Valle]]</br/> [[Antonio Castro Soto del Valle]]</br/> [[Alejandro Castro Soto del Valle]]</br/> [[Ángel Castro Soto del Valle]] | universitat = [[Belen Jesuit Preparatory School (Miami)]]</br/> [[Universitat de L'Avana]] |profession=Avocat }} '''Fidel Alejandro Castro Ruz''' <small>([[File:Speaker Icon.svg|13px|]] [[:Media:Es-Fidel Castro.ogg|audio]])</small> ([[Birán]], [[13 d'agost]] de [[1926]] - [[25 de novembre]] de [[2016]]), foguèt un [[dictator]] [[Cuba|cuban]], que governèt [[Cuba]] durant 47 ans coma [[Primièr ministre]] entre 1959 e 1976 puèi coma [[president]] de la Republica entre 1976 e 2006. Politicament èra [[Karl Marx|marxista]]-[[Lenin|leninista]] e [[Nacionalisme|nacionalista]] cuban, foguèt tanben primièr secretari del partit comunista cuban entre 1961 e 2011. Durant son administracion, Cuba venguèt un estat socialista de partit unic; l'industria e los afaires foguèron nacionalizats, e las reformas socialistas aplicadas a la societat. Lo [[31 de julhet]] de [[2006]], va anar a l'espital que d'en desempuèi lo sieu fraire [[Raúl Castro]] assumís la presidéncia de l'Estat. == Vida e accion revolucionàra == === Resisténcia contra Batista e revolucion === [[Fichièr:Luis Korda 02.jpg|thumb|300 px|left|... amb en [[Camilo Cienfuegos]] a [[L'Avana]] en ''[[genièr de 1959]]''... ]] [[Fichièr:Fidel Castro - MATS Terminal Washington 1959.jpg|thumb|300 px|right|... ''[[en 1959]]'' a [[Washington]] davant la premsa estatsuniana...]] Foguèt educat a Cuba dins d'escòlas [[jesuista]]s e, mai tard, al Collègi Belén de [[L'Avana]], jesuista tanben. En [[1945]] dintrèt a l'[[Universitat de L'Avana]] per i estudiar lo drech que lai obtenguèt son diplòma en [[1950]]. Castro faguèt d'avocat dins un pichon burèu d'[[avocat]]s entre [[1950]] e [[1952]]. En 1952 se presentèt coma candidat al parlament pel [[Partido Ortodoxo]] mas lo còp d'Estat del general [[Fulgencio Batista]] tombèt lo govèrn de [[Carlos Prio Socarras]] e anullèt las eleccions. Castro acusèt Batista davant los tribunals de violar la Constitucion mas sa peticion foguèt rebutada. De responsa, Castro organizèt lo [[26 de julhet]] de [[1953]] una ataca armada amb de consequéncias ''nefastas'' sul moment (coma un ''borrolhon'' ça que la de la revolucion venidoira...) contra las casèrnas [[Moncada]], de [[Santiago de Cuba]], e [[Carlos Manuel de Céspedes]], de [[Bayamoen]], totas doas dins la província d'Oriente. I moriguèron mai d'ochanta guerrilhièrs atacaires e Castro foguèt fach presonièr, jutjat e condemnat a quinze ans de preson. (Dins lo tèxt final del plaideg, Castro va prononciar un apassionat discors <ref>[https://web.archive.org/web/20120427094959/http://www.granma.cubaweb.cu/marti-moncada/jm01.html ''La historia me absolverá'']</ref>, dins lo qual va defendre las siás accions e va explicar los sieus punts de vista polítics). Après 22 mesadas de preison, foguèt liberat gràcias a l'[[amnistia]] generala de mai de 1955 e s'exilièt a [[Mexic]] e als [[Estats Units]]. [[Fichièr:Fidelcastro1978.jpg|thumb|350 px|right|... en [[Fidel Castro]] en ''[[1978]]''... ]] Tornèt a Cuba amb d'unes autres exiliats del ''Movimiento 26 de Julio'' lo [[2 de decembre]] de [[1956]]. Aprèp qualques jorns de marcha foguèron suspreses a [[Alegría del Pío]]. Los pauques supervivents (e demest eles, lo [[Che Guevara]], [[Raúl Castro]] e [[Camilo Cienfuegos]]) se retirèron dins la [[Sierra Maestra]], d'onte menèron una guèrra d' ''escarmochas'' contra lo govèrn de Batista. Lo movement de Castro se ne ganhèt lèu una ajuda populara que n' arribèt a comptar mai de 800 combatents. Lo [[24 de mai]] de [[1958]], Batista envièt dètz-e-sèt batalhons contra Castro dins la dicha pel dictator ''Operación Verano''. Malgrat la superioritat en nombre de las tropas del govèrn, las fòrças de Castro encadenèron una tièra de victòrias susprenentas, ajudadas per las desercions e las rendicions massivas dins las armadas de Batista. Lo [[1 de genièr]] de [[1959]], Batista abandonava lo país e las fòrças de Castro prenián L'Avana. == Accion politica == [[Fichièr:CheyFidel.jpg|thumb|350 px|left|... [[Fidel amb lo Che]] ''[[1961]]''...]] [[Fichièr:Fidel en Chile 04.jpg|thumb|300 px|right|... a [[Chile]]'' en ''[[1971]]''... ]] {{...}} == Citacions == [[Fichièr:Signature of Fidel Castro.svg|thumb|200 px|right|... '''''[[signat Fidel Castro !!!]]'''''...]] ** ''[[Condemnatz-me, de qu'impòrta: que me n'absoldrà l'istòria.]]'' * ''[[Una revolucion es una lucha a mòrt entre çò venidor e çò passat.]]'' * ''[[Degun revolucionari vertadièr morís en de badas.]]'' * ''[[Una revolucion es ges lièch de ròsas.]]'' * ''[[Pas jamai me vegèri una contradiccion entre las idèas que me sostenon e las idèas d'aquel simbòl, d'aquela figura extraordinària, Jèsus Crist.]]'' * ''[[Los nòrd-americans o comprenon ges... que lo país nòstre es pas sonque Cuba: lo país nòstre es atanben l'umanitat.]]'' * ''[[Vos cresètz Amnesty International? Ba, ne sètz ben liures d'o far.Ieu los me cresi pas cap: respiechatz-vos almens aquesta miá pensada.]]'' * ''[[Te parlan de falhida del socialisme mas ont es lo succès del capitalisme en Africa, Asia e America Latina ?]]'' * ''[[Me trapi lo capitalisme repugnant.Es refastigós, es lordàs, es alienador... per que causa guèrras, ipocrisia e competicion.]]'' * ''[[Sens lo poder, los ideals se pòdon cap realizar; amb lo poder ne subrevívon ges sovent.]]'' * ''[[Soi pas cap comunista e tanpauc n'es lo movement revolucionari.]]'' * ''[[Soi un marxista leninista e ne serai fins al darrièr jorn de ma vida.]]'' * ''[[Lo revolucionari crei dins l'òme, dins los èssers umans.Qual non crei dins l'èsser uman, es pas cap revolucionari.]]'' * ''[[Per pas luchar i aurà agut sempre fòrça pretèxtes a cada epòca e dins cada circonstància, mas pas jamai sens lucha se ne poirà aver la libertat.]]'' * ''[[Las idèas li ne fan ges de besonh las armas se son capablas de convéncer las grandas massas.]]'' * ''[[La consequéncia mai extraordinària d'aicesta revolucion es l'incresibla consciéncia revolucionària que s'es desenvolopada dins lo pòble.]]'' * ''[[Lo procès revolucionari es intrinsecament lo melhor programa de santat publica possible.]]'' * ''[[Lo sacrilègi que piéger es l'estancament de la pensada.]]'' * ''[[Los capitalistas utilizan lo lor argent; nosautres los socialistas lo despensam.]]'' * ''[[Los revenguts a Cuba de las entrepresas estatalas son utilizats exclusivament pel benefici del pòble, que li n'apartenon.]]'' * ''[[Los quites mòrts pòdon pas cap pausar en patz dins un país oprimit.]]'' ** ''[[Tota la glòria del mond cabís dins un grunet de milh.]]'' == Bibliografia == [[Fichièr:Castro sign.jpg|thumb|400 px|left|... ]] [[Fichièr:Cuba.FidelCastro.02.jpg|thumb|300 px|right|... ''[[Fidel en 2003 davant lo monument a'n José Marti, lo "paire" de l'independéncia cubana]]''...]] === òbras d'en Fidel Castro === * [[Fidel Castro]]: ''Una conversación en La Habana''... entrevista amb [[Alfredo Conde]] [[1989]] (en castelhan) * [[Fidel Castro]]: ''Mes années de jeunesse''... amb prefaci d'en [[Gabriel García Márquez]], [[Alain Stanke Éd.]] [[2003]] (en francés) ==== tèxtes e discorses d'en Fidel Castro ==== * {{es}} [http://www.cuba.cu/gobierno/discursos Discorses de Fidel Castro... ''1959-2008''] (8 lengas) * {{es}} [http://www.cuba.cu/reflexiones/reflexiones.html Reflexions del ''Líder maximo''... ''2007-2011''] (idem) === òbras a l'entorn de l'òme e del revolucionari === * [[Salim Lamrani]]: '''''Washington contre Cuba.Un demi-siècle de terrorisme.L'affaire des cinq'''''... [[Le Temps des cerises]] [[2005]] (en francés) * [[Salim Lamrani]]: ''Fidel Castro, Cuba et les États-Unis''... conversacions amb en [[Ricardo Alarcón de Quesada]], president de l'[[Assemblada Nacionala Cubana]]... idem [[2006]] (id) * [[Salim Lamrani]]: ''Cuba face à l'empire'' [[Timéli]] id (id) * [[Ignacio Ramonet]]: '''''Cien horas con Fidel''''' [[Debate]] [[Barcelona]] [[2006]] (en castelhan) * [[Ignacio Ramonet]]: '''''Biografia a dos voces''''' idem id id (id) == Vejatz tanben == [[Fichièr:Cristina Fernández de Kircher y Fidel Castro - 2009.jpg|thumb|260 px|left|... amb na [[Cristina Fernández de Kirchner]], presidenta d'[[Argentina]], en ''[[2009]]''...]] == Ligams extèrnes == * {{es}} [https://web.archive.org/web/20060829033210/http://www.fidel-castro.es/ Sit subre en Fidel Castro] <ref> Sit onèste e objectiu, que son pas tantes ni gaires... amb l'asondi imperialista estatsunian o sucursalista ''occidental''!!! </ref> * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20181128051442/https://www.fidelista.net/ Sit ''fidelista''... ] * {{fr}} {{es}}[https://web.archive.org/web/20110901223217/http://www.lesamisdecuba.com/#IgnacioRamonet ''Los amics de Cuba'' Ignacio Ramonet] == Nòtas & referéncias == <references/> {{O|Castro, Fidel}} [[Categoria:Personalitat politica cubana|Personalitat politica cubana]] [[Categoria:Marxista]] [[Categoria:Dirigent comunista]] [[Categoria:President de Cuba]] {{datas|1926|2016}} hej1npe08b54jc7ttjx4pt8fqt2t31t 0 23267 2503108 2461744 2026-06-19T07:01:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503108 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} La '''Liga dels Campions de l'UEFA''' es la melhora competicion europèa de [[fotbòl]] qu'un club pòt jogar. Es disputada cada an. == Istòria == La Copa dels clubs campions europèus foguèt fondada en [[1955]] sus una idèa del jornal francés ''L'Équipe''. Èra jogada solament amb de partidas Anar-Retorn e la competicion era reservada als campions nacionals. En 1992-1993, la competicion càmbia de formula (introduccion de las polas) e va devenir la Liga dels Campions. L'[[Olimpic de Marselha]] es lo premier club de remportar aquesta competicion sota aquel nom. En 1998, pòt participar mai d'un club per país en foncion del reng [[UEFA]] d'aquel país. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://fr.uefa.com/uefachampionsleague/ Sit oficial] ; * {{fr}} {{pdf}} [http://fr.uefa.com/newsfiles/178320.pdf Règlament] ; * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060718030735/http://stadesmythiques.free.fr/coupeseurope.htm Estadis de la liga dels Campions] ; * [http://www.uefa-coefficients.com/index.php UEFA CHAMPIONS LEAGUE RANKINGS AND MORE...] ---- {{Liga dels Campions}} {{Ligas dels Campions}} {{Fotbòl europèu}} {{Portal fotbòl}} [[Categoria:Liga dels Campions|*]] 56kmuyu780aegiovd2kb7spu6sgchxm 0 25904 2503097 2497575 2026-06-19T06:31:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503097 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|La [[Kaaba]], situada a [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], es lo centre de l'islam. Los musulmans del mond entièr i venon far son [[Hajj|pelegrinatge]].]] L{{'}}'''islam''' (AFI: {{AFI|/ˈizlam/}}; {{arabi|الإسلام|Islām}}) es una [[religion abraamica]] s'apiejant sul [[dògma]] del [[monoteïsme]] absolut (l'[[adoracion]] del Dieu unic sens li atribuir pas cap associat) e prenent sa font dins l'[[Alcoran]], considerat coma lo recuèlh de la paraula de [[Dieu]] ({{arabi|الله|Allah}}, "[[Allà]]") [[revelacion|revelada]] a [[Maomet]], proclamat per aqueles qu'aderisson a l'islam coma essent lo darrièr [[Profètas de l'islam|profèta de Dieu]]<ref> {{Obratge |nom= Malek |cognòm= Chebel |títol= Dictionnaire des symboles musulman |editor= Edition Albin Michel |an= 1995 |pagina= 4 }}</ref>, al [[sègle VII]] en [[Arabia]]. Un adèpte de l'islam se nomena un [[musulman]]. L'islam revendica per fondament e ensenhament màger le [[tawhid]] ([[monoteïsme]], unicitat e indivisibilitat), es a dire lo monoteïsme mai epurat.<ref group="Nòta">Títol de la Sorata 112 Al Ikhlas: {{Cita|Le monoteïme pur}}</ref> ont lo culte es vodat sonque a Dieu, sens li atribuir pas cap filh<ref group="Nòta">Per exemple, sorata 9 (At-Tauba): {{Cita|Los josieus dison: "Uzayr es filh d´Allà" e los crestians dison: "Lo Crist es filh d´Allà". Atal es lor paraula venent de lors bocas. Imitan lo dich dels mescresents abans ela. Qu'Allà los avalisca! Cossí s´alunhan (de la vertat)?}}</ref> Los musulmans creson que Dieu es un e incomparable<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2 Al-Baqara: {{Cita|Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demora d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo prenon pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Qui pòt intercedir près d'El sens La Seuna permission? Conéis lor passat e lor futur. E, de Sa sciéncia, embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròne "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas de pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand.}}</ref>{{,}}<ref name=":2">{{Ligam web |títol = PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - God |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |site= www.pbs.org |consulta= 2 de genièr de 2016 }}</ref> e que la tòca de l'existéncia es d'adorar Dieu<ref group="Nòta">Per exemple, Sorate 51 Az-Zariyat :{{Cita|Creèri los djinns e lo òmes sonque per que M'adoren.}}</ref>. Los musulmans creson tanben que l'islam es la version complèta e universala d'una fe primordiala que foguèt revelada mai d'un còp pel passat mejans los profètas, coma [[Adam]], [[Noè]], [[Abraam]], [[Moïses]] e [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]].<ref group="Nòta">Tractat de cresença de l'imam [[Ahmad ibn Muhammad al-Tahawi]]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |títol= PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - People of the Book |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html |site = www.pbs.org }}</ref> Atal, se presenta coma un retorn sus la dralha d'[[Abraam]] (nomenat, en [[arab]], [[Ibraim]] pels musulmans) del punt de vista de la cresença, l'[[Alcoran]] lo definissant coma essent l'escandilh-[[Pè (unitat)|pè]], la [[lèga]] de la [[Kaaba]], lo [[Mila internacionala|mila]] d'Abraham (''mila ta Ibraim''),<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=128 |títol= La religion de Moamed seguís aquela d' Abraham |pagina=128 }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=367 |títol= Cossí Abraam auriá podut èsser un "musulman", alara que l'Alcoran èra pas encara revelat a son epòca? }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |url= https://archive.is/20061102192316/http://www.clearvisionpk.com/Millat-e-Ibrahim.html |títol= Millat-e-Ibrahim: the way of Prophet Abraham |format= URL archivat }}</ref> es a dire una somission exclusiva a la volontat d'[[Allà]]. {{Sfn|Sorata 2|verset 135}}{{,}}{{Sfn|Sorata 3|verset 67}}{{,}}{{Sfn|Sorata 6|verset 161}} L'Alcoran reconeis l'origina divina de l'ensems dels libres sagrat del [[judaïsme]] e del [[cristianisme]],<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2: La vaca (Al-Baqarah): {{cita|Cresèm en Allà e en çò que nos foguèt revelat, e en çò que nos fasèm davalar cap a Abraam e Ismaèl e Isaac e Jacòb e las Tribús [d'Israèl], e en çò que foguèt donat a Moïses e a Jèsus, e en çò que foguèt donat als profètas, venent de lor Senhor: fasèm pas cap de distincion entre eles. E a El siam Someses.}}</ref> tot estimant que serián, dins lors interpretacions actualas, lo resultat d'una falsificacion parciala<ref group="Nòta">Literalament, l'Alcoran indica que josieus e crestians aurián desviat lo sens del messatge «E alara, a causa de lor violacion de l’engatjament, los avèm maldich e endurcit lors còrs: desvian las paraulas de lor sens e olbidan una partida de çò que lor foguèt tornat. Acabaràs pas de descobrir lor traïson, levat un pichon nombre d’entre eles. Que lors ardonèm e oublièm (lors decas). Car Allà, verai, prèmia los benfasents.» (Coran, 5 :13). Los savants musulmans interprèton mai sovent aquelas indicacions coma la denaturacion de las quita escrituras santas, çò que permet d'explicar las diferéncias entre las cresenças dins aquelas e dins l'Alcoran</ref> : lo ''Suhuf-i-Ibrahim'' (los ''[[Fulhets d'Abraham]]''), la ''[[Tawrat]]'' (lo [[Pentateuc]] o la [[Torah]]), lo ''[[Zabur]]'' de [[David (Bíbla)|David]] e [[Salomon (Bíblia)|Salomon]] (identificat al [[Libre dels Psalmes]]) e l{{'}}''[[Injil]]'' (l'Evangili). En mai l'Alcoran, la majoritat de musulmans se referisson e de transmissions de paraulas, actes e aprovacions de Maomet, recits nomenat ''[[adith]]s'', per l'establiment de règlas juridicas ''([[fiqh]])'' permetent la compreneson e l'acompliment de las adoracions del musulman al quotidian. Las diferentas brancas de l'islam ne s'acòrdan pas sus las compilacions dels adiths de gardar coma autentics. L'Alcoran e los adiths dichs «recevables» son doas de las quatre fonts de la lei islamica, la [[charia]], las doas autras essent l'unanimitat (''ijma’'') e l'analogia (''qiyas''). En [[2010]], lo nombre de [[musulmans]] pel monde es estimat a 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala,<ref name="pewforum">{{Ligam web |url= http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |títol= The Pew Forum - The Future of the Global Muslim Population |site= pewforum.org }}</ref> çò que fa de l'islam la segonda religion del mond après lo [[cristianisme]] e davant l'[[indoïsme]]. Es, cronologicament parlant, lo tresen grand corrent monoteista de la familha de las religions abraamicas, après lo [[judaïsme]] e lo [[cristianisme]] amb que possedís un cert nombre d'elements comuns. L’islam se destria en diferents corrents, que los principals son lo [[sunnisme]], que representa entre 80 e 85 % dels musulmans,<ref> {{Ligam web |lenga=en |url=http://books.google.com/books?id=8RzNcndZAQoC&pg=PA40&dq=sunni+muslims+80%25&hl=fr&ei=H6l8TNHBHtG6jAflpJjTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CD0Q6AEwAzge#v=onepage&q=sunni%20muslims%2080%25&f=false |autor=Ahmed Nezar Kobeisy, |títol=Counseling American Muslims : understanding the faith and helping the people |edicion= Edicion Greenwood Publishing Group |annada= 2004 |pagina=40 }}</ref> e lo [[chiisme]], encontrat subretot en [[Iraq]] e en [[Iran]]. == Etimologia == [[Fichièr:Star and Crescent.svg|thumb|Lo creissent e l'estela verds, simbòls politics de l'islam.]] Lo mot « islam » es la [[transliteracion]] de l’[[arab]] الإسلام, ''islām'' {{Prononciacion|Ar-al islam.ogg|escotatz}}, significant: « resignacion », « reddicion », « somission », « aleujança », sosentendut « a Dieu ». S'agís d'un nom d'accion (en arab اسم فعل ''ism fi'l''), derivat d'un [[radical]] semitic, ''s.l.m'' que designa l'acte de se sometre d'un biais volontari, de far aleujança. Lo mot Islam ven del mot Salam que significa salut e patz. Lo nom d'agent (en arab اسم فاعل ''ism fā'il'') derivat d'aquela raíc es مُسْلِم ''muslim'' « aquel que se somet », que venguèt a çò nòstre ''musulman''. La religion musulmana se sona a vegada « islamisme » (coma « [[judaïsme]] », « [[cristianisme]] », « [[bodisme]] », « [[animisme]] », etc). Mas lo mot « islamisme » ven s'especializar per designar los corrents politics radicals o non de la reviviscéncia musulmana. L'[[islamisme]] es una doctrina politica qu'a per tòca l'espandiment de l'islam. == Istòria == L'islam apareguèt en [[Arabia]] al [[sègle VII]] jol vam del profèta [[Maomet]]. Un sègle après sa mòrt, un empèri islamic s'espandissiá de l'[[ocean Atlantic]] dins l'oèst cap a l'[[Asia centrala]] dins l'èst. Mas demorèt pas unificat longtemps; lo regime nòu rapidament acabèt en guèrra civila ([[Fitna]]) e tocat mai tard per una segonda Fitna. Enseguida, i aguèt de dinastias rivalas reclamant lo [[califat]], e fòrça d’empèris islamics foguèron governat per un [[califa]] incapable d'unificar lo mond islamic. [[Fichièr:ArabianpeninsulaAL.PNG|thumb|Territòri sagralizat pels musulmans. A sa mòrt en [[632]], [[Maomet]] aviá capitat a unir tota la peninsula arabica.]] Malgrat aquela particion de l'islam coma comunautat politica, los empèris dels califas d'[[Califat abbassida|Abbassidas]], l’[[empèri mogòl]] e los [[Seldjukidas]] èran d'entre los mai grands e poderoses del mond. Los [[Arabs]] realizèron fòrça centres islamics, de scientifics, d’astronòmas, de matematicians, mètges e filosòfs celèbres pendent l'edat d'aur de l'islam. La tecnologia s'espelís; un investiment de contunh dins las infrastructuras, coma de sistèmas d'asagatge e de besal; e subretot, l'importància de legir l'[[Alcoran]] donèron un nivèl pro naut de l'[[Educacion|instruccion]] dins la populacion. Mai tard, als sègles XVIII e XIX, mai d'una regions islamicas casèron jos las poténcias imperialas europèas. Après la Primièra Guèrra mondiala, los rèstes de l'[[Empèri Otoman]] foguèron partejats jos forma de [[protectorat]]s europèus. Pasmens se tocat per diversas [[ideologia]]s, coma lo [[comunisme]], pendent una bona partida del [[sègle XX]], l'identitat islamica e la preponderança de l'islam sus de questions politicas aumentèron pendent la fin del sègle XX e lo començament del XXI. La creissença rapida, los interèsses occidentals dins de regions islamicas, los conflictes internacionals e la [[globalizacion]] influencièron l'importància de l'islam dins lo modelatge del mond del sègle XXI. == Situacion contemporanèa mondiala == [[Fichièr:Islam by country.png|thumb|270px|Mapa dels païses que la comunautat musulmana presenta mai de 10 % de la populacion. En verd, los païses de majoritat [[sunisme|sunnita]], en violet, aqueles de majoritat [[chiisme|chiita]], e en negre, aqueles de majoritat [[ibadista]].]] En 2010, lo nombre de [[musulmans]] pel mond es estimat à 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala<ref name="pewforum"/>. La difusion de l'islam, fòra del [[Mond Arabi|mond arab]], s'explica per las migracions e las [[conversion religiosa|conversions]]. L'islam es ara la religion avent la creissença demografica mai importanta<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20120614032010/http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions The List: The World's Fastest-Growing Religions]</ref>. Se las tendéncias demograficas actualas contunhan, l'islam poiriá passar lo cristianisme e venir la primièra religion del monde per 2070<ref>{{en}}[http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/ The Pew Forum - The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050]</ref>. L'islam es la sola religion que le nom figura dins la designacion oficiala d'unes Estats, jos la forma de « [[Republica islamica]] ». S'agís alara oficialament de la religion d'Estat. Pasmens, aqueles Estats son pas los sols ont l'imbricacion del civil e del religiós es conforme a çò qu'exigís la [[charia]] coma en [[Arabia]]. Pòt existit una confusion entre [[Arabs]] et musulmans, subretot a causa de dos factors: l'origina araba de l'islam e la plaça centrala qu'ocupa la lenga araba dins aquela religion. I a gaireben 300 milions d'Arabs, que la granda majoritat es musulmana<ref>I a gaireben 20 milions de crestians que son Arabs</ref>. De fach, sonque 20 % dels musulmans vivon dins lo mond arab, un cinquen son situats en [[Afric subsaariana]], e la populacion musulmana del mond mai nombrosa es en [[Indonesia]]. D'importantas comunautats existisson al [[Nigèria]], [[Bangladèsh]], [[Afganistan]], [[Paquistan]], en [[Iran]], en [[China]], en [[Euròpa]], dins l'anciana [[URSS|Union sovietica]], e en [[America del Sud]]. I a tres milions de musulmans als [[Estats Units d'America]] representant 1 % de la populacion americana e gaireben 2,1 milions en [[França]]<ref>http://www.lemonde.fr/culture/article/2012/11/01/des-jeunes-fideles-a-l-islam_1784520_3246.html {{fr}}Le Monde : En France, des jeunes de plus en plus fidèles à l'islam</ref> eissit de l'[[immigracion]] e cal apondre de conversions, que lo nombre es fòrça dificil a determinar mai qu'i a de conversions en sens contrari e d'[[apostat]]s. == Teologia musulmana: los cinc pilars de l'islam == [[Fichièr:Tunesien-qairawan-raqqada.jpg|thumb|Chahada gravada sus una colomna dins la [[Granda Mosquèa de Kairuan]], Tunisia.]] Los pilars de l'islam son los devers incontornables que totes los musulmans devon aplicar. Los mai notables e respectats son al nombre de cinc. Aqueles cinc pilars son explicitament citats dins l'Alcoran de biais separats, pasmens se lo nombre de cinc es pas dirèctament portat dins l'Alcoran mas puslèu dins un adith profetic: « L'islam es bastit sus cinc pilars »<ref>Raportat per al-Bukhârî (1/49) (n°8) e Muslim (1/45)(n°1) segon Abu 'Abd ar-Rahman 'Abdullah ibn 'Omar.</ref> : * la fe en un Dieu unic (''[[tawhid]]''), [[Allà]], e la reconeissença de [[Maomet]] coma essent son profèta: {{Prononciacion|Shahadah.ogg|escotatz}} « أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمداً رسول الله » (''Testimòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà'') * lo compliment de la pregària quotidiana e aquò cinc còp cada, la ''[[salat (islam)|salat]]'' ; ** الصبح (Al-Sobh) ** الظهر (Al-Dohr) ** العصر (Al-Asr) ** المغرب (Al-Magrèb) ** العشاء (Al-Ichà) * l'almòina legala cap al necessitoses, la ''[[zakat]]'', se sèm imposable: consistís en un prelevament obligatòri de 2,5 % amb un lindal d'imposicion de 20 [[Dinar|dinars]] (evaluats à 84 gramas d'[[aur]] de 18 carats) <ref name=":4" /> ; * lo respècte del [[june]] pendent lo mes de [[ramadan]] ; * lo ''[[hajj]]'', lo pelegrinatge cap [[La Mèca]] al mens un còp dins sa vida, se n'avèm los mejans materials e fisics. La ''[[chahada]]'' (« declaracion de fe »), que presenta una partida del [[credo (religion)|credo]] islamic, consistís en una frasa fòrça brèva: {{cita|Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà.}} == Teologia musulmana: los sièis pilars de la fe musulmana == Los pilars de la [[fe musulmana]] (إيمان, « ''al imane'' ») son los articles de fe que totes los musulmans devon creire. Per l'essencial, Maomet definiguèt la [[cresença]] (o la [[fe]]) per una paraula que significa: « La fe (''Imane'') es que cregas (1èr) en Dieu, (2d) en Los Seus àngels, (3n) en Los Seus libres, (4n) en Los Seus messatgièrs e (5n) en la realitat del jorn darrièr e (6n) que cregas en la realitat de la destinat, que siá relativa al ben o al mal »<ref>Tradicion (hadith) raportada per Moslim dins son libre "As-sahih"</ref>. Dins la jurisprudéncia religiosa, l'aderent a l'islam es nomenat ''moslim'' (musulman, circoncís de la cadièra) e l'aderent a l'[[fe|imane]] es nomenat ''mo'min'' (cresent, circoncís del còr), sens pasmens far de dissociacion entre los dos ambedós tèrmes son jutjats indissociables e complementaris al vejaire religiós. En efèit, l'imam [[Abu Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) explicitèt la posicion musulmana sul rapòrt entre l'imane e l'islam amb aqueles mots: « Son coma l'envèrs e lo plan de la man », es a dire que son inseparables, e en consequéncia tot musulman (''moslim'') es considerat coma cresent (''mo'min'') e lo contrari. Los juristas musulmans diguèron que sens una acceptacion totala de la fe (''imane'') pel còr, l'apartenéncia de quin que siá a l'islam es invalid. Quitament, tota conversion cap a l'islam es valable sonque per la fe (''imane'') dins lo còr e que s'apond la prononciacion verbala dels dos « testimònis de fe » (''Ach-Chahadah'') a saber par exemple « Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà »<ref>Pels testimònis de fe, lo nom vertadièr de Maomet deu èsser gardat en arab s'es utilizat, sol los chafres son susceptibles d'èsser tradusits</ref>. Pasmens, existís de gras de cresents (''mo'minon''). Dins l'islam, la cresença e la practica, lo fond e la forma, son intimament ligats. En efèit, los versets canonics descrivon sovent lo cresent ''mo'min'' coma essent « aquel que crei e practica de bonas òbras ». De segur, es alara question del ''mo'min'' complet. Pasmens aquel ligam mòstra lo fach que l'espiritualitat e l'accion son donc dos elements fondamentals que participan de l'èsser del cresent. Los actes son donc lo rebat de la fe e valon sonque segon lors intencions. === Allà === [[Fichièr:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah-ds.svg|thumb|180px|Allà escrich en [[arab]]]]{{Article detalhat|Allà}} ''[[Allà]]'' es lo tèrme sens plural, ni genre, utilizat pels musulmans e arabofòns crestian e josieus en referéncia a Dieu, alara que lo mot ''<nowiki/>'ilà'' (arabe : إله) es lo tèrme utilizat per una divinitat, una divessa o un dieu, en general<ref name=":2" />. Lo fondament doctrinal de l'islam es que Dieu ([[Allà]] en arab) es unic. Lo simbòl de l'unicitat de Dieu (''tawhid'') se descompausa en tres colors primàrias segon una posicion dogmatica venet l'Imam [[Ibn Taymiyya]] al sègle XIV<ref>{{ar}}L'explicacion del dògma [http://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_books/single/ar_explaining_al-aqida_al-tahaweia.pdf Ahmed ibn Mouhammed aTahawi, e l'explicacion de Mouhammed ibn abiliz alHanafi]</ref>: * '''Allà es Un dins la Senhoriá''' (''tawhid ar-Rouboubiya'') (O, la fe en la senhoriá d'Allà) Es lo fach de reconéisser las òbras especificas a Allà (coma lo fach de donar la vida, la mòrt, la subsisténcia…). Reconéisser Allà coma Senhor es li reconéisser:<br /> - La creacion, Allà es Lo sol Creator<br /> - La reialtat, Allà es Lo sol a deténer la reialtat<br /> - La geréncia, Allà es Lo Sol a gerir la creacion * '''Allà es Indivisible dins l'adoracion o l'obesissença''' (''tawhid al Oulouhiya'') (O, la fe en la divinitat d'Allà) Es lo fach de vodar tot acte d’adoracion a Allà, en tota exclusivitat. « Creèri los djinns e los òmes sonque per que M’adòran » (''Coran. Sorata 51, verset 56'') L’adoracion coma la definit [[Ibn Taymiyya]] es: « Un tèrme qu'englòba tot çò qu’Allà aima e agrea coma òbra aparenta o amagada » * '''Allà es Impar dins los noms e atributs''' (''tawhid al asma wa sifat'') (O, la fe en los seus noms e atributs) Allà dins l'Alcoran s’atribuiguèt de noms e caractèrs, tot coma Maomet dins sa [[Sunna]] (tradicions) atribuiguèt a Allà de noms e caractèrs, que tot musulman se deu d'acceptar. - Totes los noms d’Allà son perfèits que cadun d’aqueles designan un caractèr qu'es el tanben al cimèl de la perfeccion. Es perque los musulmans devon invocar Allà per aqueles noms. - Los atributs d’Allà son totes perfèits, sens pas cap falha. « Es a aqueles que creson pas en l’al delà que lor tòca lo marrit qualificatiu, alara qu’à Allà Sol es lo qualificatiu suprèma e es El lo Tot Poderós e lo Savi » (''Coran. Sorata 16, verset 60'') Exemples de noms e atributs d'Allà: al-Wahid (l'unic), al-Rahmane (lo misericordiós), al-Rahime (lo tot misericordiós), al-Afou (lo tot clement), al-Awal (lo primièr), al-Akhir (lo darrièr). Aquelas tres compausantas de l'unicitat son indissociablas e forman a elas tres, lo Tawhid, o lo primièr pilar de la fe. En consequéncia, degun pòt recebre la lutz de l'islam se reconeis pas dins son còr, que siá pas qu'una d'aquelas tres colors primàrias. [[Fichièr:Salle de prière de la Grande Mosquée de Kairouan, 21 mars 2012.jpg|thumb|350px|La sala de pregària de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]], mantenguda per un bòsc de colomnas de marbres de colors e de provenéncia divèrsas.]] Los teologians musulmans afirman que los versets que donarián en aparéncia d'organs o un emplaçament a Allà devon pas far subjècte de comparason amb une creatura. Dieu es descrit dins l'Alcoran mai d'un còp per los versets seguents: « Disi : "Es Allà, Unic. Allà, Lo Sol a èsser implorat per çò que desiram. Jamai engendrèt, tanpauc foguèt engendrat. E degun es egal a El". » (''Coran. Sorata 112'') « Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demòra d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo pren pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Que pòt intercedir près d'El sens Sa permission? Coneis lor passat e lor futur. E, de La Seuna sciéncia, N'embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròn "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas cap pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand. » (''Coran. Sorata 2, versets 255'') Segon un [[adith]], es mencionar qu'Allà a [[noms de Dieu en islam|quatre vint dètz e nòu atributs perfièits]] (''asma'o l-Lahou l-housna'') revelats per Dieu, que permetràn al musulman que los coneisseriá per còr e los utilisariá, d’intrar au paradís. L'Alcoran cita d'atributs coma ''al-'ahad'' (Aquel Que las perfeccions son sens rapòrt amb las caracteristicas de las creaturas) o ''ar-rabb'' (Aquel a Qui nos devèm obesir), ''Al-Malik'' (Aquel a Qui aquel mond aparten en realitat e en totalitat e Aquel Que la dominacion es absoluda e exempte de tota imperfeccion) que son pas citats dins lo hadith precedent. Un autre hadith afirma qu’Allà possedís un nom desconegut de las gents del comun. Segon una version d'aquel hadith, aquel nom es qualificat de الأعظم "Al-Adham" que vòl dire "lo mai grand" o "lo mai nòble"<ref>hadith raportat per Abu Da'ud e al-Tirmidhi, donc figurant dins lor Sunna respectiu</ref>. Coma dins la tradicion josieva, lo nom pròpri de Dieu es inefable. === Los àngels === L'Alcoran afirma l'existéncia dels àngels, aquela cresença es obligatòria per tot musulman qu'es inscrita dins los sièis pilars de la fe (imane)<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Les bases de la croyance islamique|url = http://www.nouralislam.com/guide/les-6-piliers-de-la-foi|site = Nour Al Islam|data = |consulté le = }}</ref>{{,}}<ref name=":0">{{Ouvrage|langue = |autor1 = Malcolm Clark|títol = L'Islam pour les nuls|luòc = 75005 Paris|editor = Editions First (Marie-Anne Jost)|annada = |paginas totalas = |isbn = 978-2-7540-0531-9| en linha = |passage = |autor2 = Malek Chebel|traductor = Maylis Gillier|lenga originala = Anglés|títol original = Islam for dummies|ligam editor = Editis|natura obratge = Education|format libre = Broché}}</ref>, que son los messatgièrs (en arab ملك ''malak ''vól dire messatgièr) de Dieu (coma sos omològs coma l'ebrieu (''malakh'') e lo grèc (''Ἄγγελος / Ángelos'')) qu'executan o transmeton los òrdres. Al vejaire coranic, possedisson pas de liure arbitre al contrari dels [[djinn]]s (èssers de fuòc) e als umans e alara son somés e adòran Dieu del melhor biais possible. Unas missions mai essencialas dels àngels son de comunicar las revelacions de Dieu, de lo glorificar, d'enregistrar las òbras dels òmes e de servir d'instruments dins los afars umans per exemple Maomet, de prene l'anma de las personas al moment de lor mòrt e d'aver una especificitat a lors resurreccions. Los musulmans creson que los àngels son fachs de lutz, endacòm mai son descrich dins aquel verset per exemple: "''Losanja a Allà, Creator dels cèls e de la tèrra, que faguèt dels Àngels dels messatgièrs dotats de dos, tres, o quatre alas. Apond a la creacion çò que Vòl, car Allà es Omnipotent.''" (sorata 35:1)<ref name=":0"/>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = John Esposito|títol = What Everyone Needs to Know about Islam|luòc = |éditeur = Oxford University Press.|annada = 2002|pages totales = |isbn = 978-0-19-979413-3|en linha = |passage = }}</ref>{{,}}<ref>{{Ouvrage|langue = Anglais|autor1 = W. Madelung|títol = Encyclopaedia of Islam Online.|luòc = |editor = |annada = |paginas totalas = "Malā'ika"|isbn = | en linha = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedie-de-l-islam/mala-ika-COM_0642?s.num=241&s.rows=50&s.start=220 (extrait)|passage = |issn = 1573-3912}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = Gisela Webb.|títol = Encyclopaedia of the Qur'an Online.|lieu = |editor = |année = |pages totales = |isbn = |en linha = |passatge = "Angel"}}</ref>. Atal l'Islam confirma l'imatjariá actuala que se fasèm d'eles, existís coma pels umans d'àngels de genres masculins e femenins mas pòdon pas procrear<ref name=":0"/>. Existís un viu debat al sen de la comunautat musulmana al subjècte d'[[Iblis]] ont dos vejaires son opausats sus l'apartenéncia de Satan d'entre los [[djinn]]s (èssers de fuòc), o a son estadi particular d'àngel descasut<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Iblis appartient-il aux djinns ou aux anges ?|url = http://islamqa.info/fr/8976|site = IslamQ&A|date = |consulté le = |autor = Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Satan : Fallen Angel|url = http://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix21.html|site = Masjid Tucson|date = |consulté le = |auteur = Rashad Khalifa}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Was Satan (Iblis) from the jinn, if so why was he among the angels?|url = http://www.questionsonislam.com/question/was-satan-iblis-jinn-if-so-why-was-he-among-angels|site = Question on Islam|data = 10-09-2009 03:13:42|consulté le = |autor = Adam Nawaz}}</ref>. L'[[àngel Gabrièl]] joga un ròtle d'una importància considerabla coma avent transmés la paraula coranica a Maomet<ref>{{fr}} L'àngel Gabrièl es tanben considerat coma un arcangèl. [https://books.google.fr/books?id=cO0n20lEzUUC&pg=PA45&dq=ifalse#v=onepage&q&f=false Antoine Moussali, ''La croix et le croissant: le christianisme face à l'Islam'', éd. Éditions de Paris, 1997, {{p.|45}}]</ref>. === Las Escrituras === Segon la doctrina musulmana, las escrituras reveladas son al nombre de 104 coma lo rapòrta aquel [[hadith]]: {{cita|''Lo grand companh Abou Dharr demandèt al Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) (dins lo sens): « Quant de Libres Dieu revelèt, ò Messatgièr de Dieu? Lo Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) respondèt: 104 Libres. »}}(Raportat per Ibn Habban Los mai coneguts son l'[[Alcoran]] (''qour’ân'') revelat a [[Maomet]], la [[Torah]] (''tawrât'') revelada a Moïses, [[libre dels Psalmes|los Psalmes]] (''zaboûr'') revelats a David, l'[[Evangili]] (''injîl'') revelat a Jèsus<ref>https://web.archive.org/web/20120728115228/http://www.apbif.org/croyance-des-musulmans/croyance-en-les-livres/les-livres-reveles.html</ref>. Tanben fa referéncia als fulhets d'Abraam e de Moïses dins l'Alcoran<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Le Livre révélé à Moïse : "kitâb", différent des "suhuf" de ce prophète ?|url = http://www.maison-islam.com/articles/?p=458|site = Maison-islam.com|date = |consulté le = }}</ref>. Segon los musulmans, l'[[Alcoran]] es lo darrièr dels libres revelats, car Maomet es per eles lo darrièr profèta e, de totas aquelas escrituras reveladas, sol lo tèxte de l'Alcran demòra intacte. Lo tèxte dels autres libres revelats auriá estat falsificat sus Tèrra e preservats dins los cèls. ==== L'Alcora ==== {{Article detalhat|Alcoran}} [[Fichièr:Surat al-Fatiha inscribed upon the shoulder blade of a camel.jpg|thumb|Calligrafia de la Sorata [[Al-Fatiha]], sus una omoplata de camèl.]] L'[[Alcoran]] (القرآن ''al qoran'', « lectura » o « leccionari ») es lo libre mai [[sagrat]] dels musulmans. Es un dels primièrs libre que foguèt escrit [[arab]], que contribuiguèt a fixar <ref>{{Ligam web|langue = fr-FR|títol = L'arabe, la langue du Coran - Comprendre l'islam|url = http://dictionnaire-islam.com/larabe-la-langue-du-coran/|site = Comprendre l'islam|consultat lo = 2015-12-25}}</ref>. Los musulmans lo considèran coma la paraula de Dieu, transmesa a Maomet. Essent illetrat, son de companhs d'el, letrats, coma per exemple [[Zayd ibn Thabit]], que pausèron per escrit los versets de l'Alcoran a mesura de las revelacions qu'aguèt Maomet. Aqueles versets èran escrits sus de fulhets, pèças de cuèr, òs plans levats d'animals. En soma, tot supòrt sus que los escribas podavan escriure los versets que Maomet dictava<ref>Usmani, Mohammad Taqi; Abdur Rehman, Rafiq (editor); Siddiqui, Mohammed Swaleh (translator) (2000). An approach to the Quranic sciences. Karachi: Darul Ish'at. {{p.|181–9}}.</ref>{{,}}<ref>Schimmel, Annemarie; Barbar Rivolta {{lang|en|texte=(Summer, 1992). "Islamic Calligraphy". The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New Series 50 (1): 3}}.</ref>. Foguèt lo primièr califa e sògre de Maomet, [[Abou Bakr As-Siddiq]], que, pauc après la mòrt del profèta de l'islam (en 632), a la demanda d'[[Omar ibn al-Khattâb]] quand grand nombre de companhs avent memorizat l'Alcoran per còr foguèron tuats a la [[batalha d'Al-Yamama]], plaça l'escriba del profèta [[Zayd ibn Thabit]] al cap d'un comitat avent per mission d'acampar totes los passatges recitats de son vivent pels salvar dins un escrit pausat entre las mans de sa filha [[Aïcha]], veusa de Maomet. Quand lo segond califa [[Omar ibn al-Khattab]] li succedís, amassa lo tèxte dins un sol volum que passa alara a çò de sa filha [[Hafsa bint Omar|Hafsa]], tanben veusa de Maomet. Es lo tresen califa e gendre de Mahomet, [[Othman ibn Affan]] (644-656), a la seguida de divergéncias de recitacions aparegudas entre iraquians e sirians, que demanda a Hafsa de li prestat lo manuscrit que possedissiá per fixar un tèxte unic e oficial partent d'aquela edicion e mandar de còpias religadas cap a las diferentas províncias musulmanas<ref name=":4" />. Per rebutar tot risc d'errors, lo comitat acceptava pas que los escrits qu'avián estat redigits en preséncia de Maomet e exigissiá dos testimònis fisables en apond, qu'aviá vertadièrament entendut Maomet recitar los quita vesets<ref>{{Obratge|langue = fr|prénom1 = Sohaib|nom1 = SULTAN|títol = Le Coran poche Pour les Nuls|editor = EDI8|data = 2012-07-26|isbn = 9782754043267|lire en linha = https://books.google.com/books?id=9SVT34npotQC|consulté le = 2015-12-26}}</ref>. Malgrat aqueles esfòrts per empachar tot [[esquisme]], los [[Kharidjisme|kharidjitas]], per [[puritanisme]], rebutèron per exemple coma essent apocrif la sorata 12 de l'Alcoran (dich d'Othman), qu'evocariá en tèrmes escabroses la femna del [[Potifar]] d'Egipte s'encapriciant del bèl [[Josèp (filh de Jacòb)|Josèp]] (Iossef dins lo raconta coranic) e aquò, malgrat lo raconta biblic convergent sus aquel afar<ref name=":4" />. Segon lo raconta religiós musulman, aquela transmission de l'[[arcàngel]] [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] a Maomet se seriá fach de biais fragmentari per via auditiva extèrne, per via del [[sòmi]] profetic o per via de la revelacion divina (وحي ''Wahy''), pendent un periòde de vint e tres ans. Après de debats vius, lo califa [[Al-Ma’mun]] a Bagdad, vèrs 820 proclama l'Aloran, manifestacion de l'atribut de Allà nomenat ''[[Kalam]]'' d'Allà, per dògma, increat, eternal e inimitable. Lo debat contunhèt fins al sègle IX. [[Ahmad Ibn Hanbal]], pres per una vertadièra inquisicion musulmana, avent assignat lo ròtle dels autres escrits - [[hadith]], sunna — declara fin finala l'Alcoran increat de la primièra a la darrièra pagina. Alara pòt pas aver estat escrit, precedit, nimai perlongat. Son origina es pas umana. Lo sol estudi del tèxte se resuma a l'aprene per còr e a ne cercat lo sens transmés, e a lo realizar. Es la còr de la practica religiosa de cada musulman. Per el, l'Alcoran es un libre sant qu'a pas subit d'alteracion après sa revelacion, car Dieu prometèt qu'aquel libre durariá fins a la fin dels temps: lo tèxte coma sa significacion son preservats sus Tèrra, es a dire qu'existisson e son tenguts per la majoritat segon un hadith de Maomet, mas aquò empacha pas l'existéncia d'interpretacions marridas per aqueles que son pas "versats dins la sciéncia". [[Fichièr:Touba3.jpg|thumb|180px|Una [[escòla coranica]] à [[Toba (Senegal)|Toba]] ([[Senegal]])]] Pasmens aquela non creacion de l'Alcoran es pas mencionada explicitament ni dins l'Alcoran ni dins los hadiths. L'Alcoran es divisat en cent quatorze capítols nomenats ''[[sorata]]s'', de longors variablas. aquelas soratas son compausadas de versets nomenats ''[[ayat (islam)|ayat]]'' (plural de l'arab ''ayah'', « signe », « letra » o « [[revelacion]] »). L'òrdre dels versets e soratas tal coma se coneis foguèt dictat par Maomet. Existís pas qu'un sol [[Alcoran]], existís 7 lecturas canonicas nomenadas ''[[Lecturas de l'Alcoran|Qira’at]]''. En efèit, quand l'Alcoran foguèt fixat per escrit amb la Vulgata d’[[Othman ibn Affan|Othman]], foguèt precisat mai tard la vocalizacion establissent las règlas de la psalmodia. Solas doas variantas de lecturas de l'[[Alcoran]] (''Qira’at)'' son vertadièrament conegudas de gaireben totes lo musulmans e faguèron l'objècte d’un vertadièra difusion dins lo mond arab : la lectura occidentala (en [[Africa]]) o lectura de [[Medina]] es coneguda jol nom de « lectura de Warch »; e la lectura orientala (en [[Asia]]) o lectura de [[Kufa]] es coneguda, ela, jol nom de « lectura d'Hafs », cada nom essent tirat del nom d'especialista d'aquela sciéncia. La diferéncia entre las lecturas se fa per la psalmodia, lo biais d'o legir, d'o prononciar. Es alara per aquò que se sona « lectura ». Mas existís tanben e subretot de diferéncias dins lo decopatge de las [[Sorata]]s en versets, es a dire la "dimension" dels versets, çò qu'explica tanben las diferentas modalitats de psalmodia. Gaireben totes los musulmans an un grand respècte per l'Alcoran e fan las ablucions, es a dire se lavan coma per far las pregàrias, abans d'o tocar e d'o legir. Los exemplars vièlhs son brutlats, e non pas destrusits coma de papièrs vièlhs. L'estatut teologic del tèxte lo destria d'entre tota autra causa: lo tèxte contengut dins lo libre es censat èsser una manifestacion de la poténcia de Dieu e es considerat pels musulmans coma un miracle donat a lor profèta. Fòrça memorizan al mens una partida de l'Alcoran dins sa lenga originala, l’[[arab]]. Aquela partida correspond als versets necessaris per far las pregàrias quotidianas. Aqueles qu'an memorizats l'Alcoran en entièr son coneguts jol nom d' ''[[Hafiz (islam)|hafiz]]''. Existís de traduccions de l'Alcoran de l’arab cap a las lengas estrangièras. Fòrça versions modèrnas presentan lo tèxte arab sus la pagina de drecha (l'arab s'escrivent de drecha cap a esquèrra) e la traduccion sus la pagina d'esquèrra (las escrituras occidentalas s'escrivent d'esquèrra cap a drech). Segon lo raconta religiós musulman, de companhs del profèta de l'islam [[Sahaba|(sahabas)]] aurián tradusidas de partidas de l'Alcoran de son vivent. Atal, lo companh [[Salman lo Pèrsa]] auriá tradusit la primièra sorata [[Al-Fatiha]] (indispensabla per la pregària) en persan, a la demanda exprèssa dels musulmans pèrsas, lor permetent alara de pregar amb la version persana « fins a que lor lenga se siá aleugerit a [la prononciacion de la lenga] araba ». lo quita cosin german de Maomet, [[Jaafar ibn Abi Talib]], auriá tradusit en [[ge'ez]] los versets relatius a la concepcion verginala de Jèsus al [[Negus]] d'Etiopia, quand i foguèt enviat coma ambassador abans l'[[Egira]] <ref name=":3">{{Article|langue = français|autor1 = Gaafar Sadek|títol = Les débats autour de la traduction du Coran : entre jurisprudence et traductologie|periodic = Théologiques|numero = 2|jour = |mois = |annada = 2007|issn = |en linha = http://www.erudit.org/revue/theologi/2007/v15/n2/017774ar.html?vue=resume|paginas = 89-113|volum = 15|autor2 = Salah Basalamah}}</ref>. Pasmens, après la mòrt de Maomet, los corrents mai conservators de l'islam exprimiguèron un refús categoric de traduire l'Alcoran considerant que la traduccion es pas mai la paraula de Dieu<ref name=":3" />. De musulmans pensan en efèit que l'Alcoran existís pas que dins sa version originala en lenga araba e que las traduccions essent d’origina umana son imperfièitas e falhiblas e tanben en rason de caracteristicas polisemicas sonque intradusiblas de l’arab, e fin finala que lo messatge seriá estat revelat exprès dins aquela lenga. Considèran donc las traduccions sonque coma de comentaris o d'interpretacions de sa significacion, e non pas coma lo quita Alcoran. L’explicacion e l’explicitacion (far explicit l'implicit) de l'Alcoran dins tot autre lenga que l’arab o en arab, es comunament admesa. ===== Dògma de l'inimitabilitat ===== Dempuèi sa recepcion, lo dògme de l'inimitabilitat es l'argument crucial que l'Alcoran es un [[miracle]] e pas cap de paraula umana poiriá lo passar en beutat. Son inimitabilitat servís le doble objectiu de provar l'autenticitat de: * l'origina divina de l'Alcoran coma emanant del creator; * la profecia de Maomet a qui foguèt revelat coma messatgièr pel genre uman. « Disi: "Quitament se los òmes e los djinns s´unissián per produire quicòm de semblable a aquel Alcoran, sauprián pas produire res de semblable, quitament se se sostendrián los unes amb los autres" ». (''Alcoran. Sorata 17, verset 88'') === Los Seus profètas === Los musulmans considèran que lo mandadís de profètas es una clemença e una gràcia d'Allà per sas créatures, car la rason ela sola permet pas de conéisser tot çò que salve dins l'al delà. Lor foncion principala es donc de mostrar a las gents lo camin, la gralha (la [[charia]]) que mena cap al bonaür eternal. E per provar lor veracitat, Allà los apiegèt per de fachs fòra del comun, a saber los miracles que constituiguèron d'escomesas implacablas que pas degun pòt pas empachar nimai imitar. Totes los profètas d'Allà faguèron valer un bon comportament e una conducha exemplara<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110502150935/http://islamfrance.com/islamprophets.html L'Islam et les prophètes ? (islamfrance.com)]</ref>. Son necessàriament immunizats contra la mescresença, los grands pecats e los pichons que rebaton una bassessa de caractèr, aquò abans e après la mission profetica. Lo primièr es Adam e lo darrièr es Maomet. Segon l'islam totes los profètas son someses a Dieu, es a dire musulmans e totes cridats a entrar dins sa religion. En efèit, sa significacion es creire en un Dieu unic sens res li associar e de creire al messatge de Maomet enviat per son epòca. Los tèxtes explica qu'Adam inaugurèt la foncion profetica, alara que es per Maomet, lo darrièr, que s'acabèt. Lor nombre es fòrça grand, ne citam unes: Abraam (Ibraim), David (Dawud), Isaac (Ishaq), Ismaèl (Ismaíl), Jacob (Ya'qub), Joan-Baptista (Yahya), Jethro (Chu'ayb), Jòb (Ayyub), Jonas (Yunós), Josèp (Yoçof), Loth (Lut), Moïses (Muça), Noè (Nuh), Salomon (Solayman), Zacharias (Zakariyya), Jèsus (Issah)<ref>{{fr}} [https://archive.is/20120913074646/http://www.portail-religion.com/FR/dossier/islam/personnalites/prophetes/index.php Les prophètes musulmans (Portail-religion.fr)]</ref>. ==== Maomet ==== [[Fichièr:Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg|thumb|Lo nom de [[Maomet]], seguit de son títol "Messager d'Allah", inscrich sus la pòrta de la Mosqueta de [[Medina]] en [[Arabia saudita]].]] {{Article detalhat|Maomet}} Es possible de far una istòria de las representacions de Maomet, mas pas una biografia istorica al sens modèrne del tèrme. L’ensems de las donadas non islamicas sus la vida de Maomet passan pas una pagina<ref>{{fr}}[[Mohammad Ali Amir-Moezzi]], Le Coran silencieux et le Coran parlant. Sources scripturaires de l’islam entre histoire et ferveur, Éditions CNRS - colloque http://iesr.hypotheses.org/328</ref>. Lo cap religiós, politic e militar arab [[Maomet]] (محمد en arab) es considerat coma lo darrièr profèta del monoteïsme pels musulmans e es conegut coma profèta que per aquela comunautat. Los considèron pas coma le fondator d'una religion novèla, mas penson qu'es lo darrièr d'una linha de profètas de Dieu (del [[monoteïsme]]) e considèran que sa mission es de restaurar la fe monoteïsta originala d'[[Adam]], [[Abraam]] e d'autres profètas, fe qu'aviá estat corrompuda per l'òme dins lo temps<ref name="EoI">Article Muhammad, ''[[Encyclopædia of Islam]]''</ref>{{,}}<ref name="Peters">{{en}} '{{lang|en|texte = 'Islam: A Guide for Jews and Christians}}'', F. E. Peters, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11553-5, {{p.|9}}''</ref>. Segon l'Alcoran, pendent los 23 darrièrs ans de sa vida, Maomet dicta de versets, que recep d'Allà per l'intermediari de l'àngel [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] (''Jibril''), a de fidèls totjorn mai nombroses convencuts per aquel nòu messatge. Lo contengut de las revelacions serà amassat mens de 20 ans après la mòrt de Maomet dins l'Alcoran. ==== Hadiths ==== [[Fichièr:SamarkandTillaKari.jpg|thumb|Decoracions a l'interior de la [[medersa]] Tilla-Kari de [[Samarcanda]] en [[Ouzbequistan]].]] {{Article detalhat|Hadith}} Los hadiths son las paraulas o actes de Maomet considerats coma d'exemples de seguir per la majoritat dels musulmans. Las escòlas de jurisprudéncia ''[[madhhab]]s'' considèran los recuèlhs d'hadiths coma d'instruments importants permetent de determinar la [[sunna]], la « tradicion » musulmana. L'hadith èra a l'origina una tradicion orala que raportava las accions e costumas de [[Maomet]]. Pasmens, a partir de la primièra [[fitna]], als [[sègle VII]], aqueles que recebèron los hadiths comencèron a questionar las fonts de las paraulas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070311144448/http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm « Sanguine Scholars: Hadith Criticism »] in ''The Development of Exegesis in Early Islam'', Herbert Berg, Richmond: Curzon Press, 2000.</ref>. Lor credibilitat es mai sovent proporcionala al credit dels testimònis que los an raportats. Aquela cadena de testimònis es nomenda ''[[isnad]]''. Es mai sovent admés que foguèt pendent lo regne del [[califa]] [[Omar II]], al [[sègle VIII]], que comencèron las transcripcions per escrit dels grands recuèlhs d'hadiths, que se sont estabilizats al sègle seguent. Aqueles recuèlhs son, encara a l'ora d'ara, pres coma referéncias dins los subjèctes al respècte del [[fiqh]] o l'[[istòria de l'islam]]. Los autentics son admés per l'ensems dels musulmans sunnitas. Una granda majoritat de sunnitas considèran los hadiths coma d'apondons e de clarificacions essencialas a l'[[Alcoran]]. Dins la jurisprudéncia islamica, l'Alcoran conten lo gèrme de fòrça règlas de comportament esperats d'un musulman. Pasmens, fòrça subjèctes, religioses o profans, son pas encastrats per de règlas coranicas. Los musulmans creson donc que'n examinant lo biais de vida, o sunna, de Maomet e sos companhs, poirián descobrir los comportaments a imitar e aqueles d'evitar. Los pensaires musulmans trapan utils de saber cossí Maomet o sos companhs expliquèron las revelacions, o a quina ocasion Maomet los recebèt. A vegadas, aquò clarificarà un passatge que semblariá escur senon. Lo contèxte podent totalament trebolar lo sens que se pòt donar a un verset. Los hadiths son tanben una font istorica e biografica. Son considerats coma una font d'inspiracion religiosa, alara que de musulmans considèran que lo sol Alcoran sufís. Los [[chiisme|chiitas]] an en efèit mai de resèrvas a lor vejaire car mòstran que Maomet parlèt pas de causas que son fondamentalas dins lo corrent chiita, çò que fa qu'escriguèron los lors obratges. Entre autres, trapan pas de geina a la reproduccion dels visatges umans, coma aqueles de personalitats cultas coma [[Ali ibn Abi Talib|Ali]] e [[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], alara que mai d'un hadiths daissan pensar qu'aquò es enebit per Maomet. === L'al delà === Segon l'islam un cèrt nombre d'eveniments arribaràn après la mòrt que los mai importants sont: * Lo jorn del jutjament: Vendrà a la fin del mond que sol Dieu coneis l'escasença<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|361}}</ref>. La durada serà de {{formatnum:50000}} ans<ref>Alcoran [70:4] Los Àngels coma l'Esperit montan cap a El en un jorn que la durada es de cinquanta mila ans.</ref>. La tèrra serà una autra tèrra e tanben los cèls<ref>Per exemple, Sorata 14 (Ibraim): {{Cita|al jorn que la tèrra serà remplaçada per una autra, quitament los cèls e ont (los òmes) compareisseràn debans Allà, l´Unic, Lo Dominator Suprèma.}} </ref>. Allà jutjarà las gents sens intermediari. * Las estapas seràn: ** La resurreccion fisica: marca lo començament del jorn del jutjament. Las gents seràn ressuscitadas per Allà, nuds e [[circoncision|incirconcís]]<ref>ref, Hadith: Lo profèta diguèt « Las gents seràn ressuscitadas lo jorn de la Resurreccion pès nuds e incirconcises » raportat per al boukhari e moslim</ref>, per que sián jutjats. ** Lo rassemblament: totas las gents seràn amassadas dins un luòc per se far jutjar. ** L'exposicion dels actes: cadun veirà expausats los seus actes, bons o marrits. ** La retribucion: al vejaire de lors actes, las gents seràn premiadas o castigadas. ** La balança: los actes seràn comparats, bons contra marrits. ** Lo pont (''al-sirat''): liga la novèla Tèrra a las broas del paradís e serà penjat al dessús de l'infèrn en que, segon l'interpretacion majoritària, los « infidèls » cairàn (aqueles qu'accèptan pas l'Alcoran)<ref name=enfer>{{Obratge |langue=en |en linha=http://books.google.fr/books?id=VrR-CcESLrsC&pg=PA237&dq=%22(but+those+of+the+sects+(Jews,+Christians+and+all+the+other+non-muslim+nations)+that+reject+it+(the+Qur%27an+),+the+Fire+will+be+their+promised+meeting+place.)(11:17)%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES&ei=i3b8SfSHIKCIzQSRvdCXBg |editor=MSA Publication Limited|colleccion=|série=|títol=The Meaning and Explanation of the Glorious Qur'an|titre original=|ref=|volum=1|titre volume=|autor=Muhammad Saed Abdul-Rahman |lieu=|annada=2007|mois=|jour=|publi=|paginas=668|format=|isbn=1861794703 |issn=|oclc=|passatge=237|id=|commentaire=}}</ref>. ** Lo bacin (''al-kawthar''): cada comunautat aurà son bacin ont beuràn los musulmans pioses abans d'intrar al paradís. ** L'intercession: amb la permission d'Allà, sos profètas, e d'autras piosas personas o l'Alcoran, intercediràn pels musulmans que meritan lo castig ([[Tawassul]]) ** L'infèrn (''jahannama''): es un luòc ont, segon l'interpretacion majoritària, seràn castigats los « infidèls »<ref name=enfer/>. L'interpretacion dels versets coranics relatius a la « durada » del sejorn infernal es l'objècte de desvelopaments teologics. ** Lo paradís (''al-janna''): es una demòra de felicitat eternala reservada per las personas [[tawhid|unificant]] Dieu, atal que per las personas sincèras. ** La vision du Senhor: los musulmans veiràn Allà, sens nocion de distància e sens qu'i aja un dobte sus aquela vision. La majoritat dels musulmans crei a la question, al suplici e a la felicitat de la tomba. Aquò es pas mencionat dins l'[[Alcoran]] mas dins la [[Sunna]]. Segon aquela darrièra, après la mòrt, tota persona serà questionada dins sa tomba per dos àngels del nom de Munkar e Nakir: « Qui es ton Senhor? Qui es ton profèta? Quina es ta religion? »<ref>{{fr}} [books.google.fr/books?id=2-oSvZJLzWMC&pg=PA38&dq=false Nafissa Tall, ''La question de l'épreuve en islam : Essai d'anthropologie'', éd. L'Harmattan, Paris, 2012, {{p.|38}}]</ref>. Los musulmans pioses respondràn corrèctament a aquelas questions e auràn la felicitat dins lor tomba, alara que los non-musulmans e cèrts musulmans desobesissent i respondràn pas corrèctament e seràn castigats. === La predestinacion === La predestinacion fa partit dels fondaments essencials de l'islam. Consistís a creire que tot çò qui se passa dins aquel mond - que sián los nòstres actes volontaris o involontaris - es predestinat per Allà. Çò que se passa èra escrit. Los eveniments arribats èran ineluctables. Sa volontat se realiza de totjorn segon sa saviesa eternala. Atal, tota causa – bona o marrida - qu'Allà sabèt que çò existirà se realizarà al temps que cal. E çò qu'Allà volguèt pas l’existéncia, se realizarà pas. En consequéncia, se totas las gents se mobilizan per nos far profeitar d’un benfach o per nos causar un mal que nos foguèt pas prescrit, i capitaràn pas. Allà prescriguèt tot dins lo « quadre preservat » (''al-lawou al-mahfudh'') coma l'aprend l'Alcoran: « Es Nosaltre (Allà) que ressuscitam los mòrts. Fasèm inscriure çò que faguèron e las consequéncias de lors òbras. E Avèm denombrat tota causa dins un Quadre clar. »<ref>Sorata 36/V.12</ref> Mai, cal notar qu'aquela question del destin es tan controversiada al sen de la comunautat musulmana e fòra, que menèt l'imam [[Abo Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) a avisar contra la deca de la mescresença volant abordar aquel mistèri: « Sabètz pas qu'aquel qu'examina lo liure-arbitre es coma aquel qu'examina los rais del solelh, mai l'obsèrva de près, mai ven perplèxe<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Mohammad Abo Zahra|títol = L'imam Abou Hanifa|lieu = Paris|editor = Al Qalam|annada = 2010|paginas totalas = 503|isbn = 978-2-909469-58-4| en linha = |passatge = cit. p. 219}}</ref> ». == Los rites musulmans == === Ablacions tradicionalas === * la circoncision dels mascles; * l'epilacion dels pels del pubís e de las aissèlas per ambedós sèxes; * lo copatge de las onglas; * la talha de la mostacha: deu pas èsser espessa, ni embartassada; * la talha de la barba: deu pas passar la largor d'una man, a partir del menton, es a dire a la nautor de la basa del còl (''tòlia'')<ref name=":4" />. === Tabós alimentaris === {{Article detalhat|Halal|Haram|Dhabiha}} La lei islamica dona un ensems de règlas prescrivent çò que los musulmans devon manjar. Aquelas règlas especifican çò qu'es [[halal]], es a dire legal. Aquelas règlas se trapan dins l'Alcoran, que descriu tanben çò qu'es [[haram]], es a dire illegal. Tanben existís d'autras règlas s'apondent donadas per de [[fatwa]]s per de [[mujtahid]]s; mas son seguidas sonques per los lors discípols e non l'ensems dels musulmans. La lei islamic enebís lo musulmans de prene d'alcoòl, de beure o de manjar de [[sang]] e los produits derivats, e de manjar la vianda d'animals carnivòrs o omnivòrs coma lo [[pòrc]] e lo produits derivats (coma la composicion dels [[sabon]]s que conten de [[grassa animala]] a basa de pòrc, amb la mencion ''[[Lardate de sodium]]''; la [[gelatina]] de pòrc intrant dins los [[Bonbon]]s, de las [[coca]]s, dels [[Iaort]]s, amb la mencion [[E441]]), lo [[monard]], lo [[can]] o lo [[gat]] (los peissons piscivòrs son pas considerats coma carnivòrss)<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Avis sur les produits alimentaires|annada=1980|autor=Daniel-Youssof Leclercq|editor=Association Intégrité|url=http://www.asidcom.org/spip.php?breve38}}</ref>{{,}}<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Alimentation et Islam, Les Interdits|année=2002|autor=Dr. Dalil BOUBAKEUR|editor= Institut Musulman de la Mosquée de Paris | url = http://www.mosquee-de-paris.org/Conf/Theologie/II0305.pdf}}</ref>. Per que la vianda d'un animal terrèstre siá [[halal]], cal que l'animal siá tuat de bias que cal per un musulman o per de [[gents du Libre|« gents del Libre » o « gens de la Bíblia »]] tot en mencionant le nom de Dieu ([[Allà]] en arab). L'animal donc deu pas èsser estordit per un procediment mecanic, electric o gasós, ni ''a fortiori'' tuat per bolh e electrocucion, e l'òssa deu èsser sagnada pas qu'a viu, après verificacion del fial. Concretament, l'animal tombat, lo cap plaçat al cap de [[la Mèca]], es tuat pel sacrificator que invòca le nom de Dieu ([[Allà]] en arab) proclamant « Bismallah Allahou Akbar », çò que significa « Al nom de Dieu lo mai grand ». Diferentas règlas s'aplican als peissons. Mai sovent, los peissons d'escata son totjorn halal, quitament se de [[Fatwa|fatwas]] declaran los peissons sens escatas (coma los [[Silurifòrmes]] e los coquilhums) coma [[haram]]. Las règlas d'interdiccion al subjècte dels animals se pòdon levar quand un musulman manca de morrir de fam e que pas cap de noiridura halal es disponibla. Lo tuatge ritual islamic es nomenat [[dhabiha]]. Segon de fatwas, l'animal pòt pas èsser tuat sonque per un musulman. Pasmens, d'autras fatwas considèran que segon lo verset 5:5 de l'[[Alcoran]], lo tuatge pòt se far per de [[Gents del Libre|« gents del libre » o « gents de la Bíblia »]]<ref>vejatz tanben Alcoran 2:173, 5:3, 5:5, 6:118, 6:145 e 16:115 per las règlas suls interdits alimentaris</ref>. La vianda [[kasher]] es considerada coma halal. === Calendièr islamic === [[Fichièr:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|Las fasas de la luna forman la base du calendièr islamic.]] L’an 1 d'aquel calendièr comencèt lo primièr jorn de l’[[Egira]], lo 1èr [[Moarram]] (lo [[15 de julhet|15]] o lo [[16 de julhet]] [[622]] de l’[[èra crestiana]], segon los autors teologians; la primièra epòca es dicha « astronomica », la segonda « civila »). Aquel calendièr foguèt adoptat dètz ans après aquel eveniment. S'indica qu’una data es donada dins aquel calendièr apondent la mencion ''(calendièr musulman)'', ''(calendièr egirian)'', ''(èra musulmana)'' o ''(èra de l’Egira)''; o en abreujat, ''(H)'' o ''(AH)'' (del [[latin]] ''anno Hegirae''). Aquel calendièr es caracterizat par d'ans de 12 meses lunars que son mai corts que los ans solars. Una annada lunara compta 11 jorns de mens qu'una annada solara<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=LbVffEtw87QC&pg=PA67&dq=false#v=onepage&q&f=false Charles Schneider, ''Calendrier perpétuel dès l'an un'', éd. Publibook, 2008, {{p.|67}}]</ref>. Cada mes comença al primièr creissent de [[Luna]] visible a partir de la Luna novèla: segon lo luòc d’ont se realiza l’observacion, lo mes pòt començar mai o mens d'ora. Cal notar qu'existís un conflicte metodologic al subjècte de la fixacion de la data de començament del [[ramadan]]. Contra lo metòde ocular, los [[fraires musulmans]] militan de contunh pel metòde dich scientific, es a dire aquel dels calculs astronomics, sus la basa d'una nòva interpretacion d'un verset de l'Alcoran. Pasmens, lo començament del ramadan jamai foguèt fixat d'autra biais que per l'observacion del [[Fasa lunara|primièr creissent de luna]] dins lo cèl, a l'epòca de Maomet, de sos companhs, e de musulmans sunnitas dels primièrs sègles seguent la Sunna, e pas cap d'informacion fisabla permet d'establir d'autre metòde<ref>{{Ligam web|titre = Ramadan 2015 : une date toujours aussi controversée|url = http://www.metronews.fr/info/ramadan-2015-une-date-toujours-aussi-controversee/mofb!rFvgt0SQF8Vo/|site = metronews|consultat lo = 2015-11-28}}</ref>. === Las festas musulmanas === {{Article detalhat|Aïd al-Adha|Aïd el-Fitr}} Dins l'islam, doas fèstas son fòrça sagradas: l'[[Aïd al-Adha]] e l'[[Aïd el-Fitr]]. * L'[[Aïd al-Adha]] (Grand Aïd) se celèbra lo desen jorn del darrièr mes del [[calendièr islamic]], per celèbra lo sacrifici demandat d'[[Abraam]] sul [[Ròc de la Fondacion]], e coïncidís amb l'[[hajj]], lo cinquen [[Pilars de l'islam|pilar de l'islam]]. * L'[[Aïd el-Fitr]] (Pichon Aïd) que tomba lo primièr del mes de [[Chawwal]] celèbra la fin del [[june]] del mes de [[Ramadan]]. D'autres jorns o mes son tanben festejats coma: [[Achora]]. Lo june d'Achora es pas obligatòri mas es recomandat. Pels sunnitas s'agís, dins la continuitat del june instaurat per [[Mossa (islam)|Moïses]], de mercejar Dieu, per aver salvat lo pòble Ebrieu, dins sa fugida fòra d'Egipte. Pels chiites, es subretot la data anniversari de la mòrt de l'imam Husayn, falèn de Maomet. [[Ramadan]]: Lo mes de ramadan es lo temps del june. Correspond al quatren dels cinc pilars de l'Islam. Es un temps privilegiat per se reculhir, pregar, legir l'Alcoran, eca. La ruptura del june se fa mai sovent en familha, abans una nuèch de pregàrias, lo [[tarawih]]. [[Laylat al-Qadr]] (La nuèch del Destin, una de las nuèches de la fin del mes del Ramadan): anniversari de la revelacion de l'Alcoran. [[Molad]]: Es l'anniversari de Maomet. L'anniversari de Maomet èra pas festejat de son époque, ni pels seus companhs, ni pels musulmans sunnitas dels sègles primièrs, e pas cap d'informacion fisable permet de ne donar la data vertadièra. Aquela fèsta a pas lo caractèr religiós dels dos Aïds. Pasmens, se coneis aquela celebracion dans la tradicion [[chiisme|chiita]]. Al vejaire dels salafistas, lo Molad es un novelum blaimable ([[bid'ah]]). == Cultura == === Simbòls e representacions === [[Fichièr:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|upright=2|La [[Granda Mosqueta de Kairuan]] es una de las òbras majoras de l'arquitectura musulmane avent servit de modèl a fòrça mosquetats en Tunisia e tanben dins l'ensems del Magrèb. De plan arab, possedís una vasta cort amb portics e une sala de pregàrias ipostila. Fondada en 670, data per sa forma actuala del sègle IX, [[Kairuan]], [[Tunisia]].]] Los [[sunisme|sunnitas]] sacralizan pas d'icònas. Mai d'un [[hadith]]s de Maomet<ref>exemple: "Aqueles que patiràn lo castig màger, lo jorn del jutjament darrièr, son aqueles que dessenhan los imatges" (Bukhari 78/75)</ref>, la malediccion de Dieu tomba sus tota persona produsent (pel dessenh, l'esculptura…) un èsser dotat d'arma, animals compreses, car aquò es considerat per eles coma anant contra l'esperit del [[monoteïsme]]. Un cèrt [[aniconisme]] veire un [[iconoclasme]] mai o mens estrict existís donc dins l'islam. Atal, los musulmans se servisson puslèu de versets de l'Alcoran calligrafiat coma dins lo palais de l'[[Alhambra]], de formas geometricas ([[arabèsca]]s) o de representacion de la [[Kaaba]] per decorar las [[mosqueta]]s, los ostals e los luòcs publics. S'assòcia sovent lo simbòl del creissent e de l'estela a l'islam, pasmens que li sián anterior. S'agís a l'origina del simbòl de l'[[Empèri Bizantin]], reutilizat a sa casuda per l'[[Empèri Otoman]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070318202939/http://islam.about.com/library/weekly/aa060401a.htm Crescent Moon: Symbol of Islam?], by Huda, ''About'', consulté le 24.4.2009</ref>. Un dels simbòls islamics es la color [[verd]]a<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|143}}</ref>. Lo verd resulta de la combinason del jaune e del blau. Del temps de [[Maomet]], las primièras bandièra levadas pels musulmans èra verdas. Las badièras dels [[Califat Fatimida|Fatimidas]] èran tanben verdas. Totas las personas se reclamant dels [[Ahl al-Bayt]] portavan un turban verd. Lo vam per aquela color es simple: los [[Arabs]] èran un pòble del [[desèrt]], lo [[paradís]] foguèt per eles descrich coma verdós, ont de fonts d'aiga rajaràn en abondància, ont los fidèls portaràn de vestits de seja verdas<ref>Per exemple, Sorata 18 (Al-Kahf): ''{{Cita|Vaquí aqueles qu'auràn los jardins del sejorn (eternal) jos que rajan los rius. I seràn ondrats de braçalats d´aur e se vestiràn d'abits verds de seja fina e de brocart, acoidats sus de divans (plan ondrat). Quina bon prèmi e quina bèla demorança!}}''</ref>. Abans l'islam, la legenda d'''al-Khadir'' (çò qu'es verd), testimònia de l'importància d'aquela color per aquel pòble<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=zg2y3e3kmXMC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Carine Bourget, ''Coran et Tradition islamique dans la littérature maghrébine'', éd. Karthala, 2002, {{p.|159}}]</ref>{{,}}<ref>Jacques Keryell, ''Louis Massignon : La grâce de Bagdad'', éd. Pierre Tequi, 2010, {{p.|32}}</ref>{{,}}<ref>Paul Alphandéry, ''Revue de l'histoire des religions, Volumes 99 à 100'', éd. Presses universitaires de France, 1929, {{p.|5}}</ref>. Fin finala, [[Maomet]] auriá declarat que lo verd èra sa color preferida e portava sovent d'abits e un [[turban]] d'aquela color. Autrescòps, sols los califas èran autorizats de portar un turban d'aquela color<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080925121257/http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/color/greens3.html Lo pigment verd, amb una partida sus l'islam]</ref>. Torna ara la simbolica del verd coma simbòl del [[panarabisme]]. La [[campana]] es un simbòl rarament utilizat dins l'art islamic pasmens se un [[hadith]] relatiu dins un entrevista entre [[Maomet]] e El-Hareth ibn Hicham descriu la vision de [[Maomet]] coma acompanhat d'un tindadís de campanas: ''« […] la Revelacion me ven a vegadas coma lo bronzinament d'una campana […]''<ref>{{Ligam web|langue = français|date = |títol = Ibn Khaldoun - Prolégomènes, Slane, 1863, tome I.djvu/327|url = https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Ibn_Khaldoun_-_Prol%C3%A9gom%C3%A8nes,_Slane,_1863,_tome_I.djvu/327|site = |consulté le = |pagina = 203}}</ref>». Pasmens i a per exemple una campana fòrça anciana a la mosqueta de [[Xi'an]] en [[China]] o sul minaret de la mosqueta de la vila [[Ndar|Saint-Louis]] del [[Senegal]]. == Organizacion == === Lo califat === [[Fichièr:Fatimid dinar - Mahdia - Tunisia.jpg|thumb|Dinar (en aur estampat) del cinquen califa fatimida al-Aziz (r. 365-386 H / 975-996 J.-C.), batida a [[Mahdia]] en 380 H / 990 AD. Conservada al Musèu arqueologic d’Aqaba, Aqaba, Jordania. Diamètre: 18 mm, pes: 4 g.]] {{Article detalhat|califat}} Los [[califa]]s ([[arab]]: خليفة significant « luòctenent », « successor » o « representant ») designan los successors de [[Maomet]]. Lo tenent del títol a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesidença, dins l'encastre de la [[charia]]: es lo dirigent temporal e espiritual de l’[[omma]], la comunautat dels musulmans. Un diferend entre [[sunnisme|sunnitas]] e [[chiisme|chiitas]] menarà lo califat a se divisar en doas visions plan destriadas: una electiva, l'autra ereditària. Los primièrs (sunnitas) considèran que lo califa se deu elegir per sas qualitats moralas e islamicas, e aquò quina que sián sas originas. Los segonds (chiitas) considèran que sol un successor filhal de Maomet pòt pretendre a aquel títol. Dins aquelas condicions, un sol califa, [[Ali ibn Abi Talib]] (cosin de Maomet), podèt far consens entre sunnitas e chiitas per dirigir l'ensems de la comunautat musulmana. Maomet moriguèt sens designar de successor e sens daissar un sistèma per ne causir un, mas mai d'un acte faguèron que l'unanimitat dels musulmans de l'epòca concluguèron que preferissián [[Abu Bakr]] (de son vivent quitament alara qu'èra malaut, li demandèt, e a degun d'autre, de dirigir la pregària). En consequéncia, lo califat foguèt establit. Lo califa a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesissença: es lo dirigent de l'omma, la comunautat dels musulmans. Lo títol ''khalifat rasul Allah'', significant « successor del messatgièr de Dieu » venguèt lo títol corrent. Los sunnitas coneisson pas que los califas [[Abu Bakr As-Siddiq]], [[Othman ibn Affan]], [[Ali ibn Abi Talib]], [[Al-Hassan ibn Ali]] e [[Omar II|Omar ibn Abd-al-Aziz]] coma « plan guidats » o « plan inspirats » per Dieu. [[Fichièr:1543-Siege of Estolnibelgrad in Hungary-Suleymanname-detail.jpg|thumb|left|210px|En 1517, lo califat passa als [[Empire Otoman|Otomans]]]] Los chiitas coneisson que le quatren califa, essent [[Ali ibn Abi Talib|Ali]], paire de totes los imams. Los chiitas estiman que lo califa seguent, [[Yazid Ier]] es copable de la mòrt d'[[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], e alara tota succession dels califas aurián perdut sa legitimitat. Encara, existís una controvèrsia al subjècte de l'estatut de musulman de [[Yazid Ier]]. Unes califas èran sovent nomenats ''amir al-mu'minin'' أمير المؤمنين « [[comandaire dels cresents]] ». Lo títol venguèt « [[emir]] ». Pas cap dels primièrs califas diguèt aver recebut de revelacions divinas, coma foguèt lo cas per Maomet, atencionats a demorar dins la bona dralha e crenhent [[Allà]]. Maomet essent lo darrièr profèta, pas cap dels califas diguèt èsser « profèta » o « messatgièr divin ». Las revelacions fachas mejans Maomet rapidament foguèron codificadas e escrichas dins l'[[Alcoran]], que foguèt acceptat coma autoritat suprèma, limitant tanben çò que lo califa podava dirigir. Pasmens, los primièrs califas essent los caps espirituals e temporals de l'islam, e insistissián sul fach que l'obesissença al califa en totas causas èra la marca d'un bon musulman. Lo ròtle venguèt pasmens estrictament temporal amb l'ascension dels [[olema]]s, e l'alunhament de cèrts califas de la practica pura de la religion. Après los quatre primièrs califas ([[Abu Bakr]], [[Omar ibn al-Khattab|Omar]], [[Othman ibn Affan|Othman]] e [[Ali ibn Abi Talib]]), lo títol foguèt revendicat de biais controversiat pels [[Califat Omeia|Omeias]], los [[Califat Abbassidas|Abbassidas]] e los [[Empèri Otoman|Otomans]], e tanben per d'autras linhadas en [[Al Andalús|Espanha]], en [[Africa del Nòrd]] e en [[Egipte]]. Gaireben dirigents musulmans portavan simplament lo títol de [[sultan]] o [[emir]], e fasián aleujança a un califa qu'aviá sovent pauc d'autoritat. Lo títol existís pas mai dempuèi que la republica de [[Turquia]] aboliguèt lo califat otoman en 1924<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=ll4cmA1bMqUC&pg=PA83&dq=abolition+califat+1924&cd=7#v=onepage&q=abolition%20califat%201924&f=false Marc Ferro, ''Le choc de l'islam: {{sp-|XVIII|-|XXI|e}}'', éd. Odile Jacob, 2002, {{p.|83}}]</ref>. Coma lo califat èra un subjècte de discòrdia entre dirigents musulmans, foguèt pauc evocat dempuèi 1924. Fòça musulmans volgavan lo retorn del califat, mas amb restriccions e la politica de fòça païses de majoritat musulmana, combinats als obstacles practics a l'unificacion de mai de cinquanta Estats-nacions en una sola institucion limitèron los esfòrces pel reviscòl. === La lei islamica === [[Fichièr:Pavo cristatus - Jardin botanique - Toulouse - 2012-05-07.jpg|thumb|La ròda del [[Pavon]], simbòl de la [[charia]].]] La [[charia]] (literalament, « lo camin menent cap l'abeurador »<ref>{{Ligam web|títol= Shari'ah {{!}} Islamic law|url = http://www.britannica.com/topic/Shariah|site = Encyclopedia Britannica|consultat lo = 2015-12-29}}</ref>) es la lei islamica. Dempuèi la [[Constitucion de Medina]], acabèt pas de l'espelir. Segon [[Yadh Ben Achor]] <ref name=":1">{{fr}}Yadh Ben achour, ''Le Rôle des civilisations dans le système international, Droit et relations internationales.'', Bruylant, et éditions de l’université de Bruxelles, 2003. </ref>, es falç de pensar que la charia es inèrta e immutable. Evolua en foncion dels cambiaments de conjonturas diplomaticas e sociologicas. I veire un sistèma condemnat a la pura estagnacion es falç. Ben Achor cita atal fòrça exemples d'adaptacions de la charia dins una analisi rigorosament scientifica <ref name=":1" />. L'[[Alcoran]] es la font màger de la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]''). Pels Sunnitas, la [[sunna]] es pas un tèxte en sei coma l'Alcoran, mas significa l'ensems dels actes e paraulas del profèta. La plaça dels ''[[hadith]]s'' fa l'unanimitat dins la lei islamica. Totes los religioses admeton de contradire lors jutjaments personals se un hadith autentic va contra aquel jutjament. Dos obratges compilan los hadiths autentics: lo "[[Sahih]]" d'[[Mouhammad al-Boukhari|Al-Bukhari]] e aquel de [[Muslim ibn al-Hajjaj|Muslim]]. Mas los salafistas prenon atal en consideracion de recents trabalhs de l'imam Al-Albani. Lo consens (''[[ijma']]'') e lo rasonament juridic (''[[qiyas]]'') son mai sovent considerats coma las fonts tresenas e quatrenas de la charia, mas aquò o contèstan de religioses segon que sols los hadiths e l'Alcoran son de fonts de drech, coma unes [[Salafisme|salafistas]]. La lei islamic cobrís totes los aspèctes de la vida, dempuèi los subjèctes fòrça generals del govèrn e de la politica estrangièra fins als subjèctes de la vida vidanta. Las [[Nòrma juridicat|nòrmas juridicas]] que foguèron exprèssament dins l'Alcoran son nomenadas ''[[hudud]]'' e tractan especificament cinc [[Infraccion en drech penal francés|infraccions]] penalas que son; lo [[Delicte penal|delit]] de [[panatòri]] (amb la man), le [[terrorisme]] (amb lo pè), l'[[apostasia]] (amb los uèis), l'[[adultèra]] e la [[difamacion]], l'[[omicidi]] (volontari) essent classificat al dessús de las cinc infractions e just al dejós de l'[[associacionisme]]. Per caduna d'aquelas infraccions, una « dissuasion penala » nomenada ''hadd'' es dictada. L'Alcoran detalha tanben las nòrmas relativas a l'eritatge, al maridatge, las « satisfaccions equitablas » per [[còps e feridas]] e [[omicidi]]s (involontaris), e tanben los « usatges e costumas » regissent las fèstas, la caritat e la pregària. Pasmens, aquelas prescripcions e inibicions pòdon èsser fòrça generalas, es la causa que los detalhs de lor aplicacion practica remanda a la [[Sunna]]. Los doctors de l'islam ([[olemas]]) desvolopèron de normas juridicas a partir d'aquelas règlas generalas, s'apiejant tanben per se far suls [[Hadith]]s e lors interpretacions. ==== Fonts sunnitas de drech ==== En matèria de drech musulman, los sunnitas s'acòrdan sus las fonts seguentas: * Pels musulmans l'Alcoran foguèt revelat per [[Allà]] çò que ne fa la primièra font de legislacion dins l'islam<ref name="préceptes">{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=xmmpBAAAQBAJ&pg=PA330&dq=false#v=onepage&q&f=false Djameleddine FELIACHI, ''LES PRECEPTES FONDAMENTAUX DE L'ISLAM (en 3 volumes) - Tome 2 : Les vertus de la Dévotion'', éd. Lulu, 2013, {{p.|330}}]</ref>. * Los [[hadîth]]s, l'ensems dels dires e fachs del Profèta, es la segonda font de legislacion<ref name="préceptes" />. La ''sunna'' (« tradicion ») foguèt acampada e classificada pels savis sunnitas dins mai d'una òbra coma [[Mouhammad al-Boukhari]] e lo [[Sahih al-Bukhari|Sahih]] es prés coma le « libre mai segur après l'Alcoran ». * La tresena font de legislacion es l'unanimitat, ''[[Ijma]]'', sul fondament d'un hadith de Maomet segon que los musulmans s'entendràn jamai sus una error<ref>{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=lH4SkIFG6tQC&pg=PA157&dq=false Claude Horrut, ''Ibn Khaldûn, un islam des "lumières"?'', éd. Complexe, 2006, {{p.|157}}]</ref>. * La quatrena font es l'analogia, ''[[Qiyas]]'' (القياس, literalament « la mesura ») que permet de destriar lo jutjament d'una causa per que i a pas de legislacion dempuèi lo jutjament sus una causa analòga<ref>{{fr}}Mimoun Bendjillali, ''L'histoire des sources fondatrices de la législation musulmane'', éd. Dar Albouraq, 2006, {{p.|32}}</ref>. Solas aquelas quatre fonts de drech fan consens entre las quatre escòlas de drech sunnitas. Pasmens, cal notar qu'unas d'aquelas fonts de legislacion foguèron realizadas après la mòrt de Maomet e son consideradas coma illicitas (''[[haram]]'') per d'autres grops de l'islam organizats en rite o ''[[madhhab]]''. === Clergat === {{Article detalhat|Imam}} [[Fichièr:33937 ejaz215 call-to-prayer-from-the-prophet-s-mo.ogg|thumb|Lançament de l'[[Adhan]] a [[Medina]].]] [[Fichièr:Surah Al fatiha104.ogg|thumb|Recitacion de la Sorata [[Al-Fatiha]] a [[La Mèca]].]] La ierarquia musulmana es la seguenta: * Lo [[muezin]] fa l'apèl a la pregàri. * L'[[imam]] dirigís la pregària. * Lo [[rector (islam)|rector de la mosqueta]] dirigís la [[mosqueta]]. * Lo [[cheic]] es un òme d'edat madur, un cap de clan. * Lo [[muftí]] (arab: مفتي) es un jurisconsult. Quand de musulmans son devesits sus un subjècte particular, pòdon demandar l'arbitratge d'un muftí, que pòt lor donar d'esclariments sus l'interpretacion de la [[charia]], dels [[Hadith]]s e sovent de problèmas de fatwas. * Lo [[faqih]] (arab: فقيه) es un erudit de la jurisprudéncia. * Lo [[mohaddith]] es un especialista de l'hadith. * Lo [[cadí]] es un jutge dins un tribunal islamic. * L'[[olema]], 'âlim (arabe: عالِم), es lo doctor de l'islam, çò que ne fa lo garda de la tradicion musulmana e òme de referéncia. Dins l'Alcoran, al-'Alîm (arabe: العليم), l'omniscient es l'un dels nombroses noms de Dieu. * Lo [[Mollah]] (Aiatòllah o Odjatoleslam) es un erudit musulman dins de païses que lo lengatge a una influéncia pèsia (arab: mawlān, مولًى, pl. mawâlin, موالٍ ajuda ; defensaire ; senhor). Es l'autoritat mai nauta pels chiitas. Fins a 1055, lo [[califa]] aviá lo poder temporal (politic e militar) e espirituel (teologic e judiciar). En [[Euròpa]] e dins unes païses musulmans, los [[govèrn]]s reclaman un alinhament de la formacion dels imams sus la formacion dels [[clergat|ministres]] de las autras religions, es a dire tres o quatre ans d'estudis al minim<ref>{{fr}}[[Conselh francés del culte musulman|CFCM]] : commission Imams - Mission principale : La commission se penchera sur la formation des imams et élaborera un rapport en forme de recommandations.</ref>. ==== Dins lo sunisme ==== [[Fichièr:Kairouan. Minbar und Maqsura.jpg|thumb|220px|Carta postala de 1900 mostrant lo minbar (cadièra utilizada per l'imam pel seu presic) de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]]. Aquela cadièra del sègle IX es lo minbar mai ancian encara intacte<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=m4y7rU_hPacC&pg=PA817&lpg=PA817&dq=false#v=onepage&q&f=false Albert Ollé-Martin et Violaine Decang, ''Histoire de l'humanité : 600-1492'', éd. UNESCO, Paris, 2008, {{p.|817}}]</ref>.]] I a pas de [[clergat]] dins lo sunisme. Diferéncia màger d'amb lo [[chiisme]], l{{'}}''[[imam]]'' es pas un [[prèire (catolic)|prèire]] mas un membre de la comunautat musulmana que mena la pregària: es « aquel que se met '''devant''' per guidar la pregària » e es pas obligatòriament un teologian: en arab, l'imam vòl dire « modèl », « exemple » o « guida », e dins lo sunisme, sufís que l'imam siá musulman, savi, coneissent los pilars de l'islam e aja aprés una granda partida de l'Alcoran per còr per èsse al servici d'una congregacion religiosa. Lo ''[[muezin]]'', aquel que fa l'apèl a la pregària, tanpauc es pas un prèire. L'islam reconeis divèrses nivèls de competéncias religiosas d'entre aqueles fidèls: L'explicacion de l'Alcoran se nomena ''[[tafsir]]''. E l{{'}}''[[ijtihad]]'' es la recerca de solucions novèlas a partir dels tèxtes de referéncia per respondre a las problematicas de las populacions musulmanas suls afars religioses (عِبادات [`ibādāt], ''practicas cultualas'', <small>pl. de</small> عِبادة [ibada]) o socialas (مُعامَلات [mu`āmalāt], « comportaments », <small>pl. de</small> مُعامَلة [mu`āmala]) dins una condicion sociala, politica o economica novèla. # ''al-mujtahid al-mutlaq'', capable de « se batre » en abséncia de tèxte, coma l'indica la raíç de ''mujtahid'', per ne tirar una [[casuistica]], aprochar de tèxtes tractant de subjèctes similars e ne far la sintèsi, analizar los principis juridics sens referéncias a una escòla particulara. Aquelas competéncias son reconegudas coma excepcionalas e fòrça raras; # ''al-mujtahid al-mutlaq al-muntasib'', lo mèsme mas dins l'encastre d'una escòla interpretativa; # ''al-mujtahid fil-madh'hab'', dins l'encastre d'una escòla interpretativa, capable de far de responsas juridicas sus de questions novèlas; # ''al-'âlim al-mutabahhir'', lo vulgarizator dels grands ancians que deu conésser l'Alcoran e la Sunna; # '' al-amiy'', aquel que coneis pas que las grandas linhas de l'islam. Los savis exegètas son considerats coma los « eretièrs » o « successors » dels profètas. ==== Dins lo chiisme ==== Lo [[chiisme]] ortodòxe de la branca usuli (clergat dels [[aiatòllah]]) reconeis (o fan pas los Chiites Akhbari), ''a contrario'', un [[clergat]] a diferents nivèls ierarquics<ref>{{f}}Serge Lafitte, ''Chiites et sunnites'', éd. Plon, Paris, 2007, {{p.|100-107}}</ref>, alara que lo sunisme rebuta aquela idèa d'un clergat central jogant lo ròtle d'intermediari obligat. Amb fòrça aspèctes, l'islam, per sa partida sunnita, es une religion decentralizada. Pels chiitas, lo títol d'[[imam]] designa lo cap espiritual e temporal de la comunautat musulmana ([[califa]] pels sunnitas). Lo tenon los descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]] (primièr imam) e de [[Fatima Zahra]] (filha de Maomet) fins al dotzen imam ([[Mahdi]]). Los imams son considerats coma los depositaris del sens secret de la revelacion coranica e coma los sols successors legitimes de Maomet<ref>{{Obratge|langue = français|autor1 = Dominique Frémy|títeol = Quid|lieu = |editor = Robert Laffont|annada = 2002|paginas totalas = 2126|isbn = 9782221094655|lire en ligne = |passage = 557|autor2 = Michèle Frémy}}</ref>. == Las grandas variantas teologicas de l'islam == Los cresents se destrian en tres brancas màger: lo [[sunisme]] amassa gaireben 90 % dels musulmans, lo [[chiisme]] gaireben 10 %, l'[[ibadisme]] (division del [[kharidjisme]]) mens de 1 %<ref>{{fr}}Ivan Brovelli, ''Laïcité :réflexions autour d'un mal français: Les limites d'une société sans Dieu'', éd. Éditions de France, Toulouse, 2006, {{p.|145}}</ref>. [[Fichièr:ArboIslam.svg|thumb|220px|left|Principals corrents de l'islam.]] La relacion dirècte de l'òme amb Dieu per l'Alcoran e la libertat religiosa van menar a una multiplicacion de tendéncias religiosas. L'abséncia de clergat permet l'existéncias de diferentas normas juridicas, e diferentas escòlas religiosas. A la mòrt del profèta, de las diferéncias religiosas importantas e la conquista araba subte provocant de rivalitats politicas. Fòrça de questions sus la libertat de l'òme, le pecat, la fe, eca. mena a la constitucion de teologias musulmanas qu'ensejan de donar de responsas a las questions e als problèmas non detalhats pels tèxtes divins, e d'enfrentar las escomesas de la vida umana. === Lo sunisme === {{Article detalhat|Sunisme}} Lo [[sunisme]] (de ''[[sunna]]'', « via », « camin » o « tradicion ») es lo corrent plan mai espandit. 90 % dels musulmans son sunnitas<ref>{{f}}http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/sunnisme/94575 Selon le [[Le Petit Larousse|Larousse]] « Réunissant environ 90 % de la communauté musulmane, le sunnisme se présente comme la voie moyenne de la religion musulmane entre le chiisme et le kharidjisme. »</ref>. Es reputat coma una vision ortodòxa de l'islam<ref name="LoC">{{Ligam web |langue=en|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0060) |títol=Sunni and Shia Islam |editor=[[Library of Congress Country Studies]] |consultat lo=17 décembre 2010}}</ref>. Los sunnitas s'acòrdan pas que sus quatre fonts de drech; 1° l'[[Alcoran]], libre censat èsse revelat per Dieu ; 2° la [[Sunna]], tradicion de Maomet constituida subretot de sas paraulas ([[hadiths]]) ; 3° lo consens juridic ([[ijmá]]) ; e 4° l'analogia juridica (''[[qiyas]]''). Cadun pòt s'identificar mai o mens a una escòla juridica ([[madhhab]]). A l'ora d'ara n'i a quatre, mas èran mai pel passat. Son, dins l'òrdre de lor apareisson: lo [[hanafisme]] (de [[Abou Hanifa]], 700-767); lo [[maliquisme]] (de [[Malik ibn Anas]], 712-796); le [[chafeisme]] (de [[Al-Chafí]], 768-820); le [[hanbalisme]] (d'[[Ibn Hanbal]], 781-856). Aquelas escòlas s'acceptan unas l'autras, organizant tanben un relatiu pluralisme en matèria de solucions juridicas ([[fatwa]]), mas partejan fondamentalament las meteissas cresenças ([[Agida]]). Los sunnitas se fan conéisser coma ''ahl as-sunnah wa l-jamaʻah'' (أهل السنة والجماعة ; « las gents de la tradicion de [[Maomet]] e del consens de l'[[Omma]] ») o, mai cort, ''ahl as-sunnah'' (أهل السنة) per oposicion als diferents gropes considerats coma foraviats. ==== Lo sofisme: l'amor de la Vertat ==== [[Image:IslamicGalleryBritishMuseum3.jpg|thumb|150px|Los sofís creson que l'Alcoran a dos nivèl de significacion; lo ''[[Zahirisme|zahir]]'', sens extèrne o aparent; e le ''[[batin]]'', sens intèrne o amagat.]] [[Fichièr:Marabout.jpg|thumb|left|thumb|150px|Un marabot e son [[capelet]].]] {{Article detalhat|Sofisme|Haqiqa}} Lo tèrme « sofí » aparéis pel primièr còp dins la segonda mitat del sègle VIII de l'egira per designar los ascètas. Los sofís son de savis, de mistics musulmans que prègan, junan, pòrtan de vestits blancs rufes (l'arab ''suf'', significa « bura », « lana », car los primièrs ascètas musulmans èran designats atal a cause dels vestits de [[lana]] que portavan; (pòdon portar lo ''muruga'', mantèl petaçat simbolizant lo ''fagr'', es a dire l'illusion del mond<ref>{{fr}}Encyclopédie Hachette, ISBN 978-2-245-02693-9</ref>). Lo mot « sofisme » èra tirat de ''al-suf'' (ﺻﻮﻑ [ṣūf], « lana » que dona صوفيّ [ṣūfīy], « lanós »); es çò que reten en tot cas l'istorian [[Ibn Khaldun]]. Lo sofí portava en efèit un vestit de lana blanca censada portar de la saviesa als vejaires. La modestia e la pauretat son evocada dins d'autres noms donats a unes d'eles: [[dervís]] ([[persan]]: درويش [derwiš], « mendicant ») o [faqir] (en arab: فقير, « pauvre »). Lo [[sofisme]] (en arab : تصوف [taṣawwuf], « iniciacion »<ref name="ReferenceA2">{{fr}}{{Obratge|títol= Aperçus sur l'ésotérisme islamique et le taoïsme|autor = René Guenon|passatge = 18|colleccion = Les essais|volum= 182|editor = Gallimard|annada = 1973|pages = 157}}</ref>) es, segon sos adèptes sunnitas e chiitas, la dimension mistica interiora de l'islam. Los doctors de l'islam (''[[olemas]]'') definiguèron lo sofisme coma « una sciéncia que l'objectiu es la reparacion del còr per lo desviar de tot autre que Dieu<ref>{{Article|langue = anglais|autor1 = Ahmed Zarruq, Hamza Yusuf Hanson.|títol= The Principles of Sufism|periodic = Amal Press|numéro = |jour = |mois = |annada = 2008|issn = |en linha = |pages = |autor2 = Zaineb Istrabadi|autor3 = Hamza Yusuf Hanson}}</ref>». L’amor ten en efèit una plaça centrala dins l’ensenhament sofí. Los obratges mai celèbres sul subjècte son ''Lo Tractat de l’amor'' d’[[Ibn Arabi]] e ''Lo Libre de l’amor'' de l’imam [[al-Ghazali]]. Per [[Ibn Arabi]], ''« Lo sofisme es res de mai que las cinc pregàrias e l'espèra de la mòrt »''. E de precisar citant aquela formula: ''« I a aquí una sciéncia immensa »''<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Ibn Arabi|títol = Le Mahdi et ses Conseillers|lieu = |editor = Milles et une lumières|annada = 2006|paginas totalas = 133|isbn = 2-916337-00-8|lire en ligne = |passage = }}</ref>. Autrament dich, lo [[sofisme]] se pòt considerar coma una doctrina esoterica de l'islam sunnita e un movement [[mistic]] e ascetic avent influenciat las dissidéncias chiitas. Coneis son desvelopament maxim a [[Bagdad]] entre 750 e 950 jol [[califat abbassida]]. Lo [[sofisme]] donc seguit per de musulmans (los sofistas). Los sofís considèran mai sovent que seguir la lei (''[[charia]]'') o la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]'') es pas que lo primièr pas sul camin de la somission perfèita. Se concentran sus d'aspèctes intèrnes o mai espirituals de l'islam, coma la perfectibilitat de la fei o la somission de l'ego (''[[nafs]]''). Gaireben totes los òrdres sofís (''[[tariqa]]s)'' s'apròchan o del sunisme, o del chiisme. Son pel tot lo mond islamic, del [[Senegal]] fins a l'[[Indonesia]]. Lo sofisme fa l'objècte de vivas criticas, sovent formuladas pels [[salafistas]], que rebutan lo principi quitament de l'intercession ([[tawassul]]), veire pels quita [[sunnitas]], que considèran de practicas del sofisme eterodòxe coma desviantas, subretot quand degenèra per èsser pas mai que marabotisme (en Africa) o faquirisme (en Índia). Una teologia ''populara'' se desvolopèt en efèit desvolopada dins lo [[marabot (islam)|marabotisme]], que practica lo culte dels [[sant]]s, politeïsme explicant lo fach qu'aquel corrent siá rebutat per l'unanimitat dels sunnitas. En efèit, aquel genre de culte es passible de la pena de mòrt segon la [[charia]]. Lo mòt « marabot » ven de l'[[arab]] ''murabit'', que designa un òme vivent dins un ''ribat'', un convent fortificat. Aqueles religioses fòrça mistics jogant a l'encòp los ròtles de predicator, de [[Taumaturgiá|taumaturg]] (mètge guerissor), d'educator e de cap politic. Son investits dels poders surnaturals mercé a lor [[baraka]]; lor practica de l'Alcoran, dins de civilizacions ont l'escritura foguèt balhada per l'islam, los dòta en efèit d'un poder paranormal. Trobèron un terren privilegiat en [[Africa]] ont, a partir de [[sègle XVI]], los sobeirans convertits cridan de marabots a las autoritats arabas. Vivent de dons de cresents, los marabots formats a l'escòla coranica ensenhan l'islam classic, non sens li apondre de practicas popularas e supersticiosas, veire magicas, aprochant a vegadas de cresenças animistas tradicionalas d'Africa. La reputacion de lors poders miraculoses los aparenta alara mai a de mascs qu'a d'imams. Lo culte dels sants que caracteriza ara lo marabotisme alarguèt le sens del mot « marabot », que ven a designar lo sant vivent o mòrt, lo monument qu'abriga sa tomba, los successors del sant, eca. ==== La Zaoïa: lo canton per estudiar ==== [[Imatge:A zaouia next to the city wall of Kairouan in Tunisia.jpg|thumb|right|Una zaoïa als costat de las parets de la vila de [[Kairuan]] en [[Tunisia]] al començament del sègle XX.]] Dins un primièr temps, aquel tèrme designa un luòc reservat a l'interior d'una estructura mai vasta ont los [[sofisme|soufís]] ([[mistic]]s) podavan se retirar coma o daissa entendre lo sens de la raíç del mot arab (canton). Mai tard, lo mot designa un complèxe religiós comportant una [[mosqueta]], de salas reservadas a l'estudi e a la meditacion e tanben una alberga per i recebre los indigents. Se realiza las practicas espiritualas e s'i enterra los [[sant]]s fondators de las [[confrairias sofias]]. La comunautat sofia (رابِطة [rābita]) se lòtja dins un [[ribat]] a vegada fortificat. Al [[Magrèb]], aquelas comunautats se desvelopèron dins lo mitan urban jos la forma de las [[zaoïas]]. Los membres d'aquelas confrairias se se fan a vegada nomenar [[marabot (islam)|marabots]] (مَرْبوط [marbūt] o مُرابِط [murābit], aquel qu'es ligat). ==== Plaça particulara del salafisme a l'epòca contemporanèa ==== {{Article détaillé|Salafisme|Wahhabisme}} Lo [[wahhabisme]] es un movement politicoreligiós, fondat per [[Mohammed ben Abdelwahhab]], se reclamant de l'islam sunita, qu'es presentat coma lo davancièr del reformisme [[salafista]]. Pels seus adèptes, aquel movement representa la revivificacion del salafisme. Una de las estimacions mai detalhadas de la populacion religiosa dins lo [[Golf Persic]] que la faguèt [[Mehrdad Izady]] estimant, « en utilizant de critèris culturals e non confessionals », a mens de 5 milions los salafistas o wahhabitas dins la region del [[Golf Persic]] (contra 28,5 milions de [[Sunisme|sunitas]] e 89 milions de [[Chiisme|chiitas]])<ref name="demo4">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>{{,}}<ref>Other sources give far lower numbers of Shia though they do not estimate the number of Wahhabi (15% of KSA is Shia. sources: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959531.stm Saudi Arabia's Shia press for rights]| bbc|by Anees al-Qudaihi | 24 March 2009; and [https://web.archive.org/web/20100411123648/http://www.cfr.org/publication/10903/shiite_muslims_in_the_middle_east.html Council on Foreign Relations]| Author: Lionel Beehner| June 16, 2006; Vali Nasr, ''Shia Revival'', (2006) p. 236)</ref>; que gaireben 4 milions en [[Arabia Saudita]] (subretot dins la region centrala del [[Nejd]] ) e lo rèste venent majoritariament del [[Qatar]] e de l'[[Charjah (émirat)|Emirat de Charjah]]<ref name="demo3">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Gaireben totes los [[Qatar|qataris]] sunitas sont wahhabitas (46,87% de l'ensems dels Qataris)<ref name="demo">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 44,8% dels [[Emirats Arabis Units|emiratis]] son wahhabitas<ref name="demo2">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 5,7% dels [[Bahrayn|bahrainis]] son wahhabitas ; e 2,17% des [[Kowait|kowaitis]] son wahhabitas<ref name="demo33">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|titre = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Representan gaireben 0,5% de la populacion musulmana del mond<ref>Destined Encounters - Page 203, Sury Pullat - 2014</ref>. === Lo chiisme === {{article detalhat|Chiisme}} [[Fichièr:Kerbela Hussein Moschee.jpg|thumb|250px|[[Mosqueta de l'imam Husayn]] a Kerbala, en [[Iraq]]. Tanben se vei los dos longs minarets de la [[mosqueta Al Abbas]] sus la foto.]] Lo [[chiisme]] es divisat en diferentas brancas, que las màger son lo [[chiisme duodeciman]] (branca mai importanta), lo [[zaïdisme]] e l'[[ismaelisme]]<ref>{{fr}}Jean-Christophe Attias et Esther Benbassa, ''Des cultures et des dieux : repères pour une transmission du fait religieux'', éd. Fayard, Paris, 2007, p. 248, {{ISBN|9782213624730}}</ref>. Cada branca accèpta diferents descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]], cosin de Maomet, coma imams. Après la mòrt de l'imam [[Ja'far al-Sâdiq]] qu'es considerat coma lo siesen Imam pels chiitas duodeciman e los ismaelians, los ismaelians reconeisson son filh [[Ismaïl ben Jafar]] coma son successor alara que los chiitas duodecimans seguisson son autre filh [[Musa al-Kazim]] coma lo seten imam. Los zaïditas considèran, eles, [[Zayd ibn Ali]], l'oncle de l'Imam Jafar al-Sadiq, coma lor cinquen imam, e seguisson donc una autra linhada de succession après el. ==== Chiisme duodeciman ==== {{Article detalhat|Chiisme duodeciman}} Representan 80 % dels chiitas<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=JYE2eOEmwmkC&pg=PA55&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Dona J. Stewart, ''The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives'', éd. Routledge, 2012, {{p.|55}}]</ref>. Se destrian en dos grands grops: * los « ortodòxes », coma los usuli (clergat d'aiatòllah, mai espandit), akhbari, shayki * los « eterodòxes » ([[Alevisme|alevís]] de [[Turquia]], [[alauitas]] ou « Nusayri » de [[Siria]], [[Shabak (pòble)|Shabaks]], [[Kakaï]], [[druzes]] de [[Siria]] [[Israèl]] e [[Liban]]) ==== Chiisme septiman (o [[ismaelian]]) ==== {{Article detalhat|Ismaelisme}}L'ismaelisme (arab: al-Ismā'īliyya الإسماعيلية ; persan: اسماعیلیان ; sindhi : اسماعيلي ; kurde: Ismaili ; Esmā'iliyān ) es una branca de l'islam chiita. Los ismaelitas prenon lor nom de lor acceptacion d'[[Ismaïl ben Jafar]] coma lo successor espiritual designat a l'imam [[Ja'far al-Sadiq]], atal se diferencian dels duodecimains, qu'acceptan [[Musa al-Kazim]], fraire cabdet d'Ismaïl, coma lo verai Imam. ==== Chiisme quintiman (o [[zaïdisme]] del [[Iemèn]]) ==== {{Article detalhat|Zaïdisme}}Lo zaïdisme ( arab: الزيدية az - Zaydiyya) es la branca mai anciana de l'islam chiita que s'espeliguèt al començament del sègle VIII. Foguèt nomenada en referéncia a [[Zayd ibn Ali]], falèn de [[Al-Hussein ibn Ali]]. Los adèptes de l'escòla juridica son los zaïdits et representent gaireben 35-40 % dels musulmans al [[Iemèn]]<ref>{{obratge|langue=en|autor = Stephen W. Day|títolr = Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union|datat = 2012|pagina = 31|editor = Cambridge University Press|isbn = 9781107022157}}</ref>. === Lo kharidjisme === [[Fichièr:Ghardaia 01.jpg|thumb|[[Ghardaïa]], la vila vièlha [[ibadisme|ibadita]] en [[Aegeria]].]] Lo [[kharidjisme]] se divisa a son torn en divèrsas comunautats e tendéncias ([[sufritas]], [[ibaditas]], etc). A l'ora d'ara la sola tendéncia kharidjite que s'atudèt pas o que foguèt pas marginalizada es l'[[ibadisme]]. Se trapa dins lo sultanat d'[[Oman]] (que practica un [[religion d'Estat|ibadisme d'Estat]]), e dins dos regions del Magrèb fòrça localizadas: en [[Argeria]] (a çò dels [[Berbèrs]] de [[Ghardaïa]]) e en [[Tunisia]] (illa de [[Djerba]]). === Autras variantas teologicas, sociologicas, ideologicas o politicas ligadas a l'islam o derivant de l'islam === {{Article détaillé|Mutazilisme}} Un quatren corrent, que s'atudèt a l'Edat Mejana, lo [[mutazilisme]], es una escòla interpretativa racionalista, en conflite amb lo [[sunisme]] naissant; apareguèt a la fin del [[califat]] [[califat omeia|omeia]], a la mitat del sègle VIII, e eradicat al sègle XI pel [[sunisme]], subretot pels [[Acharisme|Acharitas]] (discípols de [[al-Ach'ari]] 873-935). Aquela escòla, que de tèxtes foguèron trobats al sègle XIX, coneis un cèrt reviscòl dempuèi aquela data per unes intellectuals, sonque en rason de sas consequéncias politicas e de sos ligams amb la democracia<ref>{{Article|títol=Religion et Raison Publique aux États-Unis et dans le Monde Musulman|periodic= UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law|annada=2007|nom1=M. Benhenda|url texte=http://ssrn.com/abstract=1644903}}</ref>. Pasmens, lo [[mutazilisme]] prenguèt pas de basa populara notable. Per completar la presentacion de la religion musulmana, cal mencionar las practicas popularas de l'islam. Sovent eissidas de [[Sincretisme]]s amb las religions preislamicas, son encara fòrça presentas dins las societats ruralas tradicionalas, que mesclan [[animisme]], culte dels aujòls, e religion reveladas, s'exprimissent subretot, al subjècte de l'islam, mejans de « confrairias musulmanas ». Aqueles movements o confrairias pareisson de luènh als òrdres religioses crestians non clastrats. Unes son condemnats per l'islam que los pensa eterodòxes e reïntrodusissent de rèstes arcaïcs de cresença supersticiosas. Tanben cal mencionar l'apareisson, al sègle XX, dels musulmans reformats o liberals qu'an per tóca a un novelum general. == Luòcs sants == [[Fichièr:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|La Ka'ba, a [[La Mèca]]]] * [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], abriga la ''[[Kaaba]]'' (« lo Cube »). Segon la tradicion, es lo primièr luòc de culte, bastit per Adam sus Tèrra, puèi bastit de nòu per ''Ibrahim'' (Abraam). Fins a l'aveniment de l'islam, es dedicat al dieu arab [[Obal]], qu'èra venerat per de rites de circonvolucion a l'entorn de la pèira negra. Tot musulman se deu d'i far un plegrinatge al mens un còp dins sa vida se n'a la capacitat fisica e financièra. * [[Medina]], ont emigrèt Maomet après que fugiguèt de La Mèca, es la segonda vila santa de l'islam. * [[Jerusalèm]] es la tresena vila santa. Es lo luòc cap ont lo profèta Maomet auriá fach lo viatge nocturne e l'ascension. Lo pelerinatge '''sunita''' es admés sonque cap a aquelas tres vilas. Los sunitas reconeisson un autre luòc sant: [[Ebron]], luòc del tombèl d'Abraam, paire d'Ismaèl. Los chiitas reconeisson dos autres luòcs sants: [[Nadjaf]], en Iraq e [[Kerbala]], luòc del martir d'Ussein, falèn del profèta Maomet e filh d'Ali, tresen imam, e dels seus companhs, venguts a Kerbala per defendre l'imamat es a dire la succession per l'imam Ali gendre del profèta e Ussein son filh (Hassan, son fraire ainat foguèt tuat). Cada ans, se celèbra lo remembre d'aquel chaple, a Kerbala. Los musulmans d'Etiopia apondan a aquela lista una quatrena vila santa, aquela d'[[Harar]]<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=TnVASIL2UCAC&pg=PA22&dq=false#v=onepage&q&f=false Paul Coulon, ''L'Éthiopie chrétienne'', éd. Karthala, Paris, 2013, {{p.|22}}]</ref>. == Relacion de l'islam amb d'autras religions == [[Fichièr:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|Lo [[Dòma del Ròc]] a [[Jerusalèm]]]] L'islam reconéis totes los paires fondators del [[judaïsme]] (Moïses, David, Salomon) coma de profètas, pasmens sens s'i limitar, e establit d'un biais general los profètas coma mejans per Dieu de rampelar los òmes cap a la fe en El e un comportament de dreitura. [[Isa]] ([[Jèsus de Nazaret]]) es un profèta, que lo retorn s'espera a la fin dels temps. Al seu subjècte, es escrich dins l'Alcran<ref>sorata IV, versets 157, 158.</ref> que Jèsus foguèt pas tuat nimai crucificat mas que "''foguèt levat cap a Dieu''". I a una controvèrsia entre los musulmans al subjècte de l’existéncia de l'[[Antecrist]]. Aquel seriá pas expressament mencionat dins l'Acoran, mas es incontestat que cèrts [[hadith]]s parlan d'el e del fach que Jèsus lo combatrà a la fin dels temps. L'actitud de l'islam al respècte a aquelas doas religions precedentas, conegudas jols lo nom de [[Gents del Libre|« religions del Libre » o « religions de la Bíblia »]], consistís a l'encòp de los respectar e a lor reconéisser una cèrta vertat, mas los considerar coma avent estat corrompudas amb lo temps per las passions dels òmes (manipulacions per de tòcas politicas, injustícia, excès, eca.) ([[sorata]] 17, 30…). Maomet, considerat coma lo darrièr profèta per aquela religion, essent cridat per restablir lo messatge dins sa vertat primordiala, es a dire tala que definida per [[Ibrahim]] (Abraam). L'[[apostasia dins l'islam]] cap a una autra religion, quina que siá, es fermament interdita per l'interpretacion majoritària de l'Alcoran<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=NYDLWh477XUC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Roxanne D. Marcotte, ''Un islam, des islams ?'', éd. L'Harmattan, Paris, 2010, {{p.|159}}]</ref>. Al subjècte de la tolerança religiosa, citam la [[Pacte de Najran|letra]] del Profèta als evèsques e crestians [[Najran|najranitas]] que podèron practicar liurament lor culte (mai podavan pregar dins sa mosqueta en s'orientant cap a l'orient) en l'an 631. Foguèt lo meteis pels Josieus de Médine en conformitat al verset 256 de la sorata 2 "''Punt de contrencha en religion''"<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.575 e p.188-189</ref>. == Relacion entre òmes e femnas dins l'islam == [[Fichièr:Tunisian Khomsa.jpg|thumb|[[Khamsa (symbole)|Khamsa]] en aur del sud de la [[Tunisia]] .]] L'egalitat espirituala entre las femnas e los òmes es descricha dins la sorata Al-Ahzab : ''« Los Musulmans e Musulmanas, cresents et cresentas, obedissents e obedissentas, leials e leialas, endurants e endurantas, crenhents e crenhentas, donaires et donairas d´almòinas, junants e junantas, gardians de lor castetat e gardianas, invocators sovent d´Allà e invocatriças: Allà preparèt per eles un pardon e una enòrma recompensa ».'' (''Coran. Sorata 33, verset 35'') Endacòm mai, Mahomet menciona l'importança de la femna dins la realizacion del ''mu'min'' complet en disent: « ''Lo Paradís se trapa jols pès de las vòstras mairas »''<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=7kCC3rZvbTcC&pg=PA169&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Jamal Rahman, ''Spiritual Gems of Islam'', éd. SkyLight Paths Publishing, 2013, {{p.|169}}]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", ed. Al-Najah, 1998, {{p.|161}}</ref>. Fin finala, dins los actes, segon [[Muhammad Hamidullah]], lo Profèta nomena una femna, Umm waraqah bint 'Abdallah bint al-Hârith qu'aviá aprés l'alcoran per còr<ref>{{Obratge|langue = |autor1 = Muhammad Hamidullah|títol = Le Prophète de l'islam|lieu = |editor = El-Najah|annada = |pages totales = |isbn = |lire en ligne = |passatge = 165 e 666|tòme = 1}}</ref>, [[imam]] dels òmes e femnas de son quartièr a [[Medina]], « a títol excepcional »<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", Éditions El-Najah, Tome 1, {{p.|165}} et 666</ref>. Tanben, mai d'un còp dins son discors d'adieu, recomanda « ''d'assegurar a la femna lo melhor tractament »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253" />{{,}}<ref>Autre hadith sahih del meteis tipe: ''Los melhors d'entre vosaltre son los melhors cap a las lors femnas'', dins Mosnad Ahmad, n°7354, e Al-Tirmidhi n°1162</ref>. == Criticas == Las criticas negativas contemporanèas, fachas a l'islam per fòrça autors de païses que los sistèmas politics son laïcs o seculars, son gaireben las meteissas qu'aquelas fachas a las doas autras religions monoteïstas: [[obscurantisme]], [[misoginia]], [[fallocracia]], intoleréncia, [[ostilita]] cap a las autras cresenças, [[elògi]] d'unas violéncias, eca, que ne son los caractèrs extremistas e qui dominan fàcia a las nocions de justícia, de patz, d'egalitat que se pòt trobar dins aquelas religions. Par exemple, d'entre los autors anglosaxons, l'[[etologista]] e escrivan britanic [[Richard Dawkins]]<ref>Richard Dawkins, ''Pour en finir avec Dieu'', éd. Robert Laffont, Paris, 2008</ref>. Segon el, l'islam es incompatible amb las avançadas recentas de la [[sciéncias]], e per exemple amb la [[teoria de l'evolucion]]. Dawkins recentament faguèt lo vòt personal de « popularizar l'evolucion dins lo mond islamic »<ref>https://web.archive.org/web/20110624094740/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article6805889.ece</ref>. Aquela critica la contradich lo mètge [[Maurice Bucaille]] qu'afirma dins son libre ''L'òme d'ont ven?: las responsas de la sciéncia e de las Escrituras santas'' que l'evolucion es de segur compatible amb los recits coranics<ref>''Réflexions sur le Coran'', Le professeur Mohamed Talbi et le docteur Maurice Bucaille, Seghers, 1989, {{p.|199}}</ref>. Per l'istorian [[Mohamed Talbi]], l'evolucionisme es una vielha tradicion dins la pensada musulmana, cita entre autres [[Ibn Khaldun]]<ref>Mohamed Talbi, "Ma religion c'est la liberté", éd. Nirvana, Tunis, 2011, {{p.|122}}</ref>. Lo jornalista angloamerican [[Christopher Hitchens]]<ref>''Dieu n'est pas grand'', éd. Belfond, Paris, 2009</ref>, es encara mai sevèr al vejaire de l'islam e de las religions en general: ''« Violenta, irracionala, intoleranta, ligada al [[racisme]], al [[tribalisme]] e al sectarisme, vestida d'ignorança e ostila l'investigacion liura, desdenhosa de las femnas e coercitiva cap als enfants: la religion organizada deu n'aver fòrça sus la consciéncia. »'' Al subjècte de l'islam, Hitchens sosten qu'aquela religion es [[sexista]], intoleranta, e comprend fòça « sectas guerrièras e contradictòrias entre elas »<ref>God is not Great, Twelve, 2007, {{p.|163}}</ref>. Pasmens, « l'affirmacion fondamentala » de l'[[islamisme]] que l'islam « se pòt pas melhorar e es definitiu » es, segon el, « absurda »<ref>Ibid.</ref>. Pasmens, de criticas pòdon paréisser infondadas, per exemple l’accusacion de racisme, de tribalisme o d'intoleréncia. Lo Profèta, dins son discors d’adieu, diguèt que « ''pas cap Arabi a de superioritat sus un non Arabi »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253">Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.253</ref>. Endacòm mai, diguèt que « ''cal obeir a l'autoritat legala tenguda quitament per un negre del nas trencat »''<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, {{p.|254}}</ref>{{,}}<ref>Bukhari vol9, livre 89, n°256 amb aquela diferéncia: ''Escotatz e obedissatz, quitament se vos foguèt donat per cap un esclau etiopian negre coma una pansa''</ref>. ''« Lo futur de l'Islam se trapa dins lo principi de l'acòrdi dels musulmans amb la concepcion de la fe universala e la capacitat, mejans aquela universalitat, de far e d'abrogar de leis. Alara que los musulmans avançan, lors leis pòdon, qutament, avançar amb eles, e la presa de la man mòrta del drech canonic pòt se relargar gradualament e legalament »''<ref>Mahommedan law ''In'' Encyclopedia Britannica. vol. XVII ({{11th}} Ed.) Nòva York, 1911, p.417</ref>. == Notas e referéncias == === Nòtas === <references group="Nòta"/> === Referéncias === <div class="reflist4" style="height: 450px; overflow: auto; padding: 3px"> <references/> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === '''Avertissement''' : ''Aquela bibliografia subretot en francés es presentada a títol indicatiu entre l'abondéncia e la varietat e qualitat de las publicacions al subjècte.'' ==== Ensags ==== *Abdallah Penot, Le Coran, Alif,‎ 2005, 724 p. (ISBN 2-908087-16-2) *Denise Masson, Le Coran, t. 1, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 1233 p. (ISBN 978-2070372331) *Denise Masson, Le Coran, t. 2, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 608 p. (ISBN 978-2070372348) ===== Obratges ===== *Michel Reeber, L'islam, Milan, coll. « Les Essentiels »,‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2745963246) (pour une première approche) *Paul Balta, L'islam, Le Cavalier Bleu, coll. « Les idées reçues »,‎ 2009, 127 p. (ISBN 978-2846702362) (également pour une première approche) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Patrick Savidan), L'islam, un ennemi idéal, Albin Michel,‎ 2014, 120 p. (ISBN 978-2226254801) *Mohammed Arkoun, L'Islam, Jacques Grancher, coll. « ABC »,‎ 2013, 368 p. (ISBN 978-2733910146) *Dominique Sourdel et Janine Sourdel-Thomine, Vocabulaire de l'islam, PUF, coll. « Que sais-je ? » (no 3653),‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2-13-062768-5) *Malek Chebel, Manifeste pour un Islam des lumières : 27 propositions pour réformer l'Islam, Fayard,‎ 2012, 224 p. (ISBN 978-2213676999) *Gilles Kepel, Quatre vingt treize, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 2-07-013432-6) *Gilles Kepel, Banlieues de la République - L'enquête, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 978-2-07-013682-7) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Frédéric Sarter), L'Islam à la française, *Steinkis,‎ 2011, 382 p. (ISBN 979-1090090040) *Arno Tausch et Hichem Karoui, Les musulmans : un cauchemar ou une force pour l'Europe ?, L'Harmattan, coll. « Histoires et Perspectives Méditerranéennes »,‎ 2011, 261 p. (ISBN 9782296139800) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Le parcours du Prophète à Médine et le triomphe de l'islam, t. 3, Fayard,‎ 2012, 320 p. (ISBN 978-2213637204) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : La Prédication prophétique à La Mecque, t. 2, Fayard,‎ 2008 (ISBN 978-2213632834) *Charles Saint-Prot, Islam : l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation, Rocher,‎ 2008, 618 p. (ISBN 978-2268066103) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Révélation et prophétie, t. 1, Fayard,‎ 2011, 181 p. (ISBN 978-2213603285) *Hamadi Redissi, Le pacte du Nadjd ou comment l'islam sectaire est devenu l'islam, Seuil,‎ 2007, 342 p. (ISBN 978-2-02-096081-6) *Mohamed Mestiri et Moussa Khedimellah, Penser la modernité et l'islam, Institut International de la pensée Islamique (IIIT),‎ 2006 (ISBN 9782952447102) *Bernard Lewis, Islam, Gallimard, coll. « Quarto »,‎ 2005, 1344 p. (ISBN 978-2-07-077426-5) *Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Chama,‎ 2005, 157 p. (ISBN 978-2911807114) *Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Tétraèdre,‎ 2005, 144 p. (ISBN 291286819X) *Abdou Filali Ansary, Réformer l'islam ?, La découverte,‎ 2005, 283 p. (ISBN 978-2707146748) *Abdelmajid Charfi, L'islam entre le message et l'histoire, Albin,‎ 2004 (ISBN 9782226154316) *Dalila Adjir et Abdelaali Baghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées ! : Lettre ouverte aux nouveaux hussards noirs de la République, Akhira,‎ 2004, 183 p. (ISBN 978-2952171700) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Passé et présent, Egalité et différences, t. 1, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509766) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Droit familial et social, t. 2, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509773) *Brahim Labari, Recette islamiques et appétits politiques : Essai sur les fondements du pouvoir chérifien, Syllepse,‎ 2002, 163 p. (ISBN 9782913165861, lire en ligne) *Alfred-Louis de Prémare, Les fondations de l'islam : entre écriture et histoire, Seuil, coll. « L'Univers historique »,‎ 2002, 522 p. (ISBN 978-2020374941) *Sabrina Mervin, Histoire de l'islam : Fondements et doctrines, Flammarion, coll. « Champs »,‎ 2000, 311 p. (ISBN 978-2-08-083009-8) *Geneviève Gobillot, Les Chiites, Brépols, coll. « Fils d'Abraham »,‎ 1998, 224 p. (ISBN 978-2503506463) *Charles-André Gilis, Etudes complémentaires sur le Califat, Al-Bustane,‎ 1994, 168 p. (ISBN 978-2910856038) *Jean-Claude Barreau, De l'islam en général et du monde moderne en particulier, Belfond - Le Pré aux clercs, coll. « Pamphlet »,‎ 1991 (ISBN 978-2714427403) *Fatima Mernissi, Sultanes oubliées : Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel,‎ 1990, 300 p. (ISBN 9782226039545) *Henri Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio,‎ 1989 (ISBN 978-2-07-032353-1) *Roger du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1984, 177 p. (ISBN 978-2020069434) *Marcel André Boisard, L'humanisme de l'islam, Albin Michel,‎ 1979, 436 p. (ISBN 2226008004) *Frithjof Schuon, Comprendre l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1976, 192 p. (ISBN 978-2020045148) ====== Literatura confessionala ====== *Muhammad Hamidullah et relu par Mustapha Tougui, Le Prophète de l'Islam, sa vie, son œuvre, El-Falah,‎ 2010, 844 p. (ISBN 978-2951331808) *Ibrahim Abu-Harb, Petit guide illustré pour comprendre l'islam, Londres, Darussalam,‎ 2008 (ISBN 978-9960-58-112-5) *Fdal Haja, Les femmes vertueuses, Universel,‎ 2005, 123 p. (ISBN 2-911546-52-0) *Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif,‎ 2001, 157 p. (ISBN 9782908087147) *{{ar}} Al-Nawawi (trad. Abdallah Penot), Les Jardins de la Piété, Alif,‎ 2006, 1334 p. (ISBN 978-2908087246) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chroniques : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 1, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 770 p. (ISBN 978-2-7427-3317-0) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chronique : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 2, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 1260 p. (ISBN 978-2-7427-3318-7) *{{ar}} Ibrahim Al-Yaqubi (trad. Abdallah Penot et Abdallah Di Sanza), La Doctrine de l'Unité, selon le sunnisme, Alif,‎ 1999, 85 p. (ISBN 9782908087178) *{{ar}} Mahmud Shaltut (trad. Messaoud Boudjenoun), L'islam : dogme et législation, Al-Bouraq,‎ 1999, 318 p. (ISBN 978-2-84161-011-2, lire en ligne) *{{ar}} Ibn Taymyyia, Lettre à un croisé, Tawhid,‎ 1996, 350 p. (ISBN 978-2909087276) === Ligams extèrnes === * [http://www.iesr.fr/index5402.html Comptes renduts d'obratge portant sus l'islam] sul site de [https://web.archive.org/web/20110720232428/http://www.iesr.fr/ l'Institut européen en sciences des religions] * [[Édouard-Marie Gallez]], ''Le Messie et son prophète, Aux origines de l’islam'', 2 tomes, Tome 1 ; ''De Qumran à Muhammad'', Tome 2 ; ''Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire'', Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : https://web.archive.org/web/20070927202518/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html). Cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’[[Université Strasbourg III|Université de Strasbourg II]] en 2004. === Articles connèxes === {{commons|Islam}} * [[Wahhabisme]] * [[Salafisme]] * [[Drech musulman]] * [[Alcoran]] [[Categoria:Islam| ]] o1qa408kq5a9wdfky1qe1uw9qt2nqw2 0 26812 2503126 2482938 2026-06-19T08:17:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503126 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|Temperaturas mejanas mondialas entre 2010 e 2019 comparada a una referéncia entre 1951 e 1978. Font: [[NASA]].]] Lo '''rescalfament climatic''' (var. '''reschaufament climatic, rescaufament climatic''') es lo fenomèn d'aumentacion de las [[temperatura]]s mejanas [[ocean]]icas e [[atmosfèra terrèstra|atmosfericas]], del fach d'emissions de [[gases d'efièch de sèrra]] excessivas. Aquestas emissions despassan la capacitat d'absorpcion dels [[ocean]]s e de la [[biosfèra]] e aumentan l'[[efièch de sèrra]], loqual empresona la calor a la superfícia terrèstra. Lo tèrme «rescalfamment climatic» designa pus comunament lo rescalfament mondial observat dempuèi lo començament del sègle XX, mentre que l'expression «[[cambiament climatic]]» designa puslèu los episòdis de rescalfamment o refrescament d'origina naturala que se debanèron abans l'èra industriala. Lo [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] concluguèt que «'influéncia umana sul clima es la principala causa del rescalfament observat dempuèi lo mitan del sègle XX». Aqueles resultats son estats reconeguts per las acadèmias nacionalas de las sciéncias dels principals païses e son pas contestadas per cap organisme scientific de fama nacionala o internacionala<ref> {{cite web|url=https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/|data=29 de març de 2020|editor=[[NASA JPL]]|títol=Scientific Consensus: Earth's Climate is Warming|òbra=Climate Change: Vital Signs of the Planet|url-archiu=https://web.archive.org/web/20200328082109/https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/}}</ref>. La mai granda influéncia umana es l'emission de gases d'efièch de sèrra, amb mai de 90% de l'impacte del dioxid de carbòni e del metan. La combustion de combustibles fossils es la principala font d'aquestes gases, las emissions agricòlas e lo [[desboscament]] jògan tanben un ròtle important. La sensibilitat del clima a aqueles gases es afectada per las retroaccions, talas que la perda de la cobèrta de nèu, l'aumentacion de la vapor d'aiga e la fonda del [[permafròst]]. == Istòria == === Los trabalhs pionièrs === L'idèa de l'existéncia d'un [[efièch de sèrra]] foguèt probablament postulada pel primièr còp pel matematician e fisician [[Joseph Fourier]] (1768-1830). En efièch, podiá pas explicar la [[temperatura]] pus nauta que çò qu'èra previst de la [[Tèrra]] expausada a las radiacions solaras. Segon el, l'atmosfèra terrèstra èra donc transparenta a las radiacions emesas pel [[Solelh]], çò que permetiá a l'[[energia]] solara d'aténher la superfícia e d'escalfar lo sòl. Aquò entraïnava alara l'emission d'una radiacion [[infraroge|infraroja]] qu'escalfava la [[planeta]]<ref>{{en}} David Archer e Raymond Pierrehumbert, ''The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast'', John Wiley & Sons, 2013, pp. 10-14.</ref>. En 1859, [[John Tyndall]] (1820-1893) establiguèt que l'[[azòt]] e l'[[oxigèn]] (99 % de l'aire sec) son transparents a l'[[infraroge]], mas que la vapor d'[[aiga]] e las traças de certans gases (en particular lo [[metan]] e lo [[dioxid de carbòni]]) absorbisson l'infraroge e, quand son caufats, emeton de radiacions infrarojas. Concluguèt doncas que la modificacion de las concentracions d'aqueles gases auriá pogut entraïnar las mutacions climaticas descubèrtas pels [[geologia|geològs]], comprés las [[Edat de glaç|edats de glaç]]<ref>{{en}} David Archer e Raymond Pierrehumbert, ''The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast'', John Wiley & Sons, 2013, pp. 39-42.</ref><ref>En 1856, l'Estatsunidenca [[Eunice Newton Foote]] aviá estudiat de cilindres de [[veire]] emplenats de [[Gas|gases]] diferents caufats per la [[lutz]] del Solelh, mas son aparelh poguèt destriar l'efièch de sèrra infraroge. Pasmens, trobèt que l'aire umid calfa mai que l'aire sec e que lo [[dioxid de carbòni]] (CO<sub><small>2</small></sub>) èra lo gas mai caud a la fin de l'[[experiéncia]]. Concluguèt doncas de nivèls nauts d'aquel gas avián benlèu aumentat las [[Temperatura|temperaturas]] dins lo passat. Pasmens, coma èra una femna, poguèt pas presentar sos resultats ela meteissa e sas descobèrtas passèron largament inapercebudas.</ref>. Qualques ans mai tard, [[Svante August Arrhenius]] soslinhèt que la concentracion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra varia de contunh, mas que lo nivèl de dioxid de carbòni es determinat per de procèsses geologics a long tèrme. Per exemple, a la fin d'una [[edat glaciala]], lo rescalfament causat per l'aument de dioxid de carbònia aumentariá la quantitat de vapor d'aiga qu'amplificariá, per retroaccion positiva, lo fenomèn de rescalfament. En 1896, publiquèt lo primièr modèl climatic d'aquel genre<ref>{{en}} Andrei G. Lapenis, « Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change », ''Eos'', vol. 79, n° 23, 1998.</ref>. Pasmens, lo rèsta de la comunautat scientifica demorèt sceptic. En efièch, segon las idèas de l'epòca, l'efièch de sèrra atmosferic èra ja saturat e l'apondi de dioxid de carbòni podiá pas modificar lo clima<ref>{{en}} Spencer Weart, « The Carbon Dioxide Greenhouse Effect », ''The Discovery of Global Warming'', American Institute of Physics, genièr de 2020.</ref>. En 1938, lo Britanic [[Guy Stewart Callendar]] (1898-1964) tornèt descobrir los resultats d'Arrenhius, mas rescontrèt las meteissas objeccions<ref>{{en}} James Rodger Fleming, ''The Callendar Effect: the life and work of Guy Stewart Callendar (1898–1964)'', Boston, American Meteorological Society, 2007.</ref><ref>{{en}} G. S. Callendar, « The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature », ''Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society'', vol. 64, n° 275, 1938, pp. 223-240.</ref>. De mai, fòrça scientifics vesián pas lo rescalfament coma un problèma perque permetiá als climas del nòrd d'[[Euròpa]] de venir mai doç<ref>Cal notar qu'a aquela epòca, un retorn dels [[glacièr]]s, previst per la teoria dels cicles climatics de Milutin Milanković, èra redobtat.</ref>. === La reconneissença del rescalfament climatic e la fondacion del GICC === Gilbert Plass (1920-2004), conceptor d'un [[Tecnologias de l'informacion|modèl informatic]] detalhat capable de prene en compte divèrses jaces atmosferics, [[Hans Suess]] (1903-1993), que mostrèt l'aument del nivèl de CO<sub><small>2</small></sub> dins l'atmosfèra, e [[Roger Revelle]] (1909- 1991), que demostrèt que los oceans absorbián pas l'excès de CO<sub><small>2</small></sub>, ne'n foguèron d'actors centrals. En efièch, lor trabalh permetèt a [[Charles David Keeling]] (1928-2005) d'establir un istoric de l'aument continu, nomenada [[corba de Keeling]], dau dioxid de carbòni atmosferic. La realitat del fenomèn foguèt gradualament acceptada per l'opinion publica. L'an 1988 marquèt la fin d'aquela evolucion amb lo testimoniatge de James Hansen al Congrès dels Estats Units e la fondacion del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] (GICC), un grop d'expèrts destinat a conselhar los govèrns e a encoratjar la recerca interdisciplinària sul rescalfament<ref>{{en}} Spencer Weart, « The Public and Climate Change: Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969) », ''The Discovery of Global Warming, American Institute of Physics'', genièr de 2020.</ref><ref>{{en}} Spencer Weart, « The Public and Climate Change: The Summer of 1988 », ''The Discovery of Global Warming'', American Institute of Physics, genièr de 2020.</ref><ref>{{en}} Spencer Weart, « Rise of interdisciplinary research on climate », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 110, 2013, p. 3567.</ref>. === Las temptativas de lucha contra lo rescalfament climatic === ==== Lo Protocòl de Quiòto ==== {{veire|Protocòl de Quiòto}} Signat l'11 de decembre de 1997, lo [[Protocòl de Quiòto]] foguèt la primièra aisina destinada a organizar la reduccion de las emissions de gases d'efièch de sèrra causant lo rescalfament climatic. Èra un acòrdi internacional conclut entre 191 païses (e l'[[Union Europèa]]) qu'entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005. Son objectiu èra de reduire, entre 2008 e 2012, d'almens 5 % per raport al nivèl de 1990 las emissions de sièis gases d'efièch de sèrra : [[dioxid de carbòni]], [[metan]], [[oxid d'azòt|oxids d'azòt]] e tres substituts dels [[clorofluorocarbòni]]s. Contestat pels [[conservatisme|conservators]], lo protocòl foguèt pas aplicat per tots los Estats signataris e menèt solament a una reduccion de las emissions en [[Euròpa Occidentala]] (mai que mai en [[Alemanha]] e al [[Reialme Unit]]). En efièch, los [[USA|Estats Units]] refusèron d'o ratificar perquie los païses en desvolopament avián pas d'objectius de reduccion quantificats. Pasmens, aqueles païses volguèron pas entravar la creissença de lors economias. De mai, considerèron que la carga de la reduccion deviá repausar suls païses responsables del rescalfament, es a dire los païses ja industrializats. Las monarquias del Golf demandèron tanben d'ajudas financieras per diversificar lors economias petrolièras. Lo protocòl foguèt donc una revirada. ==== L'Acòrdi de París ==== {{veire|Acòrdi de París sul clima}} Pendent los ans 2000-2010, los efièchs del rescalfament climatic venguèron mai en mai visibles. Lo tèrme « rescalfament global » foguèt alara gradualament remplaçat per « cambiament climatic ». Fàcia a aquelas menaças, la comunautat internacionala decidèt de signar un novèl acòrdi per limitar lo rescalfament a +1,5 °C (+ 2 °C maximom) per raport a las [[temperatura]]s enregistradas abans lo començament de la [[Revolucion Industriala]]. Aquel lindal correspònd al nivèl que permetriá de restaurar las condicions climaticas preindustrialas. Al delà, de cambiaments permanents apareisseràn. Aquel acòrdi foguèt signat lo 22 d'abril de 2016 e entrèt en vigor tre lo 4 de novembre de 2016. Remplacèt lo [[Protocòl de Quiòto]] coma tractat internacional fondamental sus la question del rescalfament climatic. Pasmens, l'abséncia d'un encastre [[drech|legalament]] constrenhent mostrèt rapidament sos limits. Aital, en 2024, la possibilitat de demorar en dejós del lindal de + 1,5 °C es venguda fòrça ipotetica car necessita l'adopcion de politicas drasticas d'abandon dels [[combustible fossil|combustibles fossils]] per totes los païses<ref>'''{{en}}''' Kilian Raiser, Ulrike Kornek, Christian Flachsland e William F Lamb, « Is the Paris Agreement effective? A systematic map of the evidence », ''Environmental Research Letters'', vol. 15, n° 8, 19 d'agost de 2020, p. 083006.</ref>. == Donadas scientificas == Los scientifics sabon qu'en apondre de dioxid de carbòni (CO<sub>2</sub>) o metan (CH<sub>4</sub>) dins l'atmosfèra, ''caeteris paribus'', sens cap d'autre cambiament, la temperatura de la planeta aumentarà. D'efièch, los gases d'[[efièch de sèrra]] que son dins l'atmosfèra dempuèi de milions d'ans, crèan un efièch de sèrra natural sens que la temperatura de la Tèrra seriá pus bassa de {{unitat|30|°C}}, inabitabla. Doncas, i a pas cap de debat subre lo fach que d'ajustar CO<sub>2</sub> e CH<sub>4</sub> causa una pujada de las temperatures mejanas ''ceteris paribus'', si que non subre l'efièch net qu'aurà l'aumentacion d'aquestes gases o l'interaccion dels gases amb los autres, e si las modificacions dins la biosfèra, la vapor d'aiga o las nívols compensaràn l'efièch d'escalfament. Los resultats climatologics son tanben una question que fa controvèrsia; se sap pas amb precision se l'aumentacion de la temperatura produiriá mai o mens de precipitacions (l'aumentacion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra aumentariá pas l'umiditat mas demeniriá las precipitacions). De tot biais, un escalfament global de la planeta a tèrme cort, quitament que siaga de qualques grases, podriá aver d'efièches fòrça importants: desgèl de las calòtas glaciàrias polaras e aigats de zonas costièras, [[desertificacion]], cambiaments climatics, etc. De [[1860]] a [[1900]] la temperatura globala (mar e tèrra) aumentèt de {{unitat|0.75|°C}}. Las temperaturas de la bassa atmosfèra an aumentat entre 0,12 e {{unitat|0.22|°C}} cada decenni dempuei [[1979]]. Se pensa que pendent 1000 o 2000 ans abans [[1850]] las temperaturas foguèron establas amb de fluctuacions localas o regionalas, coma lo periòde d'escalfament medieval o la [[Pichona Edat de Glaç]]. Las donadas subre la temperatura globala començan en [[1860]]. D'autres estudis recomandan d'espandir lo modèl 1000 ans abans. Las mesuras per satellits disponiblas de la troposfèra comencan en [[1979]]. Pendent lo sègle passat, la temperatura globala (tèrra e mar) a aumentat de {{unitat|0.6 ± 0.2|°C}} [https://web.archive.org/web/20160603120402/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/figspm-1.htm]. Los efièches d'aquel escalfament global son mesurables. Lo [[dioxid de carbòni]] atmosferic a tanben aumentat de 280 parts per milion (ppm) en volum en [[1880]] e a l'entorn de 315&nbsp;ppm en [[1958]] e 367&nbsp;ppm en [[2000]], una pujada de 31% en 200 ans. Las autras emissions de gases d'efièch de sèrra an tanben aumentat. Las emissions que s'espèran dins lo futur contunharàn de pujar per encausa de l'utilizacion de combustibles fossils, e mai qu'aquò dependrà dels desvolopaments economics, sociologics, tecnologics e naturals. === Evolucion de las temperaturas === [[Fichièr:Temperature anomalies arranged by country 1900 - 2016.ogg|vignette|upright|Escarts de temperatura declinats per país 1900 - 2016 (en comparason amb la temperatura mejana 1951-1980). Animacion creada dempuèi las donadas GISTEMP.]] [[Fichièr:Global temperature changes.webm|vignette|upright|Escarts de temperatura entre 1888 e 2017 respècte a la temperatura mejana del periòde 1951-1980. En blau, las temperaturas pus fredas, en roge, pus caudas que la mejana del periòde referéncia]] Las mesuras terrèstras de temperatura realizadas durant lo sègle XX mòstran un elevament de la temperatura sus la majoritat de la superfícia terrèstra. L'elevacion d'aquela temperatura es constatada en mesurant en divèrs punts del glòbe l'escart entre la temperatura actuala e una temperatura presa coma referéncia (lo mai sovent la temperatura mejana sus un periòde donat al punt considerat, puèi en calculant la mejana ponderadaa d'aquestes escarts<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20160306113510/http://www.metoffice.gov.uk/research/monitoring/climate/surface-temperature#how Global surface temperature] sul site del ''MetOffice''</ref>. Òm observa que la mejan d'aqueles escarts a tendància a aumentar durant los darriès decennis. Dins la seguida de l'article, aquesta observacion serà indicada per la perifrasa «aumentacion de la temperatura mejana». Lo rescalfament observat se seriá debanat en doas fasas, la primièra de 1910 a 1945, la segonda de 1976 a uèi<ref name="Evoclim">{{Ligam web|url=http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/56361/meteo_2015_88_48.pdf?sequence=1 |titre=Évolution du climat depuis 1850}}, revue « La Météorologie » {{n°|88}}, février 2015.</ref>. Aquelas doas fasas son separadas per un periòde de leugièr refrescament. Aquel rescalfament planetari sembla en mai correlat amb una fòrta aumentacion dins l'atmosfèri de la concentracion de mai d'un [[gases d'efièch de sèrra]], coma lo [[dioxid de carbòni]], lo [[metan]] e lo [[protoxid d'azòt]]<ref>{{ligam web|consulté le=2015-08-23|url=http://www.academie-sciences.fr/pdf/rapport/rapport261010.pdf|titre=Le changement climatique}}.</ref>. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Las detz annadas mai caudas entre 1880 e 2017<br/><small>Mesuras de las estacions meteorologicas pel sòl e a la superfícia dels oceans<br/>(Escarts respècte a la mejana 1951–1980)</small>''' |- ! ! style="vertical-align:middle;" | Annadas ! estacions sòl + oceans<ref>{{Ligam web|langue=en|url=http://data.giss.nasa.gov/gistemp/tabledata_v3/GLB.Ts+dSST.txt|titre=GLOBAL Land-Ocean Temperature Index, NASA-GISS|consulté le=10/04/2018}}.</ref><br/>Escarts/mejana ! estacions pel sòl solas<ref name=metoffice>{{Ligam web|langue=en |url=http://data.giss.nasa.gov/gistemp/tabledata_v3/GLB.Ts.txt |titre=GLOBAL Temperature Anomalies |consulté le=10/04/2018 }}.</ref><br/>Escarts/mejana |- |1|| 2016 || {{unité|+0.99|°C}} ||{{unité|+1.25|°C}} |- |2|| 2017 || {{unité|+0.90|°C}} ||{{unité|+1.13|°C}} |- |3|| 2015 || {{unité|+0.87|°C}} ||{{unité|+0.98|°C}} |- |4|| 2014 || {{unité|+0.73|°C}} ||{{unité|+0.88|°C}} |- |5|| 2010 || {{unité|+0.70|°C}} ||{{unité|+0.91|°C}} |- |6|| 2005 || {{unité|+0.67|°C}} ||{{unité|+0.87|°C}} |- |7|| 2007 || {{unité|+0.64|°C}} ||{{unité|+0.85|°C}} |- |8|| 2013 || {{unité|+0.64|°C}} ||{{unité|+0.81|°C}} |- |9|| 2009 || {{unité|+0.63|°C}} ||{{unité|+0.79|°C}} |- |10|| 1998 || {{unité|+0.62|°C}} ||{{unité|+0.83|°C}} |} Segon l'evaluacion de 2013 del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]], l'elevacion de la temperatura mejana a la superfícia del glòbe entre 1901 e 2012 es estimada a {{tmp|0.9|°C}}<ref>[https://web.archive.org/web/20181228083233/https://www.lesechos.fr/27/09/2013/LesEchos/21531-024-ECH_rechauffement-climatique---les-donnees-alarmantes-que-publient-les-chercheurs.htm ''Réchauffement climatique : les données alarmantes que publient les chercheurs'', Les Échos, 2013]</ref> (amb una probabilitat de 90 % per que lo rescafament siá comprés entre {{tmp|0.69|°C}} e {{tmp|1.08|°C}}). En mai, lo primièr decenni del sègle XXI foguèt lo decenni pus caud dempuèi la mesa en plaça dels sistèmas modèrnes de relevats de temperatura<ref name="Evoclim"/> e cadun dels tres darrièrs decennis (de 1980 a 2010) foguèron successivament pus caud a la superfícia de la Tèrra que totes los decennis precedents dempuèi 1850<ref>[https://web.archive.org/web/20171007040200/http://education.meteofrance.fr/dossiers-thematiques/l-evolution-du-climat/le-changement-climatique-observe Le changement climatique observé], education.meteofrance.fr.</ref>. Lo rescalfament s'es globalament perseguit sens interupcion de 1980 a 2010, sus trente ans, interval de temps generalament considerat pels meteorològs coma sufisent a títol de tendància sul cort tèrme<ref>{{en}} Hansen, J., R. Ruedy, Mki. Sato, and K. Lo, 2010: [https://web.archive.org/web/20111020224511/http://pubs.giss.nasa.gov/cgi-bin/abstract.cgi?id=ha00510u « Global surface temperature change »]. Rev. Geophys., 48, RG4004, doi:10.1029/2010RG000345.</ref>. Segon lo ''[[Goddard Institute for Space Studies]]'' (GISS) de la NASA, 2015 foguèt l'annada pus cauda dempuèi lo començament de las estatistics (1880) fins en 2016, d'après las analisas convergentas dels scientifices de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] e de la [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA), amb una certitud estatistica a 94 % ; passèt de {{tmp|0.13|°C}} lo precedent recòrd establit en 2014 ; 15 de las 16 annadas pus caudas enregistradas son posterioras a 2000, l'excepcion essent 1998. Dempuèi 1880, la temperatura mejana terrèstra s'es rescaufada de {{tmp|1.0|°C}}. Lo fenomèn [[El Niño]] contribuguèt aaquel rescalfament sus la majora partida de l'annada 2015<ref>{{en}} [http://www.giss.nasa.gov/research/news/20160120/ NASA, NOAA Analyses Reveal Record-Shattering Global Warm Temperatures in 2015], site giss.nasa.gov, {{date-|20 janvier 2016}}.</ref>. L’[[Organizacion meteorologica mondiala]] estimèt que 2017 teniá mens de recòrds que 2016, mas sería probablament entre las tres annadas pus caudas jamai enregistradas fins ara (mai que mai dins lo nòrd de la zona circumpolara artica e en [[Russia]]), e seriá saique la del recòrd de calor per una annada sens ''efièch [[El Niño]]''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20200615184427/https://public.wmo.int/en/media/news/2017-remains-track-be-among-3-hottest-years-record ''2017 Remains on track to be among 3 hottest years on record''], Organisation météorologique mondiale (2017), 19 décembre</ref>. Pel primièr còp – e dins tres estudis diferents – de climatològs rapòrtan que la subrevenguda de mantun dels eveniments meteorologics recents auriá estada simplament impossibla sens l'influéncia de las emissions antropicas<ref>{{en}} Knutson T.R. et al. (2018) Bull. Am. Meteorol. Soc. 99, S11–S15; 2018 [https://web.archive.org/web/20171215110054/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch3.pdf CMIP5 Model-Based Assessment of anthropogenic influence on record global warmth during 2016]|PDF|5 pages{{pdf}}</ref>{{,}}<ref>[https://www.ametsoc.org/ams/index.cfm/publications/bulletin-of-the-american-meteorological-society-bams/explaining-extreme-events-from-a-climate-perspective/ Explaining Extreme Events from a Climate Perspective ; This BAMS special report presents assessments of how human-caused climate change may have affected the strength and likelihood of individual extreme events] : téléchargement en haute resolution : [https://web.archive.org/web/20180103011752/http://www.ametsoc.net/eee/2016/2016_bams_eee_high_res.pdf ici] {{pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{en}} Imada Y et al. (2018), ''[https://web.archive.org/web/20180103011953/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch19.pdf Climate change increased the likelihood ot the 2016 eat extremes in Asia]''| Bull. Am. Meteorol. Soc. 99, S97–S101; 2018 |URL:https://web.archive.org/web/20180103011953/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch19.pdf] {{pdf}}</ref>{{,}}<ref name=Brubaker2018>{{en}} Brubaker M & al. (2018) [https://web.archive.org/web/20180103011950/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch8.pdf The high latitude marine heat wave of 2016 and its impacts on Alaska], BAMs/American Meteorological Society, janvier 2018, {{DOI|10.1175/BAMS-D-17-0105.1}} {{pdf}}.</ref>. Lo quatren rapòrt del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] estima coma fòrça probable lo fait que las temperaturas mejanas dins l'emisfèri nòrd sián estadas pus enauçadas pendent la segonda mitat del sègle XX que durant qual que siá autre periòde de cinquanta ans durant los cinc darrièrs sègles, e probable lo fait sián estadas pus enauçadas dempuèi 1300 ans al mens. Segon un rapòrt publicat lo 15 de genièr de 2020 per la NASA e l'[[National Oceanic and Atmospheric Administration|Agéncia americana d'observacion oceanica e atmosferica]] (NOAA), l'annada 2019 foguèt la segonda pus cauda dempuèi la debuta de las analisas meteorologicas en 1880, après l'annada 2016 marcada per un fenomèn ''[[El Niño]]'' fòrça intens<ref>{{en}} [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-noaa-analyses-reveal-2019-second-warmest-year-on-record NASA, NOAA Analyses Reveal 2019 Second Warmest Year on Record], NASA, 15 janvier 2020.</ref>. La temperatua mondiala annadièra en 2019 a subrepassat de {{tmp|1.1|°C}} la mejana enregistrada a l'éepòca preindustriala, e la trajectòria actuala mena cap a una aumentacion de la temperatura de 3 a 5 degrés Celsius d'aquí 2100<ref>[https://www.lesechos.fr/monde/enjeux-internationaux/rechauffement-climatique-beaucoup-de-phenomenes-extremes-a-redouter-en-2020-1163328 Réchauffement climatique : « beaucoup de phénomènes extrêmes » à redouter en 2020], ''[[Les Échos]]'', 15 janvier 2020.</ref>. == Las causas del rescalfament actual == Lo sistèma climatic terrèstre coneis naturalament de cicles que pòdon durar d'annadas, de decennis o de sègles. D'autres cambiaments son causats per de desequilibris [[energia|energetics]] extèrnes al sistèma coma de cambiaments dins la composicion de l'[[atmosfèra]], la luminositat solara, las [[volcan|erupcions volcanicas]] o l'[[orbita]] de la [[Tèrra]] a l'entorn del [[Solelh]]. La part umana del rescalfament actual es determinada en eliminant la variabilitat [[clima|climatica]] intèrna coneguda e las forçatges extèrnes naturals. === Las activitats solara e volcanica === Las activitats solaras e volcanicas son sovent presentadas coma de causas possiblas del rescalfament observat dempuèi lo començament de l'èra industriala. En efièch, lo Solelh essent la principala font d'energia de l'atmosfèra, tot cambiament de la lutz solara entranta tòca dirèctament lo sistèma climatic. Aquela teoria es aisida de verificar perque l'irradiacion solara es mesurada dirèctament pels [[satellit artificial|satellits]]. De mesuras indirèctas son tanben disponiblas dempuèi lo començament del sègle XVI. Pasmens, las donadas mòstran que la quantitat d'energia solara recebuda per la Tèrra es globalament constanta. De mai, los modèls climatologics son pas capables d'explicar lo rescalfament en cors dels jaces inferiors de l'atmosfèra e lo refregiment dels jaces superiors. L'activitat solara es donc pas considerada coma una causa del cambiament climatic<ref>{{en}} USGCRP, ''Global Climate Change Impacts in the United States'', Cambridge University Press, 2009.</ref>. Las erupcions volcanicas explosivas son lo mai grand forçatge natural de l'edat industriala. Las erupcions pus poderosas pòdon emetre de quantitats de dioxid de sofre sufisentas per blocar una partida de la lutz solara pendent d'annadas. Per exemple, foguèt lo cas de l'erupcion de [[Pinatubo]] en 1991. Pasmens, aquelas erupcions son fòrça raras e, en temps normal, las emissions volcanicas representan sonque 1 % de las emissions antropogènas de dioxid de carbòni. L'activitat volcanica es donc egalament pas una causa del cambiament climatic. === Causas antropicas === L'existéncia del rescalfament e lo fait que siá provocat per l'activitat umana fan largament consensus al sen de la comunautat scientifica<ref>{{Article|langue=en |auteur1=James Lawrence Powell |titre=The Consensus on Anthropogenic Global Warming Matters |périodique=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=36 |numéro=3 |date=2017-03-24 |issn=|lire en ligne=http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0270467617707079|pages=}}</ref> e encara mai dels climatològs<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20140813233328/http://tigger.uic.edu/htbin/cgiwrap/bin/newsbureau/cgi-bin/index.cgi?from=Releases&to=Release&id=2389 Survey: Scientists Agree Human-Induced Global Warming is Real], UIC News Release, {{date-|19 janvier 2009}}, consultat lo {{date-|14 février 2010}}.</ref>{{,}}<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110722092258/http://www.ipcc.ch/organization/organization.htm IPCC : Organization], Intergovernmental Panel on Climate Change, 21/1/2009.</ref>. Aquesta posicion foguèt resumida dins las investigacions de la Comission Intergovernamentala sul Cambiament Climatic (IPCC). Dins lo seu Tresen Rapòrt de Valoracion, la IPCC conclusiguèt que {{cita|la màger part de l'escalfament observat pendent los 50 darrièrs ans se pòt atribuir a las activitats umanas}}. Aquesta posicion recebèt lo sosten d'un grop internacional d'acadèmias de las sciéncias dels païses del [[G8]], [[Brasil]], [[China]] e [[Índia]] [https://web.archive.org/web/20070312064814/http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=13057]. Lo Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatica donèt divèrs escenaris possibles de las emissions de dioxid de carbòni, entre 540 e {{unitat|970|ppm}} per 2100. Los modèls climatics, afectats per las estimacions de l'aumentacion del dioxid de carbòni, e en mendre mesura, per la diminucion dels aerosòls de sulfat, predison una pujada de las temperaturas, entre 1,4 e {{unitat|5.8|°C}} entre [[1990]] e 2100. La màger part de l'incertitud dels modèls es causada per l'ignorància de las emissions futuras de dioxid de carbòni, e tanben l'incertitud subre la precision dels modèls climatics. Las recèrcas sul clima predison que si los nivèls dels gases d'èfiech de sèrra e l'activitat solara demòran constants, i aurà de tot biais una aumentacion de {{unitat|0.5|°C}} (e qualques modèls predison {{unitat|1|°C}}), pendent los 100 ans que venon. L'utilizacion de carbon coma combustible, las emissions de las automobilas e de las fabricas e d'autras activitats umanas produison 22 miliards de tonas de [[dioxid de carbòni]] e d'autres gases d'efièch de sèrra cada an. L'agricultura, lo gas natural, e d'autras fonts contribuisson amb 250 milions de tonas de metan cada an. La mitat de las emissions umanas son encara dins l'atmosfèra. Las concentracions atmosfericas de CO<sub>2</sub> e CH<sub>4</sub> an aumentat de 31% e 149% respectivament dempuei los nivèls preïndustrials de [[1750]]. Aquesta aumentacion es fòrça mai importanta que cap d'autra pendent lo periòde dels darrièrs {{formatnum:650000}} ans, segon las donadas disponiblas de l'extraccion dels jaces de glaç. L'observacion geologica fa pensar que las valors de dioxid de carbòni actualas an existit fa 40 milions d'ans. Los tres quarts de las emissions atropicas de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra pendent los 20 darrièrs ans foguèron causadas per la cremacion de [[combustible fossil]]. La rèsta proven dels cambiaments de biais de viure, principalament per encausa del [[desboscament]]. [https://web.archive.org/web/20040103133514/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm] Cal senhalar que las emissions antropicas d'autres contaminants, principalament dels aerosòls de sulfat, pòdon aver un efièch contrari de refrejament [https://web.archive.org/web/20070711023544/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/462.htm]. ==== Lo protocòl de Kyoto ==== La presentacion de la teoria de las causas antropicas foguèt plan acceptada e las incitacions economicas (especialament de [[Russia]]) foguèron sufisentas per persuadir los govèrns de 150 nacions de ratificar lo [[Protocòl de Kyoto]], mas i a encara de discussions subre la quantitat de gases que causan l'escalfament de la planeta. De questions demòran pausadas subre los còsts necessaris per redusir l'escalfament global. Çaquelà, la posicion adoptada pendent las negociacions foguèt l'acceptacion de la causa antropica de l'escalfament global, e la necessitat de prendre de mesuras per contarotlar las emissions de carbòni pel mejan de l'atribucion de permeses d'emission qu'auràn una valor mercanda. Divèrses païses an acceptat de signar lo Protocòl de Kyoto. Pasmens la signatura d'aqueste acòrd foguèt fòrça lenta pr'amor que los [[païses en via de desvolopament]] la considèran coma una restriccion sevèra a lor desvolopament economic e industrial. Eles considèran qu'arribaràn pas al nivèl de desvolopament d'[[Euròpa]] e dels [[Estats Units]] amb las restriccions prepausadas e qu'aquestas regions desvolopadas an obtengut lor gra de desvolopament per un long processus de creissement industrial dempuèi lo [[sègle XIX]] acompanhat de fòrça pollucion, un processus que considèran inevitable. L'acòrd, pasmens, a inclús de clausetas especialas per diferenciar lo gra de desvolopament dels païses, sens pausar cap de restriccion immediata als païses paures (China e Índia per exemple, son dos dels principals païses contaminants de la planeta, mas mercé a lor classificacion coma païses paures, foguèron exclús de las restriccions que se son impausat Euròpa e [[Japon]]; aquò es una de las rasons que faguèt que los Estats Units an pas ratificat l'acòrd). ==Veire tanben== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acòrdi de París sul clima]]. * [[Atmosfèra terrèstra]] * [[Combustible fossil]] * [[Dioxid de carbòni]] * [[Efièch de sèrra]] * [[Equacion de Kaya]] * [[Metan]]. * [[Protocòl de Quiòto]] * [[Revolucion Industriala]] </div> [[Categoria:Ecologia]] [[Categoria:Meteorologia]] ==Referéncias== <references /> ot7rodiv0ka36lv34w26bdi7sifmehz 0 26908 2503035 2465316 2026-06-18T20:21:07Z Raymond Trencavel 26125 /* Discografia */ 2503035 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Nadau (omonimia)}} [[Image:Nadau en Tolosa.jpg|thumbnail|Nadau en [[Tolosa]] dempus dera manifestacion capitanejada per [[Anem òc]]]] '''Nadau''' o, deu son purmèr nom, '''Los de Nadau''', qu'ei un grop [[Bearn]]és de musica hèra famós fondat en [[1973]] qui a produsit nau àlbums (dont quate disques compactes) e jogat dus còps a l'[[Olympia]] a París. La soa cançon L'[[De cap tà l'immortèla|immortèla]] qu'ei la mei famosa de las soas e qu'ei cantada en mantuas aucasion en Bearn. A travèrs deus ans, Nadau qu'a jogat un ròtle màger dens los combats tà sostiéner la lenga occitana en Bearn, per las soas escòlas [[calandreta]]s e peu bearnés a la ràdio. [[File:Jan de Nadau.JPG|thumb|left|200px|Jan de Nadau]] ===Istòria=== Lo grope neish a la fin de 1973 a [[Tarba]] de la rencontra de Miquèu Maffrand, Jacme Roth e Ninon Paloumet. Miquèu Maffrand, professor de matematicas, se bota a d'apréner l'occitan damb [[Gilabèrt Nariòo|Gilabèrt Narioo]]. La novèra cançon occitana exist&iacute;s dejà, damb Mart&iacute;, Patric, Delbeau, Verdièr. Après 1968, epòca de l'eslogan ''Volem viure al pa&iacute;s'', fòrt de junes se reviran decap a lurs rigadas. Las salas son plenhas. Lo prumèir disque sòrt a l'estiu de 1975. Son titre : ''Mossur lo regent''. Son cançons revendicativas mès tanben cançons d'amor. ''Los de Nadau'' acompanha las lutas viticolas e obrèiras, quò's l'epòca de la cançon engatjada. Sòrten ''La venta a las enchèras'' en 1976 apui ''L'immortèla'' en 1978... L'immortèla, vinguda l'imne deus Biarnés. En 1980 neish a [[Pau]] la prumèira [[Calandreta]]. Serà totjorn sostinguda per Nadau dens son combat per la lenga occitana. Lo grope s'implica tanben dens las prumèiras radiòs libras. Lo 20 de mai 2000, granda data : ''Nadau'' hèi sala combla a l'Olympia de Par&iacute;s. Rebelòta lo 7 de mai 2005. ''Nadau'' hèi pus o mens quaranta concèrts per an. ===Los membres=== * Miquèu MAFFRAND : cant, acordeon diatonic, boha. * Ninon MAFFRAND : cant, clavèirs. * Sèrgi CABOS : cant, guitarra electrica/acostica, baisha. * Jan-Pèir MEDOU : cant, guitarra electrica/acostica, baisha. * Fabrice MANCONI : bateria. * Cédric PRIVÉ : vialon. * Michaël TEMPETTE : boha, bodega, pifre. * Olivier ROBERT : regissaire son. * Stephane LABORDE : tecnician. * Alain GREGORY : regissaire lutz. * Christophe PALAY : tecnician. == Discografia == *[[1975]] : ''[https://www.discogs.com/fr/artist/1952471-Los-De-Nadau Monsur lo regent]'' *[[1976]] : ''[https://www.discogs.com/fr/release/2829602-Los-De-Nadau-Los-De-Nadau La venta a las enchèras]'' (o ''Loteria'') *[[1978]] : ''[https://www.discogs.com/fr/release/2457643-Los-De-Nadau-Limmort%C3%A8la L'immortèla]'' *[[1982]] : ''[https://www.discogs.com/fr/release/7879954-Los-De-Nadau-Ton-Vas- T'on vas]'' *[[1986]] : ''[https://www.discogs.com/fr/master/1853928-Los-De-Nadau-Qu%C3%88m-%C3%87%C3%B2-Qui-%C3%88m Qu'èm ço qui èm]'' *[[1991]] : ''De cuu au vent'' *[[1994]] : ''Pengabelòt'' *[[1995]] : ''S'aví sabut'' (compilacion) *[[1996]] : ''Nadau en companhia'' (concèrt en viu au [[Zenit de Pau]]) *[[1999]] : ''Plumalhon'' *[[2003]] : ''Saumon'' *[[2005]] : ''Nadau a l'Olympia'' (concèrt en viu) * 2006 : ''[[Carnet de chansons]]'' * 2007 : ''[[Maria (album, Nadau)|Maria]]'' * 2010 : ''[[Olympia 2010 (Nadau)|Olympia 2010]]'' (concèrt en viu) * 2013 : ''[[L'Encantada]]'' * 2017 : ''Zenith de Pau 2017'' (concèrt en viu) * 2026 : ''Nadau, 50 ans'' (concèrt en viu) == Videografia == *[[1993]] : ''Nadau en companhia'' *[[1996]] : ''Nadau en companhia'' *[[2000]] : ''Nadau a l'Olympia'' *[[2002]] : ''Nadau en companhia'' *[[2005]] : ''Nadau a l'Olympia'' == Ligam extèrne == * {{fr}} [http://www.nadau.com/ Siti oficiau deu grop] {{Portal Bearn}} [[Categoria:Personalitat bearnesa]] [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:Grop de musica gascon]] [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Musica folclorica]] [[Categoria:Musica folk]] t1dmtbfh90rtyqqe137qur30u6cahus 0 29080 2503056 2482015 2026-06-19T01:30:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503056 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Ais (omonimia)}} {{Infobox Vila |carta=de |nom= Aquisgran / Ais |nom2=''Aachen'' {{de}} |blason=DEU Aachen COA.svg |bandièra=Flagge Aachen.svg |nom de division1=País |division1={{Alemanha}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=[[Estat federat d'Alemanha|''Land'' (estat)]] |division2=[[Ren del Nòrd-Vestfàlia]] |títol autoritat2= |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud = 50° 46' N |longitud = 6° 6' È |estatut= |altitud= 266 |altmax = |populacion=257 250 |annada-pop=2006 |superfícia=160,83 km² |sits-toristics= |divèrs= |imatge=Aachen aerial view 10-2017 img2.jpg |talha imatge= |legenda=Vista aeriana d'Ais en 2017. |url= |imatgeloc=Karte Aachen in Deutschland.png |còde= |títol còde= |autoritat2= }} {{esbòs}} [[Imatge:Karte Aachen Stadtbezirke.png|vinheta|]] '''Aquisgran''' o '''Ais d'Alemanha'''<ref>[[Domergue Sumien]], https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax</ref>, '''Ais de la Capèla''' o '''Ais dau Ren'''<ref>[[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)]], [https://web.archive.org/web/20241005061024/http://lengo.hb-prov.fr/dico/noum_geougrafi.pdf Diciounàri prouvençau]: "Ais-de la-Capello o Ais-dòu-Ren".</ref> (en [[alemand]] ''Aachen,'' en francic ripuarian ''Oche'', en [[latin]] ''Aquisgranum'') es una vila d'[[Alemanha]], dins lo land dau [[Ren del Nòrd-Vestfàlia|Ren dau Nòrd-Vestfàlia]], pròche la frontiera amb [[Belgica]] e lei [[País Bas]], a 65&nbsp;km a l'oèst de [[Colonha]], e es la ciutat pus occidentala dau país, a 50° 46' N e 6° 6' È. Populacion: {{formatnum:257250}} estatjants ([[2006]]). == Esquipament == L'Universitat Tecnologica [[RWTH Aachen]] (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) es un deis instituts universitaris d'estudis tecnics pus importants, especializat qu'es en engenhariá mecanica. Una de sei seccions, lo [[Klinikum Aachen]], es l'edifici espitalier pus grand d'Euròpa. A l'entorn dau RWTH se son desvolopadas un molon d'entrepresas informaticas. == Etimologia == [[Fichièr:Aachen Germany Imperial-Cathedral-01.jpg|250px|thumb|La catedrala d'Aquisgran]] Lei [[Empèri Roman|romans]] nommèron ''Aquis Granum'' o ''Aquisgranum'' lei [[fònt termala|fònts termalas]] sulfurosas localas. D'aquí ven lo nom occitan ''Aquisgran'', qu'es de formacion culta e qu'es similar ai noms dins d'autrei lengas romanicas. La ciutat es coneguda per de noms diferents segon lei lengas: ''Aachen'' en [[alemand]] estandard, ''Oche'' dins lo dialècte locau, ''Aquisgrà'' en [[catalan]], ''Aix-la-Chapelle'' en [[francés]], ''Aken'' en [[neerlandés]], ''Aquisgrán'' en [[espanhòu]], ''Aguisgrão'' en [[portugués]], ''Aquisgrana'' en [[italian]], ''Akwizgran'' en [[polonés]], ''Cáchy'' en [[chèc (lenga)|chèc]], etc. Tocant l'origina de ''Granus'', de teorias divèrsas an corregut, mai encuei s'accèpta largament que deriva dau mot [[celtic]] que designa lo dieu de l'aiga e la santat. E dempuei l'epòca romana, lei fònts d'aiga cauda son estadas canalizadas en banhs termaus (qu'encara s'utilizan actualament). La sillaba ''aa-'' iniciala d'Aachen es un ancian tèrme [[alemand]], ''Ahha'', emparentat amb lo [[latin]] ''aqua'', totei dos amb lo meteis sens d'{{cita|aiga}}. Dins lei zonas uei [[occitan|occitanofònas]] de l'ancian [[Empèri Roman]] lo mot d'''aquis'' (ablatiu plurau d'"aquae") venguèt ''ais'' o ''ax'' en [[occitan]]. Ansin ''Ais d'Alemanha'', ''[[Ais de Provença]]'', ''[[Ax]]'' de Lengadòc e ''[[Dacs]]'' de Gasconha an la meteissa etimologia. == Istòria == Après lei romans, l'endrech foguèt abandonat fins au [[sègle VIII]], quand foguèt mençonat amb lo nom d'''Aquis Villa''. En [[768]], [[Carlesmanhe]] arribèt a Aquisgran per lo primier còp. Li agradèt lo luòc e, vint ans puei, comencèt de i construire un palais. La magnifica capèla palatina venguèt pus tard la [[catedrala d'Aquisgran]]. [[Carlesmanhe]] passèt la majoritat deis ivèrns a Aquisgran entre [[800]] e sa mòrt en [[814]], per gausir dei fònts d'aiga termala. Pus tard enterrèron Carlesmanhe dins la capèla, ont se pòt veire encara sa tomba uei. En [[936]], l'emperaire alemand [[Oton I]] foguèt coronat rei dins la catedrala. A partir d'aquò, Aquisgran foguèt lo luòc de coronament deis emperaires dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] durant lei 600 ans seguents. Lo darrier emperaire que lai coronèron foguèt [[Ferrand I]] en [[1531]]. A l'[[Edat Mejana]], Aquisgran èra una dei vilas mai grandas de l'Empèri; sempre se mantenguèt coma ciutat liura dins lo Sant Empèri. A l'Assemblada dei Districtes Imperiaus de la ''Reichsreform'' (reforma imperiala) qu'aguèt luòc a [[Worms]] en [[1495]], Aquisgran i foguèt representada dins lo districte de la Bassa Renània-Vestfàlia. Après la [[Guèrra de Trenta Ans]] la ciutat tenguèt ren qu'una importància regionala. Devèrs [[1880]], la populacion d'Aquisgran èra de {{formatnum:80000}} personas. Èra un nos important de [[camin de fèrre]]. La vila se transformèt en un nuclèu manufacturier ont se fabricava de [[fèrre]] per lo camin de fèrre, de blocas, d'agulhas e de botons. Tanben i se destacavan lo [[tabat]] e lei teissuts de [[lana]] e de [[seda]]. Fòrça degalhada durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (lei bombardaments destruguèron lei dos tèrç de la vila), lo 21 d'octòbre de [[1944]] Aquisgran foguèt la primiera vila alemanda a èsser ocupada per lei tropas aliadas. Mentre que lo palais de Carlesmanhe existís plus, la catedrala es encara l'atraccion principala de la ciutat. Après sa construccion foguèt la glèisa pus granda au nòrd deis [[Aups]] durant 400 ans. Dedins se i tròban lei tombas de Carlesmanhe e d'[[Oton III]]. La catedrala d'Aquisgran es estada considerada [[Patrimòni de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]]. == Causas divèrsas == Aquisgran es un centre industriau e un nos de camin de fèrre important, qu'inclutz la ret dau tren d'auta velocitat [[Thalys]]. Una indústria coneguda dau passat foguèt la produccion d'agulhas, tipica de la vila. Cada an i celèbran lo CHIO (abreviacion francesa dau ''Concours Hippique International Officiel'' "Concors Ipic Internacionau Oficiau"), qu'es lo rescòntre [[ipisme|equèstre]] pus grand d'Alemanha. Aquisgran foguèt tanben lo sèti, en [[2006]], dei [[Jòcs Ipics Mondiaus]]. Lo club de fotbòl locau Alemannia Aachen jòga en segonda division alemanda. Son estadi se nomma Tivoli. Dempuei [[1950]] la vila autreja cada an lo ''[[Prèmi Carlesmanhe]]'' (''Karlspreis'' en alemand) ai personalitats que se son destacadas dins lo prètzfach de l'unificacion europèa. En [[2003]] la medalha l'atribuiguèron a [[Valèri Giscard d'Estanh]]. En [[2004]], leis esfòrç dau [[papa]] [[Joan Pau II]] per unir Euròpa foguèron onorats amb una ''Medalha Extraordinària Carlesmanhe'', qu'èra lo primier còp que se la donava. L'especialitat locala d'Aquisgran son lei fogassas nommadas ''Printen'', una version locala dau pan de [[gengibre]]. A la diferéncia dei [[Lebkuchen]] (lei fogassas alemandas tipicas de Nadau), s'adocisson amb de sucre en luòc de mèu. == Occitània convidada a Aquisgran == En [[2008]], lo IX Congrès de l'[[Associacion Internacionala d'Estudis Occitans]] se tenguèt a Aquisgran, a l'universitat [[RWTH Aachen]][https://web.archive.org/web/20070813014635/http://www.oc2008.aieo.org/]. == Vejatz tanben == * [http://www.aachen.de/ Pagina web municipala d'Aquisgran] * [https://web.archive.org/web/20081225092039/http://www.stadtplan.net/index.asp?direct=brd%2Fnrw%2Faachen%2Fhome.html Plan de la vila] * [http://www.aseag.de/ ASEAG (autobús municipaus)] * [http://www.rwth-aachen.de RWTH Aachen (Universitat)] == Nòtas == <references /> [[Categoria:Vila del Ren del Nòrd-Vestfàlia]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en Alemanha]] 89xy49hqvu5d8oqbcj38ppiiqcq0irc 0 29446 2503113 2499647 2026-06-19T07:14:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503113 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Entèsta label|AdQ}} [[Imatge:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|upright=1.6|thumb|300px|right|Vista de Machu Picchu, del sud al nòrd. A l'esquèrra se vei lo sector Hanan de la ciutat (amb l'estructura piramidala del puèg del Intihuatana) e a drecha lo sector d'Urin. Los desseparan la plaça principala. Al detràs, lo Cerro de [[Huayna Picchu]]. L'imatge es pres del naut del sector agricòla, al sud del complèxe]] [[Imatge:Llama, peru, machu picchu.jpg|300px|thumb|right|Vista de Machu Picchu e d'un lama que lo contempla dempuèi una cima]] {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Machu Picchu''' (nom [[castelhan]]) o '''Machu Pikchu''' (nom [[quíchoa]], de ''machu'', vièlh, e ''pikchu'' montanha, es a dire, {{citacion|montanha vièlha}})<ref>Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: '''''machu''''' - ''adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales).'' - '''''machu''''' - ''s. m. Anciano. Viejo.'' '''''pikchu''''' - ''s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu.'' '''''machu pikchu''''' - ''s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL).''</ref> es lo nom contemporanèu de la vièlha ''[[llacta]]'' (ciutat) [[inca]] de pèira (que son nom original foguèt ''Pikchu'' <ref>Glave e Remy 1983: 247</ref>) bastida principalament a la mitat del [[sègle XV]] sul puèg rocós que religa las montanhas de Machu Picchu e de [[Huayna Picchu]] sul pendís oriental dels [[Andes]] Centrals, al sud de [[Peró]]. De documents de la mitat del [[sègle XVI]] <ref>Un document judiciari de 1568 trapat per Glave e Remy (1983) e agrandit per Rowe (1990) fa referéncia al caractèr privat de mantun cèntre poblats de la region de "Picchu" a l'epòca inca, qu'inclusiá Machu Picchu. La proprietat personala èra una potestat exclusiva dels governants incas e es un subjècte que [[María Rostworowski]] a largament trabalhat (1993 : 105 - 146). Sul caractèr "privat" de Machu Picchu i a un consensus (Rowe, Burger, Lumbreras, Wright, Valencia, Rostworowski, Reinhard), mas Kauffmann es pas d'acòrd (Kauffman 2006: 62)</ref> suggerisson que Machu Picchu seriá estat una de las residéncias de [[Pachacuti]] Inca Yupanqui (primièr emperaire inca, 1438-1470). Segurament una de sas construccions màgers, que l'evident caractèr ceremonial de la via principala d'accès a la ''llacta'' demòstra que foguèt utilizada coma santuari religiós <ref>Alfredo Valencia en Burger et. al. 2006 : 81</ref>. Los dos usatges (palais e santuari) foguèron pas incompatibles. Es estat escartat, ça que la, un caractèr militar supausat (que los qualificatius populars de "fortalesa" o "ciutadèla" aurián daissat supausar) <ref>I a pas de constatacion d'un usatge militar: L'airal agricòla e l'origina de las fonts d'aiga de Machu Picchu son pus luenh dels murs de la ciutat çò que fa que Machu Picchu suportariá pas un sètge long; la muralha es pas tròp nauta e lo valat es en realitat un escolador(Wright e Valencia, dins http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/ mas lo subjècte èra ja estat suggerit per Buse (1962). Los enemics mai pròches dels incas a l'epòca de Pachacutec èran dins la val d'Apurímac (Rowe 1990, 142 ; Rostworowski 2004, 53) que Machu Picchu n'èra separat per la region granda de Vilcabamba. La natura e los bastiments dels establiments incas per l'usatge militar arqueologicament coneguts dins la region (coma Marcaypiri, Salapunko e Huilca Raccay, prospectats pel Projècte Cusichaca (Kendall 1987 : 98) son totes diferents de Machu Picchu. Sus la basa del tipe de rèstas umanas trobadas dins los crotons de Machu Picchu, Lumbreras afirma: "tot senhala que la populacion inclusiá pas de guerrièrs" (https://web.archive.org/web/20070227192422/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades.htm). Kauffman o corrobòra en senhalar que "se poiriá pas dire qu'èra una fortalesa. E en cas que o foguèsse: contra qual?" (Kauffmann 2006: 62)</ref> Machu Picchu es considerat tanben coma una òbra mestressa de l'[[arquitectura]] e de l'[[engenhariá]] <ref>Lo 20 de setembre de 2006 e dins l'encastre de la XXX Convencion Panamericana d'Engenhaires se declarèt Machu Picchu (e lo complèxe inca de Tipón) de Monument Istoric de la [[Engenhariá Civila]]</ref>. Sas caracteristicas arquitecturalas e païsatgièras particularas e lo mistèri entretengut al seu subjècte per una brava part de la literatura publicada subre lo sit, n'an fach una de las destinacions toristicas pus popularas de la planeta <ref>D'autras informacions subre sa popularitat: en 2006 al Reialme Unit los legeires britanics de Wanderlust causiguèron Machu Picchu coma la primièra meravilha del monde. (https://web.archive.org/web/20060614083423/http://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=43564&nav=21) (https://web.archive.org/web/20070315133717/http://www.thisistravel.co.uk/travel/news/London-Eye-is-oneofworldswonders-article.html?in_article_id=45530). Aqueste meteis an una enquesta de la NHK sus las destinacions favoritas dels japoneses demest los sits del Patrimòni Mondial designèt Machu Picchu en primièra posicion (https://web.archive.org/web/20070211124920/http://www.nhk.or.jp/sekaiisan/ranking/index0722.html). La revista ''Travel at Home'' (EEUU) inclutz un torn a Machu Picchu coma un dels dètz màgers per viatjar sol pel mond (l'interessent es que todos los demás sitios en la lista son resorts): (www.rpp.com.pe/portada/nacional/47114_1.php)</ref>. Machu Picchu es sus la Lista del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]] dempuèi [[1983]]. Lo 7/7/2007 Machu Picchu foguèt demèst los sits seleccionats sus la lista de las [[Sèt Meravilhas del Mond Modèrne]], una iniciativa privada sens lo sosten de l'[[UNESCO]]. == Localizacion geografica == [[Fichièr:UbicacionMachuPicchu.jpg|250px|left|]] [[Fichièr:Mpicchumapa02.jpg|250px|thumb|right|Localizacion de las roïnas de Machu Picchu dins las gòrgas del riu d'Urubamba.]] [[Fichièr:Machu Picchu seen from Huayna Picchu.jpg|250px|Vista de nòrd al sud, dempuèi la cima de la sèrra de Huayna Picchu. La ziga-zaga a l'esquèrra es la rota d'acccès a las roïnas, que part de l'estacion de trin de Puente Ruinas, dins lo fons de la val. Dins lo naut, en traversar lo pendís de la sèrra de Machu Picchu, se pòt veire lo darrièr tròç del camin Inca|thumb|right]] ==== L'emplaçament ==== Se tròba a 13º 9' 47" de latitud sud e 72º 32' 44" de longitud oèst. Fa partida del districte del meteis nom, dins la província d'[[Urubamba]], de la [[Region Cusco]], en [[Peró]]. La ciutat importanta mai pròcha (130&nbsp;km) es [[Cusco]], actuala [[capitala]] regionala e vièlha capitala dels [[incas]]. Las montanhas de Machu Picchu e Huayna Picchu fan partida d'una granda formacion orografica coneguda coma Batolito de [[Vilcabamba]] dins la Cordilhièra Centrala dels [[Andes]] perovians. Se tròban sus la riba esquèrra de las gòrgas del riu d'Urubamba (conegut ancianament coma ''Quebrada'' (vabre) de Picchu <ref>Glave e Remy 1983 : 4</ref>). Al pè de las sèrras e gaireben a l'entorn raja lo riu de Vilcanota-Urubamba. Las roïnas incas se tròban a mièg camin entre las cimas d'aquestas montanhas, a 450&nbsp;m subre lo nivèl del riu e a 2438&nbsp;m subre lo nivèl de la mar. Las [[roïnas]] pròpriament dichas son situadas al dintre d'un territòri del Sistèma Nacional d'Airals Naturals Protegits per l'Estat (SINANPE) <ref>Qu'es lo sistèma de Parcs Nacionals de Peró, jol contraròtle de l'Institut Nacional de las Ressorsas Naturalas ([https://web.archive.org/web/20080725123240/http://www.inrena.gob.pe/index_inicio.htm INRENA])</ref> apelat [[Santuari istoric de Machu Picchu]] que s'espandís subre una superfícia de {{unitat|32592|km²}} dins la conca del riu de [[Vilcanota]]-Urubamba (lo ''Willka mayu'' o "riu sacrat" dels [[incas]]). Lo Santuari istoric protegís una tièra d'espècias biologicas en perilh d'extincion e mantun luòc inca <ref>Se'n pòt mencionar Patallacta, Quente e Torontoy dins lo fons de la Val e las roïnas de Runkuracay, Sayaqmarca, Phuyupatamarca, Wiñay Wayna, Intipata e fòrça autras dins los versants de las montanhas pròchas, en mai d'un malhum de camins incas e de complèxes agricòlas ancians</ref> que lo Machu Picchu es considerat coma lo principal. ==== Accès ==== La zona arqueologica es accessibla, pels camins incas que i menan, o en utilizar la rota de Hiram Bingham (que puja la còsta de la sèrra de Machu Picchu dempuèi l'estacion de trin de ''Puente Ruinas'', situada al fons de las gòrjas). La visita de las roïnas es paganta pels visitaires.<ref>Al començament de 2007 los estrangièrs devián pagar US$ 20, e los perovians US$ 10.</ref> Aquela rota, pasmens, es pas integrada al malhum nacional de rotas de Peró. Comença dins lo vilatge d'[[Aguas Calientes]] que sonque es accessible amb lo [[trin]] (a 3 oras de [[Cusco]]) o l'[[elicoptèr]] (a 30&nbsp;min de Cusco). L'abséncia d'una rota directa al santuari de Machu Picchu es intencionala e permet de contrarotlar lo flux de visitaires dins la zona, qu'es particularament sensibla a la multitud. Pasmens aquò a pas empachat lo creissement desordenat (criticat per las autoritats culturalas) d'Aguas Calientes que viu per lo torisme . Per arribar a Machu Picchu pel principal Camin Inca se deu far per un viatge de 3 jorns. Per aquò es necessari de prene lo trin fins al quilomètre 82 de la via ferrada Cusco - Aguas Calientes d'ont part lo trajècte a pè. Unes visitaires prenon un carri local dempuèi Cusco fins a [[Ollantaytambo]] (via [[Urubamba]]) e d'aquí prenon un transpòrt fins al quilomètre 82. Un còp aquí seguisson las vias del trin pendent los 32&nbsp;[[km]] fins a Aguas Calientes. ==== [[Clima]] ==== Lo temps es caud e umid pendent lo jorn e fresc pendent las nuèits. La [[temperatura]] oscilla entre {{unitat|12|°C}} e {{unitat|24|°C}}. La zona es generalament plujosa (1955&nbsp;mm annals), especialament entre novembre e març. Las [[pluèja]]s, importantas, altèrnan rapidament amb de passas solelhadas. == Istòria == Lo vabre de Picchu, situat a mièg camin entre los Andes e la selva amazoniana, foguèt una region colonizada per de populacions montanhòlas (venent de las regions de Vilcabamba e de la Val Sagrado, a Cusco) e pas forestièras, en recèrca d'una expancion de sas frontièras agràrias. De pròvas arqueologicas indican que l'agricultura se practica dins la region dempuèi almens 760 a.C.<ref>Kendall 1994: 102</ref>. Una explosion demografica se faguèt a partir del Periòde Orizont Mejan (an 900 de la nòstra èra), per de gropes pas documentats istoricament mas que foguèron benlèu ligats a l'etnia tampu de l'Urubamba. Se pensa qu'aquestes pòbles podrian aver format una part de la federacion [[Ayarmaca]], rivalas dels primièrs incas de Cusco <ref>Kendall 1994: 103</ref>. Dins aqueste periòde l'airal agricòla construit s'espandiguèt considerablament. Pasmens l'emplaçament especific de la ciutat que nos ocupa (la cresta rocosa que religa las montanhas de Machu e Huayna Picchu) presenta pas de traças de construccion anterioras al [[sègle XV]] <ref>Valencia e Gibaja 1992 : 319</ref> === Epòca Inca (1438-1534) === [[Fichièr:Pachacuti murua.jpg|thumb|230px|right|Pachacutec Inca Yupanqui segon la cronica de Martín de Murúa (1615)]] Lo vabre de Picchu foguèt conquistat per [[Pachacutec]] cap a 1440 <ref>Aquò ven, segon Rowe, de las cronicas del [[sègle XVI]] de Martín de Murúa e de Miguel Cabello de Balboa (Rowe 1990: 143)</ref>, primièr [[emperaire inca]] (1438-1470). L'emplaçament de Machu Picchu deviá impressionar lo monarca per sas caracteristicas particularas dintre la geografia sacrada de la region <ref>Reinhard (1991) a cercat sus aqueste subjècte e a trobat d'indicis nombroses d'alinhaments e de relacions visiblas dempuèi Machu Picchu entre montanhas consideradas sagradas, huacas e lo percors del solelh a de datas clau del [[calendièr]] andin</ref> e per aquò faguèt construir aquí, vèrs [[1450]], un complèxe urban amb de bastiments de grand luxe civils e religioses <ref>La data ven de doas fonts: d'una part los documents presentats per Glave e Remy (1983) e John Rowe (1990) que suggerisson que Pachacutec faguèt bastir Machu Picchu en las annadas de 1450 e d'autra part la datacion del radiocarbòni obtengut per Reinaldo Chohfi e Rainer Berger dins l'encencha 6 de las Colcas de Machu Picchu (Valencia e Gibaja 1992: 317)</ref>. Se pensa que Machu Picchu aguèt una populacion mobila coma la majoritat de las ''llactas'' incas, qu'oscillava entre 300 e 1000 abitants <ref>http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/</ref> apartenent a un elèit (possiblament membres de la ''panaca'' de Pachacutec <ref>Lumbreras 2005 : https://web.archive.org/web/20110625192319/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/presentacion.htm</ref>) e acllas. S'es demostrat que la fòrça agricòla se compausava de colons mitmas (mitmaquna) que provenián de diferents parçans de l'empèri <ref>Las recèrcas osteologicas d'Eaton en 1912 e sa revision per Verano (Burger et al. 2003) mòstran qu'i aviá a Machu Picchu tant d'estajants originaris de la còsta nòrd peroviana coma de l'[[altiplan]] bolivian. Aqueste fach foguèt tanben notat per Chávez Ballón (1961) dins son estudi sus la ceramica de Machu Picchu. Sembla qu'èran de mitamaquna o de mitmas, de colons allistats per l'Estat e enviats per de rasons politicas (pena o prèmi) a viure e a trabalhar dins unas zonas de l'empèri aluenhadas de lors tèrras d'origina</ref>. Machu Picchu, ça que la, foguèt pas jamai un complèxe isolat (donc, lo mite de la "ciutat perduda" e de "refugi secrèt" dels emperaires incas, manca d'autenticitat istorica). Las vals que coïncidissián dins lo vabre formavan una region densament poblada qu'aumentèt fòrça sa productivitat agricòla a comptar de l'ocupacion inca en 1440 <ref>Las recèrcas del Projècte Cusichaca (Kendall,1988: 100) senhalan que se produsissiá un 90% de produccion excedentària agricòla dins l'airal. Que se'n fasiá? Tot senhala que aprovisionava la Val Sagrada encara mai poblada e la capitala inca [[Cusco]] relativament pròcha</ref>. Los incas bastiguèron aquí fòrça cèntres administratius (los pus importants foguèron Patallacta e Quente Marca <ref>Kendall, 1988: 99</ref> e de nombroses complèxes agricòlas de faissas cultivadas que provesissián son alimentacion a Machu Picchu (los camps del sector agrari de la ciutat avián de resultats insufisents per aprovisionar la populacion <ref>Valencia e Gibaja : 324</ref>. La comunicacion interregionala èra possibla mercé al malhum de camins incas (8 camins menavan a Machu Picchu <ref>Valencia e Gibaja 1992: 22</ref>). La ciutat de Picchu, pasmens, se diferencia de las localitats vesinas per la qualitat singulara de sos edificis principals. A la mòrt de Pachacutec, e segon las costumas reialas incas, la vila de Picchu e la rèsta de sas proprietats personalas serián passadas a l'administracion de sa ''panaca'', que deviá destinar las rendas produsidas al culte de la momia del rei defunt <ref>Un document de 1568, utilizat tanben per tal d'identificar Machu Picchu coma proprietat personala de Pachacutec, relata que las tèrras del vabre de Picchu foguèron consacradas a de ceremònias del culte dels mòrts (Rowe 1990: 152) çò qu'es coerent amb la teoria de la proprietat personala de Pachacutec</ref>. Se pensa qu'aquesta situacion contunhèt pendent los govèrns de Tupac Yupanqui (1470-1493) e Huayna Cápac (1493-1529). Machu Picchu aguèt de pèrdre en partida son importància per aver de concórrer en prestigi amb las proprietats personalas dels emperaires successors. En fach, la dubertura d'un camin pus segur e larg entre Ollantaytambo e Vilcabamba (lo de la Val d'Amaybamba) faguèt que la rota del vabre de Picchu foguèsse mens emplegada <ref>Rowe, 1990: 143</ref>. === Epòca de transicion (1534-1572) === [[Fichièr:Machu-picchu-c10.jpg|230px|Ròca laurada jos lo temple del Solelh que dona accès al Mausolèu Reial. Cèrts autors coma Lumbreras suggerisson que podriá èsser estat destinat a la momia de Pachacutec|thumb|right]] La guèrra civila inca (1531-32) e l'irrupcion espanhola a Cusco en [[1534]] deguèron afectar considerablament la vida de Machu Picchu. La totalitat del païsans de la region èran principalament de ''mitmas'', colons de diferentas nacions conquistadas per los incas menats de fòrça dins aqueste luòc. Aprofechèron de la casuda del sistèma economic cusquenho per tornar a lors tèrras d'origina <ref>Valencia e Gibaja 1992, 324 ; Kauffman 2006, 64; Lumbreras 2006 : https://web.archive.org/web/20080821113259/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades1.htm</ref>. La resisténcia inca dirigida per [[Manco Inca]] en 1536 convoquèt los nòbles de las regions pròchas per integrar sa cort dins l'exili de Vilcabamba <ref>Kauffman, 2006 : 67</ref> e es fòrça probable que los principals nòbles de Picchu ajan abandonat alavetz la ciutat. De documents de l'epòca indican que la region èra plena de vilas vuejas (despobladas) <ref>Rowe, 1990: 140</ref>. Picchu auriá contunhat d'èsser abitada e son registre s'es pas perdut e foguèt considerada coma un poblament tributari de l'[[encomienda]] espanhòla de Ollantaytambo <ref>Que son primièr ''encomendero'' (colon qu'a d'indians en comission) foguèt lo conquistaire [[Hernando Pizarro]] (Glave e Remy 1983: 6</ref>. Aquò significa pas necessàriament que los espanhòls visitèsson Machu Picchu sovent; en fach, sabèm que lo tribut de Picchu èra liurat als espanhòls un còp l'an dins lo vilatge de Ollantaytambo e non pas reculhit localament <ref>Rowe 1990 : 142</ref>. Ça que la, es clar que los espanhòls èran assabentats subre lo site encara que fins a uèi i a pas d'indicis de que los espanhòls ajan conegut son importància passada. Los documents colonials tanben mencionan lo nom d'aquel qu'èra lo ''curaca'' (benlèu lo darrièr) de Machu Picchu en 1568: Juan Mácora <ref>Glave e Remy 1983 : 247</ref>. Que se nomenava "Juan" indica qu'èra estat, almens nominalament, batejat e doncas somés a l'influéncia espanhòla. D'autres documents <ref>Ibid.</ref> indican que l'Inca Titu Cusi Yupanqui, que reinava alavetz a Vilcabamba, demandèt als fraires agustins d'anar evangelizar "Piocho" cap a 1570. Se coneis pas cap de luòc de la zona sonat "Piocho" senon "Piccho" o "Picchu", çò que fa supausar a Lumbreras que los famoses "extirpadors d'idolatrias" podrián èsser arribats a Picchu e èsser implicats dins la destruccion e l'incendi de la Torre del Temple del [[Solelh]] <ref>https://web.archive.org/web/20080821114635/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/desocupa.htm</ref>. Lo soldat espanhòl Baltasar de Ocampo escriguèt a la fin del [[sègle XVI]] sus un vilatge en naut d'una montanha amb de bastiments fòrça grands ont i aviá un grand ''acllahuasi'', als darrièrs ans de la resisténcia inca. La descripcion brèva que fa del luòc nos fa pensar a Picchu. Lo mai interessant es qu'Ocampo ditz que se ditz "Pitcos". L'unic luòc del meteis nom es "Vitcos", un site inca a Vilcabamba completament diferent del luòc descrit per Ocampo. L'autre candidat es, naturalament, Picchu <ref>Valcárcel 1968</ref>. Se sap pas fins a uèi se se tracta del meteis luòc o non. Ocampo indica qu'en aqueste luòc auriá viscut [[Tópac Amaro]] (successor de Titu Cusi e darrièr Inca de Vilcabamba). == Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX) == Aprèp la casuda del reialme de Vilcabamba en 1572 e la consolidacion del poder espanhòl dins los Andes Centrals, Machu Picchu se mantenguèt dintre de la jurisdiccion de proprietats colonialas que cambièron de mans mantun còp fins al temps de la republica (en 1821). Çaquelà, ja Machu Picchu èra vengut un luòc aluenhat dels novèls camins e aisses economics de Peró. La region foguèt practicament ignorada per lo regim colonial (que mandèt pas bastir cap de temple ni de vilatge important dins la zona)... encara que pas necessàriament ignorada per l'òme andin. D'efièch, lo sector agricòla de Machu Picchu sembla pas d'èsser estat complètament desabitat ni desconegut: de documents de [[1657]] <ref>Glave e Remy: 191</ref> e de [[1782]] <ref>Que se'n publiquèt una informacion dins lo numèro 1745 de la revista '"Caretas de Lima"</ref> fan allusion a Machu Picchu, coma tèrras d'interès agricòla. Al contrari, los bastiments principals de son airal urban, semblan pas d'èsser estats ocupats e foguèron rapidament ganhats per la vegetacion del bòsc espés. === Machu Picchu al sègle XIX === En 1865 lo naturalista italian Antonio Raimondi passèt al pè de las roïnas sens o saber e faguèt allusion al fach que la region èra fòrça pauc poblada. En 1870, lo nòrdamerican Harry Singer vengut prospectar per las minas mencionèt pel primièr còp dins una carta l'emplaçament del tuc de Machu Picchu e se referís al Huayna Picchu coma tuc de "Huaca de l'Inca", nom que revèla clarament una coneissença del ligam amb los incas e tanben suggerís un caractèr religiós (una ''huaca'', dins los Andes Ancians, èra un luòc sagrat) <ref>https://web.archive.org/web/20120119020818/http://www.mapuche.info/indgen/lavozdelinterior040121.html</ref>. Dins la carta de 1874 de l'alemand Herman Gohring son mencionadas e plaçadas dins lors luòcs exactes las doas montanhas <ref>Mould de Pease n'utiliza coma cobertura de son libre de 2003</ref>. Lo viatjaire francés Xerris Wiener afirmava que i aviá de "roïnas a Machu Picchu" en 1880 mas las poguèt pas aténher <ref>Kauffman Doig 2006: 18</ref>. Tot indica que l'existéncia de las roïnas s'èra pas desbrembada. == Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911) == [[Imatge:Machupicchu hb10.jpg|thumb|left|300px|Machu Picchu en 1912]] Las primièras referéncias dirèctas actualament conegudas sus lo luòc de Machu Picchu indican qu'Agustín Lizárraga, un arrendièr de tèrras de [[Cusco]], arribèt sus plaça lo 14 de julh de 1902 en guidant los autres [[Cusco|cusquenhs]] Gabino Sánchez, Enrique Palma e Just Ochoa <ref>Mould 2003, 57</ref>. Los visitaires daissèron un ''graffiti'' amb lors noms sus una de las parets del Temple de las Tres Fenèstras que foguèt mai tard verificat per divèrsas personas <ref>Hiram Bingham trapèt lo ''graffiti'' en 1911 coma el meteis reconeis dins son libre de 1922 (http://www.gutenberg.org/files/10772/10772-h/10772-h.htm). Luis Cossío o vegèt en 1912. Pus tard foguèt escafat per Bingham per rasons de manten, mas mai suggerís amb mesfisança que volguèt eliminar Lizárraga de l'istòria, per demorar el meteis l'unic "descobreire". Ça que la, dins sas nòtas personalas, Bingham apèla Lizárraga "descobreire de Machu Picchu" (Mould 2003: 56) encara que los autors contemporanèus remeton en question la pertinéncia d'aqueste títol</ref>. I a d'informacions que suggerisson que Lizárraga aviá ja visitat Machu Picchu en companhiá de Luis Béjar en 1894 <ref>https://web.archive.org/web/20080710130337/http://www.arqueologiamericana.com.br/artigos/artigo_06.htm e http://www.labyrinthia.com/bingham.htm</ref>. Lizárraga mostrava los bastiments als "visitaires" encara que la natura exacta de sas activitats siá pas encara coneguda <ref>Mould de Pease cita d'indicis nombroses que, a son vejaire, suggerisson de cercar l'istòria de Lizárraga en rason de son inclinacion supausada de colleccionar de "tresaurs"; Mould 2003.</ref>. Hiram Bingham, un professor american d'istòria interessat en trapar los darrièrs reduches incas de Vilcabamba aguèt coneissença sus Lizárraga a comptar de sos contactes amb los terratenents locals <ref>Bingham 1922 : http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalands10.html</ref>. Foguèt aital qu'arribèt a Machu Picchu lo 24 de junh de 1911 guidat per un arrendièr de tèrras (Melchor Arteaga) e acompanhat per un sergent de la gàrdia civila peroviana nomenat Carrasco <ref>Bingham 1963 :259</ref>. Trobèron doas familhas de païsans que vivián aquí: los Recharte e los Álvarez, qu'utilizavan los planets del sud de las roïnas per cultivar e bevián l'aiga d'un canal inca qu'encara foncionava e que menava l'aiga d'una font. Pablo Recharte, un dels mainatges de Machu Picchu, guidèt Bingham fins a la "zona urbana" cobèrta pel bòsc <ref>Bingham 1963 : 263</ref>. Bingham demorèt fòrça impressionat per çò que veguèt, e gestionèt los emparaments e favors de l'Universitat de Yale, la National Geographic Society e lo govèrn perovian per tal d'iniciar sul pic l'estudi scientific del luòc <ref>Bingham 1913: 567</ref>. Atal, amb l'engenhaire Ellwood Erdis, l'osteològ George Eaton, la participacion dirècta de Toribio Recharte e Anacleto Álvarez e un grop de trabalhaires locals anonims, Bingham dirigèt las òbras arqueologicas a Machu Picchu de 1912 fins a 1915, periòde dins lo qual se netegèt l'espesura e se faguèron de cavaments de las tombas incas dins los extramurs de la ciutat. La "vida publica" de Machu Picchu comença en 1913 amb la publicacion de tot aquò dins un article de la revista de la National Geographic. Es ben segur que Bingham descurbiguèt pas Machu Picchu al sens estricte del mot (degun o faguèt pas, atengut que jamai se "perdèt" realament) es indobtable qu'aguèt lo merit d'èsser la primièra persona que reconeguèt l'importància de las roïnas, en las estudiant amb una còla multidisciplinària e en divulgant sas descobèrtas. Aquò malgrat que los critèris arqueologics de trabalh fòguesson pas los del periòde actual <ref>unes criteris que, ça que la, predominavan dins l'[[arqueología]] naissenta d'alavetz, segon o ditz Lumbreras en https://web.archive.org/web/20080914135226/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/desarque1.htm</ref> e la polemica al subjècte de la sortida illegala del país del material arqueologic excavat <ref>Aperaquí 5000 pèças arqueologicas foguèron enviadas de biais provisòri a l'Universitat de Yale als EUA dins la tòca de los cercar a per l'escambi de la restitucion a Peró e lor divulgacion de las recèrcas e de las fotografias fachas (*Mould de *Pease 2003 : 58). Encara que i aviá de disposicions legalas que permetián aquela exportacion (lo decret suprem del 31 d'octòbre de 1912, senhat pel president Augusto B. Leguía), contravenián a la legislación peroviana d'aquela epòca.</ref> que fins ara es pas estat restituit al govèrn perovian.<ref>[https://web.archive.org/web/20120418052257/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5F39893945629C0A05257125005BB7D2?OpenDocument Sobre la posición peruana véase]</ref> === Machu Picchu tre 1915 === Entre 1924 e 1928 Martín Chambi e Juan Manuel Figueroa faguèron una seria de fotografias a Machu Picchu que foguèron publicadas dins divèrsas revistas perovianas, fasent créisser l'interès local per las roïnas e en las transformant en un simbòl nacional <ref>https://web.archive.org/web/20051024012028/http://www.casamerica.es/utilidades/expos/pag/2002/chambi.htm</ref>. Amb lo temps (e especialament amb la dubertura en 1948 d'una via carroçabla que pujava la còsta de la montanha fins a las roïnas dempuèi l'estacion de tren) Machu Picchu venguèt la destinacion toristica principala de Peró. Pendent los dos primièrs tèrces del sègle XX, çaquelà, l'interès per son esplecha toristica foguèt pus fòrt que non pas lo de la conservacion e de l'estudi de las roïnas, çò qu'empachèt pas que qualques cercaires importants avancèsson dins la resolucion dels mistèris de Machu Picchu (en destacant especialament las òbras de la Viking Found dirigida per Paul Fejos suls luòcs incas a l'entorn de Machu Picchu e las investigacions de Luis I. Valcárcel qu'identifiquèron pel primièr còp lo luòc amb Pachacutec). Tre lo decenni de 1970, de generacions novèlas d'arqueològs (Chávez Ballón, Lorenzo, Ramos Condori, Zapata, Sánchez, Valencia, Gibaja), istorians (Glave e Remy, Rowe, Angles), astronòms (Dearborn, White, Thomson), antropològs (Reinhard, Urton), s'ocupèron de l'investigacion de las roïnas e de lor passat. L'establiment d'una Zona d'Aparament Ecologic a l'entorn de las roïnas (1981), l'inclusion de Machu Picchu dins la Lista del Patrimòni Mondial (1983), e l'adopcion d'un Plan Mèstre per lo desvolopament sostenible de la region (2005) son estats los faches fondamentals mai importants dins l'esfòrç per conservar Machu Picchu e son entorn. Çaquelà, contra aquestes esfòrçes i a agut qualques marridas restauracions parcialas passadas <ref>descritas críticamente por Valencia e Gibaja 1992: 275</ref>, d'incendis forestièrs (coma lo de 1997) e de conflictes politics sorgits dins las localitats pròchas per una melhora distribucion de las ressorsas obtengudas per l'Estat dins l'administracion de las roïnas. Lo 10 de novembre de 2003 lo Congrès de Peró votèt la lei 28100 qu'establís que 10% dels beneficis eissits del pagament de l'entrada al Parc Arqueologic de Machu Picchu administrat per l'Institut Nacional de Cultura, seràn atribuits a la comuna de Machu Picchu <ref name="ley28100">{{es}} https://web.archive.org/web/20070927003009/http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28100.pdf</ref>. Lo 12 de julh de 2006 lo Congrès de Peró emetèt la lei 28778 pel repatriament dels objèctes arqueologics que fan partida de la colleccion Machu Picchu del Musèu Peabody a l'Universitat de Yale als [[Estats Units d'America]], que foguèron autorizats de sortir del país pel Decrèt Suprèm 1529 del 31 d'octobre de 1912 e pel Decrèt Suprèm 31 del 27 de genièr de 1916 [54]. En 2007, lo govèrn de Peró decretèt lo 7 de julh coma lo "Jorn del Santuari Istoric de Machu Picchu, Novèla Meravilha del Mond", pr'amor que lo 7 de julh de 2007 Machu Picchu foguèt designat coma un dels ganhaires de la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne <ref name="ley28778">{{es}} https://web.archive.org/web/20150511110919/http://www4.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28778.pdf</ref>. == Descripcion de Machu Picchu == [[Imatge:Machupicchumapa01.jpg|500px|right|Principals sectors de Machu Picchu, en acòrd amb la nomenclatura utilizada pels arqueològs del INC-Cusco]] [[Imatge:Machu Picchu 09.JPG|250px|thumb|Faissas del costat èst dins lo sector agricòla]] [[Imatge:Macchu picchu03.jpg|250px|thumb|Jaces o deaus sus los cais del sector agricòla]] [[Imatge:Machupicchu intihuatana.JPG|250px||thumb|right|Lo claus corb del Temple del Solelh o ''Torreón'']] [[Imatge:Machu-picchu-c14.jpg|250px|thumb|L'estructura coneguda coma Temple Principal]] [[Imatge:Intihuatanaytemplos.jpg|250px|thumb|La "piramida" d'Intihuatana (ensemble 5). Al primièr plan, la Plaça Sagrada (C4) e lo Temple Principal]] [[Imatge:Intihuatana Solar Clock.jpg|250px|thumb|La pèira Intihuatana de Machu Picchu]] [[Imatge:Macchu picchu02.jpg|thumb|250px|right|Vista de l'ensemble 9 o dels Tres Portals sus tres nivèls de terrassas fàcia a la plaça principala]] [[Imatge:Machupicchu 2006.jpg|250px|thumb|Vista de l'ensemble dels Mortiers o Acllahuasi (Grop 18) tal coma se vei de l'Intihuatana]] [[Imatge:Machu-picchu-c19.jpg|250px|thumb|La pèira dita ''del Condòr'' dins l'ensemble 17]] L'airal bastit a Machu Picchu es de 530&nbsp;m de long per 200&nbsp;m de larg e includís almens 172 encenchas. Lo complèxe es clarament dividit en doas grandas zonas: la zona agricòla (formada per un ensemble de terrassas de cultura), que se tròba al sud, e la zona urbana (qu'es, supausada, aquela ont visquèron sos ocupants e ont se desvolopèron las principalas activitats civilas e religiosas). Las doas zonas son separadas per un mur, una val pichona e una escaleta, elements que corrisson en parallèl per la còsta èst de la montanha. === Zona agricòla === Las faissas o terrassas de cultura de Machu Picchu semblan de grands escalièrs bastits sus lo versant. Son d'estructuras formadas per un mur de pèira e comolas de divèrses jaces de material (pèiras, [[argila]] e tèrra) que facilitan lo drenatge, en evitant que l'aiga siá restancada (per que i a fòrça pluèja dins la zona) e tombe l'estructura. Aqueste tipe de bastiment permetèt la cultura fins al primièr decenni del sègle XX. D'autres faissas pus pichonas se tròban dins la part bassa de Machu Picchu, al torn de tota la ciutat. Sa foncion èra pas agricòla senon de servir de murs de sostenement. Cinc grands bastiments se plaçan sus las terrassas a l'èst del camin inca qu'arriba a Machu Picchu del sud. Foguèron emplegats coma zonas de provesiment. A l'oèst del camin se tròban d'autres grands ensembles de terrassas: d'unes concentrics de forma semicirculara e d'autres dreches. === Zona urbana === Un mur d'aperaquí 400&nbsp;m de long dividís la ciutat de l'airal agricòla. Parallèl al mur cor un valat pichon utilizat pel drenatge principal de la ciutat. Dins la part nauta del mur i a la pòrta de Machu Picchu qu'aviá un mecanisme de barrament intèrne. La zona urbana es estada dividida pels arqueològs actuals en grops de bastiments nomenats amb un numèro de 1 a 18. Encara que siaga sempre valid l'esquèma definit per Chávez Ballón en 1961 que la dividís en un sector ''hanan'' (naut) e autre ''hurin'' (bas) segon la division tradicionala de la societat e la ierarquia andina. L'ais fisic d'aquesta division es una plaça alongada, bastida sus de terrassas a de nivèls diferents segon l'inclinason de la [[montanha]]. Lo segond [[ais]] important de la ciutat forma una crotz amb lo precedent, en traversant practicament tota la largor de las roïnas d'èst en oèst: consistís en dos elements: una escala larga e longa que fa foncion de "carrièra principala" e un ensemble de fonts d'[[aiga]] elaboradas que corron parallèlament a aquela. A lor interseccion son plaçadas la residéncia de l'inca, lo temple-observatòri de la [[torre]] e la primièra e pus importanta de las fonts d'aiga. ==== Sector Hanan ==== '''Ensemble 1''' L'ensemble 1 inclutz d'estructuras restacadas amb l'atencion a los qu'arribavan a la ciutat per la pòrta (un "airal vestibular"),<ref>Lumbreras 2006 : https://web.archive.org/web/20080109132951/http://machupicchu.perucultural.org.pe/dscseccion2.htm</ref> d'estables per los camelids, talhièrs, codines e abitacions. Tot aquò al costat èst del camin, dins una succession de carrièras parallèlas que davalan per la còsta de la montanha. Lo bastiment mai important (lo bastiment vestibular) aviá dos estatges e divèrses accèsses. A man esquèrra del camin d'acuèlh i a d'abitacions de mendre reng que serián restacadas amb lo trabalh dins las peirièras, plaçadas dins los voltants d'aqueste sector. Tots los bastiments son d'arquitectura comuna e fòrça d'eles èran emblanquinats e pintats. == Temple del Solelh == S'i accedís per un portal de dobla camba, qu'èra barrat (i a las rèstas d'un mecanisme de seguretat). Lo bastiment principal es conegut coma ''Torreón'', de blòcs finament talhats. Foguèt utilizat per de ceremònias ligadas amb lo [[solstici]] de junh <ref>Ziegler 2003; Reinhard 1997</ref>. Una de sas fenèstras mòstra de traças d'ornaments incrustats que foguèron arrancats a mantun moment de l'istòria de Machu Picchu, en destruire una partida de son estructura. Al delà i a de traças d'un grand incendi. Lo ''Torreón'' es bastit subre una granda ròca que dejós i a una pichona bauma qu'es estada recobrida complètament amb de maçonariá fina. Se crei que foguèt un mausolèu e que dins sas grandas nichas repausavan de momias. Lumbreras tanben crei qu'i a d'indicis que permeton de pensar que foguèt lo mausolèu de Pachacutec e que sa momia foguèt aquí fins a l'irrupcion espanhòla a Cusco.<ref>[https://web.archive.org/web/20080109132958/http://machupicchu.perucultural.org.pe/dscseccion4.htm Machu Picchu]</ref> '''Residéncia Reiala''' Demest los bastiments destinats a l'abitacion aqueste es lo pus fin, grand e melhor distribuit de Machu Picchu. Sa pòrta d'accès dona sus la primièra font de la ciutat e, en crosar la carrièra formada per lo grand peiron, al Temple del Solelh. Compren doas abitacions de grands lindals monolitics e murs de pèira ben talhada. Una d'aquestas abitacions a accès a una cambra de servici amb un canal d'escolador. L'ensems inclutz un corral per camelids e una terrassa privada amb vista sul costat èst de la ciutat. '''Plaça Sagrada''' Se nomena atal un ensems de bastiments dispausats a l'entorn d'un pati carrat. Tot indica que lo luòc foguèt destinat a de rituals divèrses. Inclutz dos dels melhors bastiments de Machu Picchu, que son formats per de ròcas talhadas fòrça grandas: lo Temple de las Tres fenèstras (que sos murs de blòts grands poligonals foguèron assemblats coma un puzzle) e lo Temple Principal (de blòts pus regulars) que se pensa que foguèt lo principal claus ceremonial de la ciutat. Unit a aqueste darrièr i a lo nomenat "ostal del prèire" o "cambra dels ornaments". D'indicis suggerisson que la bastison de l'ensems general restèt inacabada. '''Intihuatana''' Se tracta d'un pojòl que sos flancs foguèron transformats en terrassas, en prenent atal la forma d'una granda piramida de basa poligonala. Inclutz dos longs escalièrs d'accès, al nòrd e al sud, aquest darrièr èssent especialament interessant de per sa longor e per èsser talhat en una sola ròca. Enrodada per amont de bastiments d'elèit, se tròba la pèira Intihuatana ("ont lo Solelh s'arrapa"), un dels objèctes mai estudiats de Machu Picchu, qu'es estat restacat amb una tièra de luòcs considerats sagrats que s'i pòdon establir d'alinhaments clars amb d'eveniments astronomics e las montanhas a l'entorn. ==== Sector Urin ==== '''Ròca Sagrada''' Es una pèira plana pausada sus un pedestal grand. Es un [[tèrme geografic]] que marca l'extrèm nòrd de la ciutat e es lo punt de partida del camin a Huayna Picchu. '''Grop dels Tres Portals''' Es un ensems arquitectural grand dominat per tres grandas ''kanchas'' plaçadas simetricament e que comunican entre elas. Sos portals, fachs del meteis biais, confrontan la plaça principala de Machu Picchu. Inclutz d'ostals e de talhiers.<ref>Valencia e Gibaja 1992 : 312</ref> '''Grop dels Mortièrs o Acllahuasi''' Es l'ensems pus grand de la ciutat que, malgrat aquò, aguèt una sola pòrta d'entrada, çò que podriá significar qu'èra l'''[[Acllahuasi]]'' (o l'[[ostal]] de femnas causidas) de Machu Picchu, utilizadas pel servici religiós e per l'[[artesanat]] fin. Inclutz una cambra famosa de pèira ben talhada que dins son membre se tròban dos afloraments rocoses talhats en forma de mortièrs redonds utilizats per mòure lo gran. Mai d'un autor crei qu'aqueles èran emplits d'[[aiga]] e que s'i miralhavan los astres. L'ensems inclutz de pròvas d'un usatge ritual (i a d'autars e encara d'una kancha bastida a l'entorn d'una ròca granda). Una partida de sos abitats semblan d'èsser estats los [[ostals]] dels elèits.<ref>Valencia e Gibaja 1992 : 313</ref> '''Grop del Condor''' Es un ensems grand de bastiments, que son traçat es pas sempre regular, que proficha los contorns de las ròcas. Inclutz mai d'una [[cauna]] que i a d'indicis d'un emplec ritual e una pèira granda talhada dins lo centre d'un pati grand que mai d'un i vei la representacion d'un [[condor]]. Al sud del "condor" se tròban los [[ostals]] dels elèits, qu'avián l'unic accès privat a una de las fonts de Machu Picchu. Demest los [[ostals]] e lo pati del condor s'es identificat de rèstas claras de bastiments dedicats a la creatura de ''[[Cavia porcellus]]''. '''Peiron de las fonts''' Es un ensems format per un escalièr grand amb un sistèma de 16 casudas artificialas d'aiga, que la majoritat son plan talhadas en blòts poligonals e enrodadas de canalòts laurats dins la ròca. L'aiga ven d'una font situada dins las nautors del puèg de Machu Picchu que foguèt canalizada al temps dels incas. Un sistèma addicional amont de la montanha recuèlh las infiltracions de pluèja de la montanha e las deriva al canal principal.<ref>Wright e Valencia en www.enjoy-machu-picchu.org/machu-picchu/informacion-especial-machu-picchu-ingeniería-machu-picchu.php.</ref> == Aspèctes constructius == === Engenhariá idraulica e dels sòls === Una ciutat de pèira bastida amont d'un "[[istme]]" entre doas montanhas e entre doas [[falha geologica|falhas geologicas]], dins una region somesa a de constants [[tèrratrem]]s e, subretot, a de fòrtas pluèjas tot l'an supausa una escomesa per que que sia bastisseire: Defugir que tot lo complèxe se demolisca. Segon Alfredo Valencia e Keneth Wright ''Lo Secret de la longevitat de Machu Picchu es son sistèma de drenatge ''.<ref>Wright, Valencia e Lorah 2000, http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/</ref> D'efièch lo [[sòl]] de las zonas non cobèrtas es provesit d'un sistèma de [[drenatge]] que consista en jaces de grava (pèiras trituradas) e ròcas per evitar l'infiltracion de l'aiga de pluèja. 129 canals de drenatge.<ref>ibid</ref> s'espandisson per tot l'airal urban, concebut d'un biais d'evitar regiscladas e [[erosion]], desembocant dins sa màger part dins lo valat que dessepara l'airal urban de l'agricòla, qu'èra en realitat l'escolador principal de la ciutat. Se calcula que los 60% del esfòrç constructiu de Machu Picchu foguèt per las fondacions sus las terrassas emplidas de gravas per un bon drenatge de las aigas restantas <ref>Ibid.</ref> === Orientacion de las construccions === Pareis evident que los bastisseires prenguèron en compte de criteris [[Astronomia|astronomics]] e rituals per la construccion coma lo confirman los estudis de Dearborn, White, Thomson e Reinhard, entre autres. D'efièch, l'alinhament d'unes edificis importants coïncidís amb l'[[azimut]] solar durant los [[solstici]]s d'un biais constant qu'es pas fortuït,<ref>Ziegler, 2003 en https://web.archive.org/web/20070726083525/http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html</ref> amb los punts del [[levant]] e del [[ponent]] a d'epòcas determinada de l'anada e amb los sucs de las montanhas a l'entorn.<ref>Reinhard 1991, 41-62</ref> === Arquitectura === ==== Material ==== Totas las construccions conservadas son de [[granit]] de color blancassa, compausadas de 60% de feldespat, 30% de quars e 10% de mica.<ref>http://www.qosqo.com/qosqoes/litica.html. También http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/</ref> Totes los materials venián de las peirièras cavadas a l'entorn del complèxe inca. An entre 6 e 7 grases de duretat sus l'[[escala de MOHS]]. Al temps dels incas la pèira foguèt trabalhada amb d'aisinas de [[bronze]] (s'utilizava pas d'aisinas de fèrre dins lo Peró ancian) e percutors de pèiras mai duras. Las pèiras foguèron alisadas per [[abrasion]] amb d'arena e pèira.<ref>Agurto 1987 : 131</ref> ==== Estructura ==== [[Fichièr:Machu Picchu16.jpg|200px||Material fin. Cambra dels ornaments, claus adorsat al Temple Principal.|thumb|right]] Gaireben totes los edificis son de forma rectangulara. D'unes an una, doas e fins a uèit pòrtas, normalament en un sol dels costats largs del rectangle. Existisson paucas construccions de forma corba o circularas. Son frequentas las construccions sonadas ''[[huayrana]]''s. Aquestas an sonque tres parets. Dins aquel cas dins l'espaci del mur mancant apareis de còps que i a una colomneta de pèira per sosténer una fusta que serviá de supòrt al teulat. Existisson tanben d'''huayranas'' doblas (doas ''huayranas'' unidas per un mur median) a las que se sona ''masmas''. Las construccions abitualament seguisson l'esquèma de ''[[kanchas]]'', es a dire, quatre construccions rectangularas dispausadas a l'entorn d'un pati central unidas per un [[axe de simetria]] transversal.<ref>Bouchard 1991 : 442</ref> Totas las pòrtas donan sus aquel pati. [[Fichièr:Stone windows macchupichu.jpg|thumb|200px|right|Material comun. Detalh d'una fenestra trapezoïdala qu'èra benlèu pintada.]] ==== Murs ==== Los materials dels murs de pèira son basicament de dos tipes: De pèira correnta unida amb de mortièr de fanga e d'autras substàncias. Semblariá qu'aquestas construccions (que son en majoritat a Machu Picchu) foguèron aliscadas amb un jaç d'[[argila]] e pintadas (de colors jaune<ref>Las excavaciones de Julihno Zapata en el Conjunto 1 han encontrado suficientes restos de esta pintura (Valencia e Gibaja, 39X)</ref> e roge).<ref>Lo testimoni de Luis Rodríguez, que trabalhèt dins las recèrcas de 1911-1915 revèla la descobèrta de divèrses rebocats roges pendent las òbras d'escavaments de Bingham (Mould de Pease 2003: 214)</ref> La desintegracion primairenca dels teulats de las construccions las faguèt venir vulnerablas a la pluèja permanenta de la zona e, per aquò, se son pas conservadas. De pèira finament talhada dins las construccions dels elèits. Son de blòts de granit, sens rebocatge e perfectament talhats en forma de [[prisma]]s rectangulars (parallelepipèdes, coma las bricas) o poligonals. Sas fàcias exterioras podián èsser protuberantas o ben perfectament lisas. Dins aquestes cas l'union dels blòts pareis perfècta e faguèt pensar a d'unes que i aviá pas cap de cement; mas i a ben un jaç finòt de material aglutinant entre las pèiras mas qu'es invisible del defòra.<ref>Bouchard 1991 : 436 ; Valencia e Gibaja 1992.</ref> L'esfòrç d'aquestas realizacions dins una societat sens aisina de fèrre (coneissián solament lo bronze) es remarcable. ==== Teuladas ==== S'es pas conservada cap de teulada originala, mas se pensa que la majoritat de las construccions avián una teulada de dos o quatre pendís e èran sostengudas per una estructura de fustas de vèrnhe (''Alnus acuminata'')<ref>Agurto 1987: 193-197</ref> estacada e cobèrta per un jaç de palha de (''Stipa ichuun''). La fragilitat d'aqueste tipe de palha e l'importància de las pluèjas dins la region fasián qu'èra necessari qu'aquestas teuladas aguèsson una fòrta inclinason, fins a 63º.<ref>En acòrd amb los trabalhs d'Eulogio Cabada dins lo Grop dels Tres Portals. (Agurto, 1987: 189)</ref> Aital la nautor de las teuladas aumentava fòrça la de la rèsta de l'edifici. ==== Pòrtas, fenèstras e nichas ==== Coma es classic dins l'arquitectura inca la majoritat de las pòrtas, fenèstras e nichas (sonadas ''falsas fenèstras'') an una forma trapezoïdala, pus larga a la basa qu'al lindal. Los lindals podián èsser de fusta o de pèira (un sol blòt grand). Las pòrtas dels claus mai importants èran de dobla camba e dins qualques cas inclusián un mecanisme de tancadura al dintre. Las parets interioras d'una bona partida de las construccions tenon de nichas de forma trapezoïdala, joncha a las fenèstras. De blòts cilindrics o rectangulars despassan dels murs, dispausats d'un biais simetric amb las nichas e las fenèstras. == A l'entorns e camins incas == [[Imatge:Camino-inca-dia4-c03.jpg|thumb|250px|right|Matin neblós sobre Machu Picchu dempuèi Inti Punku, al cap del Camin Inca del sud de la ciutat]] Machu Picchu, coma partida integranta d'una region de grands movements economics al temps de [[Pachacutec]], èra integrada dins lo malhum de camins incas de l'empèri. Per aquestas vias podèm, encara uèi, accedir a d'autres complèxes [[inca]]s pròches que presentan un grand interès. Al nòrd, per las bifurcacions del camin de [[Huayna Picchu]] se pòt arribar al nomenat Temple de la Luna o a la cima de la montanha ont i a de construccions incas. A l'oèst es lo camin que mena a [[Intipata]] e passa pel famós Pont mobil. Un autre camin, que preniá Agustín Lizárraga, mena fins al riu e a Sant Miquèl. Al sud, se tròba la rota mai coneguda e la principala de totas, qu'es la rota de trekking mai populara de Peró. Lo [[Camin Inca]] a Machu Picchu es una correguda de 3 a 4 jorns que seguís çò qu'a la fin del sègle XV foguèt la principala rota d'accès a Machu Picchu, que començava al Complèxe de [[Llactapata]] e passava pels centres ceremonials de [[Sayacmarca]], [[Phuyupatamarca]] e [[Wiñay Wayna]], per acabar a Intipunku. ==== Divèrs ==== * Hiram Bingham portèt 5000 pèças arqueologicas a l'[[Universitat de Yale]], produch dels escavaments a Machu Picchu. Fins ara son pas estadas tornadas, malgrat las reclamacions del govèrn perovian. * En mai de [[2005]], l'anciana vila [[jordania]]na de Petra s'embessonèt amb la vila de Machu Picchu. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == ** [[Imatge:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] * ''AGURTO CALVO, Santiago - Estudios acerca de la Construcción, Arquitectura y Planeamiento incas - 1987 - Lima: CAPECO'' * ''BINGHAM, Hiram - INCA LAND. Explorations in the Highlands of Peru - 1923 - Cambridge - The Riverside Press - http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalandscontents.html '' * ''BINGHAM, Hiram - La ciudad perdida de los incas. Historia de Machu Picchu y sus constructores - 1964 - Santiago de Chile: Zig Zag'' * ''BOUCHARD, Jean Francois - La arquitectura Inca - Los incas y el antiguo Perú - 1991 - Madrid: Sociedad Estatal Quinto Centenario'' * ''BURGER, Richard y Lucy Salazar, editores - Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas - 2004 - New Haven: Yale University Press'' * ''BUSE DE LA GUERRA, Hermann - Machu Picchu - 1961 - Lima: Nueva Crónica'' * ''GLAVE, Luis Miguel y Maria Isabel REMY - Estructura Agraria y vida rural en una región Andina. Ollantaytambo entre los sègles XVI e XIX - 1983 - Cusco : Centro de Estudios Rurales Andinos Bartolomé de las Casas'' * ''KAUFFMANN DOIG, Federico - Machu Picchu, tesoro inca - 2006 - Lima: Cartolan'' * ''KENDALL, Ann - Proyecto arqueológico Cusichaca, Cusco : investigaciones arqueológicas y de rehabilitación agrícola - 1994 - Lima: Southern Peru Copper Corporation'' * ''LUMBRERAS - Luis - Machu Picchu - 2006 - Lima, Perú - Fundación Telefónica - https://web.archive.org/web/20110625192005/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/'' * ''Mould de Pease, Mariana - Machu Picchu y el código de ética de la Sociedad de Arqueología Americana : una invitación al diálogo intercultural - 2003 - Lima: CONCYTEC'' * ''REINHARD, Johann - Machu Picchu, the Sacred Center - 1991 - Lima: nuevas Imágenes * ''ROSTWOROWSKI, María - Ensayos de Historia Andina: Elites, etnias, recursos - 1993 - Lima : Instituto de Estudios Peruanos * ''ROWE, John H. - Machu Picchu a la luz de los documentos del sègle XVI - 1990 - Histórica, XIV, 1 * ''VALCARCEL, Luis E. - Machu Picchu: El más famoso monumento arqueológico del Perú - 1964 - Buenos Aires: EUDEBA * ''VALENCIA, Alfredo y Arminda GIBAJA - Machu Picchu: la investigación y conservación del monumento arqueológico después de Hiram Bingham - 1992 - Cusco: Municipalidad del Cusco * ''WRIGHT, Kenneth, Alfredo VALENCIA y William L. LORAH - Ancient Machu Picchu Drainage Engineering - 1999 - Journal of Irrigation and Drainage Engineering, Vol. 125, No. 6 - http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu'' * ''ZAPATA, Antonio - Guía de Machu Picchu - 1999 - Lima: PROMPERU'' * ''ZIEGLER, Gary y J. McKim MALVILLE - Machu Picchu, Inca Pachacuti’s Sacred City: A multiple ritual, ceremonial and administrative center - 2003 - https://web.archive.org/web/20070726083525/http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html'' == Vejatz tanben == * [[Imatge:Loupe.svg|75 px]] * [[Pachacutec]] * [[Hiram Bingham]] * [[Huayna Picchu]] * '''''[[Alturas de Machu Picchu / Nautors de Machu Picchu]]''''' : [[Pablo Neruda]] == Ligams extèrnes == * [[Imatge:Www.gif|75 px]] {{commons|Machu Picchu}} * {{es}} {{en}} {{fr}} [http://www.mp360.com/ Torn virtual de Machu Picchu - Vistas a 360 degràs] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20070808145956/http://www.patronatodelperu.org/index.htm Sit sul Patrimòni de Peró] * {{es}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20110625192005/http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/ Machu Picchu] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20060214185403/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/d900ab5823c15b6105256bf40082b79b/86bf1195f83c33dd052570cb0008fc52?OpenDocument Litigi amb l'Universitat de Yale] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20120418052257/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/5F39893945629C0A05257125005BB7D2?OpenDocument Litigi amb l'Universitat de Yale] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20191229133403/http://www.rediscovermachupicchu.com/'' Rediscover Machu Picchu''] * {{en}} [http://whc.unesco.org/en/list/274 Declaracion del Santuari istoric de Machu Picchu coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO] == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] * sus '''[[YouTube]]'''... mai de {{formatnum:11900}} documents subre '''Machu Picchu''' en picar coma clau ''[[Machu Picchu Peru]]'' demest los quals * [http://www.youtube.com/watch?v=6jJW7aSNCzU Visita de Machu Picchu] {{Article de qualitat}} [[Categoria:Empèri inca]] [[Categoria:Luòc redescobèrt]] [[Categoria:Sit arqueologic de Peró]] [[Categoria:Arquitectura en Peró]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en Peró]] 6bk3uw8c9av9r2tyjknth16rt18blgs 0 35217 2503078 2427056 2026-06-19T04:58:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503078 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> [[Image:Charlotte Gainsbourg Cannes.jpg|thumb|150px|right|Charlotte Gainsbourg]] '''Charlotte Gainsbourg''' (nascuda lo [[21 de julhet]] de [[1971]] a [[Londres]]) es una actritz e [[cantaira]] [[francesa]] e [[britanica]]. Filha de la cantaira britanica [[Jane Birkin]] e del cantaire francés [[Serge Gainsbourg]], es maridada amb l'actor e [[realizator]] [[Yvan Attal]], an dos mainatges (Ben e Alice). == Lo cinèma == Comencèt al cinèma a 13 ans dins ''Paroles et musique'', d'[[Élie Chouraqui]]. En [[1986]], a 15 ans, faguèt ''L'Effrontée'' de [[Claude Miller]] e ganhèt lo ''César du meilleur espoir féminin'' ===Filmografia=== * [[1984 au cinéma|1984]] : ''[[Paroles et musique]]'', d'[[Élie Chouraqui]] * [[1985 au cinéma|1985]] : ''[[L'Effrontée]]'', de [[Claude Miller]] * [[1985 au cinéma|1985]] : ''[[La Tentation d'Isabelle]]'', de [[Jacques Doillon]] * [[1986 au cinéma|1986]] : ''[[Charlotte for Ever]]'', de [[Serge Gainsbourg]] * [[1987 au cinéma|1987]] : ''[[Jane B. par Agnès V.]]'', d'[[Agnès Varda]] * [[1987 au cinéma|1987]] : ''[[Kung-fu master !]]'', d'[[Agnès Varda]] * [[1988 au cinéma|1988]] : ''[[La Petite Voleuse]]'', de [[Claude Miller]] * [[1990 au cinéma|1990]] : ''[[Merci la vie]]'', de [[Bertrand Blier]] * [[1990 au cinéma|1990]] : ''[[Aux yeux du monde]]'', d'[[Éric Rochant]] * [[1990 au cinéma|1990]] : ''[[Le Soleil même la nuit]]'' (''Sole anche di notte'') * [[1991 au cinéma|1991]] : ''[[Amoureuse (film)|Amoureuse]]'', de [[Jacques Doillon]] * [[1991 au cinéma|1991]] : ''[[Contre l'oubli]]'', de [[Patrice Chéreau]] * [[1991 au cinéma|1991]] : ''[[Anna Oz]]'', d'[[Éric Rochant]] * [[1992 au cinéma|1992]] : ''[[Cement Garden]]'' (''The Cement Garden''), d'[[Andrew Birkin]] * [[1993 au cinéma|1993]] : ''[[Grosse Fatigue]]'', de [[Michel Blanc]], dans son propre rôle * [[1994 au cinéma|1994]] : ''[[Jane Eyre (film, 1996)|Jane Eyre]]'', de [[Franco Zeffirelli]] * [[1995 au cinéma|1995]] : ''[[Anna Oz]]'', d'[[Éric Rochant]] * [[1996 au cinéma|1996]] : ''[[Love, etc.]]'', de [[Marion Vernoux]] * [[1998 au cinéma|1998]] : ''[[Passionnément]]'', de [[Bruno Nuytten]] * [[1999 au cinéma|1999]] : ''[[Suspicion (film, 1999)|Suspicion]]'' (''The Intruder''), de [[David Bailey]] * [[1999 au cinéma|1999]] : ''[[La Bûche]]'', de [[Danièle Thompson]] * [[2000 au cinéma|2000]] : ''[[Félix et Lola]]'', de [[Patrice Leconte]] * [[2000 à la télévision|2000]] : ''[[Les Misérables (feuilleton télévisé, 2000)|Les Misérables]]'', feuilleton télévisé de [[Josée Dayan]] (TV) * [[2001 au cinéma|2001]] : ''[[Ma femme est une actrice]]'', d'[[Yvan Attal]] * [[2004 au cinéma|2004]] : ''[[Ils se marièrent et eurent beaucoup d'enfants]]'', d'[[Yvan Attal]] * [[2004 au cinéma|2004]] : ''[[21 grammes]]'' (''21 gramas''), d'[[Alejandro González Iñárritu]] * [[2005 au cinéma|2005]] : ''[[L'un reste, l'autre part]]'', de [[Claude Berri]] * [[2005 au cinéma|2005]] : ''[[Lemming (film)|Lemming]]'', de [[Dominik Moll]] * [[2006 au cinéma|2006]] : ''[[La Science des rêves]]'', de [[Michel Gondry]] * [[2006 au cinéma|2006]] : ''[[Prête-moi ta main]]'', d'[[Éric Lartigau]] * [[2007 au cinéma|2007]] : ''[[I'm Not There]]'', de [[Todd Haynes]] [en '''[[post-production]]'''] * [[2007 au cinéma|2007]] : ''[[Golden Door]]'', d'[[Emanuele Crialese]] == La cançon == En [[1983]], a 13 ans, canta "Lemon incest" amb son paire sul disque ''Love on the beat''. I aguèt una polemica sobre aquella cançon perque èra sobre l'amor entre un paire e sa filha ("incest"), mas los cantaires disián clarament qu'èra "l'amour que nous ne ferons jamais ensemble". === Discografia === * ''[[Charlotte for Ever (album)|Charlotte for ever]]'' - [[1986 en musique|1986]] * ''[[Réévolution]]'' d'[[Étienne Daho]] - [[2003 en musique|2003]] ==Lo teatre == * ''Oléanna'' de [[David Mamet]], adaptada per [[Pierre Laville]] en [[1994]]. Recebèt lo "Molière". == Ligams extèrnes == *[http://www.charlottegainsbourg.net/ Sit oficial] de Charlotte Gainsbourg *[https://web.archive.org/web/20141227005817/http://charlottegainsbourg.fr/ Sit oficial de sa musica] *[https://web.archive.org/web/20040627232919/http://www.gainsbourg.org/vrsn3/html/disco/interpretes/interpretes_charlottegainsbourg.html A Tribute to Gainsbourg], Charlotte Gainsbourg cantaira. {{cinèma}} [[Categoria:Actritz francesa|Gainsbourg, Charlotte]] [[Categoria:Cantaira francesa|Gainsbourg, Charlotte]] [[Categoria:Naissença en 1971|Gainsbourg, Charlotte]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010|Gainsbourg, Charlotte]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Gainsbourg, Charlotte]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Gainsbourg, Charlotte]] 528vq0e34hmkays76fetpr48b4iurz1 0 37545 2503119 2281011 2026-06-19T07:41:06Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503119 wikitext text/x-wiki {{omon|Olanda (omonimia)}} {{Confusion|Païses Basses}} [[Fichièr:Holland position.svg|thumb|Las doas províncias de Olanda dins los Païses Basses europencs de uèi.]] [[Fichièr:Counts of Holland Arms.svg|thumb|Armas dels comtes d'Olanda]] '''Olanda''' es una region e una anciana [[Províncias dels Païses Basses|província dels Païses Basses]]. En [[1840]], foguèt divisada en doas províncias: l'[[Olanda Septentrionala]] e l'[[Olanda Meridionala]]. A causa de l'importança istorica d'Olanda, lo mot es tanben utilizat, per [[sinecdòca]], per designar l'ensems dels [[Païses Basses]] e mai s'aquela denominacion es pas oficiala <ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20120615012712/http://www.minbuza.nl/fr/pays-bas/a-propos-des-pays-bas/informations-generales/hollande-ou-pays-bas.html Hollande ou Pays-Bas ? Ministèri dels Afars estrangièrs dels Païses Basses in minbuza.nl</ref>. En [[1806]], la [[Republica batava]] fogut transformada en un [[reialme d'Olanda]] fisat a [[Loís Bonaparte]]; foguèt lo sol temps que lo mot Olanda foguèt utilizat oficialament per designar l'ensems dels Païses Basses. Los abitants son los olandeses e las olandesas. == Istòria de la region == Olanda fuguèt successivament : * inclusida dins la [[Francia mediana]] al [[tractat de Verdun]] en [[843]], puis en [[Lotaringia]] en [[855]] ; * un [[comtat d'Olanda|comtat]] del [[Sant Empèri Roman Germanic]] de [[925]] a [[1430]], mas lo comtat venguèt gaireben autonòme tre la fin del sègle X; * una província dels [[Países Basses Borguinhons]], de [[1430]] (eretatge forçat de [[Jacqueline de Bavièra]] al profièch de [[Felip III de Borgonha]]) a [[1482]] ; * una província dels [[Países Basses Espanhòls]], de la fin del sègle XV ([[1504]]?) a [[1648]] (independéncia dels actuals Païses Basses) ; * la principala província de las [[Províncias Unidas]]: èra lo còr cultural, economic e politic de las Províncias Unidas. Las ciutat màgers èran [[Amsterdam]], [[Rotterdam]], [[Leyde]] (''Leiden''), [[L'Aia]] (''Den Haag'') (sèti del govèrn), [[Delft]] e [[Haarlem]]. De grands pòrts de la província d'Olanda, los marcands neerlandeses percorrián tota Euròpa e los marcands europèus s'assemblavan dins los ostals de comèrci d'Amsterdam. Atal, per gaireben totes los Europèus ''Olanda'' sonava coma ''Províncias Unidas'' puslèu que l'oficiala « Republica de las sèpt províncias unidas ». * Pendent l'occupacion francesa, las [[Províncias Unidas]] èran reünidas jos la [[Republica batava]] de [[1795]] a [[1806]], enseguida dins lo [[reialme d'Olanda]] de [[1806]] a [[1810]] abans d'èsser en totalitat annexadas a l'[[Primièr Empri Francés|Empèri francés]] de [[1810]] a [[1813]]. * En 1840 l'Olanda foguèt divisada en [[Olanda Meridionala|Olanda Miègjornala]] e [[Olanda Septentrionala]]. == Referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Païses Basses]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [http://www.holland.com/fr/Tourisme.htm Site toristic suls Païses Basses] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20091020111157/http://www.minbuza.nl/fr/Les_Pays_Bas/%C3%80_propos_des_Pays_Bas/Histoire Istòria dels Païses Bassas] sul site del ministèri neerlandés dels Afars etrangièrs; * {{fr}}[http://www.memo.fr/dossier.asp?ID=97 Histoire des Pays-Bas] sul site memo.fr 145ao831myc199y0nni8u8iku0juver 0 40615 2503079 2502592 2026-06-19T05:17:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503079 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {|align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD" ! colspan="2" style="background-color: #000088" " | {| style="background:#000088" align="center" width="100%" | padding=15px| | style="background:#000088" align="center" width="100%" |<font color=white size="3"><center> '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata''' | padding=15px| |} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" bgcolor="white"| [[Imatge:CGELP.gif|100px]] |- | '''Club fondat en''' | bgcolor=#EEEEEE| [[1887]] |- | '''Chafre''' | bgcolor=#EEEEEE| Lo Lop |- | '''Colors''' | bgcolor=#EEEEEE| Blau e blanc |- | '''Estadi''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Estadi Juan Carmelo Zerillo]] (Estadi Lo Bòsc), [[La Plata]], [[Província de Buenos Aires]], [[Argentina]] <br />(33 000 plaças) |- | '''President''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Walter Gisande]] |- | '''Entraïnaire''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Fichièr:Flag of Uruguay.svg|20px]] [[Diego Cocca]] |- |bgcolor="white"|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_navyhorizontal|pattern_ra=_navyshoulders|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Domicili}} |bgcolor="white"|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_whitehorizontal|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=000088|body=000088|rightarm=000088|shorts=000088|socks=00008|títol=Exterior}} |} Lo '''Club de Gimnasia y Esgrima La Plata''' es un club de [[fotbòl]] de la vila de [[La Plata]] en [[Argentina]]. Fondat lo [[3 de junh]] de [[1887]], es lo club mai ancian entre los qui jògan en primièra division. Son estadi es l'[[Estadi Juan Carmelo Zerillo]] (21 400 plaças), mai conegut com l'''Estadi del Bòsc'' (en [[castelhan]] : ''Estadio del bosque'') pr'amor d'èsser prèp del bòsc de La Plata. Per aquesta rason lo club foguèt chafrat ''El Lobo'' ("Lo Lop'"). Las soas colors [[eraldica]]s son ''d'[[argent (heraudica)|argent]] a facha d'[[azur]]''. Las rescontras amb son rival [[Estudiantes de La Plata]] (l'autre grand club de fotbòl de la capitala de la [[província de Buenos Aires]]) es un classic del fotbòl argentin : lo ''Clásico Platense''. Gimansia y Esgrima foguèt campion d'Argentina de primièra division en [[1929]] e de segonda division en [[1944]], [[1947]] e [[1952]]. ganhèt tanben la [[Copa Centenario]] organizada nacionaument per l'[[AFA]] en [[1994]]. Es un dels clubs qui an jogadas mai de sasons cumuladas en primièra division. == Istòria == [[Imatge:GELP Plantel 1929.jpg|thumb|200px|left|Equipa campiona en [[1929]]]][[Imatge:CGE - Arturo Naon.jpg|thumb|right|100px|[[Arturo Naón|Arturo «El torito» Naón]]]] Gimnasia y Esgrima La Plata foguèt fondat lo [[3 de junh]] de [[1887]] vodat a las doas activitats de son nom. Devenguèt mai tard lo famós club de fotbòl. Durant son istòria cambièt de nom : foguèt batejat tornar ''Club de Esgrima'' per una brèva estona de l'annada [[1897]] e ''Club Gimnasia y Esgrima de Eva Perón'' en [[1952]] quand La Plata foguèt egalament tornada batejada [[Eva Perón]] a l'escasença del decès de la primièra dòna argentina. Aqueste nom foguèt cambiat a la casuda del regim del general [[Juan Domingo Perón]] e remplaçat per ''Club Gimnasia y Esgrima de La Plata'' amb un ''de'' que foguèt levat en [[1964]] per li tornar lo nom actual. Fins a l'annada [[1930]] Gimnasia y Esgrima (coma mantuna còla argentina a despart del [[Racing Club]]) joguèt lo campionat amator. Enter [[1905]] e [[1915]] daissèt de practicar lo fotbòl. Es durant aquesta pausa (en [[1912]]) que foguèt fondat son rival [[Estudiantes de La Plata]] per qualques uns de sos ancians membres. En [[1915]] entrèt en primièra division e posquèt jogar pel primièr còp en [[1916]] contra son rival (amb una victòria de 1 a 0). Lo [[27 d'abrial]] de [[1924]] inaugurèt son estadi. Gimnasia y esgrima foguèt campion nacional de primièra division en [[1929]]. La còla de [[1933]], qui menèt una polida campanha, foguèt chafrada ''El Expreso'' e un jogador [[Arturo Naón|Arturo «El torito» Naón]] i espelèt e venguèt famós dins l'istòria del club. La campanha de [[1962]] donèt l'escais de ''Lop'' al club pr'amor de la proximitat del bòsc de La Plata e tanben pr'amor de la rapiditat e de la rusa dels sons jogadors. == ''Clásicos Platenses'' == [[Imatge:Fotodela22.jpg|thumb|200px|left|Suportaires de Gimnasia y Esgrima]] [[Imatge:Clasico platense1931.jpg|thumb|200px|Classic de La Plata de 1931]] Los Classics de La Plata son las rescontras entre Gimnasia y Esgrima e lo club [[Estudiantes de La Plata]]. Lo primièr se joguèt en [[1916]] ganhèt 1 a 0 amb un gòl contra son camp de Pastor. En [[1931]] joguèron los dos dins los campionats organizats per l'[[AFA]] e en 147 rescontras: Estudiantes de La Plata emportèt 51 victòrias amb 217 gòles ; Gimnasia y Esgrima ganhèt 45 partidas amb 196 gòles ; i aguèt en 51 partidas nullas. En [[1992]] [[José Perdomo]] de Gimnasia y Esgrima marquèt lo "Gòl del Terratrem" contre Estudiantes, un gòl enregistrat pel sismograf de La Plata (véser lo paragraf "Curiositat"). == Presidents == [[Imatge:Saturnino Perdriel.jpg|thumb|100px|[[Saturnino Perdriel]]]] Gimnasia y Esgrima aguèt 55 presidents. Lo primièr e fondator foguèt [[Saturnino Perdriel]]. L'actual president es [[Walter Gisande]]. Lo president es elegit pels membres associats del club. Véser [[Lista dels presidents del Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]] == Estadi == [[Imatge:Estadiogimnasia1940.jpg|thumb|200px|left|Estadi del Bòsc dins las annadas 1940]][[Imatge:Zerillo.jpg|thumb|100px|[[Juan Carmelo Zerillo]]]] L'estadi de Gimnasia y Esgrima se tròba a La Plata a l'interseccion entre l'avienguda 60 e la carrièra 118. Es apelat oficialment ''Estadio Juan Carmelo Zerillo'' e es tanben conegut coma l'Estadi del Bòsc (''Estadio del Bosque'' en [[castelhan]]) pr'amor de la proximitat del [[Bòsc de La Plata]]. Es situat dins lo quartièr ''El Mondongo''. Sa capacitat es de {{formatnum:21500}} plaças abilitadas. Foguèt bastit en [[1923]] per èsser inaugurat en[[1924]]. Mai tard, recebèt lo nom d'un dels presidents del club : Carmelo Zerillo. Foguèt barrat en 2006, 2007 e una partida de 2008 per una question de nòrmas abans de tornar aubrir. == Escaisses == [[Imatge:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|150px|thumb|left|Lo [[Lop]], simbòl del club]] Los suportaires de Gimnacia y Esgrima pòrtan mantun escais mai o mens istorics: * Los ''Triperos'' dens las annadas 1920 en referència al fach de vénguer de la ciutat de Ensenada e de Berriso e de trabalhar dins lo matadèr. * ''La 22'' d'origina incerta (dilhèu en referéncia a la carta 22 deu taròt : lo fòl). * Los ''Basureros'' (los "bordilhaires"), durant las annadas 1970, en referéncia al fach que lo president alara, Oscar Venturino, èra tanben president d'una entrepresa e collècta d'orduras. * ''El Lobo'' ("Lo Lop") en referéncia al Bòsc de la Plata e a las qualitats d'aquesta bèstia : astúcia e agilitat. == Malhòts == === Unifòrme actual === <center> {| | {{Football kit | patrón_izq = | pattern_b = _darkbluehorizontal | pattern_ra = | leftarm = FFFFFF| body = FFFFFF| rightarm = FFFFFF| shorts = FFFFFF| msocksedias = FFFFFF| títol = Titular }} | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _whitehorizontal | pattern_ra = | leftarm = 000088 | body = 000088 | rightarm = 000088 | shorts = 000088 | socks = 000088 | títol = Alternatiu }} | |} </center> === Evolucion del malhòt === {| width=100% |- | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _whitestripes| pattern_ra = | leftarm = FFFFFF | body = ADD8E6 | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | títol = 1903 }} | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _whitestripes| pattern_ra = | leftarm = FFFFFF | body = 000088 | rightarm = FFFFFF | shorts = 000088 | socks = FFFFFF | títol = 1905 }} | {{Football kit | pattern_la = | pattern_b = _darkbluehorizontal| pattern_ra = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | títol = 1910 - Ara }} |} == Curiositats == * Gimnasia y Esgrima es lo club de fotbòl lo mai ancian entre los qui jògan en primièra division en [[Argentina]]. * Foguèt lo primièr club argentin de fotbòl a jogar en Euròpa ([[1931]]). * Marquèt lo gòl lo mai lèu de l'istòria dels campionats argentins de primièra division : après 5 segondas, de [[Carlos Dantón Seppaquercia]], contre [[Club Atlético Huracán]], lo [[18 de març]] de [[1979]]. * Lo 5 d'abriu a l'escasença del ''Classico platense'' Gimasia y esgrima marquèt un gòl fetejat pels suportaires d'un biais que faguèt bolegar lo simograf de La Plata. Foguè conegut coma lo "Gòl del Terratrem" (lo ''Gòl del terremoto'') * Lo [[5 de mai]] de [[1996]], Gimnasia y Esgrima faguèt patir lo [[Club Atlético Boca Juniors]] una de las majoras umiliacions a domicili de son istòria en ganhant 6 a 0 a l'escasença de la reïnauguracion de son estadi ([[La Bombonièra]]) qui èra estat barrat per èsser adobat. * En [[2009]] lo club de Gimnasia y Esgrima foguèt lo tema d'un filme sobre la vida vidanta de sons suportaires dins lo contèxte del risque durant aquesta sason de cabussar en segonda division. Es lo filme titolat ''La Pasión'' del realizator Alejandro Encinase sortiguèt en salas. == Imne == L'imne de Gimnasia y Esgrima foguèt compausat en [[1915]] amb paraulas de Délfor Méndez e musica de Juan Serpentini. Foguèt interpretat per primièra vegada lo [[9 de julhet]] (diada de l'independéncia)a l'escasença d'una rescontra amb lo club [[uruguai]]an [[River Plate Football Club]] (de non pas con.honer amb dos autres clubes respectivament uruguain e argentin e apelats [[Club Atlético River Plate]]). ''Festejemos nuestros triunfos, con canciones varoniles, armoniosas, y febriles, como los ritmos del mar.'' ''Festejemos nuestros triunfos, con las sanas intenciones, de llegar a ser campeones, solamente, solamente por llegar.'' ''En las luchas deportivas, siempre fuimos, vencedores, defendiendo los colores, de la insignia nacional.'' ''Embriagados de entusiasmo, satisfechos, de alegría, derrochamos valentía, con nobleza, con nobleza sin igual.'' ''Sin enconos ni altiveces, siempre fuertes, siempre unidos, por mens sana conocidos, lucharemos sin cesar, pues sin luchas no hay victorias, y nosotros las queremos, porque siempre padecemos, hondo anhelo, hondo anhelo de triunfar!'' Véser son interpretacion dins los ligames extèrnes. == Entrenaires == [[Imatge:Carlos Timoteo Griguol.JPG|thumb|100px|left|[[Carlos Timoteo Griguol]]]] En fotbòl Gimnasia a avuts un mantun entrenaire al long de son istòria amb qualques noms mai marcants coma per exemple : * Emerich (Emérico en castelhan) Hirschl, chafrat "Lo Magician" (''El Mago), d'origina [[Ongria|ongresa]], foguèt lo primièr entrenaire estrangièr en Argentina. Entrenèt Gimnasia y esgrima entre [[1932]] e [[1934]]. * Nito Veiga faguèt tornar pojar lo club en primièra division en [[1984]]. * Amb [[Roberto Perfumo]] lo club ganhèt la ''Copa Centernario'' en [[1993]]. * [[Carlos Timoteo Griguol]] (lo "Vielh" o lo "Mèstre" - ''el Maestro'', ''El Viejo'' - ) menèt lo club a 3 títols de vicecampion. L'actual entrenaire es [[Diego Cocca]]. Véser : [[Lista dels entrenaires de Gimnasia y Esgrima La Plata]] == Jorn del suportaire de Gimnasia y Esgrima == Lo 10 de decembre es estat causit per ésser la Jornada Mondiala del suportaire de Gimnasia y Egrima ; es l'escadença d'acamp e de le celebracions, mai que mai dins l'Estadi del Bòsc ; en [[2006]] mai de 10 000 s'acampèron atal<ref>[https://web.archive.org/web/20080131152541/http://www.ole.clarin.com/notas/2006/12/24/01333358.html] ''Olé'', [[2006]]</ref>. == Palmarés == * Epòca amator : ** Tornèis nacionals : *** Primièra division : **** Campion en [[1929]] **** Vicecampion en [[1924]] *** ''Campeonato de Intermedia'' (Segonda division) [[1915]]. * Epòca professionala : ** Tomèis nacionals oficials : *** Vicecampion de purmèra division : ''Clausura'' [[1995]], ''Clausura'' [[1996]], ''Apertura'' [[1998]], ''Clausura'' [[2002]], ''Apertura'' [[2005]]. *** Campion de segonda division ([[1944]] e [[1947]]) e de ''Primera B'' [[1952]]. *** Vicecampion de segonda division [[1946]]. ** ''Copa Centenario de l'AFA''. ** Tornèis amical internacional: *** ''Copa Gobernador Alende'' [[1960]]. == Equipament e esponsòr == {|width=50% align="left" |+'''Equipament''' |valign=top width=60%| {| align=center border=1 width=80% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=darkblue style=“color:black;" !width=50%|<font style="color:white;">Período</font> !width=50%|<font style="color:white;">Provesidor</font> |- |align=center|[[1980]]-[[1984]]||[[Topper]]<ref name="Equipament" >''El Día'' [https://web.archive.org/web/20080920033500/http://www.eldia.com.ar/blog3/pt/blog/default.aspx?id=125&t=Quin-vestir-al-Lobo] accedit lo 13 de heurèr de 2009</ref> |- |align=center|[[1985]]-[[1993]]||[[Adidas]]<ref name="Equipament" /><ref name="Esponsòr" /> |- |align=center|[[1993]]-[[1998]]||[[Hummel (Marca)|Hummel]]<ref name="Esponsòr" /><ref>''Radiografía Tripera''[https://web.archive.org/web/19990128081640/http://www.geocities.com/Colosseum/Track/5910/radiografia.htm] Accedit lo 13 de heurèr de 2009</ref> |- |align=center|[[1998]]-[[2001]]||[[New Balance]]<ref name="Esponsòr" /><ref>''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/19981218/deportes5.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009</ref><ref>''El Día'' [https://archive.is/20120629053528/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/19981127/deportes3.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009</ref> |- |align=center|[[2001]]-[[2008]]||[[Puma (marca)|Puma]]<ref name="Esponsòr" /><ref>''Cielo Sports'' [http://www.cielosports.com/index.php?ver_nota=7858] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009</ref> |- |align=center|[[2009]]||[[Kappa (marca)|Kappa]]<ref name="Esponsòr" /><ref>[https://web.archive.org/web/20090129133634/http://www.arteysportweb.com/index.php/Lanzamientos/Nuevas-camisetas-Kappa-2009-de-Gimnasia-y-Esgrima-de-La-Plata.html] Accedit lo [[13 de heurèr]] de 2009</ref> |- |} |} {|width=50% align="center" |+'''Esponsòr''' |valign=top width=60%| {| align=center border=1 width=80% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=darkblue style=“color:black;" !width=40%|<font style="color:white;">Tempsada</font> !width=60%|<font style="color:white;">Esponsòr</font> |- |align=center|[[1990]]-[[1992]]||Pegamax<ref name="Esponsòr">Gimnasia [https://web.archive.org/web/20111209054545/http://www.gimnasia.org.ar/futbol_archivo.php?id=1270&sec=2&fecha=01-01-2009] Accedit lo 13 de heurèr de 2009</ref> |- |align=center|[[1992]]||[[El Día (Argentina)|''El Día'']]<ref name="Esponsòr" /> |- |align=center|[[1993]]-[[2001]]||Banco Municipal de [[La Plata]]<ref>''El Día'' [https://web.archive.org/web/20130731080844/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20020314/deportes0.asp] Accedit lo [[29 de genèr]] de 2009</ref> |- |align=center|[[2001]]-[[2002]]||Fideos Manera<ref>''El Día'' [https://web.archive.org/web/20130731083458/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20011022/deportes10.asp] Accedit lo [[29 de genèr]] de 2009</ref> |- |align=center|[[2002]]||Ticket Vip<ref>''El Día'' [https://web.archive.org/web/20120225004547/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20020910/deportes3.asp] Accedit lo 29 de genèr de 2009</ref> |- |align=center|[[2003]]-[[2004]]||Suin<ref name="Esponsòr" /> |- |align=center|[[2004]]||Liderar Seguros<ref name="Esponsòr" /> |- |align=center|[[2005]]||Medical Hair<ref>''El Día'' [https://web.archive.org/web/20120225004605/http://www.eldia.com.ar/catalogo1/20050319/deportes14.asp] lo 13 de heuèr de 2009</ref> |- |align=center|[[2006]]||Crown Mustang<ref>''El Día'' [https://archive.is/20120629053530/http://www.eldia.com.ar/catalogo/20070210/deportes99.htm] lo 13 de heurèr de 2009</ref> |- |align=center|[[2007]]-[[2008]]||[[Motomel]]<ref>''El Día'' [https://web.archive.org/web/20130731083435/http://www.eldia.com.ar/catalogo/20080901/deportes33.htm] lo 13 de heurèr de 2009</ref> |- |align=center|[[2008]]-presente||La Nueva Seguros<ref name="Esponsòr" /> |} |} == Ligams extèrnes == {{commons|Category:Club de Gimnasia y Esgrima La Plata}} * {{es}} [http://www.gimnasia.org.ar/ Sit oficial] === Videos de youtube.com === * [http://www.youtube.com/watch?v=abVYZpj_Qk0]Himne de Gimnasia y Esgrima. * [http://www.youtube.com/watch?v=Wqll3dVBSHA] Lo Gòl del Terratrem. * [http://www.youtube.com/watch?v=Fmn1x5I4lCQ&feature=related] La presidenta de la Republica [[Cristina Fernández de Kirchner]] devisant de sa passion per Gimnasia y Esgrima e ostentant lo malhòt en preséncia de son espós, ancian president e suportaire del [[Racing Club de Avellaneda]]. {{GELP}} {{Campionat AFA 10}} {{Modèl:Portal:Argentina}} <references /> [[Categoria:Gimnasia y Esgrima de La Plata]] 208wh0wv56dvrbj17tv3abq5zmbhc3r 0 47701 2503149 2481465 2026-06-19T09:24:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503149 wikitext text/x-wiki {{omon|Vènus}} {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|BA}} {{Infobox Planeta | nom = Vènus | carta = vènus | simbòl astronomic = Venus symbol (bold).svg | imatge = PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg | legenda = '''Vènus''' vist de Mariner 10, 1974. | semiaxe major = {{formatnum:108208930}} | semiaxe major ua = 0.728 | afèli = {{formatnum:108939009}} | afèli ua = 0.728213 | perièli = {{formatnum:107477000}} | perièli ua = 0.718440 | circonferéncia orbitala = | circonferéncia orbitala ua = | excentricitat = 0.0068 | periòde de revolucion = 224.701 | periòde de revolucion alt = 0.615198 {{abbr|yr|an}} | periòde sinodic = 583.92 | velocitat orbitala mejana = 35.02 | velocitat orbitala minimala = | velocitat orbitala maximala = | inclinason = | nos ascendent = 76.678 | argument del perièli = 55.186 | satellits = 0 | rai eqüatorial = 6051.8 ± 1.0 | rai eqüatorial t = 0.9499 | rai polar = | rai polar t = | aplatiment = | perimètre eqüatorial = | perimètre eqüatorial t = | superfícia = 4.60 {{x10|8}} | superfícia t = 0.902 | volum = 9.28 {{x10|11}} | volum t = 0.866 | massa = 4.8676 {{x10|24}} | massa t = 0.815 | massa volumica = 5204 | gravitat = 8.87 | gravitat g = 0.904 | periòde de rotacion = −243.018 | periòde de rotacion alt = retrograd | velocitat de rotacion = 6.52 | inclinason de l'axe = 177.36° | albedo = 0.90 (Bond)<br />0.67 (geometric) | velocitat de liberacion = 10.36 | temp min = | temp mej = {{unitat|737|K}} ({{unitat|464|°C}}) | temp max = | pression atmosferica = 92 bars | compausant1 = [[Dioxid de carbòni]] : {{fchim|C||O|2}} | tenor1 = 96.5 % | compausant2 = [[Diazòt]] : {{fchim|N|2}} | tenor2 = 3.5 % | compausant3 = [[Dioxid de sofre]] : {{fchim|S||O|2}} | tenor3 = 0.015 % | compausant4 = [[Argon]] : {{fchim|Ar}} | tenor4 = 0.007 % | compausant5 = [[Aiga]] : {{fchim|H|2|O}} | tenor5 = 0.002 % | compausant6 = [[Monoxid de carbòni]] : {{fchim|C||O}} | tenor6 = 0.0017 % | compausant7 = [[Èli]] : {{fchim|He}} | tenor7 = 0.0012 % | compausant8 = [[Neon]] : {{fchim|Ne}} | tenor8 = 0.0007 % }} '''Vènus''' (que son imatge, dins lo cèu, s'apèla popularament '''lo Lugar(n)''' o '''Magalona'''<ref>[[Frederic Mistral]]: ''Lou Tresor dóu Felibrige'', tòme II, pp. 234, 244, ''lugar; Magalouno''.</ref>) es la segonda [[planeta]] dau [[Sistèma Solar]] per òrdre de distància au [[Soleu]] après [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] e avans la [[Tèrra]]. Es una planeta terrèstra coma [[Mercuri (planeta)|Mercuri]], la [[Tèrra]] o [[Mart (planeta)|Mart]]. Tèn donc lei seisenei talha e massa dau [[Sistèma Solar]]. Pasmens, amb sa talha similara a la [[Tèrra]], es la segonda planeta entre lei còrs dau tipe terrèstre. Tèn una atmosfèra fòrça espessa principalament facha de [[dioxid de carbòni]], un volcanisme important e donc tèn egalament lei temperaturas lei pus autas mesuradas dins lo [[Sistèma Solar]] vèrs {{unitat|500|°C}}. En revenge, Vènus a pas de camp magnetic, de satellits o de sistèma d'anèus. Coma es la planeta mens alunhada de la Tèrra, unei sondas espacialas visitèron Vènus. Foguèt la destinacion de la premiera mission interplanetària en [[1962]] e dau premier aterratge en [[1966]]. Ansin, sa cartografia es ben coneguda e divèrsei missions poguèron estudiar son atmosfèra o aterrar a sa superfícia. Son nom vèn de [[Vènus (mitologia)|Vènus]], la divessa romana de l'amor. Es l'objècte naturau pus lusent dins lo cèu, de nuech, après la [[Luna]]. == Caracteristicas fisicas == Vènus fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar amb [[Mercuri (planeta)|Mercuri]], la [[Tèrra]] e [[Mart (planeta)|Mart]] coma o indica sa densitat importanta egala a 5,204. Sa massa representa 81% de la massa terrèstra per un diamètre inferior de mens de {{unitat|650|km}} a respèct d'aqueu de la Tèrra. Dins aquò, maugrat aquelei similituds, lei condicions a la superfícia de Vènus son fòrça diferentas de la Tèrra, en particular en causa de la preséncia d'una atmosfèra rica en [[dioxid de carbòni]] e de l'abséncia de deriva dei continents. === Estructura intèrna === [[Fichièr:Vènus - Estructura intèrna.png|thumb|left|Esquèma simplicat de l'estructura intèrna de Vènus.]] Lo manca de donadas [[Sismologia|sismicas]] o de conoissenças sus lo moment d'inercia de la [[planeta]] fa que leis informacions dirèctas sus son estructura intèrna son raras<ref>Goettel, K. A.; Shields, J. A.; Decker, D. A, ''Density constraints on the composition of Venus'', In: Lunar and Planetary Science Conference, 12th, Houston, TX, March 16-20, 1981, Proceedings. Section 2. (A82-31677 15-91) New York and Oxford, Pergamon Press, 1982, p. 1507-1516.</ref>. Dins aquò, la similitud entre la Tèrra e Vènus laissa supausar una estructura amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Coma per la Tèrra, lo nuclèu de Vènus podriá èsser parcialament liquid car lei taus de refrejament per lei doas planetas semblan similars<ref>Faure, Gunter; Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer eBook collection. Springer. p. 201.</ref>. En fach, la diferéncia principala es l'abséncia de [[tectonica dei placas]]. Aquela abséncia podriá causar un refrejament pus lent de l'interior de la planeta. Podriá tanben èsser una explicacion possibla per la feblesa de son [[camp magnetic]] en causa de l'abséncia de camp generat de maniera intèrna coma es lo cas per la Tèrra<ref>Nimmo, F. (2002). "Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio". Geology 30: 987–990.</ref>. === Geologia de la superfícia === La superfícia de Vènus es fòrtament modelada per son important volcanisme e 90% es recobèrta per de basaltes. Una ipotèsi es que l'activitat tectonica de la planeta es ciclica<ref name="Frankel"/>. D'efèct, sensa movements tectonics continús per dissipar la calor, la temperatura dau mantèu aumentariá fins a una valor critica. Lo magma podriá adonc pertusar a la superfícia entraïnant d'erupcions massissas durant quauquei milions d'annadas. Pendent aqueu periòde, la temperatura dau mantèu demeniriá per tornar a l'estat iniciau. Aquelei periòdes normaus veirián adonc un declin de l'activitat volcanica. Ansin, lo temps de la crosta actuala s'estima entre 300 e 500 milions d'annadas<ref name="Nimmo">Nimmo, F.; McKenzie, D. (1998). "Volcanism and Tectonics on Venus". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 26: 23–53.</ref> <ref name="Frankel">Frankel, Charles (1996). Volcanoes of the Solar System. Cambridge University Press.</ref>. Dins aquò, d'indicis reculhits per lei sondas ''Venera'' e ''Venus Express'', coma la preséncia d'ulhauç e de variacions importantas dau taus de dioxid de sofre dins l'atmosfèra<ref>Glaze, L. S. (1999). "Transport of SO2 by explosive volcanism on Venus". Journal of Geophysical Research 104: 18899–18906. </ref>, mostrarián que lei volcans de Vènus son totjorn en activitat. Lo nombre de cratèrs d'impacte es donc feble e lo relèu principalament d'origina volcanica amb de plans liscs nombrós, de volcans e d'elements d'activitat tectonica limitada. ==== Plans ==== La superfícia de Vènus es relativament clòta. Ansin, la diferéncia d'altituds entre lei ponchs pus aut e pus bas es de solament {{unitat|13|km}} còntra {{unitat|20|km}} per la Tèrra. De mai, 51% de la superfícia es situada dins un interval de {{unitat|500|m}} a l'entorn de l'altitud mejana de la [[planeta]] e 80% dins un interval de {{unitat|1000|m}}. Lei plans son donc lo relèu principau rescontrat sus Vènus. Lei mesuras per radar mòstran un relèu fòrça lisc per lei plans pus bas car podrián acumular lei materiaus d'[[erosion]] provenent dei terrens pus auts. ==== Continents ==== Lei continents constituisson solament 10% de la superfícia de la planeta. Seis autors son superioras de {{unitat|2|km}} a respèct de l'altitud mejana de la planeta. ==== Volcans ==== [[Fichièr:Venus dome 3D view.gif|thumb|left|Imatge informatic d'un ''volcan en crespèu'' dins la region d'[[Alpha Regio]].]] [[Fichièr:VenusianArachnoid.png|thumb|left|Imatge per radar d'un volcan ''arachnoïde'' de la superfícia de Vènus.]] [[Fichièr:Mgn f45n019 1.gif|200px|thumb|left|Canau de lava dins la region de [[Sedna Planitia]].]] Vènus tèn {{formatnum:1600}} [[volcan]]s importants e de miliers pus pichons : es la planeta pus volcanica dau Sistèma Solar. Ges d'erupcion es estada detectada a l'ora d'ara mai lo volcanisme de la planeta es generalament supausat en activitat. Lei formas dei volcans de Vènus son fòrça variadas : * de ''volcans bloquiers'' car i a pas d'activitat tectonica coma per la Tèrra sus Vènus. Lei volcans de Vènus son donc sovent d'aqueu tipe. Pasmens, lor forma es diferenta dei volcans bloquiers terrèstres. Sus Vènus, seis altituds son generalament a l'entorn de {{unitat|1500|m}} amb un diamètre d'unei centenaus de quilomètres mentre que sus Tèrra, lei volcans bloquiers pòdon agantar {{unitat|10|km}} d'autor per un diamètre d'unei desenau de quilomètres. * de coladas generalizadas formant de plans o de canaus de lava. Aqueleis estructuras son generalament associadas amb de volcans. * de volcans tipics de Vènus dichs ''volcans en crespèu''. Son de volcans amb un diamètre de quasi {{unitat|25|km}} per una altitud mejana egala a {{unitat|750|m}}. Se podrián formar après d'erupcions de lavas viscosas que podrián pas s'alunchar dau cratèr en causa de la pression atmosferica fòrça importanta. * de ''volcans en corona'' que son de volcans amb una forma [[ellipsa|elliptica]] irregulara enviroutada per d'anèus concentrics. Aquelei volcans son tanben tipics de Vènus. 176 existisson amb de diamètres variant de 60 a {{unitat|2000|km}} e de largors d'anèus compresas entre 10 e {{unitat|150|km}}. La reparticion de volcans en corona es relativament unifòrma maugrat una pichona concentracion entre [[Aphrodite Terra]] e lo grop Beta. * de volcans egalament tipics de Vènus dichs ''Novae'' e ''Arachnoïdes''. Lei ''novae'' son formadas per d'estructuras de lava fòrça rebatentas per lei radars. Forman de rets radiaus e simetrics de crestas e de trencadas a l'entorn d'un cratèr qu'es de còps afondrat. Leis ''arachnoïdes'' serián analògs mai presents dins un ancian volcan en corona. Lor aparéncia es donc similara a una teranhina. Dins aquò, l'origina comuna entre lei ''novae'' e lei ''arachnoïdes'' es pas encara confiermada. ==== Activitat tectonica ==== Se Vènus a pas d'activitat tectonica similara a la Tèrra, certanei relèus de la planeta son clarament d'origina tectonica. Aquelei relèus comprenon un ret de falhas, de rifts, de montanhas fronsidas e de terrens tipics de Vènus dichs ''tesserae'' : * lei rifts son causats per una extension de la litosfèra e an una autor d'un desenau o d'un centenau de mètres per una longor agantant de còps fins a {{unitat|1000|km}}. * lei montanhas causadas per de movements tectonicas son presentas dins lei continents coma [[Ishtar Terra]] e dins certanei plans bas de la planeta coma [[Lavinia Planitia]]. Dins lei continents, lei montanhas son formadas per de plecs, de compressions e de movements lateraus. En revenge, dins lei plans bas, la diversitat es mendra e se rescòntra principalament de crestas amb una autor de quauquei quilomètres, una largor d'unei centenaus e una longor d'unei miliers. * lei ''tesserae'' son compausats per de superposicions de grabens ancians. Son subretot localizats dins lei continents [[Aphrodite Terra]] e [[Ishtar Terra]]. ==== Cratèrs d'impacte ==== A respèct de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]], de la Luna o de [[Mart (planeta)|Mart]], Vènus a pauc de cratèrs. Ansin, solament un milier de cratèrs d'impacte son presents a la superfícia de Vènus. En causa de l'atmosfèra espessa de la planeta, i a ges de cratèrs amb un diamètre inferior a dos quilomètres e gaire d'una talha pus febla que 30 quilomètres. === Geografia === [[Fichièr:Planisphère Vénus.jpg|thumb|center|650px|]] Vènus tèn dos continents dichs [[Ishtar Terra]] au nòrd e [[Aphrodite Terra]] au sud. [[Ishtar Terra]] a una talha similara a [[Austràlia]]. Tèn lei cimas pus autas de la planeta amb la cadena de montanhas dei [[Maxwell Montes]] (environ {{unitat|10700|m}}). [[Aphrodite Terra]] es lo continent pus grand amb una superfícia comparabla a l'[[America dau Sud]]. D'autreis ensems de tèrras autas son situadas vèrs [[Beta Regio]] amb una cima vèrs {{unitat|5000|m}} e [[Alpha Regio]]. Dins aquò, l'altitud d'[[Alpha Regio]] es pus pichona amb de valors situadas entre 1000 e {{unitat|2000|m}}. [[Beta Regio]] es localizat dins l'emisfèri nòrd entre lei dos grands continents e [[Alpha Regio]] dins l'emisfèri sud. Entre lei continents e a l'entorn dau pòl nòrd de la planeta, i a de grands plans coma [[Guinevre Planitia]] o de camps de dunas. === Atmosfèra === ==== Composicion ==== L'atmosfèra de Vènus es principalament compausada de [[dioxid de carbòni]] (96,5%) e d'[[azòt]] (3,5%)<ref name="Basilevsky, Head"/>. Pasmens, de dòsis feblas d'autreis elements foguèron egalament detectadas coma d'[[acid sulfuric]], d'[[acid cloridric]], de [[fluorur d'idrogèn]], d'[[argon]], d'aiga, d'[[oxigèn]] e de monoxid de carbòni<ref name="Bertaux, Vandaele, Korablev et al.">Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al. (2007). "A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H2O and HDO". Nature 450 (7170): 646–649.</ref> <ref name="Svedhem, Titov, Taylor, Witasse">Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver (2007). "Venus as a more Earth-like planet". Nature 450 (7170): 629–632.</ref>. ==== Troposfèra ==== [[Fichièr:Venuspioneeruv.jpg|thumb|Estructura dei nívols de l'atmosfèra de Vènus vista per una observacion ultravioleta de la sonda ''[[Pioneer Venus Orbiter]]''.]] La troposfèra es lo jaç inferior e lo pus dens de l'atmosfèra. Tèn 99% de la massa de l'atmosfèra per una espessor egala a environ 68 quilomètres. A la superfícia de la planeta, la pression mesurada es egala a {{unitat|92|atm}}<ref name="Basilevsky, Head">Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. (2003). "The surface of Venus" (abstract page). Rep. Prog. Phys. 66: 1699–1734.</ref>. Ansin, lo dioxid de carbòni es plus un gas mai un fluid supercritic<ref name="Basilevsky, Head"/>. En consequéncia, lo clima de Vènus es marcat per un [[Efièch de sèrra|efèct de sèrra]] fòrça important. La temperatura mejana de la superfícia es d'aperaquí {{unitat|467|°C}}, pus auta que la temperatura de fusion dau [[plomb]], dau [[zinc]] o de l'[[estam]]. De mai, la temperatura varia gaire entre lo jorn e la nuech en causa de l'espessor de l'atmosfèra maugrat una durada de 116,5 jorns terrèstres per una jornada sus Vènus. La variacion durant lei diferentei sasons es tanben fòrça febla car l'excentricitat de son orbita e l'enclinason de son axe son pas grandas. Dos jaç principaus compausan la troposfèra : * l'atmosfèra bassa, entre 0 e 48 km, es relativament transparenta. * lo jaç nebulós, entre 31 e 68 km, es opac e explica l'eclat de Vènus per la reflexion dei rais solars. Aqueu jaç es generalament devesit en tres jaç de nívols : ** lo jaç inferior entre 31 e 51 km, tanben dich ''zona brumosa'' en causa de la pichona quantitat d'acid sulfuric dei nívols situats vèrs 31-{{unitat|48|km}}. Puei, entre 48 e {{unitat|51|km}}, se situa un jaç fòrça dens caracterizat per la preséncia de particulas, liquidas o solidas, de [[sofre]]. ** lo jaç centrau entre 51 e 52 km, qu'es relativament clar. ** lo jaç superior entre 52 e 68 km. Entre 52 e 58 km, es fach d'una solucion d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de particulas de sofre e d'aiga. Enfin, entre 58 e {{unitat|68|km}}, lei nívols son compausats de glaç d'aiga. La rotacion de l'atmosfèra a l'entorn de la planeta se debana en 4,2 jorns terrèstres. Aqueu movement es dirigit per la conveccion naturala<ref>Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.</ref> : lei gas pus cauds vèrs l'eqüator montan dins l'atmosfèra e migran vèrs lei pòls fins ai latituds ±60°. Aqueu fenomèn es dich [[cellulas de Hadley]]. Per lei latituds pus importantas, la circulacion es realizada per de vortèx polars similars ai ciclons observats sus la Tèrra. Pasmens, lei vortèx polars de Vènus an dos centres e lei tempèstas a l'entorn dei pòls an donc una forma d'"S". L'atmosfèra a una rotacion dicha retrograda car vira dins lo sens contrari de la rotacion de la planeta. Aqueu movement es dich super-rotacion. Genèra de vents apareissent vèrs 10 quilomètres d'altitud. Lor velocitat se montan a {{unitat|540|km/h}} a {{unitat|65|km}} puei s'anulla vèrs {{unitat|95|km}}. A la superfícia, la velocitat dei vents es solament egala a {{unitat|2|m/s}} mai, amb l'espessor importanta de l'atmosfèra, es sufisent per entretenir un fenomèn d'[[erosion]]. ==== Auta atmosfèra e ionosfèra ==== La [[mesosfèra]] de Vènus es situada aproximativament entre 65 e {{unitat|120|km}}. Tèn dos jaç principaus entre 62 e {{unitat|73|km}} e entre 73 e {{unitat|95|km}}<ref name="Patzold, Hausler, Bird et al."/>. Dins lo jaç inferior, la temperatura es relativament constanta amb una valor mesurada vèrs {{unitat|-43|°C}}. En revenge, la temperatura demenís tornarmai dins lo segond jaç fins a {{unitat|-108|°C}} a l'altitud de {{unitat|95|km}}. Es lo minimum de l'atmosfèra de Vènus pendent lo jorn. Après {{unitat|120|km}}, comença la [[termosfèra]] que s'estend probablament fins au començament de l'[[exosfèra]] entre 220 e {{unitat|350|km}}<ref name="Patzold, Hausler, Bird et al.">Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al. (2007). "The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere". Nature 450 (7170): 657–660.</ref>. La circulacion dei gas de la mesosfèra e de la termosfèra es diferenta dei fenomèns vists dins la troposfèra. D'efèct, la circulacion aguèt luòc dempuei la partida esclairada vèrs la partida sorna. Aqueu corrent entraïna adonc un rescaufament de l'atmosfèra de la fàcia escura entre 90 e {{unitat|120|km}} ({{unitat|-43|°C}} contra una valor mejana egala a {{unitat|-173|°C}} per la termosfèra). Enfin, l'[[ionosfèra]] de Vènus es situada entre 120 e {{unitat|300|km}} e se compausa de tres jaç principaus respectivament entre 120 e {{unitat|130|km}}, entre 140 e {{unitat|160|km}} e entre 200 e {{unitat|250|km}}<ref name="Patzold, Hausler, Bird et al."/>. Lei nivèus importants d'ionizacion son solament mantenguts dau costat esclairat per lo Soleu. Dins lei dos premiers jaç, l'ion principau es O<sub>2</sub><sup>+</sup>. Es O<sub></sub><sup>+</sup> per lo tresen<ref name="Patzold, Hausler, Bird et al."/>. === Camp magnetic === Vènus a un camp magnetic fòrça feble causat per l'interaccion entre sa ionosfèra e lei particulas cargadas dau vent solar<ref>Kivelson G. M., Russell, C. T. (1995). Introduction to Space Physics. Cambridge University Press.</ref> <ref>Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al. (2007). "Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum". Nature 450 (7170): 654–656.</ref>. La planeta es donc quasi pas parada contra lei radiacions cosmicas. Aquela abséncia foguèt una sospressa car lei scientifics pensavan de trobar un efèct dinamo dau fach de la similitud entre Vènus e la Tèrra. Leis ipotèsis generalament avançadas per explicar aqueu fenomèn son l'abséncia de movements de conveccion dins lo mantèu o d'un nuclèu liquid<ref>Luhmann J. G., Russell C. T. (1997). J. H. Shirley and R. W. Fainbridge. ed. Venus: Magnetic Field and Magnetosphere. Chapman and Hall, New York.</ref> <ref>.Stevenson, D. J. (2003-03-15). "Planetary magnetic fields". Earth and Planetary Science Letters 208 (1–2): 1–11.</ref> <ref>Nimmo, Francis (November 2002). "Why does Venus lack a magnetic field?" (PDF). Geology 30 (11): 987–990.</ref> <ref>Konopliv, A. S.; Yoder, C. F. (1996). "Venusian k2 tidal Love number from Magellan and PVO tracking data". Geophysical Research Letters 23 (14): 1857–1860.</ref>. == Orbita e rotacion == Vènus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a 108 milions de quilomètres (0,7 UA) en 224,65 jorns. Son excentricitat (0,01) es la pus febla dei planetas dau Sistèma Solar. Sa rotacion a l'entorn de son axe es tanben la pus pichona. De mai, es l'unica planeta amb una rotacion retrograda. Es fòrça lenta car un jorn de Vènus dura 243,018 jorns terrèstres. L'origina d'aquela rotacion es pas coneguda. Leis ipotèsis principalas son la collision amb un còrs important au començament dau Sistèma Solar o, pus rarament, l'influéncia de son atmosfèra espessa<ref>J. Huw Davies, « Did a mega-collision dry Venus' interior? », dans Earth and Planetary Science Letters, vol. 268, 30 avril 2008, p. 376-383.</ref> <ref>Alexandre C. M. Correia et Jacques Laskar, « The four final rotation states of Venus », dans Nature, vol. 411, 14 juin 2001, p. 767-770.</ref>. == Satellits == Vènus a ges de satellits naturaus<ref>Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A. (July 2009). "A survey for satellites of Venus". Icarus 202 (1): 12–16.</ref>. Dins aquò, tèn dos [[quasi-satellit]]s coneguts que son dichs [[2002 VE68|2002 VE{{ind|68}}]] e [[2001 CK32|2001 CK{{ind|32}}]]<ref>Mikkola, S.; Brasser, R.; Wiegert, P.; Innanen, K. (July 2004). "Asteroid 2002 VE68, a quasi-satellite of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 351: L63.</ref>. == Observacion == Vènus a una magnitud variant entre -4,6 e -3,8<ref name="Espenak">Espenak, Fred (1996). "Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA/Goddard Space Flight Center. [https://web.archive.org/web/20080213114718/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html]</ref>. Es donc lo tresen astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu e la [[Luna]]. Pòu donc èsser vist facilament per l'uelh uman. De còps, es d'alhors visibla durant la jornada. Coma es una planeta interiora, son elongacion maximala es egala a 47,8° a respèct dau Soleu<ref name="Espenak"/>. Coma per [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] e la [[Luna]], Vènus mostra de fasas diferentas pendent son orbita. En revenge, en causa de son atmosfèra espessa, ges de detalhs son visibles dempuei la Tèrra. == Recèrca e exploracion == === Astronòms ancians === Vènus èra coneguda coma l'estèla dau matin o dau sera per divèrsei [[civilizacion]]s. Pitagòras mostrèt au sègle IV avC que leis estèlas dau matin o dau sera èran un astre identic<ref>Pliny the Elder (1991). Natural History II:36–37. translated by John F. Healy. Harmondsworth, Middlesex, UK: Penguin. pp. 15–16.</ref>. En [[1032]], l'astronòm [[Avicena]] observèt un transit de Vènus e deduguèt qu'èra pus pròcha dau Soleu que la Tèrra e mai de còps darrier lo Soleu<ref>Goldstein, Bernard R. (March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy". Isis (University of Chicago Press) 63 (1): 39–47 [44].</ref> <ref>Sally P. Ragep (2007). "Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā". In Thomas Hockey. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Springer Science+Business Media. pp. 570–572.</ref>. Puei, d'astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] e Vènus entre lei sègles XII e XIII<ref>Ansari, S. M. Razaullah (2002). "History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997". Springer. p. 137.</ref>. === Recèrca amb lei telescòpis terrèstres === Lei premiereis observacions amb una luneta astronomica foguèron realizadas per [[Galileo Galilei]] au començament dau [[sègle XVII]]. Observèt lo fenomèn dei fasas de Vènus. Aquela observacion contradisiá adonc lo modèl de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] en vigor dempuei l'[[Antiquitat]] en demostrant l'orbita de Vènus a l'entorn dau Soleu<ref>"Galileo: the Telescope & the Laws of Dynamics". Astronomy 161; The Solar System. Department Physics & Astronomy, University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/history/galileo.html]</ref>. Puei, en [[1761]], l'astronòm [[Mikhaïl Lomonosov]] descurbiguèt la preséncia de l'atmosfèra de Vènus<ref>Marov, Mikhail Ya. (2004). "Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit". In D.W. Kurtz. Preston, U.K.: Cambridge University Press. 209–219.</ref>. Pasmens, l'atmosfèra compliquèt l'estimacion dau periòde de rotacion de la planeta. Ansin, [[Giovanni Cassini]] e [[Johann Schröter]] la calculèron, de manièra erronèa, egala a 24 oras<ref>Hussey, T. (1832). "On the Rotation of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 2: 78–126.</ref>. Après, gaire de progrès foguèron fachs fins au desvolopament deis observacions radar, ultravioletas e espectroscopicas au sègle XX. Durant leis annadas 1900, lei premierei mesuras espectroscopicas de [[Vesto Slipher]] detectèron pas de rotacion e mostrèron donc l'existéncia d'un periòde de rotacion pus lòng que supausat<ref>Slipher, V. M. (1903). "A Spectrographic Investigation of the Rotation Velocity of Venus". Astronomische Nachrichten 163: 35.</ref>. Dins leis annadas 1950, l'existéncia de la rotacion retrograda de la planeta foguèt descubèrta e enfin, son periòde de rotacion foguèt calculat durant lo [[decenni]] seguent amb de mesuras radars<ref>Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. (1963). "Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements". Science 139 (3558): 910–911.</ref>. Puei, lei mesuras amb radar dau telescòpi Arrecibo permetèron egalament de veire la preséncia de zonas reflectissentas a la superfícia de la planeta e de realizar la premiera cartografia inclusent, per exemple, lei [[Maxwell Montes]], pendent leis annadas 1970<ref>Campbell, D. B.; Dyce, R. B.; Pettengill G. H. (1976). "New radar image of Venus". Science 193 (4258): 1123–1124.</ref>. === Exploracion amb de missions espacialas === Lei fenèstras de tir vèrs Vènus an luòc totei lei 19 mes e, entre 1962 e 1985, caduna veguèt lo lançament de sondas. Ansin, lo nombre dei missions espacialas, especialament [[URSS|sovieticas]], per Vènus es fòrça important : * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 1]]'' (1962), revirada. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Mariner 2]]'' (1962). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Zond 1]]'' (1964), revirada parciala. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 2]]'' (1966), revirada. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 3]]'' (1966). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Mariner 5]]'' (1967). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 4]]'' (1966). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 5]]'' (1969). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 6]]'' (1969). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 7]]'' (1970). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 8]]'' (1972). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Mariner 10]]'' (1974), en transit vèrs [[Mercuri (planeta)|Mercuri]]. * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 9]]'' (1975). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 10]]'' (1975). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Pioneer Venus Multiprobe]] (1978). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Pioneer Venus Orbiter]] (1978-1992). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 11]]'' (1978). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 12]]'' (1978). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 13]]'' (1981). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 14]]'' (1981). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 15]]'' (1983-1984). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Venera 16]]'' (1983-1984). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Vega 1]]'' (1985). * [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] ''[[Vega 2]]'' (1985). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Mission Galileo|Galileo]]'' (1990), en transit vèrs [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[Magellan (sonda espaciala)|Magellan]]'' (1990-1994). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]][[Fichièr:Flag of Europe.svg|25px]] ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998, 1999), en transit vèrs [[Saturne (planeta)|Saturne]]. * [[Fichièr:Flag of Europe.svg|25px]] ''[[Venus Express]]'' (2006-2014). * [[Fichièr:Flag of the United States.svg|25px]] ''[[MESSENGER]]'' (2006, 2007), en transit vèrs [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] * [[Fichièr:Flag of Japan.svg|25px]] ''[[Akatsuki]]'' (2010-encuei), mieja revirada. ==== Premierei missions ==== La premiera mission per Vènus, ''[[Venera 1]]'' en [[1962]], foguèt tanben la premiera mission interplanetària modèrna e lo començament dau programa [[URSS|sovietic]] ''[[Venera]]''. Pasmens, lo contacte amb la sonda foguèt perdut avans l'arribada a l'entorn de Vènus. Ansin, maugrat la revirada de ''[[Mariner 1]]'', la premiera sonda operacionala mandada vèrs Vènus, ''[[Mariner 2]]'', foguèt [[Estats Units d'America|estatsunidenca]] a la fin de [[1962]]. Lei mesuras de la sonda descurbiguèron la temperatura auta de la planeta ({{unitat|425|°C}}) e son abséncia de camp magnetic<ref>Jet Propulsion Laboratory (1962) (PDF). Mariner-Venus 1962 Final Project Report. SP-59.</ref>. ==== Fin deis annadas 1960 : premiereis intradas atmosfericas ==== En març de [[1966]], la sonda ''[[Venera 3]]'' venguèt lo premier objècte arribant sus una autra planeta. Pasmens, son sistèma de comunicacion foncionèt pas<ref name="Mitchell 2003">Mitchell, Don (2003). "Plumbing the Atmosphere of Venus". The Soviet Exploration of Venus. [http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm]</ref>. En revenge lo 18 d'octòbre de [[1967]], l'assai seguent capitèt e ''[[Venera 4]]'' mandèt de donadas durant {{unitat|93|min}} sus la temperatura e la composicion de l'atmosfèra<ref name="Mitchell 2003"/>. Dins aquò, leis engenhaires ignoravan l'existéncia d'una pression importanta per Vènus e la sonda foguèt tròp alentida per son paracasuda : la batariá s'èra donc encalada a {{unitat|25|km}} de la superfícia. L'endeman, la sonda [[Estats Units d'America|estatsunidenca]] ''[[Mariner 5]]'' arribèt tanben per estudiar la composicion, la densitat e la pression de l'atmosfèra<ref>Eshleman, V.; Fjeldbo, G. (1969) (PDF). The atmosphere of Venus as studied with the Mariner 5 dual radio-frequency occultation experiment. SU-SEL-69-003.</ref>. Aquelei missions permetèron d'estimar la pression entre 75 e {{unitat|100|bar}}. Amb aquelei donadas, lei Sovietics mandèron en [[1969]] doas sondas, ''[[Venera 5]] [[Venera 6|e 6]]'', equipada de bloquiers resistent a de pressions de {{unitat|25|bar}} e de paracasudas pus pichons. Ansin, aquelei sondas capitèron de subreviure fins a {{unitat|20|km}} de la superfícia mandant d'informacions durant quasi {{unitat|50|min}}<ref name="Mitchell 2003"/>. ==== Annadas 1970 : aterratges a la superfícia ==== En [[1970]], la sonda ''[[Venera 7]]'' foguèt mandada amb de proteccions sufisentas per resistir a de pressions egalas a {{unitat|180|bar}}. Pasmens, après un problèma de paracasuda, la sonda aterrèt probablament sus lo costat e poguèt solament emetre un senhau feble sus la temperatura durant {{unitat|23|min}}<ref name="Mitchell 2003"/>. En revenge, lei sondas ''[[Venera 8]]'', ''[[Venera 9|9]]'' e ''[[Venera 10|10]]'' capitèron lor mission amb la transmission de donadas per lei tres aparelhs e de premiers imatges de la superfícia per ''[[Venera 9]]'' e ''[[Venera 10|10]]''<ref name="Mitchell 2003"/>. Enterin, la mission ''[[Mariner 10]]'', en transit per [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] realizèt 4000 fotografias de l'atmosfèra de Vènus. Puei, en [[1978]], la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] mandèt doas missions per faire intrar quatre sondas dins la superfícia e cartografiar la planeta per radar<ref>Colin, L.; Hall, C. (1977). "The Pioneer Venus Program". Space Science Reviews 20: 283–306.</ref>. L'orbitaire ''[[Pioneer Venus Orbiter]]'', que realizèt lei mesuras radar, restèt en marcha fins a [[1992]]. De son caire, la mission ''[[Pioneer Venus Multiprobe]]'' tenguèt d'informacions sus la composicion, lei vents e lei transferiments de calor de l'atmosfèra<ref>Williams, David R. (January 6, 2005). "Pioneer Venus Project Information". NASA Goddard Space Flight Center. [https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html]</ref>. ==== Annadas 1980 : fin dau programa ''[[Programa Venera|Venera]]'' ==== Entre [[1979]] e [[1982]], quatre sondas ''[[Programa Venera|Venera]]'' (''[[Venera 11|11]]'', ''[[Venera 12|12]]'', ''[[Venera 13|13]]'' e ''[[Venera 14|14]]'') mandèron de moduls a la superfícia de Vènus per estudiar lei tempèstas electricas (''[[Venera 11|11]]'' e ''[[Venera 12|12]]''), la composicion dei terrens e prendre d'imatges en color (''[[Venera 13|13]]'' e ''[[Venera 14|14]]''). Lei doas sondas seguentas, ''[[Venera 15]]'' e ''[[Venera 16|16]]'', orbitèron a l'entorn de Vènus per cartografiar la planeta per radar<ref>Greeley, Ronald; Batson, Raymond M. (2007). Planetary Mapping. Cambridge University Press. p. 47.</ref>. Foguèt lei darrierei missions dau programa ''[[Programa Venera|Venera]]''. D'efèct, en [[1985]], lei Sovietics mandèron sei darrierei sondas per Vènus, ''[[Vega 1]]'' e ''[[Vega 2|2]]'' en transit vèrs la [[cometa de Halley]], que larguèron de balons atmosferics per estudiar lei condicions vèrs {{unitat|50|km}} d'altitud<ref>Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.</ref> <ref>Sagdeev, R. Z.; Linkin, V. M.; Blamont, J. E.; Preston, R. A. (1986). "The VEGA Venus Balloon Experiment". Science 231 (4744): 1407–1408.</ref>. ==== Annadas 1990 : cartografia radar ==== Dins leis annadas 1990, lo nombre de missions per Vènus demeniguèt amb solament doas visitas. Dins aquò, la premiera, ''[[Magellan (sonda espaciala)|Magellan]]'', permetèt la cartografia radar de 98% de la superfícia e de 95% dau camp de gravitat amb una resolucion pus auta que lei missions precedentas<ref>Lyons, Daniel T.; Saunders, R. Stephen; Griffith, Douglas G. (May-June 1995). "The Magellan Venus mapping mission: Aerobraking operations". Acta Astronautica 35 (9–11): 669–676.</ref>. En revenge, la mission ''[[Cassini-Huygens]]'', a destinacion de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], realizèt solament dos passatges entre 2006 e 2007. ==== Missions actualas ==== A l'ora d'ara, la mission de l'[[Agéncia Espaciala Europèa]] es en cors a l'entorn de Vènus dempuei [[2006]]. Estúdia l'atmosfèra e sei nívols, lei caracteristicas de la superfícia, especialament la temperatura e lei plasmas enviroutant la planeta. Ansin, descurbiguèt lei vortèx dei regions polaras<ref>Hand, Eric (November 2007). "European mission reports from Venus". Nature (450): 633–660.</ref>. Deuriá èsser rejonch per la sonda japonesa ''[[Akatsuki]]'' en decembre de 2010. === Exploracion umana === Vèrs la fin deis annadas 1960, una mission umana foguèt prepausada per la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] vèrs Vènus<ref name="Feldman, Ferrara, Havenstein, Volonte, Whipple">Feldman, M. S.; Ferrara, L. A.; Havenstein, P. L.; Volonte, J. E.; Whipple, P. H. (1967) (PDF). Manned Venus Flyby, February 1, 1967. Bellcomm, Inc.. [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790072165_1979072165.pdf]</ref>. La mission podiá utilizar la màger part dei materiaus dau [[programa Apollo]] e passar a l'entorn de la planeta après un viatge de quatre mes<ref name="Feldman, Ferrara, Havenstein, Volonte, Whipple"/>. == Cultura == Coma Vènus es l'astre pus brilhant dau cèu, la planeta a una posicion privilegiada dins la cultura umana. Ansin, foguèt dicha ''[[Ishtar]]'' per lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] e probablament observada a partir dau sègle XVI avC<ref>Sachs, A. (1974). "Babylonian Observational Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 276 (1257): 43–50.</ref> <ref>Meador, Betty De Shong (2000). Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High Priestess Enheduanna. University of Texas Press. p. 15.</ref>. Leis [[Egipte antica|Egipcians]] e lei Grècs ancians creguèron que leis aparicions de Vènus de matin o de sera èran causadas per dos còrs diferents. D'efèct, Vènus èra ''Tioumoutiri'' e ''Ouaiti'' en [[Egipte antica]] e Φωσφόρος (''Phosphoros'') o Ἐωσφόρος (''Eosphoros'') dins la [[Grècia antica]]. Puei, vèrs lo sègle IV avC, lei Grècs comprenguèron qu'i aviá un astre solet e lo nomèron ''[[Afrodita]]'' segon lor deessa de l'amor. La latinizacion ''Phosphoros'' donarà lo nom ''Lucifèr''. En Pèrsia, la planeta foguèt associada amb la divessa [[Anahita]] e lo nom persan modèrne de Vènus, ''Nahid'', vèn d'aquela divinitat. Enfin, Vènus e sei movements èran tanben la basa d'un calendier religiós<ref>Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2005). The Ancient Maya. Stanford University Press.</ref>. == Referéncias == <references/> {{SistèmaSolar}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Vènus|*]] [[Categoria:Planeta tellurica]] [[Categoria:Efièch de sèrra]] mudb117a5q0jghn23029v3xzvk6ihul 0 47789 2503146 2479811 2026-06-19T09:10:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503146 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Entèsta label|AdQ}} {{Infobox Planeta | nom = Uranus | carta = uranus | simbòl astronomic = Uranus symbol (bold).svg | imatge = {{#property:P18}} | legenda = Fotografia d{{'}}'''Uranus''' presa au moment dau passatge de Voyager 2,<br />16 de decembre de 1986. | descobèrta = {{#property:P61}} | data = [[13 de març]] de [[1781]] | semiaxe major = 2.870972220 {{x10|9}} | semiaxe major ua = 19.19126393 | perièli = 2.735555035 {{x10|9}} | perièli ua = 18.28605596 | afèli = 3.006389405 {{x10|9}} | afèli ua = 20.09647190 | excentricitat = 0.04716771 | circonferéncia orbitala = 17620000000 | periòde de revolucion = 30708.1600 | periòde de revolucion alt = 84 [[An (calendièr)|a]] 27 d 3.84 [[Ora (temps)|h]] | periòde sinodic = 369.6538 | velocitat orbitala mejana = 6.7989 | velocitat orbitala minimala = 6.486 | velocitat orbitala maximala = 7.128 | inclinason = 0.76986 | nos ascendent = 74.22988 | argument del perièli = 96.73436 | satellits='''Ariel'''<br />'''Umbriel'''<br />'''Titània'''<br />'''Oberon'''<br />'''Miranda'''<br />e '''24 autres''' coneguts a aqueste jorn. | rai eqüatorial = 25656 | rai eqüatorial t = 4.007 | rai polar = 25068 | rai polar t = 3.929 | aplatiment = 0.02293 | perimètre eqüatorial = 160592 | perimètre eqüatorial t = | superfícia = 8.1156 {{x10|9}} | superfícia t = 15.849 | volum = 6.9142 {{x10|13}} | volum t = 63.086 | massa = 8.6832 {{x10|25}} | massa t = 14.536 | massa volumica = 1.318 {{x10|3}} | gravitat = 8.69 | gravitat g = 0.886 | velocitat de liberacion = 21.3 | periòde de rotacion = −0.718 | periòde de rotacion alt = 17 h 13.9 min, [[retrograd (astronomia)|retrograd]] | velocitat de rotacion = 24607 | inclinason de l{{'}}axe = 97.86 | albedo = 0.51 | temp min = {{unitat|59|[[Kelvin|K]]}} ({{unitat|−214|°C}}) | temp mej = {{unitat|68|[[Kelvin|K]]}} ({{unitat|−205|°C}}) | temp max = | pression atmosferica = 1.20 {{x10|5}} {{abbr|kPa|quilopascal}} | compausant1 = [[Diidrogèn]] : {{fchim|H|2}} | tenor1 = 82.5 % ± 3.3 % | compausant2 = [[Èli]] : {{fchim|He}} | tenor2 = 15.2 % ± 3.3 % | compausant3 = [[Metan]] : {{fchim|C||H|4}} | tenor3 = 1.99 % ± 2.3 % }} '''Uranus''' es la setena planeta dau [[Sistèma Solar]] per òrdre de distància au [[Soleu]] après [[Saturne (planeta)|Saturne]] e avans [[Neptun (planeta)|Neptun]]. Es una planeta giganta e gasosa coma [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], Saturne e Neptun. Tèn donc la tresena talha e la quatrena massa dau Sistèma Solar. Son atmosfèra de color blava es fòrça espessa e es la pus freja entre lei [[planeta]]s. De mai, coma leis autrei planetas gigantas, Uranus tèn un sistèma d{{'}}anèus. Dins aquò, sa caracteristica pus espectaclosa es son axe de rotacion clinat de maniera quasi parallèla au plan dau Sistèma Solar. Aquela especificitat se retròba egalament dins la forma de la magnetosfèra e dins leis orbitas dei 29 satellits coneguts que tèn Uranus. En causa de son alunchament, Uranus es coneguda per sei temperaturas fòrça bassas e per lei dificultats per l{{'}}estudiar. Ansin, foguèt la premiera planeta desconeguda durant l{{'}}[[Antiquitat]] que foguèt descubèrta amb un telescòpi en [[1781]] per [[William Herschel]]. De mai, a l{{'}}ora d{{'}}ara, gaire de telescòpis pòdon veire de detalhs de la planeta e una unica sonda espaciala visitèt lo sistèma d{{'}}Uranus. Foguèt la mission [[Estats Units d'America|estatsunidenca]] ''[[Voyager 2]]'' en [[1986]] après un viatge de nòu ans. Aquela planeta foguèt nomada ''Uranus'' en onor d{{'}}aqueu dieu roman qu{{'}}èra lo paire de Saturne. L{{'}}apelacion foguèt donada de la mema maniera que lo dieu Saturne èra lo paire de Jupitèr. == Caracteristicas fisicas == Uranus fa partida dei planetas gigantas gasosas amb Jupitèr, Saturne e Neptun. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,27. Sa massa, egala a 14,5 còps la massa de la Tèrra, es la quatrena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatoriau de quasi {{unitat|25000|km}}, representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo tresen dau Sistèma Solar.<ref>Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P. (1992). "The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data". The Astronomical Journal 103 (6): 2068–2078.</ref>{{,}}<ref>Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mech. Dyn. Astr. 90: 155–180.</ref> === Estructura intèrna === [[Fichièr:Estructura d'Uranus.jpg|thumb|left|Estructura intèrna possibla per Uranus.]] La composicion d{{'}}Uranus es mau coneguda e varia segon lei modèls utilizats. Leis elements principaus formant la planeta serián de glaç d{{'}}aiga, d{{'}}amoniac e de [[metan]] que comptarián per una massa compresa entre 9,3 e 13,5 massas terrèstras.<ref name="Podolak, Weizman, Marley">Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995). "Comparative models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 43 (12): 1517–1522.</ref>{{,}}<ref name="Podolak, Podolak, Marley">Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S. (2000). "Further investigations of random models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 48: 143–151.</ref> [[Idrogèn]] e [[èli]], fòrça presents dins lei composicions de Jupitèr e Saturne, son pus rars sus Uranus amb solament una massa situada entre 0,5 e 1,5 massas terrèstras.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/> Lo rèsta de la massa de la planeta, entre 0,5 e 3,7 massas terrèstras, seriá rocassós.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/> Lo modèl classic de l{{'}}estructura intèrna d{{'}}Uranus es un nuclèu rocassós au centre de la planeta, enviroutat per un mantèu fach de glaç e subremontat d{{'}}una envolopa gasosa d{{'}}èli e d{{'}}idrogèn.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/>{{,}}<ref name="Faure, Mensing">Faure, Gunter; Mensing, Teresa (2007). "Uranus: What Happened Here?". in Faure, Gunter; Mensing, Teresa M.. Introduction to Planetary Science. Springer Netherlands.</ref> Lo nuclèu seriá relativament pichon amb una massa de 0,55 massa terrèstra e auriá un rai egau a 20% dau rai de la planeta.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/>{{,}}<ref name="Faure, Mensing"/> Sa densitat seriá pròcha de 9 amb una pression de {{unitat|800|GPa}} e una temperatura de {{unitat|4800|°C}}.<ref name="Podolak, Podolak, Marley"/>{{,}}<ref name="Faure, Mensing"/> Lo mantèu de glaç <ref group="Nòta">Lo tèrme de ''glaç'' designa aicí un còrs fluid e caud, somés a de pressions e temperaturas autas, e non un còrs coma lo glaç d{{'}}aiga visible d{{'}}ivèrn.</ref> representariá la màger part de la planeta amb una massa de 13,4 massas terrèstras.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/>{{,}}<ref name="Faure, Mensing"/> Enfin, l{{'}}atmosfèra <ref group="Nòta">Per convencion, lo limit entre l{{'}}interior de la planeta e son atmosfèra es fixat a una pression d{{'}}un bar.</ref> d{{'}}èli e d{{'}}idrogèn aviá una massa egala a 0,5 massa terrèstra per una espessor egala a 20% dau rai planetari.<ref name="Podolak, Weizman, Marley"/>{{,}}<ref name="Faure, Mensing"/> Dins aquò, aqueu modèl es pas totalament satisfasent. Ansin, de quantitats de materiaus rocassós o d{{'}}idrogèn podrián èsser mescladas dins lo mantèu de glaç. La consequéncia es que lei percentatges dei materiaus rocassós o d{{'}}idrogèn podrián èsser pus importants. A l{{'}}ora d{{'}}ara, i a pas de donadas per resòuvre aqueu problèma.<ref name="Podolak, Podolak, Marley"/> Un autre fach incomprés pertocant l{{'}}estructura intèrna d{{'}}Uranus es son flux termic relativament feble a respècte deis autrei planetas gigantas dau Sistèma Solar.<ref name="Sromovsky, Fry">Sromovsky, L.A.; Fry, P.M. (2005). "Dynamics of cloud features on Uranus". Icarus 179: 459–483.</ref>{{,}}<ref name="Hanel, Conrath, Flasar et al.">Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F.M.; et al. (1986). "Infrared Observations of the Uranian System". Science 233 (4759): 70–74.</ref> Per exemple, Neptun emet un flux 2,6 còps superior a la quantitat d{{'}}energia recebuda dau Soleu.<ref name="Sromovsky, Fry"/> Òr, en comparason, dins l{{'}}infraroge, Uranus emet solament 1,08 còps lo flux solar absorbit per son atmosfèra.<ref name="Lunine"/>{{,}}<ref name="Pearl, Conrath, Hanel, Pirraglia">Pearl, J.C.; Conrath, B.J.; Hanel, R.A.; and Pirraglia, J.A. (1990). "The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data". Icarus 84: 12–28.</ref> Ansin, lo flux termic, egau a {{unitat|42|mW/m²}}, es inferior au flux terrèstre.<ref name="Pearl, Conrath, Hanel, Pirraglia"/> Una ipotèsi per explicar aqueleis observacions seriá l{{'}}existéncia d{{'}}un jaç que, per exemple, dispersariá la calor per conveccion e empachariá adonc son passatge vèrs la superficia.<ref name="Pearl, Conrath, Hanel, Pirraglia"/> === Atmosfèra === [[Fichièr:Uranus, Earth size comparison.jpg|thumb|left|Comparason entre lei talhas de la [[Tèrra]] e d{{'}}Uranus.]] A respècte dau rèsta de la planeta, l{{'}}atmosfèra d{{'}}Uranus a una composicion fòrça diferenta, tenent principalament d{{'}}idrogèn (83 %), d{{'}}èli (15 %) e de [[metan]] (1,99 %). De mesuras espectroscopicas mostrèron tanben la preséncia de traças d{{'}}[[etan]], d{{'}}[[acetilèn]], de [[metilacetilèn]], de [[diacetilèn]], de [[dioxid de carbòni]], de [[monoxid de carbòni]] e d{{'}}[[aiga]].<ref name="Burgorf, Orton, van Cleve et al."/> Leis aparelhs scientifics pòdon obtenir de mesuras fins a una prefondor de {{unitat|300|km}} sota la superficia nominala.<ref name="de Pater, Romani, Atreya">dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. (1991). "Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres" (PDF). Icarus 91: 220–233.</ref> En aquel endrech, la pression es egala a {{unitat|100|bar}} amb una temperatura de quasi {{unitat|50|°C}}.<ref name="de Pater, Romani, Atreya"/> Aquela atmosfèra se pòt devesir en divèrseis estructuras : una [[troposfèra]] entre -300 e {{unitat|50|km}}, una [[estratosfèra]] entre 50 e {{unitat|4000|km}} e una termosfèra/corona entre {{formatnum:4000}} e {{unitat|50000|km}}.<ref name="Lunine">Lunine, Jonathan. I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics 31: 217–263.</ref> I a pas de [[mesosfèra]]. D{{'}}autra part, l{{'}}atmosfèra d{{'}}Uranus sembla d{{'}}èsser calma a respècte d{{'}}aquelei de Jupitèr o de Saturne amb una color blava unida sus leis imatges de la sonda ''Voyager 2''. Pasmens, Uranus tèn tanben una estructura de nívols en bendas e una activitat climatica activa. ==== Troposfèra ==== La troposfèra es lo jaç bas de l{{'}}atmosfèra e lo pus actiu entre leis altituds {{unitat|-300|km}} e {{unitat|50|km}}. La temperatura baissa amb l{{'}}altitud de {{unitat|47|°C}} a {{unitat|-300|km}} a {{unitat|-224|°C}} a {{unitat|50|km}} onte se situa la [[tropopausa]].<ref name="Hanel, Conrath, Flasar et al."/>{{,}}<ref name="Lunine"/> Pasmens, la temperatura de la [[tropopausa]] varia leugierament entre -224 e {{unitat|-216|°C}} amb la latitud.<ref name="Hanel, Conrath, Flasar et al."/>{{,}}<ref name="Lunine"/> Aquelei valors fan qu{{'}}Uranus a l{{'}}atmosfèra pus freja dau Sistèma Solar. Enterin, la pression varia de {{unitat|100|bar}} a {{unitat|0.1|bar}}.<ref name="Lunine"/> L{{'}}estructura dei nívols seriá complèxa amb la preséncia de nívols d{{'}}aigan dins lei zonas amb una pression situada entre {{unitat|50|bar}} e {{unitat|100|bar}}, de nívols d{{'}}idrosulfur d{{'}}amòni entre 20 e {{unitat|40|bar}}, de nívols d{{'}}amoniac o de sulfur d{{'}}idrogèn entre 3 e {{unitat|10|bar}} e finalament de nívols de metan entre 1 e {{unitat|2|bar}}.<ref>Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San (2005). "Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets – a Case for Multiprobes". Space Sci. Rev. 116: 121–136.</ref> Pasmens, la màger part dei jaç de nívols es especulativa car ''Voyager 2'' a solament observat la preséncia dei nívols de metan.<ref>G.F. Lindal, J.R. Lyons, D.N. Sweetnam et al., « The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 », dans J. of Geophys. Res., vol. 92, 1987, pp. 14 987 – 15 001.</ref> ==== Estratosfèra ==== L{{'}}estratosfèra es lo jaç intermediari de l{{'}}atmosfèra d{{'}}Uranus. Sa temperatura varia de {{unitat|-220|°C}} a la basa a {{unitat|530|°C}} - {{unitat|580|°C}} a la cima.<ref name="Lunine"/> Lo rescaufament es probablament causat per lei transferiments de calor dempuei la termosfèra e la preséncia de metan e d{{'}}autreis [[idrocarbur]]s formats per la dissociacion dei moleculas de metan sus lei rais solars.<ref name="Summers, Strobel">Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. (1989). "Photochemistry of the Atmosphere of Uranus". The Astrophysical Journal 346: 495–508.</ref>{{,}}<ref>Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. (2001). "Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation" (PDF). Icarus 153: 236–247.</ref> Aqueleis idrocarburs son situats dins un jaç relativament fin entre 100 e {{unitat|280|km}}.<ref name="Burgorf, Orton, van Cleve et al.">Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. (2006). "Detection of new hydrocarbons in Uranus{{'}} atmosphere by infrared spectroscopy". Icarus 184: 634–637</ref>{{,}}<ref name="Bishop, Atreya, Herbert, Romani">Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P. (1990). "Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere" (PDF). Icarus 88: 448–463.</ref> Forman adonc una bruma probablament responsabla de l{{'}}aspècte calme de la planeta.<ref name="Summers, Strobel"/> ==== Termosfèra e corona ==== [[Fichièr:Uranus clouds.jpg|thumb|upright|Fotografia d{{'}}Uranus facha en [[2005]] amb son sistèma d{{'}}anèus e de nívols atmosferics.]] L{{'}}atmosfèra exteriora d{{'}}Uranus es compausada de la termosfèra e d{{'}}un jaç dich ''corona''. La temperatura de la termosfèra es quasi constanta entre {{unitat|530|°C}} e {{unitat|580|°C}}.<ref name="Herbert, Sandel, Yelle et al.">Herbert, Floyd; Sandel, B.R.; Yelle, R.V.; et al. (1987). "The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2". J. Of Geophys. Res. 92: 15,093–15,109.</ref> Es donc pus importanta que per la termosfèra de Saturne (environ {{unitat|150|°C}}) mai se conois pas la rason d{{'}}aqueu fenomèn. D{{'}}efiech, lei radiacions ultravioletas dau Soleu o l{{'}}activitat d{{'}}auròras polaras fornisson pas l{{'}}energia necessària.<ref name="Herbert, Sandel">Floyd Herbert et Bill R. Sandel, « Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune », dans Planet. Space Sci., vol. 47, 1999, p. 1119–1139.</ref> De mai, l{{'}}activitat deis auròras polaras es insignificanta a respècte de Jupitèr o de Saturne. La corona es facha de moleculas de [[diidrogèn]] e d{{'}}[[atòm]]s d{{'}}idrogèn.<ref name="Herbert, Sandel, Yelle et al."/> Aquela composicion explica la talha unica dins lo Sistèma Solar de la corona fins a {{unitat|50000|km}}<ref name="Herbert, Sandel, Yelle et al."/> amb, per consequéncia, la creacion d{{'}}una tirassiera per lei particulas orbitant près d{{'}}Uranus. Ansin, la corona entraïna especialament una reduccion de la quantitat de poussa dins lo sistèma d{{'}}anèus de la planeta.<ref name="Herbert, Sandel, Yelle et al."/> ==== Ionosfèra ==== L{{'}}ionosfèra d{{'}}Uranus es situada entre {{formatnum:2000}} e {{unitat|10000|km}} dins lei partidas auta de l{{'}}[[estratosfèra]] e bassa de la [[termosfèra]]. Es pus densa que leis ionosfèras de Saturne e de Neptun, probablament en causa de la preséncia d{{'}}una concentracion febla d{{'}}[[idrocarbur]]s dins l{{'}}[[estratosfèra]].<ref name="Herbert, Sandel"/>{{,}}<ref>Trafton, L.M.; Miller, S.; Geballe, T.R.; et al. (1999). "H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora". The Astrophysical Journal 524: 1059–1023.</ref> L{{'}}ionosfèra es principalament sostenguda per lei rais ultraviolets dau Soleu. Leis auròras polaras an pas de ròtles importants coma per Jupitèr o Saturne.<ref>Hoanh An Lam, Steven Miller, Robert D. Joseph et al., « Variation in the H+3 emission from Uranus », dans The Astrophysical Journal, vol. 474, 1997, p. L73–L76.</ref> ==== Bendas, vents e nívols ==== En [[1986]], la sonda ''Voyager 2'' observèt l{{'}}emisfèri sud d{{'}}Uranus d{{'}}estiu mai manca l{{'}}emisfèri nòrd. Leis observacions de la sonda, puei de telescòpis [[Telescòpi espaciau Hubble|Hubble]], e Keck mostrèron que l{{'}}emisfèri sud èra devesit entre una calòta polara brilhanta e de bendas sornas a l{{'}}eqüator. Lo limit èra una benda estrecha, entre lei latituds -45° e -50°, dicha còl polar.<ref name="Smith, Soderblom, Beebe et al.">B.A. Smith, L.A. Soderblom, A. Beebe et al., « Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results », dans Science, vol. 233, 1986, p. 97–102</ref>{{,}}<ref name="Hammel, de Pater, Gibbard">H.B. Hammel, I. de Pater, S. Gibbard et al., « Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features », dans Icarus, vol. 175, 2005, p. 534–545</ref> Se supausa que la calòta e lo còl polars tènon de nívols de [[metan]] amb una pression entre 1,3 e {{unitat|2|bar}}. La planeta sembla donc assimetrica amb de regions lusentas e sornas. La mission ''Voyager 2'' vetz tanben de nívols d{{'}}auta altitud au nòrd dau còl. La durada de vida dei nívols varia entre quauquei jorns e uneis annadas mai permetèron de definir unei zonas dei vents de la partida superiora de la troposfèra. Ansin, la circulacion dei vents de l{{'}}eqüator es dins lo sens retrograd. Lei velocitats, enregistradas entre 50 e {{unitat|100|m/s}}, aumentan en s{{'}}alunchant de l{{'}}eqüator.<ref name="Smith, Soderblom, Beebe et al."/> Vèrs lo pòl nòrd, lei vents se desplaçan dins lo sens prograd e la velocitat monta a {{unitat|240|m/s}} per la latitud +50° per venir nulla au pòl.<ref name="Hammel, de Pater, Gibbard"/> En revenge, l{{'}}abséncia de nívols dins la region polara sud empacha de conóisser lei vents en dessota dau còl. Dins aquò, la velocitat dei vents dins l{{'}}emisfèri sud sembla pus rapida que dans l{{'}}emisfèri nòrd, especialament entre lei latituds ±20 e ±40°. En [[2006]], una tempèsta similara a la taca blava observada per ''Voyager 2'' sus Neptun foguèt detectada per lei telescòpis Hubble e Keck dins l{{'}}emisfèri nòrd vers la latitud +28°. La taca aviá una talha relativament pichona a respècte dei tempèstas similaras de Neptun amb una longor de {{unitat|1300|km}} en longitud e {{unitat|2700|km}} en latitud.<ref name="Hammel, Sromovsky, Fry et al.">Hammel, H.B.; Sromovsky, L.A.; Fry, P.M.; et al., K.; Showalter, M.; De Pater, I.; Van Dam, M.A.; Lebeau, R.P. et al. (2009). "The Dark Spot in the atmosphere of Uranus in 2006: Discovery, description, and dynamical simulations". Icarus 201: 257–271.</ref> Sa preséncia mòstra que l{{'}}atmosfèra d{{'}}Uranus deu subir de cambiaments climatics importants durant lei periòdes d{{'}}[[equinòcci]].<ref name="Hammel, Sromovsky, Fry et al."/> === Sistèma d{{'}}anèus === [[Fichièr:Uranus Rings, Voyager 2.tif|thumb|Sistèma d{{'}}anèus d{{'}}Uranus observat per la sonda ''Voyager 2'' en [[1986]]. L{{'}}anèu pus brilhant es l{{'}}anèu ε.]] Uranus a un sistèma d{{'}}anèus tèunes descubèrt en [[1977]] per azard durant una observacion de l{{'}}atmosfèra de la planeta.<ref>Elliot, J. L.; Dunham, E.; Mink, D. (1977). "The rings of Uranus". Cornell University. [http://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html]</ref> Foguèt lo segond sistèma conegut dins lo Sistèma Solar.<ref>Esposito, L.W. (2002). "Planetary rings". Reports on Progress in Physics 65: 1741–1783.</ref> Aqueu sistèma es pas tant complèxe coma leis anèus de Saturne mai es pus important qu{{'}}aquelei que s{{'}}obsèrva a l{{'}}entorn de Jupitèr o de Neptun. A l{{'}}ora d{{'}}ara, se conois 13 anèus amb una espessor eqüatoriala de quauquei quilomètres. Son probablament joves e dos pichons satellits partejan seis orbitas. Son fachs de particulas e de blòts d{{'}}una talha variant dau micromètre au [[mètre]].<ref name="Smith, Soderblom, Beebe et al."/> {| class="wikitable" style="text-align: right" |+ Anèus d{{'}}Uranus |- ! Nom !! Distància (km) !! Espessor (km) |- | align="left" | Anèu ζ || {{formatnum:38000}} || 2 |- | align="left" | Anèu 6 || {{formatnum:41840}} || 1 a 3 |- | align="left" | Anèu 5 || {{formatnum:42230}} || 2 a 3 |- | align="left" | Anèu 4 || {{formatnum:42580}} || 2 a 3 |- | align="left" | Anèu α || {{formatnum:44720}} || 7 a 12 |- | align="left" | Anèu β || {{formatnum:45670}} || 7 a 12 |- | align="left" | Anèu η || {{formatnum:47190}} || 0 a 2 |- | align="left" | Anèu γ || {{formatnum:47630}} || 1 a 4 |- | align="left" | Anèu δ || {{formatnum:48290}} || 3 a 9 |- | align="left" | Anèu λ || {{formatnum:50020}} || 1 a 2 |- | align="left" | Anèu ε || {{formatnum:51140}} || 20 a 100 |- | align="left" | Anèu ν || ~ {{formatnum:66000}} || ? |- | align="left" | Anèu μ || {{formatnum:97734}} || ? |} === Camp magnetic === [[Fichièr:Camp magnetic d'Uranus.jpg|thumb|Camp magnetic d{{'}}Uranus mesurat per ''Voyager 2'' en [[1986]] amb sa forma assimetrica e son centre desplaçat.]] Lo camp magnetic d{{'}}Uranus a una forma particulara en causa de l{{'}}enclinason fòrça importanta de l{{'}}axe de rotacion de la planeta e dau fach que lo centre dau camp es desplaçat a respècte dau centre geometric de la planeta. En consequéncia, la forma de la magnetosfèra es assimetrica e lei valors enregistradas vàrian de maniera importanta entre lei pòls nòrd e sud.<ref name="Ness, Acuna, Behannon et al.">Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. (1986). "Magnetic Fields at Uranus". Science 233 (4759): 85–89.</ref> Ansin, l{{'}}intensitat mejana dau camp es {{unitat|0.23|µT}} mai pòu baissar a {{unitat|0.1|µT}} dins l{{'}}emisfèri sud e montar a {{unitat|1.1|µT}} au nòrd.<ref name="Ness, Acuna, Behannon et al."/> Coma Neptun presenta un comportament similar, podriá èsser una caracteristica frequenta dei planetas gigantas d{{'}}aqueu tipe.<ref name="Ruseel 1993">Russell, C.T. (1993). "Planetary Magnetospheres". Rep. Prog. Phys. 56: 687–732.</ref> L{{'}}origina d{{'}}aquelei camps magnetics seriá de movements dins lei jaç d{{'}}aiga e d{{'}}amoniac dau mantèu de la planeta.<ref>Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. (2006). "Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?" (pdf). Geophysical Research Abstracts 8: 05179. [https://web.archive.org/web/20120205194205/http://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf].</ref>{{,}}<ref>Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy (2004). "Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields". Letters to Nature 428 (6979): 151–153.</ref> La magnetosfèra creada per aqueu camp magnetic a un un arc de tuert vèrs 23 rais planetaris causat per l{{'}}interaccion amb lo vent solar. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada vèrs 18 rais planetaris, onte lo camp magnetic vèn feble e desorganizat.<ref name="Krimigis, Armstrong, Axford et al.">Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. (1986). "The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment". Science 233 (4759): 97–102.</ref> Puei, lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra sus una distància de quauquei milions de quilomètres. Pasmens, la rotacion particulara de la planeta deforma aquela coa e li dona una forma de tiratap. == Orbita e rotacion == Uranus orbita a l{{'}}entorn dau Soleu a una distància mejana egala a quasi 3 miliards de quilomètres en 84 annadas terrèstras dins un plan clinat de 0,77° a respècte dau plan ecliptic. L{{'}}excentricitat de son orbita es 0,044. Pasmens, la caracteristica pus remarcabla es l{{'}}enclinason de l{{'}}axe de rotacion de la planeta egala a 97,77°; ansin, l{{'}}axe es quasi [[parallelisme|parallèl]] au plan dau Sistèma Solar. Lo periòde de rotacion a l{{'}}entorn d{{'}}aquel axe es {{unitat|17|h}} {{unitat|14|min}} {{unitat|24|s}}. Lei pòls an donc de periòdes de jorn e nuech continús d{{'}}environ 42 ans.<ref>Lawrence Sromovsky (2006). "Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus". University of Wisconsin Madison. [https://web.archive.org/web/20151107090436/http://news.wisc.edu/releases/12826.html]</ref> Se conois pas l{{'}}origina d{{'}}aquela rotacion. L{{'}}ipotèsi principala es la collision amb un còrs de la talha de la Tèrra dins lei premiers temps dau Sistèma Solar.<ref>Bergstralh, Jay T.; Miner, Ellis; Matthews, Mildred (1991). Uranus. pp. 485–486.</ref> == Satellits == {{veire|Satellits d'Uranus{{!}}Satellits d{{'}}Uranus}} [[Fichièr:Uranus_new_moon_2025_JWST.png|thumb|Sistèma d{{'}}Uranus vist per lo telescòpi VLT.]] Uranus a 29 satellits naturaus coneguts dichs segon de personatges de [[William Shakespeare]] e [[Alexander Pope]].<ref>Sheppard, Scott S.; Jewitt, David; Kleyna, Jan (2006). "An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.</ref> Son devesits en tres grops. De mai, Uranus podriá tanben aver de quasi-satellits estables amb una durada de vida egala a aquela dau Sistèma Solar.<ref>P. Wiegert and K. Innanen, « The stability of quasi satellites in the outer solar system », dans The Astronomical Journal, vol. 119, no 4, 2000, p. 1978–1984.</ref> Pasmens, ges d{{'}}objècte d{{'}}aqueu tipe es estat observat. === Satellits interiors === Uranus a tretze satellits pichons amb una orbita situada a l{{'}}interior de la trajectòria de Miranda.<ref name="Showalter, Lissauer">Showalter, Mark R.; Lissauer, Jack J. (2006). "The Second Ring-Moon System of Uranus: Discovery and Dynamics". Science 311: 973–977.</ref> Totei lei satellits d{{'}}aqueu grop son liats ais anèus. Lo pus grand es dich [[Puck (luna)|Puck]] amb un diamètre egau a {{unitat|162|km}}. Aquelei satellits an un albedo fòrça feble, a l{{'}}entorn de 0,10.<ref>Karkoschka, Erich (2001). "Comprehensive Photometry of the Rings and 16 Satellites of Uranus with the Hubble Space Telescope". Icarus 151: 51–68.</ref> Son fachas d{{'}}una mescla d{{'}}aiga e de poussas sornas. De mai, lei calculs mòstran que lo sistèma dei satellits interiors es pas estable es que de collisions entre lunas son possiblas.<ref name="Showalter, Lissauer"/> Totei lei satellits semblan estacats ais anèus.<ref>Esposito, L. W. (2002). "Planetary rings" (pdf). Reports On Progress In Physics 65: 1741–1783.</ref> === Satellits principaus === [[Fichièr:Titania High-Resolution Color Composite, ISS.tif|thumb|Fotografia dau satellit [[Titània]].]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan=10|Lei cinc grands satellits d{{'}}Uranus comparats a la [[Luna]] |- ! rowspan=2|Nom ! colspan=2|Diamètre ! colspan=2|Massa ! colspan=2|[[Semiaxe major]] ! colspan=2|Periòde orbital |- ! km ! % ! kg ! % ! km ! % ! jorns ! % |- ! [[Miranda (luna)|Miranda]] |471,6 ± 1,4 |13,6 |6,59.10<sup>19</sup> |0,09 |129 390 |33,6 |1,41 |5,1 |- ![[Ariel (luna)|Ariel]] |1 157,8 ± 1,2 |33,3 |1,353.10<sup>21</sup> |1,8 |191 020 |49,7 |2,52 |9,2 |- ![[Umbriel (luna)|Umbriel]] |1 169,4 ± 5,6 |33,7 |1,172.10<sup>21</sup> |1,6 |266 300 |69,2 |4,14 |15,2 |- ![[Titània]] |1 576,8 ± 1,2 |45,3 |3,527.10<sup>21</sup> |4,8 |435 910 |113,5 |8,71 |31,8 |- ![[Oberon (luna)|Oberon]] |1 522,8 ± 5,2 |43,9 |3,014.10<sup>21</sup> |4,1 |583 520 |151 |13,46 |49,3 |} Lei cinc satellits principaus d{{'}}Uranus son [[Miranda (luna)|Miranda]], [[Ariel (luna)|Ariel]], [[Umbriel (luna)|Umbriel]], [[Titània]] e [[Oberon (luna)|Oberon]]. Pasmens, Aqueu sistèma de lunas es lo mens massís dau Sistèma Solar : la massa dei cinc grands satellits monta pas a la mitat de la massa de [[Triton (luna)|Triton]]. [[Titània]] es lo pus grand satellit amb un rai mejan egau a {{unitat|788.9|km}}. Totei lei lunas an un albedo feble, variant de 0,20 a 0,35, e son probablament fachas d{{'}}una mescla de glaç e de ròcas. Lo glaç podriá tanben tenir de percentatges importants de [[dioxid de carbòni]] e d{{'}}[[amoniac]] dins sa composicion.<ref>W.M. Grundy, « Distributions of H2O and CO2 ices on Ariel, Umbriel, Titania, and Oberon from IRTF/SpeX observations », dans Icarus, vol. 184, 2006, p. 543–555.</ref>{{,}}<ref>Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman (2006). "Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects". Icarus 185: 258–273.</ref> Ges d{{'}}atmosfèra espessa foguèt detectada. Ansin, la pression atmosferica sus Titània passa probablament pas 10-20 nPa.<ref>Widemann, Thomas; B. Sicardy, E. Lellouch (2008). "Upper Limits for a Titania{{'}}s Atmosphere and for a Large KBO{{'}}s Atmosphere From Stellar Occultations [archive]" in DPS meeting #40, #36.05. , American Astronomical Society.</ref> [[Miranda (luna)|Miranda]] podriá aver una activitat geologica anciana en causa de fòrças de marèia amb Uranus.<ref name="Tittemore, Wisdom">Tittemore, W. C.; Wisdom, J. (1990). "Tidal evolution of the Uranian satellites III. Evolution through the Miranda-Umbriel 3:1, Miranda-Ariel 5:3, and Ariel-Umbriel 2:1 mean-motion commensurabilities". Icarus (Elsevier Science) 85 (2): 394–443.</ref> D{{'}}efiech, un criovolcanisme ancian podriá explicar la preséncia d{{'}}estructuras semblablas a de volcans dau tipe ''coronae''.<ref>Pappalardo, R. T.; Reynolds, S. J., Greeley, R. (1997-06-25). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research (Elsevier Science) 102 (E6): 13,369–13,380.</ref>{{,}}<ref>Chaikin, Andrew (2001-10-16). "Birth of Uranus{{'}} Provocative Moon Still Puzzles Scientists". Space.Com.</ref> Dins aquò, totei lei satellits dau grop principau an una superficia amb una craterizacion importanta. Enfin, lei periòdes de rotacion dei satellits principaus a l{{'}}entorn d{{'}}Uranus son comprés entre 1,4 e 13,5 jorns terrèstres. Lor axe de rotacion es quasi parallèl a l{{'}}axe d{{'}}Uranus. Lei satellits an donc una enclinason fòrça similara a la planeta. Enfin, i a de resonàncias 3:1 entre [[Miranda (luna)|Miranda]] e [[Umbriel (luna)|Umbriel]] e 4:1 entre [[Ariel (luna)|Ariel]] e [[Umbriel (luna)|Umbriel]].<ref name="Tittemore, Wisdom"/>{{,}}<ref>Tittemore, W.C. (1990). "Tidal Heating of Ariel". Icarus 87: 110–139.</ref> === Satellits irregulars === En 2005, Uranus aviá nòu satellits dichs irregulars a l{{'}}exterior de l{{'}}orbita d{{'}}[[Oberon (luna)|Oberon]]. Son d{{'}}objèctes probablament capturats per la gravitat de la planeta gaire de temps après sa formacion.<ref name="Sheppard, Jewitt, Kleyna"/> Lor talha varia de 18 a {{unitat|150|km}} per [[Sícorax (luna)|Sícorax]], lo pus important. La màger part d{{'}}aquelei satellits an una trajectòria retrograda. Ges de satellit irregular a una enclinason compresa entre 60 e 140° car l{{'}}estabilitat dins aquela region es limitada, e la durada de vida d{{'}}un satellit d{{'}}aqueu tipe es estimada a environ 10 milions d{{'}}annadas.<ref name="Sheppard, Jewitt, Kleyna">Sheppard, Scott S.; Jewitt, David and Kleyna, Jan (2005). "An ultradeep survey for irregular satellites of Uranus: Limits to completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.</ref> == Observacion == Entre [[1995]] e [[2006]], la magnitud d{{'}}Uranus èra situada entre +5,6 e +5,9 amb un diamètre angular entre 3,4 e 3,7 segondas d{{'}}arc.<ref name="Espenak 2005">Espenak, Fred (2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006". NASA. [https://web.archive.org/web/20070626153349/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html]</ref> Èra donc un objècte dificilament visible a l{{'}}[[uèlh]] mai observable durant una nuech sorna.<ref name="Espenak 2005"/> En revenge, vèn una buta facila per un pòrtavista, e mai en vila. Amb un telescòpi amator d{{'}}un diamètre de 150 a {{unitat|230|mm}}, la planeta apareis coma un disc blau. Enfin, un telescòpi de {{unitat|250|mm}} de diamètre, o pus grand, pòu mostrar de bendas de nívols o certanei dei grands satellits coma [[Titània (luna)|Titània]] o [[Oberon (luna)|Oberon]].<ref>Nowak, Gary T. (2006). "Uranus: the Threshold Planet of 2006". [https://web.archive.org/web/20120208105331/http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html]</ref> == Descubèrta, recèrca e exploracion == === Descubèrta === [[Fichièr:William Herschel01.jpg|thumb|upright|William Herschel ([[1738]]-[[1822]]).]] Uranus foguèt observada per divèrseis astronòms avans sa descubèrta oficiala. D{{'}}efiech, lo premier que notèt sa posicion foguèt [[John Flamsteed]] ([[1646]]-[[1719]]) en [[1690]] sota lo nom 34 Tauri.<ref>John Flamsteed, Historia coelestis Britannica, 1712</ref> Lo Francés [[Pierre Lemonnier]] ([[1715]]-[[1799]]) la veguèt tanben dotze còps entre [[1750]] e [[1769]].<ref>Iain Nicholson, Patrick Moore, ''L{{'}}Univers'', Edicions dau Club France Loisirs (1990), p. 14.</ref> En [[1781]], William Herschel foguèt donc lo premier astronòm que comprenguèt qu{{'}}Uranus èra pas una estela. Pasmens, pensèt premier que vesiá una [[cometa]].<ref>William Herschel; Watson, Dr. (1781). "Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 71: 492–501.</ref>{{,}}<ref>Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23.</ref>{{,}}<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30.</ref> Pasmens, de dobtes apareguèron e leis astronòms rus [[Anders Johan Lexell]] e alemand [[Johann Elert Bode]] calculèron l{{'}}orbita de l{{'}}objècte descubèrt per Herschel.<ref>A. J. Lexell (1783). "Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus". Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae (1): 303–329.</ref>{{,}}<ref>Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781.</ref> Lei resultats mostrèron la preséncia d{{'}}una orbita quasi circulara e concluguèron que se tractava d{{'}}una planeta. Lo fach foguèt finalament confiermat en [[1783]] per Herschel au president de la Royal Society.<ref>Dreyer, J. L. E., (1912). The Scientific Papers of Sir William Herschel. 1. Royal Society and Royal Astronomical Society. p. 100.</ref> === Nom === En onor dau rèi d{{'}}Anglatèrra Jòrdi III (en anglés ''George III''), Herschel vouguèt nomar la planeta ''Georgium Sidus'' (''Estela de Jòrdi'') mai lo nom èra pas veritablament popular en [[Euròpa]]. L{{'}}astronòm [[Jérôme Lalande]] prepausèt l{{'}}apelacion ''Herschel'' e lo Suedés [[Erik Prosperin]] lo nom ''Neptun'' per celebrar lei victòrias de la flòta britanica durant la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units|Guèrra d{{'}}Independéncia deis Estats Units]].<ref>Francisca Herschel (1917). "The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus". The Observatory.</ref> Enfin, Bode prepausèt ''Uranus'' qu{{'}}es lo paire de Saturne dins la mitologia grèga. Aqueu nom venguèt pauc a pauc lo pus espandit e s{{'}}impausèt definitivament vèrs [[1850]] quand l{{'}}[[HM Nautical Almanac Office]] renoncièt a l{{'}}apelacion d'''Herschell''. === Recèrca amb lei telescòpis terrèstres === [[Fichièr:Uranus Dark spot.jpg|thumb|right|Premiera taca sorna d{{'}}Uranus observada per lo [[telescòpi espaciau Hubble]].]] Avans lo passatge de la sonda ''Voyager 2'', lei conoissenças sus Uranus èran limitadas.<ref>Michel Marcelin, ''L{{'}}Astronomie'', Edicions Compagnie Internationale du Livre (1988), p. 70.</ref> A l{{'}}ora d{{'}}ara, l{{'}}exploracion d{{'}}Uranus amb de telescòpis necessita generalament l{{'}}utilizacion dei [[Telescòpi espaciau Hubble|telescòpis Hubble]] o Keck que pòu observar la planeta dempuei la Tèrra. Aqueleis observacions mostrèron la preséncia de fenomèns climatics coma de tacas blavas similaras a Neptun en [[2006]]. Descurbiguèron tanben dos anèus e dotze satellits naturaus suplementaris. === Exploracion amb de missions espacialas === La mission espaciala estatsunidenca ''Voyager 2'' es la soleta sonda que foguèt mandada dins lo sistèma d{{'}}Uranus en [[1986]]. Descurbiguèt dètz satellits naturaus suplementaris e la forma asimetrica dau camp magnetic. Estudièt tanben la composicion dei cinc grands satellits e realizèt de fotografias detalhadas de [[Miranda (luna)|Miranda]]. Enfin, la sonda observèt l{{'}}atmosfèra d{{'}}Uranus. == Cultura == ''Uranus'' es lo nom latinizat dau dieu grèc ''Ouranós'' (Οὐρανός) representant lo cèu. Foguèt lo paire dei Titans e foguèt reversat per son fiu [[Crònos]]. L{{'}}[[urani]], descubèrt en [[1789]] per lo quimista alemand [[Martin Heinrich Klaproth]], foguèt nomat en onor dau nom prepausat per la novèla planeta per [[Johann Elert Bode]].<ref>James Finch (2006). "The Straight Scoop on Uranium". allchemicals.info: The online chemical resource. [https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.allchemicals.info/articles/Uranium.php]</ref> En [[1943]], lei [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Sovietics]] nomèron tanben lor còntraofensiva a l{{'}}entorn de [[Batalha de Stalingrad|Stalingrad]] ''Operacion Uranus''. == Nòtas == {{referéncias|grop=Nòta}} == Referéncias == {{referéncias|colomnas = 2}} {{SistèmaSolar}} {{Portal astronomia}} {{1000 fondamentals}} {{Article de qualitat}} [[Categoria:Uranus|*]] [[Categoria:Planeta del Sistèma Solar]] [[Categoria:Planeta]] 5krnts92vdm7gk4a7r5l63kdo8aup3h 0 50952 2503094 2500459 2026-06-19T06:18:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503094 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = Bombing in Vietnam.jpg |legenda = Bombardament aerian estatsunidenc en [[1966]]. |data = [[1959]] - 30 d'abriu de [[1975]]. |luòc = Indochina, principalament Vietnam. |casus = Insurreccion comunista de Vietcong. |eissida = Victòria de Vietnam dau Nord e reunificacion de Vietnam. |comandant1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyễn Văn Thiệu]]<br /> [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Lam Quang Thi]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Cao Ky]]<br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Dinh Diem|Ngô Đình Diệm]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Quang Truong]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwight D. Eisenhower]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John F. Kennedy]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert McNamara]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Westmoreland]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Creighton Abrams]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Weyand]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmo Zumwalt]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Paul Vann]]<br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robin Olds]]<br />[[Fichièr:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Park Chung Hee]]<br />[[Fichièr:Flag of Thailand.svg|border|20px]] [[Thanom Kittikachorn]]<br /> |combatents1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]][[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Corèa del Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailàndia]] <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nòva Zelanda]] <br /> |combatents2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] <br /> [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] Vietcong |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] {{formatnum:224000}} tuats e {{formatnum:1170000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC">''Casualties - US vs NVA/VC'', [http://www.rjsmith.com/kia_tbl.html]</ref> <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] {{formatnum:49700}} tuats e {{formatnum:304700}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] {{formatnum:4400}} tuats e {{formatnum:17000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] 475 tuats e {{formatnum:2940}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] 351 tuats e {{formatnum:1358}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] 55 tuats e 212 bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> |comandant2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Ho Chi Minh|Hồ Chí Minh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Lê Duẩn]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Chinh|Trường Chinh]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Chi Thanh|Nguyễn Chí Thanh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Võ Nguyên Giáp]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Phạm Hùng]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Văn Tiến Dũng]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Trần Văn Trà]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Lê Đức Thọ]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Đồng Sỹ Nguyên]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Duc Anh|Lê Đức Anh]]<br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]][[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Tran Do]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Van Toan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Trong Tan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Hoang Minh Thao]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Minh Chau]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Tran The Mon]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Chu Phong Doi]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Muc]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]] [[Vo Minh Triet]]<br /> |fòrças2 = |pèrdas2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] {{formatnum:1100000}} combatents tuats e {{formatnum:600000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> 2 milions de civils tuats <br /> [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|20px]] 16 tuats <ref>Dunnigan, James & Nofi, ''Albert: Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know''. St. Martin's Press, 2000, p. 284.</ref> <br /> |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = [[Batalha d'Ap Bac|Ap Bac]] — [[Incidents dau Gof dau Tonkin|Gof dau Tonkin]] — [[Batalha de Binh Gia|Binh Gia]] — [[Batalha de Ba Gia|Ba Gia]] — [[Batalha de Dong Xoai|Dong Xoai]] — [[Batalha d'la Drang|Ia Drang]] — [[Batalha de Khe Sanh|Khe Sanh]] — [[Batalha de Dak To|Dak To]] — [[Ofensiva dau Tet|Tet]] '''('''[[Batalha de Kham Duc|Kham Duc]] — [[Batalha de Hue|Hue]] — [[Batalha de Saigon (1968)|Saigon (1968)]]''')''' — [[Ofensiva Nguyên Huế (1972)]] — [[Batalha de Hue (1975)|Hue (1975)]] — [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]] — [[Batalha de Saigon (1975)|Saigon (1975)]] |nòtas = }} La '''Guèrra de Vietnam''', tanben sonada '''Segonda Guèrra d'[[Indochina]]''', foguèt un [[Guèrra|conflicte armat]] de la [[Guèrra Freja]] que se debanèt en Indochina de [[1959]] a [[1975]], principalament entre [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] comunista e una aliança gropant [[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] e [[Estats Units d'America]]. De son costat, Vietnam dau Nòrd foguèt massivament ajudat per lo camp comunista dirigit per l' [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]. Aquela guèrra marquèt fòrtament la societat estatsunidenca, especialament après lo mandadís de conscrits au frònt. De manifestacions e un movement fòrça important còntra la guèrra se desvolopèron entraïnant lo retirament dei fòrças estatsunidencas en [[1973]] puei l'afondrament de Vietnam dau Sud, la victòria comunista e l'unificacion de Vietnam en [[1975]]. Pasmens, lei bombardaments e lei dispersions de produchs quimics realizats per leis Estatsunidencs pendent la guèrra devastèron lo país causant de degalhs a lòng tèrme. De mai, ambé 3,5 milions de mòrts, la Guèrra de Vietnam fa partida dei conflictes pus murtriers dempuèi la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]]. == Lei causas e lo començament de la guèrra == === Lo retirament francés === [[Fichièr:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|250 px|right|... Rescòntre entre lei presidents [[Ngo Dinh Diem]] e [[Dwight D. Eisenhower]].]] En [[1956]], après la signatura deis acòrds de [[Genèva]] lo 20 de julhet de [[1954]], [[França]] se deguèt retirar d'[[Indochina]] après un sègle de preséncia e l'independéncia de [[Vietnam]] foguèt reconeguda. Pasmens, ambé lo sostèn deis Estats Units, la particion dau país de lòng dau 17{{e}} [[parallèl]] venguèt permanenta e dos Vietnam se formèron. Au sud, la Republica de Vietnam foguèt dirigida per [[Ngo Dinh Diem]]. Refusèt l'organizacion deis eleccions previstas per leis acòrds de patz e creèt un regim dictatoriau sostengut per leis Estatsunidencs. Au nòrd, lei caps de la Republica Democratica de Vietnam organizèron un estat comunista ajudat per lo blòt comunista, especialament [[China]] e [[Union Sovietica]]. === Lo desvolopament de l'insurreccion comunista === [[Fichièr:USS Maddox (DD-731) underway at sea, circa the early 1960s (NH 97900).jpg|thumb|left|Lo naviri de guèrra estatsunidenc USS Madoxx implicat dins l'incident dau gof de Tonkin en aost de [[1964]].]] La particion e la dictatura de [[Ngo Dinh Diem]] entraïnèt rapidament la formacion d'una guerrilha comunista. D'efèct, la politica de Diem, catolic fervorós, ordonèt divèrsei reformas inspiradas per sei valors mentre que la societat de Vietnam dau Sud èra prefondament [[Bodisme|bodista]]. Per exemple, lo jòc, qu'èra una tradicion fòrça ancorada, foguèt enebit. Ansin, tre la fin de 1955, de maquís se formèron tornarmai dins lo sud dau país. En [[1957]], lei premiers combats aguèron luòc dins lei regions centralas. Puei, en [[1958]], la presa d'un milier d'armas per la guerrilha novèla permetèt l'armament dei premiereis unitats. Aqueu movement foguèt tanben ajudat per la preséncia au sud de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:15000}} quadres comunistas de l'insurreccion anciana còntra lei Francés. En decembre de [[1960]], l'insurreccion s'organizèt ambé la creaccion d'un Frònt Nacional de Liberacion (FNL o Vietcong) dirigit per Vietnam dau Nòrd. L'armada de Vietnam dau Sud, entraïnada per luchar dins un conflicte classic dau Guèrra de Corèa foguèt pas capabla d'arrestar lo desvolopament dei maquís. Ansin, en [[1961]], lo president estatsunidenc Kennedy mandèt de conselhiers militars per ajudar lei soudats dau sud. Aquelei conselhiers seràn {{formatnum:16000}} en [[1963]]<ref name="Kaspi p.518"/>. En mai d'aquò, Kennedy permetèt d'operacions d'inflitracions e de sabotatges còntra Vietnam dau Nòrd<ref name="Kaspi p.518">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Enfin, Diem, jujtat pas capables de faciar l'insurreccion, foguèt assassinat per un còp d'estat dei generaus de son armada ambé la complicitat de la CIA<ref name="Kaspi p.518"/>. Pasmens, la situacion se melhorèt pas. Lo successor de Kennedy, Lyndon B. Johnson, aprofichèt donc una tièra d'incidents navaus mau esclarzits dins lo gof de Tonkin lei 2 e 4 d'aost de 1964 per implicar mai leis Estats Units dins la guèrra. Ansin, lo 7 d'aost de 1964,lo Congrès votèt una resolucion que donèt au president la possibilitat d'utilizar la fòrça armada per luchar còntra leis « aggressions comunistas ». == L'intervencion estatsunidenca == === L'escalada de la guèrra === [[Fichièr:Checking house during patrol.jpg|thumb|left|Soudats estatsunidencs en cèrca de combatents comunistas dins un vilatge.]] [[File:Guèrra de Vietnam (1965).png|thumb|Esquèma de la Guèrra de Vietnam en 1965.]] [[Fichièr:HoChiMinhTrial001.jpg|thumb|left|Portaires sus la pista Ho Chi Minh.]] En març de 1965, lo govèrn estatsunidenc decidiguèt d'intervenir dirèctament au Vietnam dau Sud amb un contingent de {{formatnum:135000}} òmes au començament de l'annada que seriá portat a {{formatnum:536000}} en [[1968]]. Divèrsei basas aerianas foguèron installadas. De mai, leis effectius dei fòrças dau Sud se montèron a quasi {{formatnum:900000}} combatents. L'objectiu deis Estats Units èra d'impausar de negociacions ai Comunistas<ref name="Kaspi p.522">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Ansin, esitèron pas d'estendre lo conflicte. Dins lo cèu, l'armada estatsunidenca mandèron donc uneis ofensivas e campanha de bombardaments còntra la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. En tres annadas, 3 milions de tonas de bombas foguèron largadas au nòrd dau 17{{e}} parrallèl, dins lei zonas pròchas dau parrallèl e au sud<ref name="Kaspi p.522"/>. Enterin, leis avions larguèron tanben de quantitats fòrça importantas d'erbicids, coma l'agent arange, per eliminar la jungla, protegir lei basas estatsunidencas e limitar lei movements de la guerrilha<ref name="Kaspi p.522"/>. Après la guèrra, d'efècts cancerigèns foguèron descubèrt dins la màger part d'aquelei produchs erbicids<ref name="Kaspi p.522"/>. En mai d'aquò, lei tropas terrèstras assaièron d'escagassar lei fòrças comunistas en practicant una guèrra de gausidura. Per exemple, un grop de soudats es mandat per elicoptèr dins una zona per esperar un contacte ambé l'enemic, temptar d'infligir de pèrdas e repartir<ref name="Kaspi p.523">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Unis de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. D'estatisticas foguèron demandadas per lo comandament per mesurar lo dinamisme e l'eficacitat deis unitats. Aquò entraïnèt la comunicacion d'informacions faussas, especialament a prepaus dau nombre de mòrts dins lei rengs dau Vietcong. En fàcia, Vietnam dau Nòrd foguèt picat fortàment lei bombardaments estatsunidencs. Pasmens, lo país èra gaire industrializat e leis Estatsunidencs ausèron pas atacar lo pòrt d'[[Haiphong]] onte lei naviris sovietics desbarcavan d'avitalhaments. De mai, fins au chismo entre Union Sovietica e China, poguèt tanben se fissar de l'ajuda chinesa. Enfin, lei combatents comunistas èran ja entraïnats acostumats a la guèrra en causa de lor participacion a la lucha còntra lei Japonés e Francés dempuèi la mitat deis annadas 1940. Pauc a pauc, capitèron d'obtenir e d'utilizar un armament pus recent. La guerrilha foguèt egalament ben avitalhada gràcias ai pistas Ho Chi Minh traçadas de lòng de la frontiera entre [[Cambòtja]] e Vietnam. Lei bombardaments estatsunidencs poguèron pas empachar l'utilizacion d'aquelei pistas. Ansin, de combats importants aguèron luòc au Vietnam dau Sud vèrs Da Nang en [[1965]], a Pleiku totjorn en [[1965]], a Quang Tri en [[1966]] e [[1967]] e a l'entorn de la basa de Khe Sanh en [[1967]] e [[1968]]<ref name="Kaspi p.523"/>. === L'ofensiva dau Tet === [[Fichièr:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|right|Soudats de l'armada de Vietnam dau Sud defendent Saigon durant l'ofensiva dau Tet.]] Lo 30 de genier de 1968, lo camp comunista mandèron una tièra d'atacas ambé {{formatnum:70000}} a {{formatnum:80000}} combatents, dicha ofensiva dau Tet, en direccion de 105 vilas de Vietnam dau Sud. Pasmens, lo solevament generau esperat per assegurar lo succès de l'ofensiva aguèt pas luòc. De mai, maugrat un efèct de sospressa, lei fòrças estatsunidencas e dau govèrn de Saigon capitèron de rebutar la màger part deis assauts fòrça rapidament, generalament en dos o tres jorns solament. De combats pus malaisats per leis autoritats de Saigon se debanèron a Kontum, Ban Me Thuot, Phan Thiet, Can Tho, et Ben Tre mai la situacion foguèt restablida a la perfin. Lei succès principaus de l'ofensiva foguèron Saigon onte la batalha durarà fins au 7 de març dins certanei borgadas e Hue ont una partida de la ciutat anciana foguèt presa e tenguda durant 28 jorns. L'ofensiva dau Tet foguèt donc una revirada militara importanta per la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. Pasmens, la reaccion de la societat estatsunidenca transformèt la revirada dei combats en succès politic decisiu. D'efèct, aquela ofensiva demostrèt la capacitat de Vietnam dau Nòrd e de Vietcong de contuniar la guèrra mentre que la propaganda estatsunidenca anonciava son afondrament venent dempuei [[1964]]. De mai, leis Estats Units comprenguèron que lor armada èra encalada au Vietnam. Ansin, a partir de [[1968]], l'oposicion a la guèrra aumentèt pauc a pauc entre leis Estatsunidencs. === La revirada e lo retirament estatsunidencs === [[Fichièr:A female demonstrator offers a flower to military police on guard at the Pentagon during an anti-Vietnam demonstration. Arlington, Virginia, USA.jpg|thumb|right|Imatge d'una manifestacion còntra la guèrra ais Estats Units en [[1967]].]] [[Fichièr:Vietnam peace agreement signing.jpg|thumb|right|Signatura deis acòrds de París en [[1973]] marcant lo retirament deis Estats Units.]] En [[1965]], l'oposicion estatsunidenca còntra la guèrra capitèt una tièra de manifestacions reünissent {{formatnum:70000}} personas dins 60 vilas<ref name="Kaspi p. 526">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. Puei, dins leis annadas 1965-1968, leis inegalitats dau servici militar, leis atrocitats de la guèrra e leis imatges dei mèdias demeniguèron lo sostèn per la guèrra dins la societat estatsunidenca. Per exemple, lei soudats negres formavan 31% deis unitats de combat mentre que lor populacion se montava solament a 11% deis Estatsunidencs. D'autra part, lei mèdias mostrèron d'imatges de soudats mòrts o l'execucion somària d'un presonier comunista per un cap de la policia de Saigon durant l'ofensiva dau Tet. Aquela ofensiva foguèt l'element entraïnant lo desvolopament d'un movement poderós còntra lo conflicte. La guèrra dau Vietnam venguèt donc un enjòc fòrça important au nivèu politic. A partir de [[1966]], lo Senat puei lo Congrès acomencèron d'enquistar a prepaus de la guèrra e d'encoratjar lo president a la moderacion. En [[1968]], en causa de la contestacion, Johnson deguèt renonciar de se presentar tornarmai ais eleccions presidencialas. Anoncièt tanben la fin dei bombardaments au Vietnam dau Nòrd e lo començament de negociacions a París ambé lei Comunistas. Pasmens, aqueleis iniciativas permetèron pas ai Democrats de ganhar tornarmai leis eleccions de [[1968]] e lo Republican [[Richard Nixon]] foguèt elegit. Nixon decidiguèt de retirar lei soudats estatsunidencs de Vietnam e d'equipar l'armada dau Sud per contuniar la guèrra e rebutar lei Comunistas. Aquela politica foguèt dicha vietnamizacion. Foguèt marcada per una aumentacion deis ajudas per lo govèrn dau Sud e sei tropas, una diminucion dau nombre de soudats e una continuacion deis ofensivas aerianas per mantenir la pression sus lei Comunistas. Ansin, lei fòrças armadas dau Sud recebèron un milion de fusils, {{formatnum:2000}} canons, de naviris, d'avions e de veïculs. De mai, leis ajudas financièras se montèron de 4,4 miliards de dolars entre [[1966]] e [[1968]] a 9,6 miliards entre [[1969]] e [[1972]]. Enterin, l'armada estatsunidenca retirèt seis òmes, especialament seis unitats terrèstras. Lor nombre evolucionèt de {{formatnum:536000}} en [[1968]] a {{formatnum:156000}} en [[1971]]. Pasmens, per constrénher lei Comunistas de negociar e obtenir la fin de la guèrra, leis Estatsunidencs limitèron pas lor estrategia au retirament de sei soudats e a l'aumentacion deis ajudas a seis aliats. Ansin, l'aviacion mandèron tornarmai de campanhas de bombardaments importants còntra Vietnam, còntra lei pistas d'avitalhament au [[Cambòtja]] e còntra lei pòrts dau Nòrd que foguèron minats. Aperaquí 4,3 milions de bombas foguèron largadas durant la presidéncia Nixon còntra 3 pendent l'èra Johnson. Aqueu sostèn aerian permetèt a l'armada de Saigon de rebutar una tièra novèla d'ofensivas massissas dau Nòrd entre març e octòbre de [[1972]]. Lei Comunistas perdèron {{formatnum:100000}} òmes e deguèron acceptar un acòrd ambé leis Estats Units e lo Vietnam dau Sud. Aquel acòrd foguèt lo tractat de París signat lo 27 de genier de [[1973]]. Leis Estats Units deguèron retirar sei tropas en 60 jorns e lo Vietnam dau Nòrd liberar sei presoniers. La preséncia de soudats dau Nòrd au Sud foguèt tanben reconeguda. == Fin de la guèrra == [[Fichièr:Saigon T-54.jpg|thumb|right|Intrada d'un carri de combat dau Nòrd dins lei jardins dau palais presidenciau de Saigon.]] [[Fichièr:Saigon-hubert-van-es.jpg|thumb|right|Evacuacion de Saigon per de membres de la CIA en [[1975]].]] Se leis acòrds de París permetèron lo retirament estatsunidenc, l'alta-au-fuòc foguèt gaire respectada entre lei combatents dei dos Vietnam e de renfòrç foguèron mandats au Sud per lo Nòrd. Lo Sud, en revenge, aguèt de problèmas importants en causa de la corrupcion fòrça auta de seis autoritats, de la diminucion de l'ajuda de Washington e de difficultats de Nixon fàcia a l'escàndol de Watergate. Ansin, empachant per aqueu afaire, lo president estatsunidenca mandèt mens d'ajudas au govèrn dau Sud per contuniar la guèrra. En decembre de [[1974]], lei tropas comunistas ataquèron e prenguèron Phuoc Binh dempuei [[Cambòtja]] a 160 quilomètres de Saigon que sei aliats se limitèron ai protestacions diplomaticas. Lo president dau Sud, Nguyễn Văn Thiệu, decidiguèt de despartir sei fòrças per limitar leis infiltracions d'aqueu tipe per lei pistas Ho Chi Minh. En març de 1975, lo Nòrd poguèt donc mandar d'ofensivas novèlas concentradas sus certanei ponchs. Lo Sud, que sei tropas èran pas concentradas, mau capitèt de replicar. Lo Nòrd ataquèt lo centre de Vietnam dau Sud e capitèt de prendre Buôn Ma Thuột puei lei platèus centraus dau país. Après aquelei desfachas, l'armada dau Sud perdèt sa coesion e sa combativitat, ja entamenada per la duracion de la guèrra e la baissa deis ajudas estatsunidencas. Lei vilas principalas dau Sud foguèron donc presas d'un biais aisat, quasi sensa combats, per lei soudats dau Nòrd e de Vietcong : Hue lo 25 de març e Da Nang lo 2 d'abriu. Entre lo 9 e lo 21 d'abriu, la vila de [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]], darriera posicion defenduda per l'armada dau Sud, foguèt presa per lei Comunistas que poguèron adonc enceuclar Saigon. La capitala deguèt capitular lo 30 d'abriu après una batalha corta entraïnant la fin de la guèrra e la reünificacion de Vietnam. == Consequéncias de la guèrra == === Consequéncias politicas === La consequéncia principala de la guèrra foguèt la reünificacion de Vietnam devesits après la fin de la [[guèrra d'Indochina]] ([[1946]]-[[1954]]). Foguèt tanben una victòria dau camp comunista au nivèu de la [[Guèrra Freja]] acomençada dempuei la fin deis annadas 1940 entre Estats Units e Union Sovietica. En [[1975]], lei Comunistas capitèron de prendre lo poder en [[Laos]] e en [[Cambòtja]]. Pasmens, la division dau camp comunista entre China e Union Sovietica entraïnèt d'autrei guèrras dins la region. Ansin, en 1978, una guèrra començèt entre Cambòtja e Vietnam. S'acabèt per l'ocupacion de Cambòtja e una guèrra civila lònga. China assaièt de replicar en [[1979]] atacant la frontiera nòrd de Vietnam durant un mes avans de se retirar. === Pèrdas umanas === En causa de mejans utilizats durant la guèrra (bombardaments massius, produchs quimics...), lo nombre totau de pèrdas es malaisat d'estimar. Durant la guèrra, lei pèrdas de Vietnam foguèron de {{formatnum:255000}} militars e {{formatnum:430000}} civils tuats per lo Sud e de 1,5 milions de mòrts per lo Nòrd. Lo bilan anonciat per lo govèrn d'Hanoi lo 3 d'abriu de [[1995]] foguèt d'un milion de combatents e quatre milions de civils tuats. Pasmens, en despiech de son importància, aquelei chifras foguèron gaire contestats. Lei pèrdas deis Estats Units foguèron egalas a {{formatnum:58217}} soudats tuats e {{formatnum:303635}} bleçats. {{formatnum:8744000}} militars estatsunidencs particpèron a la guèrra. De mai, leis autreis aliats de Washington que participèron au conflicte perdèron aperaquí {{formatnum:5000}} òmes. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * Hall, Simon, “Scholarly Battles over the Vietnam War,” ''Historical Journal'' 52 (Sept. 2009), 813–29. * Henri Froment-Meurice, ''Journal d'Asie'', L'Harmattan, Paris, 2005, {{ISBN|2-7475-8270-1}} [https://web.archive.org/web/20210410211637/http://www.geopolitis.net/geopol/geo/article/arti11523497004443E1C5B145B5FA65.html Extraits sur Géopolitis] * [[Hannah Arendt]], ''Du mensonge à la violence'' "Du mensonge en politique : réflexions sur les documents du Pentagone", Calmann-Levy, Paris, 2003 * Jacques Portes, ''Les Américains et la guerre du Vietnam'', Éditions Complexe, Paris, 1999, {{ISBN|2-87027-471-8}} * Jacques Danois, ''Frères dans la rizière'', Fayard, 1998, {{ISBN|2-213-60109-7}} * [[Robert McNamara]], ''Avec le recul'', Seuil, 1998, {{ISBN|2-02-025917-6}} * Philippe Franchini, ''Les guerres d'Indochine'', Pygmalion, Paris, 1997, {{ISBN| 2857042671}} * Gilles Férier, ''Les trois guerres d'Indochine'', Presses Universitaires de Lyon, 1994, {{ISBN|2-7297-0483-3}} * Michaël Flaks, "Chroniques de la Route Mandarine" préface de Jean Ziegler, Éditions de Magrie,1994,{{ISBN|2-909434-44-3}} * Jean-Claude Guillebaud / Raymond Depardon, ''La colline des Anges'', Seuil, 1993, {{ISBN|2-02-019828-2}} * Truong Nhu Tang, ''Mémoires d'un Vietcong'', Flammarion, 1992, {{ISBN|2-08-064803-9}} * [[Olivier Todd]], ''Cruel avril'', Robert Laffont, 1987, {{ISBN|2-221-04852-0}} * Stanley Karnow, ''Vietnam'', 1983, {{ISBN|2-7242-2475-2}} * [[Michael Herr]], ''Putain de mort'', Albin Michel, 1980 * Jacques Suant, ''Vietnam 45-72'', Arthaud, 1972 * Philip Jones Griffiths, ''Vietnam Inc.'', 1971, {{ISBN|0-7148-9309-9}} * [[Norman Mailer]], ''Les Armées de la nuit'', 1969, {{ISBN|2-246-13962-7}} * Jean Cazemajou, Jean-Michel Lacroix (sous la direction de), ''La guerre du Vietnam et l'opinion publique américaine 1961-1973'', Presses de la Sorbonne nouvelle, 1991. * Laurent Cesari, ''L'Indochine en guerres, 1945-1993'', Belin, 2000. * Christopher Gosha, Maurice Vaïsse, ''La guerre du Vietnam et l'Europe 1963-1973'', Bruylant, 2003. * Mangold Tom, Penycate John "Les tunnels de Cu Chi" Albin Michel 1986 * Vital Ferry, ''Les ailes du dragon tome 2: Aviation civile en Indochine (1955-1975)'', le trait d'union {{numéro}}168, 1996. * Neil Sheehan, ''L'innocence perdue. Un Américain au Vietnam'', Seuil, 1990, {{ISBN|2-02-012189-1}} * [[Noam Chomsky]], ''La fabrication du consentement'', Agone, 1988, 2002. * Carter, Jimmy. ''[http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm By The President Of The United States Of America, A Proclamation Granting Pardon For Violations Of The Selective Service Act], 4 August 1964 To 28 March 1973'' (21 January 1977) * Central Intelligence Agency. "[https://web.archive.org/web/20101229000748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#history Laos]", ''CIA World Factbook'' * Kolko, Gabriel [https://web.archive.org/web/20071012020407/http://counterpunch.org/kolko04292005.html The End of the Vietnam War, 30 Years Later] * Eisenhower, Dwight D. ''Mandate for Change.'' (1963) a presidential political memoir * Ho, Chi Minh. "Vietnam Declaration of Independence", ''Selected Works.'' (1960–1962) selected writings * LeMay, General Curtis E. and Kantor, MacKinlay. ''Mission with LeMay'' (1965) autobiography of controversial former Chief of Staff of the United States Air Force * Kissinger, United States Secretary of State Henry A. [https://web.archive.org/web/20070609093415/http://www.ford.utexas.edu/library/exhibits/vietnam/750512a.htm "Lessons on Vietnam", (1975) secret memoranda to U.S. President Ford] * Kim A. O'Connell, ed. ''Primary Source Accounts of the Vietnam War'' (2006) * McCain, John. ''[[Faith of My Fathers: A Family Memoir]]'' (1999) *Marshall, Kathryn. ''In the Combat Zone: An Oral History of American Women in Vietnam, 1966–1975'' (1987) * [[John Bartlow Martin|Martin, John Bartlow]]. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' (1964) oral history for the John F. Kennedy Library, tape V, reel 1. * Myers, Thomas. ''Walking Point: American Narratives of Vietnam'' (1988) * ''Public Papers of the Presidents, 1965'' (1966) official documents of U.S. presidents. * Schlesinger, Arthur M. Jr. ''Robert Kennedy and His Times.'' (1978) a first-hand account of the Kennedy administration by one of his principal advisors * Sinhanouk, Prince Norodom. "Cambodia Neutral: The Dictates of Necessity." ''Foreign Affairs.'' (1958) describes the geopolitical situation of Cambodia * Tang, Truong Nhu. ''A Vietcong Memoir'' (1985), revealing account by senior NLF official * Terry, Wallace, ed. ''Bloods: An Oral History of the Vietnam War by Black Veterans'' (1984) * {{Cite book|ref=harv| last =Truong|first= Như Tảng; David Chanoff, Van Toai Doan| authorlink = Trương Như Tạng| title = A Vietcong memoir|edition=1985|year=1985| publisher = [[Harcourt Brace Jovanovich]]| isbn= 9780151936366}}<small>- Total pages: 350 </small> * The landmark series Vietnam: A Television History, first broadcast in 1983, is a special presentation of the award-winning PBS history series, American Experience. * ''The Pentagon Papers'' (Gravel ed. 5 vol 1971); combination of narrative and secret documents compiled by Pentagon. [https://web.archive.org/web/20180818075800/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent1.html excerpts] * U.S. Department of State. ''Foreign Relations of the United States'' (multivolume collection of official secret documents) [https://web.archive.org/web/20111022140740/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_i/index.html vol 1: 1964]; [https://archive.is/20121214072617/www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 2: 1965]; [https://archive.is/20121214072617/www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 3: 1965]; [https://web.archive.org/web/20111022140748/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_iv/index.html vol 4: 1966]; * U.S. Department of Defense and the House Committee on Armed Services. ''U.S.-Vietnam Relations, 1945–1967.'' Washington, D.C. Department of Defense and the House Committee on Armed Services, 1971, 12 volumes. * Vann, John Paul [https://web.archive.org/web/20110429011907/http://www.answers.com/topix/john-paul-vann-44k ''Quotes from Answers.com''] Lt. Colonel, U.S. Army, DFC, DSC, advisor to the ARVN 7th Division, early critic of the conduct of the war. * Anderson, David L. ''Columbia Guide to the Vietnam War'' (2004). * Baker, Kevin. "Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth", ''Harper's Magazine'' (June 2006) {{cite web|url = http://www.harpers.org/archive/2006/06/0081080 |title = Stabbed in the back! The past and future of a right-wing myth (Harper's Magazine) |accessdate = 11 June 2008}} * Angio, Joe. ''Nixon a Presidency Revealed'' (2007) The History Channel television documentary * Berman, Larry. ''Lyndon Johnson's War: The Road to Stalemate'' (1991). * Blaufarb, Douglas. ''The Counterinsurgency Era'' (1977) a history of the Kennedy Administration's involvement in South Vietnam. * Brigham, Robert K. ''Battlefield Vietnam: A Brief History'' a PBS interactive website * {{Cite book|last=Brocheux|first=Pierre |title=Ho Chi Minh: a biography|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850629|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=fJtqjYiVbUAC&pg=PA198 198]|ref=harv}} * Buckley, Kevin. [http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html "Pacification’s Deadly Price"], ''Newsweek'', 19 June 1972. <!--accessed 7, 5 August 2008--> * Buzzanco, Bob. "25 Years After End of Vietnam War: Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam", ''The Baltimore Sun'' (17 April 2000) {{cite web|url = http://www.commondreams.org/views/041700-106.htm |title = 25 Years After End Of Vietnam War Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam |accessdate =11 June 2008}} * Church, Peter ed. ''A Short History of South-East Asia'' (2006). * Cooper, Chester L. ''The Lost Crusade: America in Vietnam'' (1970) a Washington insider's memoir of events. * {{Cite book|ref=harv|last=Courtwright|first=David T.| title = Sky as frontier: adventure, aviation, and empire|edition=2005|year=2005| publisher = [[Texas A&M University Press]]| isbn= 1585444197}} * Demma, Vincent H. "The U.S. Army in Vietnam." ''American Military History'' (1989) the official history of the United States Army. Available [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt online] * {{cite book |last=Dennis |first=Peter |coauthors=et al |title=The Oxford Companion to Australian Military History |publisher=Oxford University Press Australia & New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Second |isbn=9780195517842}} * {{cite web|ref=harv|last=DoD|date= 6 November 1998|url = http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=1902|title = Name of Technical Sergeant Richard B. Fitzgibbon to be added to the Vietnam Veterans Memorial|publisher = [[United States Department of Defense|Department of Defense (DoD)]]| accessdate = 31 March 2010 |quote=}} * Duiker, William J. ''The Communist Road to Power in Vietnam'' (1996). * Duncanson, Dennis J. ''Government and Revolution in Vietnam'' (1968). * Fincher, Ernest Barksdale, ''The Vietnam War'' (1980). * Ford, Harold P. ''CIA and the Vietnam Policymakers: Three Episodes, 1962–1968.'' (1998). * Gerdes, Louise I. ed. ''Examining Issues Through Political Cartoons: The Vietnam War'' (2005). * Gettleman, Marvin E.; Franklin, Jane; Young, Marilyn ''Vietnam and America: A Documented History.'' (1995). * Hammond, William. ''Public Affairs: The Military and the Media, 1962–1968'' (1987); ''Public Affairs: The Military and the Media, 1068–1973'' (1995). full-scale history of the war by U.S. Army; much broader than title suggests. * Herring, George C''. America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975'' (4th ed 2001), most widely used short history. * Hitchens, Christopher. ''The Vietnam Syndrome''. * {{Cite book|ref=harv|last=Karnow|first=Stanley|authorlink = Stanley Karnow| title = Vietnam: A History|edition=1991|year=1991| publisher = [[Penguin Books|Viking Press]]| isbn= 0670842184}}; popular history by a former foreign correspondent; strong on Saigon's plans. * Kutler, Stanley ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996). * {{Cite book|ref=harv|last=Lawrence|first=A. T.|title = Crucible Vietnam: Memoir of an Infantry Lieutenant|edition=2009|year=2009| publisher = McFarland| isbn= 0786445173}} * Leepson, Marc ed. ''Dictionary of the Vietnam War'' (1999) New York: Webster's New World. * Lewy, Guenter. ''America in Vietnam'' (1978), defends U.S. actions. * Logevall, Fredrik. ''The Origins of the Vietnam War'' (Longman [Seminar Studies in History] 2001). * McMahon, Robert J. ''Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays'' (1995) textbook. * McNamara, Robert, James Blight, Robert Brigham, Thomas Biersteker, Herbert Schandler, ''Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy'', (Public Affairs, 1999). * {{cite book |last=McGibbon|first=Ian|coauthors=ed |title=The Oxford Companion to New Zealand Military History |publisher=Oxford University Press |location=Auckland |year=2000 |edition= |isbn=0195583760}} * {{Cite book|last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |publisher=Allen & Unwin |location=St Leonards |year=1993 |isbn=1863732829|ref=harv}} * Milne, David. ''America's Rasputin: Walt Rostow and the Vietnam War'' (Hill & Wang, 2008). * Moise, Edwin E. ''Historical Dictionary of the Vietnam War'' (2002). * {{Cite book|ref=harv|last=Moïse|first=Edwin E.| title = Tonkin Gulf and the escalation of the Vietnam War|edition=1996|year=1996| publisher = UNC Press| isbn= 0807823007}} * Moss, George D. ''Vietnam'' (4th ed 2002) textbook. * Moyar, Mark. ''Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965'', (Cambridge University Press; 412 pages; 2006). A revisionist history that challenges the notion that U.S. involvement in Vietnam was misguided; defends the validity of the domino theory and disputes the notion that Ho Chi Minh was, at heart, a nationalist who would eventually turn against his Communist Chinese allies. * Major General [[Spurgeon Neel]]. ''Medical Support of the U.S. Army in Vietnam 1965–1970'' (Department of the Army 1991) official medical history * Nulty, Bernard.''The Vietnam War'' (1998) New York: Barnes and Noble. * {{Cite book|ref=harv|last=Osborn|first=Terry A.| title = The future of foreign language education in the United States|edition=2002|year=2002| publisher = [[Greenwood Publishing Group]]| isbn= 9780897897198}} * Palmer, Bruce, Jr. ''The Twenty-Five Year War'' (1984), narrative military history by a senior U.S. general. * Schell, Jonathan. ''The Time of Illusion'' (1976). * Schulzinger, Robert D. ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975'' (1997). * Sorley, Lewis, ''A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam'' (1999), based upon still classified tape-recorded meetings of top level US commanders in Vietnam, ISBN 0-15-601309-6 * Spector, Ronald. ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam'' (1992), very broad coverage of 1968. * {{Cite book|ref=harv|last=Stanton|first=Shelby L.| title = Vietnam order of battle|edition=2003|year=2003| publisher = Stackpole Books| isbn= 0811700712}} * Summers, Harry G. [http://books.google.com/books?id=-Z4l-ZySVWwC ''On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War''], Presidio press (1982), ISBN 0-89141-563-7 (225 pages) * Tucker, Spencer. ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1998) 3 vol. reference set; also one-volume abridgement (2001). * {{cite book|last=Willbanks|first=James H. |title=Vietnam War almanac|url=http://books.google.com/books?id=X5WWklFB5O4C|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9780816071029|ref=harv}} * Witz, James J. ''The Tet Offensive: Intelligence Failure in War'' (1991). * Young, Marilyn, B. ''The Vietnam Wars: 1945–1990.'' (1991). * Xiaoming, Zhang. "China's 1979 War With Vietnam: A Reassessment", ''China Quarterly.'' Issue no. 184, (December 2005) {{Portal istòria}} [[Categoria:Guèrra]] [[Categoria:Vietnam]] dfirh1y0g0lzfvv0vblee99tpyuc9k1 0 51783 2503067 2459146 2026-06-19T03:32:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503067 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Booba | nom naissença = Élie Yaffa | nom aliàs = B2O<br />Kopp<br />Saddam Hauts de Seine<br />Le Duc de Boulogne<br />Garcimore | imatge = | legenda = | naissença = 9 de decembre de [[1976]] | naissença luòc = [[Sèvres]], [[França]] | decès = | decès luòc = | annadas activas = dempuèi [[1994]] | genre = [[Hip-hop francés]], [[gangsta rap]] | labèl = [[Tallac Records|Tallac]], [[Universal Music Group|Universal]], [[Because Music]], [[45 Scientific]], [[Disques Barclay|Barclay]], Musicast l'Autreprod | entoratge = [[Ali (rappeur français)|Ali]], [[Bram's]], [[Mala (rappeur)|Mala]], [[92I]], [[Djé]], [[Nessbeal]], [[Dosseh]], [[Rim'K]], Kaaris, [[Seth Gueko]], [[Akon]], [[P.Diddy]], [[Ryan Leslie]] | instrument = | tipe votz = | profession = [[cantaire]], [[estiliste]], [[taboissaire]] | sit oficial = [http://www.boobalunatic.com/ boobalunatic.com] }} '''Élie Yaffa''' ([[Sèvres]], 9 de decembre de [[1976]]), mai conegut per son nom artístic de '''Booba''', es un cantaire e raper [[França|francés]] de maire francesa e de paire senegalés. Es originari de [[Boulogne-Billancourt]] ([[Illa de França]]). == Carrièra == Nascut a [[Boulogne-Billancourt]] en [[França]], Booba a format amb lo seu amic [[Ali (cantaire)|Ali]] qu'es de la vila d'[[Issy-les-Moulineaux]] un grop de rap nomenat [[Lunatic]]. En 2000, an fach un disc nomenat ''Mauvais Œil'' qu'es lo sol del grop. Lo grop se dessepara en 2002 per una rason inconeguda. Booba enregistra un album sol, ''[[Temps mort]]'', que s'es vendut a 250&nbsp;000 exemplars. == Albums == *2002: ''[[Temps mort]]'' *2004: ''[[Panthéon (album)|Panthéon]]'' *2006: ''[[Ouest Side]]'' *2008: ''[[0.9 (album)|0.9]]'' *2010: ''[[Lunatic (album)|Lunatic]]'' *2012: ''[[Futur]]'' == ''Mixtapes'' == *2005: ''[[Autopsie volume 1]]'' *2007: ''[[Autopsie volume 2]]'' *2009: ''[[Autopsie volume 3]]'' *2011: ''[[Autopsie volume 4]]'' ==Cinmografia== == Referéncias == *https://web.archive.org/web/20121026094448/http://fr.wikipedia.org/wiki/Booba ==Ligams extèrnes== *[http://www.boobalunatic.com/ boobalunatic.com/ Sif oficial] *[https://web.archive.org/web/20130107001808/http://www.unkut.fr/ Sif Ünkut] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Rapaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1976]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] lamn7icctsxo7dcpl28ql4fzwvb3uwt 0 57595 2503104 2502264 2026-06-19T06:50:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503104 wikitext text/x-wiki {{Omon|Urgèl (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa |dialècte=aranés |nom=La Seu d'Urgèl |nom2=La Seu d'Urgell (ca) |bandièra= |blason=Coat of Arms of La Seu d'Urgell.svg |imatge=Catedral seu d'urgell.jpg |legenda=Catedrala de La Seu d'Urgèl |comauto={{Catalonha}} |província=[[Lhèida (província)|Lhèida]] |districte= |cp=25 700 |cònsol= Joan Barrera i Aranda (2023–) |mandat= |latitud = 42.3577778 |longitud = 1.4586111 |alt min= |alt mej= |alt max= |ectaras= |km²= |ine= |sens=13.009 |data-sens=[[2025]] |dens= |nomab= |sitweb=[http://www.laseu.cat/ laseu.cat] |mapa= |mapa2= }} '''La Seu d'Urgèl''' (en [[catalan]]: ''La Seu d'Urgell'', abans ''Urgell'' o ''Ciutat d'Urgell''),<ref>{{GEC|0062336|La Seu d'Urgell}}</ref> nomenada popularament ''La Seu'', ei ua ciutat plaçada enes [[Pirenèus]] catalans, caplòc dera comarca der [[Aut Urgèl]], cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença deth [[Bisbat d'Urgèl]]. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth [[Alt Pirineu i Aran]], n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17,4%. Amassa damb [[Puigcerdà]], amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.<ref>{{ligam web |lenga=ca |url=http://www.gencat.cat/ptop/ptcat/ptapa/basica/descarrega/1_Memoria/5_1_PoblamentiEstructuraUrbana.pdf |títol=Eth poblament e era estructura urbana deth Naut Pirenèu e Aran }}</ref> Ei plaçada ara interfluvi deth [[Segre]] e era [[Valira]], pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth [[Pla de les Forques|plan des Forques]].<ref name="morfologia urbana">[https://web.archive.org/web/20150924033248/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604598 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Morfologia urbana. {{ca}}</ref> Era ciutat hè part dera [[Urgellet]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120219034719/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0068619 L'Enciclopèdia Catalana,] l'Urgellet. {{ca}}</ref> comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis der [[Aut Urgèl]] e qu'amassa damb [[Andòrra]] corresponie ath territòri originari deth [[Comtat d'Urgèl]] damb caplòc en La Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.<ref name="origens">[https://web.archive.org/web/20191217020437/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604607 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Origines. {{ca}}</ref> Er [[Aut Urgèl]] ei era pòrta en estat d'[[Andòrra]] e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de La Seu d'Urgèl laguens er encastre der [[Alt Pirineu i Aran]].<ref>[http://www.gencat.cat/ptop/ptcat/ptapa/basica/descarrega/1_Memoria/3_1_FactorsClaudelEstructuraTerritorial.pdf Factors claus dera estructura territoriau.] {{ca}}</ref> Es patrons dera ciutat son [[Sant Ot d'Urgèl]],<ref name="obradesantot">[http://www.museudiocesaUrgèl.org/catedral/cat/catobres2.htm Musèu Diocesan d'Urgèl,] era òbra de Sant Ot. {{ca}}</ref> [[Sant Sebastià]] e era [[Mair de Dieu d'Urgèl]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081014211202/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0068600 L'Enciclopèdia,] era Catedrala d'Urgèl. {{ca}}</ref> Deth temps qu'era [[Mair de Dieu de Núria]] e [[Sant Ermengol]]<ref name="obra de sant ermengol">[http://www.museudiocesaUrgèl.org/catedral/cat/catobres1.htm Musèu Diocesan d'Urgèl,] era òbra de Sant Ermengol. {{ca}}</ref> son es principaus patrons dera [[diocèsi d'Urgèl]], mès er eth cas de [[Sant Ermengol]] a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era [[Hèira de Sant Ermengol]], ua des mès ancianes de [[Catalonha]]<ref name="firaantiga2">[https://web.archive.org/web/20220519182248/https://www.diariandorra.ad/noticies/view.php?ID=8901 Diari d'Andorra,] Era Hèira 2008. {{ca}}</ref>, e eth [[Retaule de Sant Ermengol]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Eth toponim ''la Seu d'Urgèl'' ei format per dues paraules diferentes, ''Seu'' d'origina latina e ''Urgèl'' que segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblant se s'a presenta era origina especificaments [[Pirenèus|pirenenca]] deth toponim.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924031222/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0600501 GGCC, l'Urgèl:] Origina deth toponim. {{ca}}</ref> Eth poblat iberic de Arse-durgui (o Arse de Urgui) se trobaue sus eth pujau de [[Castellciutat]]. Er aquera época eth pujau ère nomentat ''Puiolo Urgèli''. A on i auec çò de poblat de Arse-durgui s'i bastic era civitas Orgellia e ací rau era origina deth nòm ''Castellciutat'', qu'enquiath [[sègle XVIII]] ère simplaments coneishut coma Ciutat e posterioraments se li ahigec Castell pera existéncia d'un ancian castèth qu'auie estat residéncia des [[comdes d'Urgèl]]. Pòc dempús dera destruccion dera anciana Orgellia se creèc un nau barri, naua sedença der [[Bisbat d'Urgèl]], nomentat ''vicus Sedes Urgèli'': ''vicus'' deth latin que signifique «barri», -coma era ciutat de [[Vic]]-; ''Sedes'' deth latin: sòn que signifique «cagira o tròn d'un avesque qu'exercís ua jurisdiccion, glèisa catedrala e caplòc d'ua diocèsi». Damb eth temps, es Sedes Urgèli prenec importància e perdec eth mot ''vicus'' deth temps qu'era civitas Orgellia perdec eth mot ''Orgellia'' e passèc a dider-se simplaments Civitas o Ciutat enquiath [[sègle XVIII]].<ref name="origens" /> ==Geografia e clima == [[File:Pirineos catalanes en la Seo.jpg|thumb|200px|left|Vista dera [[plana de la Seu]] e era [[sèrra deth Cadí]] ath hons.]] [[File:Nevada en La Seu d'Urgell 2.jpg|200px|right|thumb|Vista dera Passeig de Pasqual Ingla desprenut d'ua nheuada a fins de [[2008]].]] Era ciutat s'esten ath centre dera plana o ribèra dera Seu (plana de la Seu eth [[catalan]]), formada peth [[Segre]] ara sua confluéncia damb era [[Valira]]. Era clotada, a on ei plaçat eth municipi, ei producte der en·honsament d'ua dovella pirenenca, terraplenada posterioraments per depausi lacustres miocènics. Era ribèra dera Seu ei virada de nautes montanhes e sarrades, era mès vistosa que n'ei era sèrra deth Cadí, coronada d'arròca blanca, importanta escarpament de falha que limite peth sud era hòssa tectònica. Ara plana, ras dera [[Valira]], i a un ressegat allargassat, parallel ar arriu. Era part ponentina deth tèrme ei accidentada pes contrafòrts que devaren deth tossal de Estelareny e deth calhau deth Àliga e que atenyen era {{unitat|817|m}} ath pujau deth Corb. Pera quèrra deth [[Segre]] eth territòri ei fòrça mès ample, adaiguat per diuèrses sèquies e canaus que prenen es aigües deth madeish arriu.<ref name="ggccsituació">[https://web.archive.org/web/20220902033842/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604591 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Situacion e presentacion. {{ca}}</ref> Eth clima dera comarca ei deth tipe mediterranèu, transformat pera montanha, per açò era major part dera poblacion se concentre as ribères. Es precipitacions son escasses, ath torn des {{unitat|700|mm}} annaus, ben qu'aumenten considerablaments damb era altitud. En estiu, eth maximal de ploges correspon as montanhes; eth minim ei en iuèrn en tota era comarca. Ei un clima, donques, shut e heired en iuèrn, fresc e plujós ena primauera e començament d'estiu, calorós e shut ara fin d'estiu e començament de tardor, e fresc e humit ena tardor. Era vegetacion ei continentau, era grana part submediterranèu. ===Arrius=== [[File:Cuenca del Segre.png|thumb|Conca deth Segre .]] Ua des caracteristiques principaus deth païsatge Urgelenc ei era preséncia d'arrius. La Seu d'Urgèl se tròbe ath miei de dus arrius: era [[Valira]] que ven d'[[Andòrra]] e eth [[Segre]] dera [[Auta Cerdanha]]: Eth [[Segre]] ei un arriu de [[Catalonha]], [[afluent]] der [[Ebre]] pera quèrra. Era sua conca compren territòris de tres Estats: [[França]] o [[Catalonha Nòrd]], [[Andòrra]] e [[Espanha]]. Nèish en [[França]], ath vessant septentrionau deth pic deth [[Segre]], ath circ dera Culassa, ena [[Auta Cerdanha]], e desboque, dempús de recórrer 265&nbsp;km, ar arriu [[Ebre]], er [[Aragon]], ath sòn pas per [[Mequinensa]], ([[Baix Cinca]]). Era [[Valira]] ei un arriu andorran e Urgelenc, afluent deth [[Segre]] pera dreta. A un recorregut cuert de 44&nbsp;km, nèish en [[Andòrra]] e desboque en Segre ath tèrme municipau de la Seu d'Urgèl. Ath tèrme de la Seu d'Urgèl i a diuèrses paishères, qu'es mès importants e ancians son entre eth tres: eth dera Ola e Segalers, eth deth Plan e çò deth Salit. Autes paishères importantes son eth de Sant Pere, eth dera Mòla (dera Valira) e eth de Aucata. Era majoria prenen es aigües deth [[Segre]]. Per desgràcia eth [[1982]] i auec uns aiguats qu'enaigüèc era poblacion, per açò eth 1987 se canalizèc er arriu [[Segre]]. Eth [[1992]] la Seu ei convertic eth subseu olimpica e ath costat deth Segre ei bastic eth [[Parc Olimpic deth Segre]]. ====Aiguats deth 1982==== Un hèt tragic passèc eth 7 de noveme deth 1982: es aiguats deth 1982, non solaments per la Seu d'Urgèl e es comarques deth [[Aut Urgèl]] e [[Cerdanha]] mès en generau per totes es comarques de [[Lhèida]] e tanben [[Andòrra]]. A [[Alp]], es aiguats s'emportèren era carretèra de [[la Molina]]. A [[Martinet]] se ne i emportèc cinc o sies cases. En [[el Pont de Bar]], seguraments eth emblema d'aguesti aiguats: miei pòble demorèc acogat peth despreniment d'ua montanha e era aigua estrossegèc tanben bastantes cases; acabèc d'emportar-se es rèstes deth pònt millenari de [[Sant Ermengol]]. [[Fígols]] Se demorèc sense pònt. En la Seu d'Urgèl ei emportèc eth pònt dera Palanca. El Pont de Bar, mercés a ajudes dera [[Generalitat de Catalunya|Generalitat]], ei rehec eth nau pòble er un pujau dera aurèra.<ref>[http://reflexionsencatala.blogspot.com/2007/11/els-aiguats-del-1982.html Aiguats deth 1982.] {{ca}}</ref> ===Crestes=== Damb solament 691 m d'altitud, era plana de 7 km a on se tròbe la Seu d'Urgèl contraste damb es pics, crestes e sèrres der environ e der ensems dera comarca. Dempús de la Seu ei pòt veir era [[sèrra deth Cadí]] que separe era val deth [[Segre]] dera entèsta der arriu [[Llobregat]]. * Pic de Salòria 2789 m * Monturull 2761 m * Torreta de Cadí 2562 m * Cap del Verd 2282 m * El Coscollet 1610 m ==Situacion== [[File:Plana de la Seu des de Vilanova.JPG|thumb|Panoràmica dempús de [[Vilanova de Banat]], a on s'aprècie era [[plana de la Seu]], çò [[Pla de les Forques (La Sèu d'Urgèl)|pla de les Forques]], [[Castellciutat]] e es barris aluenhadi deth nuclèu.]] [[File:La Seu d'Urgell (Torre Solsona).JPG|thumb|Vista de la Seu d'Urgèl dempús dera [[Torre de Solsona]].]] Era ciutat se tròbe ara aiguabarreig des dus arrius principaus, eth [[Segre]] e era [[Valira]], plaçada a ua plana d'uns 7 km de longor e a sonque 691 m d'altitud ei entornejada de nautes sèrres. Era plana nomentada [[plana de la Seu]] o ribèra de la Seu ei formada peth [[Segre]]. Era situacion privilegiada de la Seu d'Urgèl er ua des horcadísi de comunicacions mès importantes des [[Pirenèus]] catalans explique eth sòn papèr istoric excepcionau e çò deth [[comtat d'Urgèl]] coma ua des claus dera reconquesta. Donques que domine eth encreuament des camins d'[[Andòrra]], era [[Cerdanha]] e eth baish [[Segre]]. Parallèlaments ara [[Valira]] s'auce un ressegat, a on s'aucen es rèstes de dues granes fortaleses, era [[La Ciutadèla (Castellciutat)|Ciutadèla]] e eth [[Castell de Ciutat|Castell]] (en [[Castellciutat]]), de grana importància er era istòria dera vila. Es petites planes o ribères dubèrtes ath torn deth [[Segre]] son separades per congosts. Ath nòrd limite damb eth municipi de [[les Valls de Valira]], ar oèst damb [[Montferrer i Castellbò]] a on se tròbe er [[aeropòrt de la Seu d'Urgèl]] o Pirineus-Andorra, ath sud-oèst damb Ribera d'Urgellet e a sud-èst damb [[Alàs i Cerc]] e a nòrd-èst damb [[Estamariu]].<ref name="ggccsituació" /> ==Barris e endrets== Entre ambdús arrius se dreça era anciana ciutat episcopau de la Seu d'Urgèl e as entorns dera ciutat s'i pòt trobar es ravals de [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] e era urbanizacion de [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], unitats de poblacion compartida administrativament damb eth tèrme de [[les Valls de Valira]].<ref name="ggccsituació" /> [[File:Castellciutat.JPG|thumb|Eth pòble de [[Castellciutat]] vist dempús dera [[Horta del Valira]].]] Ath delà eth tèrme compren era vila de [[Castellciutat]] dempús deth 3 de junh [[1975]], ara dreta der arriu [[Valira]]. Eth veïnat de [[les Torres]] (incorporat eth 1857) e [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], ambdús ath marge esquèr der arriu [[Segre]].<ref name="ggccsituació" /> Era ciutat de la Seu d'Urgèl se pòt dividir es sies barris: la Seu d'Urgèl, [[Santa Magdalena (la Seu d'Urgèl)|Santa Magdalena]], el [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] e el [[Serrat de la Capella]]. La Seu e Santa Magdalena formen un solet nuclèu deth temps qu'eth [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] son barris separadi deth nuclèu principau. Dempús deth creishement dera ciutat cap a autan eth [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]] e la Seu se tròben separadi solament pera carretèra N-260, qu'actuauments se pòt crotzar per jos un pònt. [[File:La Seu d'Urgell.jpg|thumb|Vista deth centre istoric de la Seu d'Urgèl dempús des òrts de la Seu. De quèrra a dreta ei pòt veir eth [[Palais Episcopau de la Seu d'Urgèl|Palais Episcopau]], era [[Catedrala d'Urgèl|Catedrala]] e, de color ròsa, er Ajuntament.]] Ath sòn torn laguens de la Seu d'Urgèl ei pòt distinguir entre eth [[Casc antic de la Seu d'Urgèl|Casc antic]] (Casc ancian) i l'Eixample Bergós (Aishamplatge Bergós)<ref name="andorraperiodico">[https://web.archive.org/web/20250120181607/http://www.elperiodicdandorra.net/default.asp?idpublicacio_PK=16&idioma=CAS&idnoticia_PK=552907&idseccio_PK=263&h= El Periòdic d'Andorra,] Nau tram de carrèr. {{ca}}</ref>. Casc ancian e er Aishamplatge Bergós. El [[Passeig de Joan Brudieu]], era plaça de Catalonha e eth carrèr de Sant Ot (es tres son eth continuament d'un madeish carrèr de nòrd a sud) dividissen eth casc ancian der aishamplatge Bergós. Actuauments se bastís eth sector residenciau de l'[[Horta del Valira]] o Horta de la Valira. Aguest nau airau dera ciutat se place ar oèst o en tot póner de la Seu, ara fin der aishamplatge Bergós. Concrètaments entre er aishamplatge, eth Parc dera Valira, er arriu Valira (damb [[Castellciutat]] ar aute costat), Santa Magdalena e er ancian camin de Santa Magdalena a on s'acabe era conca deth Segre. Eth nau airau aportarà ena ciutat parcèles de solèr public de mesura considerabla: ues damb era fin de hèr part deth Parc Territoriau der arriu Valira e d'autes pera residéncia de gent grana, eth futur Espitau comarcau, eth teatre municipau e ua naua escòla de Primària.<ref>[https://web.archive.org/web/20071223074709/http://mediambient.gencat.net/cat/el_departament/sala_de_premsa/notes/NPINCASOLS_LRESIDENCIAL.jsp Generalitat de Catalunya,] Horta del Valira. {{ca}}</ref> Tanben s'agranirà eth sector deth Serrat de la Capella. [[File:Indrets_de_la_Seu_d'Urgell.svg|thumb|centre|480px|Mapa deth municipi de la Seu d'Urgèl. Eth verd se senhale eth [[Parc Olimpic deth Segre]] e eth rosat es poligòns de la Seu.]] ==Auti endrets deth tèrme== Eth veïnat de [[les Torres]] ei plaçat ath marge esquèr deth [[Segre]]. Originàriament ère format per la Torre del Cap, era deth Peu e era deth Mig. Damb eth temps, mès, aguesta zòna agricòla s'a anat en tot poblar mès. Era gent deth país dividís eth tèrme deth veïnat es dus sectors, era partida de les Torres e era de l'Olla e Segalers. Eth enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]] ei plaçat a autan deth tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat peth municipi d'[[Alàs i Cerc]], as vessants deth Pujau Redon, des prumèrs contrafòrts deth Cadí, eth contacte damb era plana adaiguada. I a era casa e santuari dera [[Mair de Dieu dera Salut]]. Enquiara darreria deth [[sègle XVIII]] siguec residéncia d'estiu des jesuïtes de la Seu d'Urgèl. Quan aguesti sigueren expulsadi, eth lòc passèc a mans privades.<ref>[http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604606 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Auti endrets deth tèrme. {{ca}}</ref> ==Folclòre== [[File:Festa major de la Seu d'Urgell.JPG|thumb|Gigants e capgrossos ara hèsta major de la Seu d'Urgèl]] Ath long der an son diuèrses es manifestacions de caractèr folcloric. Per [[Nadau]] òm hè es actes tradicionaus coma era Missa deth Poth (ei documentat qu'eth [[1548]] se representaue Cant dera Sibil·la)[25]. Dempús deth [[2003]], pendent es hèstes de Nadau, debane eth Mon Magic des Montanhes e eth Tidon dera Freita ([[Tidon de Nadau]]) n'ei un des protagonistes. Eth 17 de gèr, hestivitat de [[Sant Antoni Abat]], se hè era cavalcada des Tres Tombs e ua escudellada populara, era Calderada, ara Passejada de Joan Brudieu e se finalize damb era "Pujada ath pal", que consistís eth que es participaires arriben naut de tot d'un pal ensabonat entà arténher atau eth poth que i a ath capdamunt laguens un cabàs, coma recompensa.<ref>[http://www.avui.cat/article/barcelona/51459/la/dUrgèl/ha/celebrat/aquest/dissabte/la/festivitat/sant/antoni/abat/repartint/plats/descudella.html L'Avui,] la Seu celèbre era hestivitat de Sant Antoni Abat. {{ca}}</ref> Eth 20 de gèr se celèbre era hestivitat de Sant Sebastian. Pendent era Setmana Santa debane era procession deth Sant Enterrament, es origines que se ne remonten ar an [[1603]] damb era fondacion dera Confraria dera Preciosíssima Sang e es caramelles. Eth deluns de Pasca, era gent dera Sedença e entorns celèbre e la Trobada (amassada), la Trobada que se hè es diuèrsi camps de [[Bellestar (Montferrer i Castellbò)|Bellestar]] e desprenut era gent se dirigís ar ermitatge dera Mair de Diu de la Trobada (Montferrer i Castellbò). Eth 7 de junhsèga òm celèbre era hestivitat de Sant Ot, patron dera ciutat. Es representacions deth Retaule de Sant Ermengol, en agost, se comencèren a hèr eth 1957 e eth 1998 demorèren interrompudes a causa dera restauracion deth claustre; ei un espectacle teatrau basat es diferentes scènes dera vida deth sant, damb un tèxte escrit per Esteve Albert e que debanaue ath claustre dera catedrala. Era darrèra dimenjada d'agost, se celèbre era Hèsta major, er era quau destaque eth [[balh Cerdà]], qu'ei barat per mès de cent cobles (entre petiti e grani) eth dimenge peth maitin. Ar Archiu Municipau dera Casa dera Ciutat, ath Casc ancian, se tròbe eth Libre verd o Libre de privilègis dera ciutat d'Urgèl deth 1470; a era tampa de husta folrada damb pèth, e s'i mencionen es usatges e costums dera ciutat d'aquera época.<ref name="enciclollibreverd">[https://web.archive.org/web/20081014212214/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0423673 L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl:] Cultura. {{ca}}</ref> ==Hèires, mercats e hestivaus== Maugrat era baisha anautita densitat de poblacion en [[Alt Pirineu i Aran|Alt Pirineu]], era zòna acuelh eth 6'6% dera activitat firal de [[Catalonha]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080821174046/http://www.gencat.net/diue/doc/doc_46725753_1.pdf XI Congrès de Hèires de Catalonha en Tremp.] {{ca}}</ref>. A la Seu son nombroses es concentracions firals e de mercats ath long der an: *Eth Mercat tradicionau debane cada dimars e dissabte en Carrèr Major, era Plaça deth Mercat, era Plaça dera Catedrala e eth Carrèr des Canonges. *Era [[Hèira de Sant Ermengol]], ua des hèires mès ancianes de [[Catalonha]], e era hèira documentada mès anciana dera [[Peninsula Iberica]],<ref name="firaantiga2" /> debane era tresau dimenjada d'octobre. Eth nòm li da un des patrons dera ciutat: Sant Ermengol. *Era [[Hèira de Hormatges Mestieraus deth Pirenèu]] laguens deth marc dera Hèira de Sant Ermengol. *Era [[Hèira de Primauera]] se celèbre en abriu e includís ua exposicion des melhors exemplars de vaca de raça bruna des [[Pirenèus]] deth [[Aut Urgèl]] e era [[Cerdanha]]. *Era Hèira d'Art, eth 2007 debanèc era prumèra edicion. *Eth Mercat Medievau des Canonges i a musica en carrèr, teatre, circ, falconers e mòstres de mestièrs ancians. *Eth Mercat des oportunitats se celèbre dus còps ar an. Era majoria des botigues de la Seu i collabòren damb ua paradeta a on i venen es sòns productes rebaishadi. *Eth Hestivau Internacionau de Musica Joan Brudieu s'inicièc eth 1969 e se celèbre as mesi de junhsèga e d'agost. ==Lòcs d'interès== [[File:Seu urgell.jpg|thumb|[[Catedrala de la Seu d'Urgèl]]]] Monuments eclesiastics: * [[Catedrala de Santa Maria d'Urgèl|Santa Maria d'Urgèl]], catedrala de la Seu d'Urgèl, ena plaça des Oms. * Claustres dera catedrala d'Urgèl. * Eth Musèu Diocesan d'Urgèl, bastissa annèxa as claustres. S'i expose eth Beatus de la Seu d'Urgèl. * [[Palais Episcopau de la Seu d'Urgèl|Eth Palais Episcopau]], en pati de Palais. * Era Bibliotèca de Sant Agustí, actuau bibliotèca municipau a on i auie er ancian convent de Sant Agustí. * Era Glèisa de Sant Miquel amassa ath claustre de Santa Maria d'Urgèl, ei era unica bastissa que demore deth complèxe catedralici que bastic Sant Ermengol que date der an [[1035]]. * Era glèisa de Santa Immaculada e futura sala de conferéncies. * Anciana glèisa de Sant Domènec bastissa de caracteristiques pleaments gotiques. Aué en dia sala de conferéncies e exposicions. * Era glèisa de Santa Magdalena, era glèisa mès importanta dempús deth punt d'enguarda sociau. * Seminari conciliar de la Seu d'Urgèl. ena zòna nòrd dera ciutat, entornejat d'un ample pati trobam aguesta bastissa, presidit per ua monumentau façada de caracteristiques neoromàniques. Siguec bastit er an 1860 per Romà Samsó. [[File:Carrer dels Canonges (5).JPG|thumb|[[Carrèr des Canonges.]].]] [[Casc antic de la Seu d'Urgèl|Casc antic]], a on destaquen eth carrèr des Canonges, çò de mès d'ancian, e eth Carrèr Major, ambdús de nauta valor arquitectonic, ath delà deth pati de Palais e era plaça des Oms a on i a era [[Ostal de la Vila (la Seu d'Urgèl)|Casa dera Ciutat]]. Era Passejada de Joan Brudieu, ath centre de la Seu, ei un des carrèrs mès importants e ei era divisòria deth centre istoric e er aishamplatge. Eth pòble de [[Castellciutat]]: ath delà deth centre deth pòble, destaque e la [[Torre de Solsona]], eth [[Castell de Ciutat]] i [[La Ciutadèla (Castellciutat)|Ciutadèla]]. Centres educatius e/o culturaus: * Centre culturau "Es Monges", i a es escòles municipaus de dança, musica e d'art plastic ath delà dera escòla mairau municipau, eth Centre Associat dera Universitat Nacionau d'Educacion a Distància (UNED), era Escòla Oficiau d'Idiòmes e era anciana glèisa de Santa Immaculada. * IES Joan Brudieu: Institut d'estudis segondaris, bachillerat, e sedença dera universitat d'estiu organizat pera Universitat de Lhèida. * Punt de supòrt dera Universitat Dubèrta de Catalonha (UOC) ath Conselh Comarcau deth [[Aut Urgèl]], ara Passejada de Joan Brudieu. ===Parcs=== [[File:Parc del Segre.jpg|thumb|Lo canal grand de detlo [[Parc Olimpic del Segre|Parc del Segre]].]] [[File:Claustres moderns de la Seu d'Urgell.JPG|thumb|Clastras de Lluís Racionero.]] Parcs urbans: * [[Parc Olimpic del Segre|Parc del Segre]] foguèt bastit pels [[Jòcs Olimpics de Barcelona]] 92 per aculhir lo [[piragüisme]] en la disciplina de [[Eslalom (piragüisme)|eslalom]] e que convertiguèt la vila en subseu olimpica. Es situat près lo riu [[Segre]] mejançant un canal artificial parallel de {{unitat|800|m}} e qu'aquel se bifurca dins dos canals de [[aigas bravas]] d'un total de {{unitat|500|m}} de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de {{unitat|6.5|m}} amb un cabal de fins a {{unitat|15|m|3}}. Lo Parc del Segre dispausa d'una mini [[centrala idroelectrica]] reversibla, que per una banda, produsís electricitat, e per l'autra, en epòcas de secada garantís lo sufisent cabal d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar del embarcació e pujar de nòu a pè. A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zona amb divèrsas activitats d'aventura coma lo [[ràfting]], lo [[hidrotrineu]], [[bicicleta]] tot terren o [[btt]], [[nordic walking]] e d'autras. * [[Parc de la Valira]] a tocar de la [[Valira]], riu que separa la vila de la Seu del pòble de [[Castellciutat]] que fa partida de la meteissa municipalitat. Dins del parc s'i pòt trobar las [[Clastras Modèrnas de la Seu d'Urgèl]], òbra de l'escultor nat a la Seu, Lluís Racionero. Als capitèls apareisson de personatges contemporanèus coma Mussolini, Marilyn Monroe, Schuster, Hitler...) Parcs naturals: *[[Parc Natural de l'Alt Pirineu]] creat en 2003 entre las comarcas del [[Palhars Sobeiran]] e l’[[Aut Urgèl]] es çò de mès de grand de [[Catalonha]] amb una estenduda que supèra las seissanta mila ectaras. *[[Parc Natural del Cadí-Moixeró]] compren l'ensems de sèrras [[prepirineu|prepirinenques]] del [[Sèrra del Cadí|Cadí]], [[Sèrra de Moixeró|Moixeró]], lo massís del [[Pedraforca]] e granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de {{unitat|41342|[[ectara|ha]]}} e es situat en limit de las comarcas del [[Berguedan]], l'[[Aut Urgèl]] e la [[Bassa Cerdanha]]. Las siás altituds se situan entre los 900 [[mètre|m]] dins las vals e los 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas en lo pòrt de [[Tancalaporta]] forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del [[Segre]] de l'entèsta del riu [[Llobregat]]. [[File:Parc natural de l'alt pirineu.jpg|thumb|centre|300px|[[Parc Natural de l'Alt Pirineu]]]] == Referéncies == <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:La Seu d'Urgèl| ]] gewisdrwruoczm1ducz2sft5619tx2k 0 57599 2503147 2484815 2026-06-19T09:10:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503147 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{coord|42|21|26.44|N|1|27|30.41|E|region:ES-CT|display=title}} [[File:Urgellet.svg|thumb|Urgellet format per 15 municipis der [[Aut Urgèl]]]] '''Urgellet''' ei un territòri istoric e ua comarca naturau de [[Catalonha]] que se tròbe as [[Pirenèus]], concrètament ara comarca dera [[Aut Urgèl]] (que compren: [[Baridà]], Urgellet e eth sector meridionau, ath sud deth [[grad de Oliana]] -es ribères de Oliana e de [[Bassella]]-). Eth territòri d'Urgellet correspon a lèu tota era comarca catalana der [[Aut Urgèl]], exceptant era part mès orientau (Baridà) e eth sector meridionau. Er [[Estret de Mollet]] supause eth limit naturau entre Urgellet e çò [[Baridà]]. Era istòria dera Urgellet ei fòrça restacada damb es ''Sedes Urgelli'' ([[La Seu d'Urgèl]]), çò [[Bisbat d'Urgèl]] e çò [[Comtat d'Urgèl]]. Eth çò de darrèr cas, Urgellet ei eth territòri que da lòc en Comtat, damb caplòc en [[la Seu d'Urgèl]], e que s'agranic cap ath sud fins arribar enes comarques d'[[Urgèl (comarca)|Urgèl]] e çò [[Pla d'Urgèl]], entre autes. Per aguesta arrason bèri pòbles e dues comarques dera plana de Lhèida contien eth nòm d'Urgèl qu'a era sua origina ne la Urgellet. Eth toponim ''Urgèl'' (Urgell en [[catalan]]) segons eth lingüista [[Joan Coromines]], ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblanta se s'a presenta era origina especificaments [[Pirenèus|pirenenc]] deth toponim.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924031222/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0600501 GGCC, l'Urgell:] Era origina deth toponim.</ref> ==Municipis d'Urgellet== *[[Alàs i Cerc]] *[[Arsèguel]] *[[Cabó]] *[[Cava (Aut Urgèl)|Cava]] *[[Coll de Nargó]] *[[Estamariu]] *[[Fígols i Alinyà]] *[[Josa i Tuixén]] *[[Montferrer i Castellbò]] *[[Organyà]] *[[Ribera d'Urgellet]] *[[La Seu d'Urgèl]] *[[Les Valls d'Aguilar]] *[[Les Valls de Valira|Valls de Valira, les]] *[[La Vansa i Fórnols|Vansa i Fórnols, la]] == Referéncies == <references /> [[Categoria:Aut Urgèl]] r9e63jpx73a478u0lu97tda04mmzh0k 0 57655 2503091 2279702 2026-06-19T05:59:56Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503091 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=cat |legenda=La Fièra cap a 1890}} La '''Fièra de Sant Ermengol''' es una fièra tradicionala que se celèbra cada an la tresena dimenjada d'octòbre a [[la Seu d'Urgèl]]. Es una de las fièras mai ancianas de [[Catalonha]] e es la fièra documentada pus anciana de la Peninsula Iberica <ref name="firaantiga2">[https://web.archive.org/web/20220519182248/https://www.diariandorra.ad/noticies/view.php?ID=8901 Jornal d'Andòrra], la Fièra 2008 {{ca}}</ref>. Dins l'encastre de la Fièra de Sant Ermengol se celèbra la '''[[Fièra dels Formatges Artesans dels Pirenèus]]'''. En [[2008]] se celèbra la 14{{a}} edicion de la Fièra dels Formatges, qu'en fach a l'ora d'ara es l'ais vertebrador de la Fièra de Sant Ermengol. La Fièra atrai aperaquí {{formatnum:50000}} visitaires e compren tanben una mòstra d'artesania, la Auto Fièra de veïculs e maquinària, un sector de venda ambulant e lo Boulevard del Comèrci<ref name="firaantiga">[http://www.diariandorra.ad/noticies/view.php?ID=8862 Jornal d'Andòrra], Fièra de Sant Ermengol {{ca}}</ref>. A despart de las paradetes qu'ocupan mai de la mitat de las carrièras de [[la Seu d'Urgèl]] (dempuèi la Plaça de la [[Catedrala de la Seu d'Urgèl|Catedrala]] fins a l'avenguda Salòria, aquela darrièra pas compresa), i a tanben {{unitat|5000|m|2}} d'espaci cobèrt.<ref name="firaantiga" /> Lo nom de la Fièra proven d'un dels dos patrons de la vila: [[Sant Ermengol]] que foguèt [[Bisbat d'Urgèl|avesque d'Urgèl]] al sègle XI. Tradicionalament la fièra èra per escambiar bestial mas uèi lo jorn aquela foncion la remplaça la Fièra de Prima. Se celèbran tanben d'autras fièras e de mercats pendent l'an coma lo Mercat dels Canonges (mercat medieval), lo Mercat tradicional (dos còps la setmana) e lo Mercat de las Oportunitats. La fièra coneguèt fòrça nautes e basses al cors de l'istòria e cambiaments de data: per la [[Maire de Dieu d'Agost]], per Sant Miquèl, en setembre, e, a comptar del [[sègle XIV]], per [[Totsants]] (3 de novembre); d'alavetz ençà prenguèt lo nom de ''fièra de Sant Ermengol'', nom qu'a perviscut malgrat qu'a comptar de [[1993]] s'acordèt de transportar la fièra a la tresena dimenjada d'octòbre<ref>[http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604594 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Lo comèrci e las finanças. {{ca}}</ref>. == Referéncies == <references /> [[Categoria:La Seu d'Urgèl]] fxxxx0n2dybikjsgvsob7kgri3rctif 0 61063 2503125 2471377 2026-06-19T08:14:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503125 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ciclista | image = Poulidor.jpg | legenda = Raimond Polidor a [[Angieus]], pel [[Torn de França 2004]] | nom = Polidor | prenom = Raimond | escais = ''[[Popó]]''<br>''L'Eternal Segond'' | datanaissença = [[15 d'abril]] de [[1936]] | data_decès =[[13 de novembre]] de [[2019]] | país = {{França}} | equipa = ''Retirat'' | classament_protour = | tipe_correire = | equipas_amator = | annadas_amator = | annadas_pro = [[1960-1977]] | equipas_pro =<br/>[[1960-1969]] Mercier-BP<br/>[[1970-1971]] Fagor-Mercier<br/>[[1972-1976]] Gan-Mercier<br/>[[1977]]Miko-Mercier<br/> | annadas_direccion = | equipas_dirigidas = | victòrias_principalas =<br> * [[Image:jersey_gold.svg|20px]] [[Torn d'Espanha 1964]] * [[Milan-San Remo]] 1961 * [[Flècha Valona/Flèche Wallonne]] 1963 * {{FRA-d}} [[Campionats de França de ciclisme sus rota|Campion de França sus rota]] 1961 * [[París-Niça]] 1972 e 1973 * [[Critèrium del Dauphiné Libéré]] 1966 e 1969 * [[Grand Prèmi del Midi Libre]] 1973 * 7 etapas del [[Torn de França (ciclisme)|Torn de França]] * 4 etapas del [[Torn d'Espanha]] *** '''''[[189 victòrias]]''''' }} '''Raimond Polidor''' (''Raymond Poulidor'' per l'estat civil francés, nascut lo [[15 d'abril]] de [[1936]] al [[Lo Mas de Barèu e Mairinhac|Mas de Barèu e Mairinhac]], dins lo departament de [[Cruesa]], [[Lemosin]] - defuntat lo [[13 de novembre]] de [[2019]] a [[Sent Liunard]], [[Nauta Vinhana]]) foguèt un ciclista occitan que correguèt coma professional entre 1960 e 1977. == Lo Palmarés == Victòria màger foguèt la [[Vuelta a España]] (idem Torn d'Espanha) en [[1964]].<br/>Ganhèt tanben lo [[Critèrium del Dauphiné Libéré]] en [[1966]], [[París-Niça]] en [[1972]] e [[1973]], [[Milan-San Remo]] en [[1961]], lo [[Grand Prèmi del Midi Libre]] en [[1973]] e la [[Flècha Valona]] en [[1971]]. Obtenguèt tot parièr lo [[Super Prestige Pernod International]] que designava lo [[melhor ciclista del mond]], en [[1964]].<br/>Foguèt egalament [[campion de França sus rota]] en [[1961]]. A de mai, se ganhèt la [[medalha d'argent]] dels [[Campionats del Mond de ciclisme sus rota]] en [[1974]], e de [[bronze]] en [[1961]], [[1964]] e [[1966]].<br/> == Los adversaris == [[Imatge:Eddy Merckx 1966.jpg|thumb|200 px|left| ''[[Eddy Merckx]]'' en [[1966]]]] L'[[empacha màger]] dins la siá carrièra ne serà estat d'èsser l'adversari de dos dels [[campions mai importants e prestigioses]] de l'istòria del ciclisme mondial, çò es lo normand [[Jacques Anquetil]] e lo bèlga [[Eddy Merckx]]. Sa [[rivalitat]] amb lo correire francés foguèt un pauc tanben [[simbòl]] e [[exutòri per lo pòble occitan]] fàcias a la nomenada [[França del Nòrd]]. == Un escarni ben "''francés''" == Ne contèt lo quite el mantun còp que se trufavan d'el e lo s'escarnissián los autres correires franceses perque, a la debuta de sa carrièra, parlava pas cap lo francés mas '''sonque lo lemosin, l'occitan'''. == Puèi de Doma... 1964 == [[Imatge:Puy de dome 2001-07-30.jpg|thumb|200 px|right|Lo ''[[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]]''... ]] Lo sieu [[espet]] mai fabulós e mitic, lo que bastiguèt la siá [[legenda esportiva]], serà estat l'[[escalada del Puèi de Doma]] pendent lo [[Torn de França]] en [[1964]].<br/> Manquèt de ganhar la ''[[Granda Bocla]]'' lo jorn aquel mas, per sonque qualques segondas, o capitèt pas, que lo grand especialista del ''contra la mòstra'' Jacques Anquetil li foguèt superior d'unes jorns apuèi e vencèt. == Lo recòrd màger == Montèt [[8 còps sul pòdi del Tour de França]] (3 coma segond e 5 coma tresen), qu'es encara lo [[recòrd absolut]] fins ara, e partejat solament amb [[Lance Armstrong]], lo grand ciclista nòrd-american (7 victòrias e una 3ena plaça). == Lagui e popularitat == [[Imatge:Raymond POULIDOR.jpg|thumb|180 px|left|Sempre tan ''[[po... po... pular!!!]]'' [[1993]]]] Capitèt pas jamai çaquelà a [[ganhar lo Tour]] nimai tanpauc a cargar lo ''[[maillot jaune]]'' de lider de la corsa. Fòrça popular, èra escaisnomat ''[[Popó]]'' (''Poupou'', en francés...) per sos admirators qu'èran a tengut fòrça nombroses e afogats sus las rotas del Tour, en pertot, lai que passava lo peloton dels correires, e cridavan a plec de gargalhòl, sens paus ni cès: * "''Vas-y, Poupou!!!''"<br/><br/> E quitament mai tard, quand en Raimond Polidor ne serà estat retirat del ciclisme professional, de mainats que lo s'èran pas jamai vist a córrer, e n'èran quitament pas nascuts quand comencèt el sa carrièra, cridavan, tot parièr, tre que vesián a passar un ciclista: ** "''Ardit, Popó!!!''"<br/> E ardit, ardidàs, de segur ne foguèt tot lo long de la siá carrièra, de la siá vida, tostemps. [[Imatge:Jacques Anquetil 1963.jpg|thumb|200 px|right|en ''[[Jacques Anquetil]]'' en [[1963]]]] == '''''Grand Jacques''''' == N'acabèt fin finala per tornar veire lo sieu amic e adversari d'un còp èra, que n'èran venguts amics mentretant en gomar las errors del passat, [[Jacques Anquetil]], quand se moriguèt aiceste d'un càncer en [[1987]].<br/> Çò ne contèt mai tard lo grand campion lemosin que lo " ''[[Grand Jacques]]'' ", en tot veire la mòrt se sarrar, li diguèt que: *"... lo càncer (...''èra''...) tan desesperadament dolorós coma pojar lo [[Puèi de Doma]] cada jorn, a cada ora que Dieu fa...<br/> ....... ''E çò diguèt alara, qu'o me poirai pas jamai oblidar...'' : * " Mon brave amic, d'encara un còp seràs lo segond " ... " == Un escais escandalós == D'efièch, èra estat tanben escaisnomat l' ''Eternal Segond'' per d'unes (sembla...) ''jornalistas'' que s'èran de segur desbrembat que s'èra el agut ganhat, tot lo long (e pro longa ne foguèt... un autre recòrd gaireben... sols benlèu en [[Gino Bartali]] amai en [[Joop Zootemelk]]... e de segur que seguràs na [[Jeannie Longo]]...) de la siá carrièra, entre [[1960]] e [[1977]], '''[[189 victòrias]]'''. ==Onors rendudas== Foguèt fach cavalièr de la [[Legion d'Onor]] lo 25 de genièr de [[1973]] per [[Jacques Chirac]], en [[Jacques Chirac|Jacme Chirac]], un [[conteiral sieu]] o quasi, d'a [[Tula]], un vesin, e [[president]] de la [[Republica Francesa]].<br/><br/> == la Retirada a país == [[Imatge:La Vienne à Pont-de-Noblat (Haute-Vienne, Fr).JPG|thumb|300 px|left|''[[Vinhana]]'' vas ''[[Pont de Noblat]]'', '''[[Lemosin]]''']] .......[[Òme universal]], en ''[[Pulidoru]]'' a [[Japon|Nihon]], [[òme del campèstre]]...<br/> ...( ... ''[[de las raiç ben prundas]]''...) e d'a la verda campanha lemosina eissit...<br/> ''[[òme universau]]... la [[terra vielha daus suvenirs eternaus]].. emb sos plais, sos ranvers, sos aubres, sos chens mai sos delesers, sos raives tan beus de grand' aiga... sa lenga tan genta, sos uviarns, sos estius, sos auseus, sa memòria, la charn ela-mesma dau monde e dau temps mai sos lunons d'aur dins lo ciau e chausa autra... beucòp de las chausas... etc.'')...<br/> tornèt viure dins son Lemosin natal, en tot participar de vegadas que i aguèt, a d'unas [[emissions de ràdio en lenga nòstra]] (''[[Nhòrlas]]'' radiofonicas).<br/> Lai s'esta el tranquilon tranquilon dempuèi la siá retirada dels pelotons, dins la siá '''''[[maison]]''''', a [[Sent Liunard|Sant Liunard de Noblat]], en lo sieu país tant aimat... la siá tèrra tant escarida... ''[[tan chara mai charida]]''... [[Lemosin]]. == Bibliografia == * [[Imatge:Wikisource logo suggestion - curved books.png|75 px]] * [[Imatge:Accessories-text-editor.png|100 px]] [[Imatge:Raymond Poulidor.JPG|thumb|280 px|right|... ''[[Quò's tanben sa vita ara... Fièra dau libre de Colmar... novembre 2007]]'']] ===en ''Popó'' d'esperse=== * [[Raimond Polidor]]: ''La gloire sans maillot jaune'', edicions [[Calmann-Lévy]], [[1968]]... (en francés) * [[Raimond Polidor]]: ''Poulidor par Poulidor'' , ed. Jacob-Duvernet, [[2004]]... [[Autobiografia]] (idem) * [[Raimond Polidor]]: ''Poulidor intime'' id [[2007]] (id) e cha ===... e pels autres...=== *[[Jacques Augendre]]: ''Anquetil - Poulidor, un divorce français'', cò en Bernard Pasmito editor, [[2008]] (id) e ca == Document audiovisual == * [[Imatge:Camera video.PNG|75 px]] * [[Olivier Hennegrave]]: ''Anquetil / Poulidor'', colleccion ''Los düèls màgers de l'espòrt - Ciclisme'', evocacion (50'), [[Arte]], França [[2001]] e cha == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == **[[Imatge:Www.gif|35 px]] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20130610214154/http://velopalmares.free.fr/poulidor.htm Palmarés complet d'en Popó] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php Tièra dels Meritis d'en Raimon Polidor] == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[410]]'' documents subre en '''[[Raimond Polidor]]''' en picar coma clau ''[[Raymond Poulidor]]'' == Nòtas == <references /> {{Commons|Raimond Polidor}} {{DEFAULTSORT:Polidor, Raimond}} [[Categoria:Correire ciclista francés]] [[Categoria:Ciclista occitan]] [[Categoria:Personalitat lemosina]] [[Categoria:Esportiu Occitan]] [[Categoria:Esportiu Occitanofòne]] [[Categoria:Venceire del Torn d'Espanha]] [[Categoria:Venceire d'etapa del Torn de França]] [[Categoria:Venceire d'etapa del Torn d'Espanha]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Naissença en 1936]] [[Categoria:Decès en 2019]] 80zgtszsdmdrwpefgicosh8p1okg0ik 0 61667 2503052 2496982 2026-06-19T00:56:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503052 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Anne de Foix.jpg|thumb|right|150px|Ana de Fois-Candale]] '''Ana de Fois-Candale''' ([[1484]]– [[Budapèst|Buda]], [[26 de julhet]] [[1506]]) qu'ei reina de [[Ongria]] e [[Boèmia]]. == Vida == Ana èra filha de [[Gaston II de Fois-Candale]], comte de [[Candale]], e de [[Catarina de Fois]] qu'ei filha de [[Gaston IV de Fois-Bearn]] e d'[[Alienòr Ièra de Navarra|Alienòr Ièra]], [[Lista dels reis de Navarra|reina de Navarra]].<ref>Tenètz Anthony (1931).</ref> Ana èra cosina de [[Catarina Ièra de Navarra|Catarina Ièra]], [[Lista dels reis de Navarra|reina de Navarra]]. Esposèt [[Ladislàs II Jagellon]], rei d'[[Ongria]] lo [[29 de setembre]] de [[1502]] e foguèt coronada lo meteis jorn a [[Székesfehérvár]], capitala vièlha del [[Reiaume d'Ongria]]. Ana moriguèt en [[1506]] a [[Budapèst|Buda]] e es enterrada dins la catedrala de Székesfehérvár amb son marit en [[1516]]. == Maridatge e descendéncia == * Esposèt [[Ladislàs II Jagellon]] en [[29 de setembre]] de [[1502]]. D'aquela union nasquèron: * [[Ana Jagellon]], princessa d'Ongria, en [[23 de julhet]] de [[1503]] a [[Budapèst|Buda]] (Ongria), esposa de [[Ferrand Ièr del Sant Empèri|Ferrand Ièr]], rei d'[[Ongria]] e [[Boèmia]]. * [[Loís II Jagellon]] en [[1 de julhet]] de [[1506]] a [[Budapèst|Buda]] (Ongria), rei d'[[Ongria]] e [[Boèmia]]. == Nòtas == <references /> == Bibliografia == * Anthony, Raoul (1931) ''Identification et Etude des Ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar'', Paris, Masson. == Ligams extèrnes == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20120224125323/http://www.fmg.ac/Projects/MedLands/NAVARRE.htm#_Toc173391037 Foundation for Medieval Genealogy/Navarre Kings Genealogy] * {{fr}} [http://dzt-isto.chez-alice.fr/foix_can.htm Les Foix-Candale] * {{fr}} [http://racineshistoire.free.fr/LGN/PDF/Grailly_captals-de-Buch.pdf Seigneurs de Grailly Généalogie] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20120224105722/http://www.foixstory.com/data/genealogiq/foix/foix2/fxcandal.htm Foix-Grailly Généalogie] * {{en}} [http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE%20NOBILITY.htm#GastonIVFoixdied1472B Foundation for Medieval Genealogy/Foix Genealogy] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20210128095433/http://genealogy.euweb.cz/foix/albret2.html Euweb/Albret Genealogy] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20210114211845/http://genealogy.euweb.cz/foix/foix3.html#QC Euweb/Foix-Grailly Genealogy] {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia | color1 = #ddddff | color2 = #bbbbff | color3 = #ddddff |icòna=Armoiries Foix-Béarn-Bigorre.svg | abans=[[Barbara de Brandeborg]]<br />1476-1500<br />[[Beatritz d'Aragon]]<br />1476-1500 | icòna = Armoiries Navarre Foix.svg | talha = 50 | nom = [[Reina d'Ongria]] | periòde = ([[1502]]-[[1506]]) | aprèp=[[Maria d'Ongria (1505-1558)|Maria d'Habsborg]]<br />1521-1526 }} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Ostal de Fois-Gralhí]] [[Categoria:Ongria]] [[Categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Naissença en 1484]] [[Categoria:Decès en 1506]] [[Categoria:Istòria dels Pirenèus Atlantics]] 0xvk0df3nd3l31yydpfdlwfyyfanp8k 0 61892 2503145 2388979 2026-06-19T09:05:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503145 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Troncens | nom2 = ''Troncens'' | imatge = Troncens (Gers, France).JPG | descripcion = Lo borg dab la glèisa Sent Joan Baptista. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Miranda|Miranda]] | canton = Pardiac-Ribèra Baisha ([[Canton de Marciac|Marciac]] abans 2015) | insee = 32455 | cp = 32230 | cònsol = Francis Daguzan | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas Bastidas e Vaths de Gers|CC Bastidas e Vaths de Gers]] | gentilici = | latitud = 43.4613888889 | longitud = 0.215833333333 | alt mej = | alt mini = 182 | alt maxi = 342 | ectaras = 1297 | km² = 12.97 |}} '''Troncens'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Troncens'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna situada au Sud deu departament de [[Gers (departament)|Gers]] au ras deus [[Hauts Pirenèus]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 32455.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Troncens | nord = [[Montlesun]] | nord-est = [[Tilhac]] | est = [[Montpardiac]] | sud-est = [[Aus e Aussat]] | sud = [[Bèthplan]], [[Laguian e Masons]] | sud-ouest = [[Malavath]] | ouest = [[Blosson e Serian]] | nord-ouest = [[Ricort]] <small>''per un quadripunt''</small> }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Troncens'' que veng d'un nom germanic d'òme [un nom de mèste] ''Thurisind'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 687</ref>, donc emplegat absoludament (shens sufixe).</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Troncens'' que veng probablament d'un nom germanic d'òme ''Trusingus''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. II, p. 861, par. 15 135</ref>.</br> == Istòria == Lo vilatge qu'obtengó ua carta de costumas en 1318 <ref name="">https://web.archive.org/web/20061120144142/http://elec.enc.sorbonne.fr/bede/notice157.php</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=32455 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Francis Daguzan |Partit= aparentat [[PCF]]|Qualitat= agricultor, [[Conselhièr generau|conselhèr generau]] (1982-2015)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Marciac]]; qu'es adara deu canton de Pardiac-Ribèra Baisha. == Demografia == {{Demografia |insee=32455 |1793=574 |1800=158 |1806=416 |1821=572 |1831=595 |1841=640 |1846=632 |1851=577 |1856=611 |1861=588 |1866=566 |1872=532 |1876=531 |1881=508 |1886=487 |1891=441 |1896=429 |1901=421 |1906=406 |1911=402 |1921=331 |1926=329 |1931=324 |1936=298 |1946=278 |1954=256 |1962=219 |1968=198 |1975=197 |1982=206 |1990=206 |1999=199 |cassini=38322 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|455}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|455}}/12.97) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas dab la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32455 Troncens suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 5ryepa9li1cwrmfrl8jlggi755p6laa 0 62295 2503148 1940745 2026-06-19T09:15:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503148 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:The viaur rail viaduct.jpg|thumb|upright=1.4|Viaducte de Viaur]] Lo '''[[viaducte]] de Viaur''' es una òbra d'engenhariá ferroviària acabada en [[1902]], que sauta la valada prigonda de [[Viaur]] entre [[Rodés]] e [[Albi]]. Es situat sus las comunas de [[Tauriac de Naucèla|Tauriac]] de [[Naucèla]] ([[Avairon (departament)|Avairon]]) e [[Tanús]] ([[Tarn (departament)|Tarn]]). == Istòria == Un concors foguèt dubèrt en [[1887]], lo ganhèt l'engenhaire [[Paul Bodin]] de la [[Societat de Construccion de las Batignolles]] (uèi [[Spie Batignolles]]), e el meteis lo construiguèt entre [[1897]] e [[1902]]. == Caracteristicas == [[Image:Bridges 30.png|thumb|Lo viaducte de Viaur es naut de 116 m e a una longor de 460 m]] Aquel [[pont]] en acièr, assemblat amb de [[rible]]s, se compausa de doas bigas en avançament equilibradas (''cantilever'') e articuladas, caduna prolongada per una biga corta amb seccion constanta e una culada en maçonariá de doas arcadas. Es l'unic pont d'aquel tipe en França. A l'origina lo ponch central del pont foguèt pas soudat: l'arcada principala es doncas devesida en doas parts independentas capablas de sostenir caduna un pes considerable. Las doas parts foguèron soudadas per de causas de mantenença pauc aprèp la construccion del viaducte. Mercé a la tecnica ''cantilever'', los viaductes ferroviaris poguèron aténher de portadas fòrça grandas, çò que fins alara èra reservat als ponts suspenduts, desadaptats per las vias ferradas. L'apogèu de la tecnica serà lo segond [[pont de Quebèc]] (1917). Lo viaducte de Viaur es reconeissable per çò que la via ferrada passa al som de l'estructura e non dedins, coma se pòt veire pels autres ponts amb bigas en avançament. Pendent la construccion i aguèt pas cap de mòrt. [[Fichièr:Viaduc du Viaur vue to center bearing 03 08.jpg|thumb|L'articulacion centrala]] * Longor totala de l'òbra: 460 m que 420 m per la partida metallica. * Naut : 116 m sus lo riu, 54 m sus los punts d'apèu. * Portada entre los puches d'apèu : 220 m. * Massa metallica : 3800 t. == Anecdòtas == L’assemblatge del viaducte de Viaur inspirèt lo pintre H.-M. Magne, per son quadre ''Construccion d'un viaducte'', ont se pòt veire una esquipa de riblaires a l'òbra, ajocats sus un enat volant. La creacion del viaducte de Viaur, amb las consequéncias positivas qu'aguèt sus l'economia agricòla del [[Segalar]], es lo tèma de la novèla de [[Joan Bodon]], ''Lo Pan de Froment''. == Nòtas e referéncias == <references /> === Font === * ''Architectures d’ingénieurs'', Centre Georges Pompidou, 1978, {{ISBN|2 85850-081-9}} == Vejatz tanben == {{commons|Category:Viaduc du Viaur}} === Grands ponts construits sul principi de l'avançament === * [[Pont du Forth|Pont sur le Firth of Forth]], prèp d'[[Edimborg]] * [[Pont Doumer|Pont Paul-Doumer]], a [[Hanòi]] * [[Pont de Quebèc]], a [[Quebèc]] * [[Blaues Wunder]], a [[Drèsda]] === Bibliografia === * François Garcia, ''Le viaduc du Viaur Révolutions ferroviaire et socio-économique'', CRDP Midi-Pyrénées, 1996 == Ligams extèrnes == * [http://autorails.free.fr/Viaur/Viaur04.htm Fotografias] * [https://web.archive.org/web/20080404041634/http://pagesperso-orange.fr/viaur.vivant/VIAUR/Textes/Pont/Pont1.htm Viaducte: Istoric illustrat] [[Categoria:Pont d’Avairon|Viaur]] [[Categoria:Pont de Roergue|Viaur]] [[Categoria:Pont ferroviari|Viaur]] [[Categoria:Pont en arc|Viaur]] [[Categoria:Viaducte del Massís Central|Viaur]] {{portal Roergue}} b8xst48t1wfxpmrs7efy1y5r30rzhjy 0 63823 2503116 2477921 2026-06-19T07:20:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503116 wikitext text/x-wiki <div class="toccolours" style="width: 270px; font-size: 95%; margin-left:1em; margin-bottom:1em; float:right"> {|style="background-color:#e0e0e0; width:100%" <!-- ***** Títol *****--> |+ style="font-size: 1.75em;" | ''Massai'' |} {| style="background-color:transparent; width:100%" <!-- ***** Títol ***** --> |+ style="font-size: 1.75em;" | [[Fichièr:Maasai women and children.jpg|center|250px]] |- <!-- ***** Populacion ***** --> |- ! colspan="2" style="background-color: #e0e0e0; text-align: center;" {{!}} '''Populacion totala''' |} {| style="background-color:transparent; width:100%" |- valign="top" |+ style="font-size: 1em;" | 883 000 |- ! colspan="2" style="background-color: #e0e0e0; text-align: center;" | Regions amb populacion significativa |- valign="top" | [[Fichièr:Flag of Kenya.svg|20px]] [[Kenya]]|| 377 089 |- valign="top" |- valign="top" | [[Fichièr:Flag of Tanzania.svg|20px]] [[Tanzania]]|| 430 000 |- <!-- ***** Lenga ***** --> |- ! colspan="2" style="background-color: #e0e0e0; text-align: center;" | Lenga |} {| style="background-color:transparent; width:100%" |- valign="top" |+ style="font-size: 1em;" | [[maa]] |- <!-- ***** Religion ***** --> |- ! colspan="2" style="background-color: #e0e0e0; text-align: center;" {{!}} '''Religion''' |} {| style="background-color:transparent; width:100%" |- valign="top" |+ style="font-size: 1em;" | [[monoteïsme]] inclusent [[cristianisme]] |- <!-- ***** Grops etnics ligats ***** --> |- ! colspan="2" style="background-color: #e0e0e0; text-align: center;" {{!}} '''Grop etnic ligat''' |} {| style="background-color:transparent; width:100%" |- valign="top" |+ style="font-size: 1em;" | [[Samburu]] |- | {{ #if: {{{sit|}}} | '''Sit web'''}} || {{ #if: {{{sit|}}} | {{{sit}}} }} |} </div><noinclude> Los '''Massais''' son un grop etnic indigèna d'Africa de l'Èst entre los pòbles mièg nomadas que vivon en [[Kenya]] e al nòrd de [[Tanzania]]. Tenon de costumas e de vestits particulars e demòran prèp dels grands pargues naturals d'Africa de l'Èst, çò que ne'n fa demest los mai coneguts dels grops etnics africans <ref name="b"/> Parlan [[Lenga Massai|maa]],<ref name="b" /> una lenga de la familha [[Lengas nilosaharianas|nilosahariana]] ligada a las lengas [[dinka]] and [[nuer]], e son tanben educats dins las lengas oficialas de Kenya e Tanzania: [[swahili]] e [[anglés]]. La populacion massai foguèt estimada a {{formatnum:377089}} personas al recensament de 1989<ref name="r">[http://kenya.rcbowen.com/people/population.html Kenya - Population Distribution] rcbowen.com, '1989 Census, ... Kenya Factbook, 15th Edition, 1997-1998. Kul Bhushan, Newspread International'</ref> o a {{formatnum:453000}} parlaires de la lenga en Kenya en 1994<ref name="e">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=mas Ethnologue report for language code:mas] ethnologue.com, '453,000 in Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430,000 en Tanzania (1993)', Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International</ref><!-- numbers not safely comparable: 453000 includes the Samburu dialect counted as separate in census --> e {{formatnum:430000}} en Tanzania en 1993<ref name="e" /> amb una estimacion totala "pròcha {{formatnum:900000}}"<ref name="b">[http://www.bluegecko.org/kenya/tribes/maasai/ Maasai - Introduction] Jens Fincke, 2000-2003</ref> L'estimacion de las populacions massais respectivas dels dos paises es complicada de per l'alunhament de nombroses vilatges, e de per sa natura mièg nomada. A l'encòp los govèrns tanzanian e kenyans instituiguèron de programas per fin d'encoratjar los Massais de daissar son biais de viure tradicional mièg nomada, mas eles an servadas sas costumas<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Recentament, l'[[ONG]] [[Oxfam]] considerèt que lo biais de viure massai podiá èsser una responsa al cambiament climatic pr'amor de sa capacitat a viure dins los [[desèrt]]s.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7568695.stm ''Maasai 'can fight climate change' ''], 18 d'agost de 2008</ref> ==Istòria== [[Image:Maasai.jpg|thumb|200px|left|Guerrièr Massai]] Segon sa pròpria tradicion orala, los Massais serián originaris de la bassa val de [[Nil]] al nòrd del [[Lac Turkana]] (Nòrd-oèst de Kenya) e comencèron sa migracion cap al sud a l'entorn del sègle XV, en arribar per una longa lista de tèrra que s'espandís del nòrd de Kenya fins a la Tanzania centrala entre los sègles XVII e XVIII. D'autres grops etnics qu'èran installats enlà foguèron desplaçats per fòrça. [https://web.archive.org/web/20120302042145/http://www.maasaieducation.org/maasai-culture/maasai-history.htm] Lo territòri Massai atenguèt sa talha màger a la mitat del sègle XIX, e cobriguèt gaireben la [[Granda Val del Rift]] tota e las tèrras vesinas del [[Mont Marsabit]] al nòrd fins a [[Dodoma]] al sud.<ref>''Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar'' by Phillip Briggs 2006 page 200 ISBN 1-84162-146-3</ref> A aquesta epòca los massais, qu'apartenián al grop mai important, raubavan de bestial tant luenh coma sus la còsta de [[Tanga]] en Tanzania. Los raubaires utilizavan de bloquièrs e de lanças, mas èran pus espaurugants en bandir de bastons (orinka) que podián lançar fins a {{unitat|100|m}}. En 1852 foguèt raportada una concentracion de 800 guerrièrs massais en movement en Kenya. En 1857, après aver despoblada la region de “Wakuafi salvatge” al sud de Kenya, los guèrrièrs massais amenacèron [[Mombasa]] sus la còsta de Kenya. [http://books.google.com/books?id=PQJjYC74tu8C&pg=PA183&lpg=PA183&dq=mombasa+maasai+1855&source=web&ots=1qDbq0WFrH&sig=-fwB9fWjkEt4scMNLIpnyIpTBMo]<ref>''Sources and Methods in African History: Spoken, Written, Unearthed'' by Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell & Brewer. ISBN 1580461344</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA0556, Deutsch-Ostafrika, Massaikrieger.jpg|thumb|300px|Guerrièrs massais en [[ Africa de l'Èst alemanda]], c. 1906/18.]] Amor d'aquesta migracion, los massais son los parlaires nilosaharians situats pus al sud. Lo periòde d'expansion foguèt seguit per l'"Emutai" de 1883-1902. Aqueste periòde foguèt marcat per de marranas: [[pleuropneumonia bovina contagiosa]], [[pesta bovina]], e [[picòta]]. La primièra estimacion facha d'en primièr per un lòctenent alemand dins çò qu'èra a l'epòca lo nòrd-oèst de [[Tanganyika]], èra que 90 del cent del bestial e la mitat dels animals salvatges periguèron de la pèsta bovina. De mètges alemands dins lo meteis airal disián que {{cita|cada segonda}} un african èra marcat a la cara per las bofigas degudas a la picòta. Aqueste periòde coïncidiguèt amb una secada. La pluèja foguèt gaireben absenta en 1897 e 1898. [https://web.archive.org/web/20121003192715/http://www.blackwellpublishing.com/ecology/news/news.asp?id=192] L'explorador austriac [[Oscar Baumann]] viatgèt per las tèrras massais en 1891-1893, e descriguèt l'ancian poblament dins lo cratèr de Ngorongoro dins son libre de 1894 ''Durch Massailand zur Nilquelle'' ("A travèrs las tèrras massais fins a la font de Nil"): {{cita|I aviá de femnas redusidas a d'esqueletas que sos uèlhs avián l'agach fixe e baug de l'anequeliment ... los guerrièrs èran tot just capables de se rebalar de gratipautas, apatics, tal coma de vielhasses sens vigor. D'eissams de voltors los seguissián de naut, esperant sas victimas seguras.}} S'estimèt que los dos tèrces dels massais moriguèron pendent aqueste periòde. [http://www.ntz.info/gen/n00526.html] Al començament amb lo tractat de 1904 , [https://web.archive.org/web/20130817043136/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,699336,00.html] puèi amb lo de 1911, las tèrras massai en Kenya foguèron redusidas de 60 del cent quand los angleses los fòrabandiguèron per far d'abitacions pels colons, puèi los acantonèron fins a uèi dins los districtes de Kajiado e Narok .[https://web.archive.org/web/20190611173440/http://kitumusote.org/history] Los massais en Tanzania foguèron desplaçats de las tèrras fertilas entre lo [[Mont Meru (Tanzania)|Mont Meru]] e lo [[Kilimanjaro|Mont Kilimanjaro]], e de la màger part de las nautas tèrras fertilas de [[Ngorongoro]] dins los ans 1940.<ref>''The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion''. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 44. ISBN 0520206711</ref>[http://books.google.com/books?id=GWtWDN0BWt0C&pg=PA42&lpg=PA42&dq=maasai+ears&source=web&ots=7u768brgsE&sig=q8PlaGC5C_ot35-PeLPJYlFDhxQ#PPA44,M1] Fòrça tèrras foguèron presas per fin de crear de resèrvas de vida salvatja e de pargues nacionals: [[Reserva d'Amboseli|Amboseli]], [[Pargue Nacional de Nairobi]], [[Masai Mara]], [[Reserva Nacionala de Samburu|Samburu]], [[Pargue nacional del Lac Nakuru|Lac Nakuru]], e [[Tsavo]] en Kenya; [[Lake Manyara|Manyara]], [[Ngorongoro]], Tarangire [https://web.archive.org/web/20070814101508/http://www.tanzaniaparks.com/tarangire.htm] e [[Pargue Nacional de Serengeti|Serengeti]] en Tanzania. Los massais son de pastres e resistiguèron a las quichadas dels govèrns tanzanian e kenyan per lor far adoptar un estil de vida mai sedentari. Demandèron de dreches de far pasturar sas bèstias dins mantun pargue nacional dins los dos païses. Los massais s'opausavan a l'[[esclavatge]] e vivián a proximitat dels animals salvatges amb una asirança per la caça e los aucèls. Las tèrras massais son al jorn de uèi las melhoras zonas de caça d'Africa de l'Èst. La societat massai delembrèt pas jamai lo trafic d'èssers umans, e los mercants d'esclaus los defugissián.<ref>''Africa's Great Rift Valley''. Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3</ref> Existisson principalament dotze sectors geografics dins la tribú, que cadun a sas costumas pròprias, son biais de se vestir, son cap e son dialècte. Aquestas subdivisions son: Keekonyokie, Damat, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani e Kaputiei.<ref>[https://web.archive.org/web/20080527022418/http://www.laleyio.com/facts.html archived copy of laleyio.com]</ref> ==Cultura==<!-- [[Maasai culture]] and [[Maasai Music and Culture]] redirects here --> [[Image:Maasai Enkang and Hut.JPG|thumb|320px|right|Massais e cabanas enrodadas d'un enclaus de cacièr espinós sonat ''Enkang'' - [[Serengeti]] de l'Èst, 2006]] La societat massai es fòrça [[patriarcal]]a per natura amb los ancians, de còps que i a, acompanhats d'ancians retirats, que decidisson per los afars màgers de cada grop massai. Quantitat de leis oralas governan mantun aspèctes del comportament. Las [[execucion]]s i son desconegudas, e normalament un pagament en bestial resolvrà totes los afars. Un procèssus fòra d'aquelas leis sonat 'amitu', 'far la patz', o 'arop', qu'implica d'excusas substancialas se practica tanben.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 53, 54. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Los massais son [[monoteïsta]]s, e sonan [[Dieu]] ''Enkai'' o ''Engai''. Engai es una divinitat unica amb una natura duala: Engai Narok (Dieu Negre) es benvolent, e Engai Nanyokie (Dieu Roge) es venjaire.<ref>[https://web.archive.org/web/20130103175235/http://www.institut.veolia.org/en/cahiers/water-symbolism/water-myths/africa-water.aspx African water symbolism and its consequences<!-- Bot generated title -->]</ref> La "Montanha de Dieu", [[Ol Doinyo Lengai]], es situada al nòrd de Tanzania. La figura umana centrala dins lo sistèma religiós massai es lo "laibon" que pòt èsser implicat dins: la garison [[chaman]]ica, la [[devinacion]] e la [[profecia]], assegurar lo succès a la guèrra o far venir la pluèja. Quin que siá poder individual un laibon aviá èra una foncion de personalitat mai que posicion.<ref>https://web.archive.org/web/19970504081734/http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7860</ref> Fòrça massais venguèron musulmans, e en nombre mendre, crestian. Un [[indèx de mortalitat infantila]] enauçat a cò dels massais butèt a çò que los nenons foguèsson pas reconeguts abans l'atge de tres lunas, ''ilapaitin''.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Pels massais que vivon d'un biais tradicional, la fin de la vida es virtuala sens [[ceremonia]], e los mòrts son daissats defòra pels [[necrofag]]s.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Un còs regetat pels necrofags (mai que mai l'[[ièna pigalhada]], sonadas ''Ondilili'' o ''Oln'gojine'' en lenga massai) es vist coma avent quicòm de marrit, e pòt causar una desgàcia sociala, doncas es pas rar de veire un còs cobèrt de la graissa e de la sang d'un buòu abatut.<ref name="attitudes">''Cultural and Public Attitudes: Improving the Relationship between Humans and Hyaenas'' from Mills, M.g.L. and Hofer, H. (compilers). (1998) ''Hyaenas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN/SSC Hyaena Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. vi + 154 pp.</ref> L'Enterrament dins lo passat èra reservat als caps grands, dempuèi que se cresiá qu'èra nociu per la tèrra.[17] .<ref>''The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-eaters'' By Bruce D. Patterson. 2004. McGraw-Hill Professional. Page 93. ISBN 0071363335</ref> Los centres de vida tradicionals massai son situats a l'entorn del sieu bestial que constituís la font primària de manjar. La mesura de la riquesa d'un òme se fa en tèrmes de bestial e de mainatges. Un tropèl de 50 bèstias es respectable, e un ramat de dròlles çò melhor. Un òme qu'a abondància d'un mas pas l'autre es considerat coma paure.<ref>''Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar'' by Phillip Briggs (2006), page 200. ISBN 1-84162-146-3</ref> Un mite massai conta que Dieu lor donèt tot lo bestial de la tèrra, çò que menèt a la cresença que la raubariá del bestial d'autras tribús èra tornar prene çò sieu, una practica qu'es venguda fòrça mens comuna. .<ref>''Africa's Great Rift Valley''. Nigel Pavitt. 2001. pages 138. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3</ref> ===Abitat=== [[Image:Maasai shelter.jpg|thumb|left|Sosta cobèrta de bosa de bestial per l'impermeabilizar]] [[Image:Ludzie06(js).jpg|thumb|right|Femna massai qu'es a adobar un ostal en Masai Mara (1996)]] Coma pòble istoricament [[nomada]] o mièg-nomada, los massais utilizèron tradicionalament de materials locals aisidament disponibles, e una [[tecnologia]] indigèna per bastir sos [[ostal]]s. L'ostal tradicional massai èra concebut d'en primièr per un pòble en movement e èra fòrça temporari per natura. Los ''Inkajijik'' (ostals) son en forma d'estela o circular, e son bastits per de femnas galhardas. L'estructura es formada de fustas fixadas directament pel sòl e entrelaçadas amb un riejat de brancas mai pichonas, engeissat amb una barreja de [[fanga]], de brotilhas, d'èrba, de bosa de vaca e d'urina umana, e de cendres. La bosa de vaca assegura l'impermeabilitat del teulat. L'[[enkaji]] es pichon, mesura aperaquí {{unitat|3|m}} x {{unitat|5|m}} pel sòl e sonque {{unitat|1.5|m}} de nautor. Amb aqueste espaci la familha cosina, manja, dormís, viu e sèrva lo manjar, l'esséncia e sas autras possessions. Lo bestial pichon es tanben de còps que i a acostumat a i dintrar. [http://64.233.167.104/search?q=cache:Th7Q1mTUG-oJ:www.thinkcycle.org/tc-filesystem/download/development_by_design_2001/sustainable_improvement_of_traditional_maasai_housing_through_participatory_technology_development/Maasai%2520Housing.pdf+maasai+house&hl=en&ct=clnk&cd=7&gl=us][https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html] Los viltages son claus per una baranha circulara (''Enkang'') bastida pels òmes, generalament facha de [[cacièr]] espinós, un arbre indigèna. De nuèit, totas las [[vaca]]s, [[cabra]]s e [[feda]]s son dintradas dins un enclaus al centre, sosta per las protegir de las bèstias salvatges. ==Organizacion sociala== L'unitat centrala de la societat massai se basa sus l'edat. E mai que los gojats joves sián mandats defòra amb los [[vedèl]]s e los [[anhèl]]s tanlèu que sabon marchar, l'enfantesa pels dròlles es majoritàriament un temps de jòcs, levat a l'ocasion d'un ritual per provar valor e endurància. Las gojatas son responsablas de corvadas coma cosina e molzuda, d'abiletats qu'aprenon ja de las siás maires a una edat primairenca. <ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Cada 15 ans o aperaquí, una generacion nòva e individualament nomenada de ''Morans'' o ''Il-murran'' (guerrièrs) serà iniciada. Aiçò implica fòrça gojats entre 12 e 25, qu'an atengut la pubertat e que fan pas partida de la "promocion" anteriora. Un rite de passatge de l'enfància a l'estat de guerrièr es una ceremònia de circoncision dolorosa, qu'es facha sens anestesic. Aquel ritual es abitualament fach pels ancians, qu'utilizan un cotèl amolat e de bendatges de pel de bestial pel procediment. Lo mot maa per per la circoncision es ''emorata''.<ref>[http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/index-english/main.htm English - Maa<!-- Bot generated title -->]</ref> Lo gojat a d'endurar l'operacion en silenci. Las expressions de dolor li portarián desonor, encara que temporàriament. De planhs podrián causar un auvari dins aquel procediment fastigós e malaisit, que ne podriá resultar un assanament tardièr, disfoncion, e dolor. La garison pòt prene 3 a 4 meses, pendent los quals urinar es dolentós e de còps que i a impossible, e los dròlles an de se vestir de negre per un periòde de 4 a 8 meses.<ref>[https://web.archive.org/web/20191027143838/http://maasai-association.org/ceremonies.html Maasai Association<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Image:Young Maasai Warrior.jpg|thumb|120px|right|Jove ''Moran'' amb maquilhatge e capèl de plumas]] Pendent aquesta passa, los gojats novèlament circoncits vivon dins una ''manyatta'', un vilatge bastit per sas maires. La ''manyatta'' a pas d'enclaus de proteccion que l'enròde, sotalinhant lo ròtle del guerrièr de protector de la comunitat. Cap d'enclaus es pas bastit pr'amor que los guerrièrs an pas de bestial. D'autres rites de passatge son demandats abans d'obténer l'estatut de guerrièr adulte, que culmina amb la ceremonia ''eunoto'', la "venguda de l'atge".<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> [[Image:Flag of the Maasai National Movement (Nations Without States, 1996).svg|thumb|150px|left|Bandièra Massai]] Quand una nòva generacion de guerrièr es iniciada, los ''ilmoran'' existents an de s'endevenir d'èsser "jove ancians", que seràn responsables de las decisions politicas fins que vengan "vièlhs ancians".<ref>''Northern Tanzania - The Bradt Safari Guide'' by Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191027143838/http://maasai-association.org/ceremonies.html Maasai Association<!-- Bot generated title -->]</ref> Los guerrièrs son encargats de la securitat de la societat, e passan son temps a corrir las tèrras massais dins los limits de sas termièras. Son tanben fòrça implicats dins lo comèrci de bestial per fin de se constituir un tropèl, ara mai per la barata qu'autrescòps pel raubament.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Los gojats son responsables del tropèl de bestial. Pendent la secada, ambedós gojats e guerrièrs assumisson aquela responsabilitat. Los ancians balhan de conselhs per las activitats de cada jorn. Las femnas son responsablas de la bastison dels ostals e del provesiment de l'aiga, d'amassar la lenha, de la molzuda de las bèstias e de la cosina per la familha tota.<ref>[https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html Maasai People, Kenya<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Image:Traditional Maasai Dance.jpg|thumb|right|320px|Dança tradicionala: ''Adumu'']] Un mite suls Masais èra que cada òme jove èra supausat d'aucir un [[leon]] abans que foguèsse circoncit. Pasmens la caça del leon es una activitat del passat, e es estada enebida en Africa de l'Èst, mas los leons son encara caçats quand nafran lo bestial,<ref>[https://web.archive.org/web/20120618044327/http://www.maasai-association.org/lion.html Maasai Association<!-- Bot generated title -->]</ref> e los joves guerrièrs que s'engatjan dins una caça tradicionala an pas d'assumir de consequéncias significativas.<ref>[https://web.archive.org/web/20090224220706/http://www.lionconservation.org/LionKillinginAmboseliregion2000-May2006.pdf Lion Killing in the Amboseli -Tsavo Ecosystem, 2001-2006, and its Implications for Kenya’s Lion Population]</ref> Las preocupacions creissentas per las populacions de leons butèt a la mesa en plaça d'un programa que promòu l'acceptacion de compensacions quand un leon tua de bestial, puslèu que la caça e la mesa a mòrt del predator.<ref>[https://web.archive.org/web/20120303171946/http://bigcatrescue.blogspot.com/2007/07/maasai-tribesmen-help-lions-rather-than.html Field Reports: Maasai tribesmen help lions rather than kill them<!-- Bot generated title -->]</ref> Pasmens, tuar un leon balha un estatut de valor e la celebritat dins la comunitat. Las femnas subisson tanben l'[[excision]] ("[[circoncision femenina]]" o ''emorata'') que fa partida d'un [[rite de passatge]] ritual que i son balhats instruccions e conselhs per son ròtle novèl, alavetz que son vengudas a l'atge d'èsser de femnas prèstas per lo maridatge. En Kenya la circoncision femenina es practicada per 38% de la population. La forma mai comuna n'es la [[clitoridectomia]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081222034100/http://english.okprosjekt.no/artikkel.asp?AId=46&Back=1&MId1=34 OK Prosjekt<!-- Bot generated title -->]</ref> Aquelas circoncisions son generalament fachas per un "pratician" convidat que sovent es pas massai, normalament del grop [[Dorobo]]. Los cotèls e las lamas utilizadas son fargadas per de faures, ''il-kunono'', que son evitats pels massais pr'amor que fargan d'armas de mòrt (cotèls, lamas cortas (''ol alem''), lanças, etc). Coma los joves òmes, las femnas que van èsser circoncisas se cargan de vestits negres, pintan sas caras de marcas, e se cobrisson la cara a l'acabament de la ceremonia.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> La practica de la circoncision femenina es tanben sonada [[Mutilacion genitala femenina]], e provòca fòrça criticas venentas a l'encòp del defòra e de fòrça femnas que l'an subida, coma la militanta massai [[Agnes Pareiyo]]. Recentament d'unas instàncias ensagèron de far remplaçar la circoncision femenina per una ceremonia de "talh pels mots" acompanhada de danças e cants a la plaça de la mutilacion. Pasmens la practica demora prigondament establida e valorizada dins la cultura. D'unes l'estiman necessària considerant que los òmes massais pòdon regetar las femnas non excisadas, en considerar que son pas "maridablas" o en pagar una verquièra mendra. La practica pòt provocar la formacion d'un teissut de crèuge espés, que fa venir malaisida la miccion, e aquò tanben provoquèt una controvèrsia .<ref>[http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=15&ReportId=62462 Razor's Edge - The Controversy of Female Genital Mutilation] IRIN Humanitarian News and Analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs March 2005, accessed May 14, 2007</ref> La mutilacion genitala femenina es illegala en Kenya e Tanzania.<ref>[http://www.afrol.com/News2001/tan007_fgm.htm tan007 Tanzania fails to enforce law against female mutilation<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0001524.html The Abolition of Female Genital Mutilation — Infoplease.com<!-- Bot generated title -->]</ref> Las femnas maridadas que venon prens son dispensadas de portar de pes, de mólzer, e d'amassar la lenha. Las relacions sexualas son tanben enebidas.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Los massais son tradicionalament poligams; se pensa qu'aquò es una adaptacion practica a de taus de mortalitat enauçats dels mainatges e dels guerrièrs. La poliandria se practica tanben. Una femna esposa pas just lo sieu òme, mas un grop d'atge tot entièr. Los òmes son supausats de donar son lièch a un visitaire mascle del meteis atge convidat. La femna decidís d'esperela se se vòl jónher al visitaire mascle. Tot mainatge que ne pòt resultar es considerat dins la societat massai coma la descendéncia del marit. "Kitala", una mena de divòrci o refugi, es possible dins l'ostal del paire de la molhèr, generalament quand es malmenada pel sieu marit. Lo repagament del prètz de la nòvia, la garda dels mainatges, etc, se fan jos agradança mutuala.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> ==Musica e dança== <!-- [[Maasai music]] redirects here --> [[Image:Masaidance.jpg|thumb|250px|right|Dança massai]] La musica tradicionala massai consistís en de ritmes porgits per un còr de cantaires cantant las armonias mentre que l' ''olaranyani'' (cap de cant), canta la melodia. L' ''olaranyani'' es generalament lo cantaire que pòt melhor interpretar aquesta cançon, e mai se mantun individús pòdon menar un cant. L'''olaranyani'' comença per cantar una linha o lo títol (''namba'') d'una cançon. Lo grop respond d'una crida unanima en mercejament, e l' ''olaranyani'' canta un vèrs sus lo cant ritmic de garganta del grop. Cada cançon ten un estructura especifica ''namba'' basada sul principi de crida-responsa. Los ritmes comuns son de variacions de 5/4, 6/4 e 3/4 de temps. Las paraulas seguisson un tèma tipic e son sovent repetidas mot per mot de longa. De movements del còl acompanhan lo cant. Pendent l'expiracion lo cap es apiejat endavant. Lo cap es clinat darrièr per l'inspiracion. L'efièch produit es un sincòpa polifonica.<ref>[https://web.archive.org/web/20120425125520/http://www.ilmurran.com/ ilMurran<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080527010145/http://www.laleyio.com/music.html Maasai Music (archived copy)]</ref> Las femnas cantan de breçairòlas, canturlejan de cançons, e de cants lausenjants sos filhs. Las ''nambas'', modèl de crida-responsa, repeticion de frasas sense sens, frasas de melodia monofonicas<ref>[https://web.archive.org/web/20141027034300/http://www.music.vt.edu/musicdictionary/texth/Homophonic.html Homophonic<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://www.medieval.org/emfaq/misc/homophony.html What is monophony, polyphony, homophony, monody etc.?<!-- Bot generated title -->]</ref> seguísson cada vèrs qu'es cantat sus un escala davalanta e las cantairas que respondon a sos pròpris vèrses, son caracteristics dels cant de las femmnas<ref>The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080527010145/http://www.laleyio.com/songstructure.html Song Structure of Maasai Music (archived copy)]</ref> Quand mantuna femnas massais s'amassan, cantan e dançan entre se.<ref> Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 194. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Una excepcion a la natura vocala de la musica massai es l'utilizacion de la [[bana]] del [[Codó Gròs]] per cridar los ''morans'' per la ceremonia d' ''Eunoto''.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Danças e cants se produson de còps que i a a l'entorn de las ''manyattas'', e convidan gojats e gojatas a s'encontrar. Los joves òmes fòrman una linha e cantan en ritme, “Òòòòò-ià”, en rauquejant per bassacadas en tot bolegant la part bassa de son còs d'endavant cap en darrièr. Las gojatas se tenon en fàcia dels òmes e dançan del meteis biais entot cantant “Òiiiio..io” en responsa. E mai se los còsses se sarràn fòrça, se tòcan pas jamai pendent la dança.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> ''Eunoto'', la ceremonia de la venguda de l'atge del guerrièr, pòt implicar dètz jorns o mai de cants, de danças e de rituals. Lo guerrièr de ''Il-Oodokilani'' executa una mena de passacarrièra coma l' ''adumu'', o l' ''aigus'', de còps que i a nomenat "danças dels sauts” pels non-massai. ( ''adumu'' e ''aigus'' son ambedós de vèrbs que significan "sautar" e ''adumu'' mai precisament sautar dins una dança)[http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/categories/main.htm]) Los guerrièrs son fòrça famoses per aquelas danças e sovent fotografiats pendent que son a sautar. Un cercle es format pels guerrièrs, e un o dos a un moment dintran dins lo cercle e començan de sautar en tot manténer una postura redda, sens jamai daissar sos talons tocar lo sòl. Los sòcis del grop pòdon enauçar lo nivèl de sas voses basat sus la nautor dels sauts.<ref>[https://web.archive.org/web/20080527010156/http://www.laleyio.com/performance.html archived copy of laleyio.com]</ref> [[Image:Masai woman-child.jpg|thumb|160px|left|Femna massai amb colar e pendents d'aurelhas, que pòrta son nenon sus l'esquina.]] Las amigas dels moran (intoyie) paradan dins sos mai espetaclós vestits en participar a l'eunoto. Las maires dels moran cantan e dançan en onor del coratge e de l'ardidesa dels sieus filhs.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> ==Influéncia del mond modèrne== La politica governamentala tot coma la preservacion dels pargues e de las resèrvas, amb lo fòrabandiment dels massais, amassa amb l'aumentacion de la populacion, etc, fan que lo biais de viure massai tradicional sembla de mal manténer. Amb la pujada de la pauretat e de las migracions, l'autoritat tradicionala dels ancians a cò dels massais sembla d'èsser a mermar.<ref>[https://web.archive.org/web/20031213210931/http://www.colorado.edu/IBS/pubs/pac/pac2003-0001.pdf Maasai Migrations: Implications for HIV/AIDS and Social Change in Tanzania]</ref> Pendent d'annadas, divèrses projèctes comencèron d'ajudar los caps de tribús massais a trobar de biais d'aparar sas tradicions en tot tanben lor far acceptar l'educacion del mainatges necessària pel mond modèrne. Los emplecs novèls pels massai foguèron boriaire, tenguda de negòci (venda de medecina tradicionala),restaurants, comèrci de minerals, venda de lach produch per las femnas, de brodariás, e d'emplecs salariats (garda de securitat, guida pels torists), e d'autres engatjats dins los sectors public e privat. <ref>[https://web.archive.org/web/20110924104436/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/790/F2096573592/Pastoralists.pdf CHALLENGES TO TRADITIONAL LIVELIHOODS AND NEWLY EMERGING EMPLOYMENT PATTERNS OF PASTORALISTS IN TANZANIA]</ref> Fòrça massais se moguèron de la vida nomada cap a de pòsts de responsabilitats dins lo negòci o lo govèrn.[http://www.mashada.com/forums/23988-post19.html] Malgrat l'estil de vida urban e sofisticat que pòdon menar, fòrça d'entre els aiman de tornar a çò sieu vestits a la darrièra mòda, sonque per se destriar de la familha vestida d'un biais tradicional amb ''shuka'' (pèça de vestit mirgalhada), sandalas de pèl de vaca e portant un baston de fusta (''o-rinka'') - d'aise amb se meteisses e lo mond.<ref>[https://web.archive.org/web/20090414035511/http://www.travelafricamag.com/content/view/230/56/ Kenya: The Maasi - Travel Africa Magazine<!-- Bot generated title -->]</ref> ==Modificacion corporala == [[Image:Bodymodmassai.jpg|thumb|160px|Massai ancian amb los aurelhons estirats]] Lo traucament e l'estirament dels [[aurelhon]]s es comun demest los massais. Divèrses materials s'utilizan per traucar e estirar los aurelhons, coma d'espinas per traucar, de bregols o faissèls de bregols de fusta, pèiras, seccion de defensa d'elefant o boitas vuejas de filmes fotografics. De mens en mens de massais seguisson aquesta costuma, mai que mai entre los gojats<ref>''The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion''. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 42. ISBN 0520206711</ref> <ref> [http://books.google.com/books?id=GWtWDN0BWt0C&pg=PA42&lpg=PA42&dq=maasai+ears&source=web&ots=7u768brgsE&sig=q8PlaGC5C_ot35-PeLPJYlFDhxQ The Myth of Wild Africa], Google Books. </ref>. Las femnas se cargan de divèrsas formas d'ondraduras de pèrlas a l'encòp pels aurelhons, e de traucaments pichons a la part nauta de las aurelhas<ref>''Culture and Customs of Kenya''. Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. page 91. ISBN 0313314861</ref> <ref> [http://books.google.com/books?id=gfUbHXT2dloC&pg=PA91&lpg=PA91&dq=maasai+ears&source=web&ots=2bhvmh_ZDO&sig=qG0fvuy6s0de2sWkSvtgICzz2fA Culture and Customs of Kenya], Google Books </ref>. L'extraccion dels [[ulhal]]s de lach dins la pichona enfança es una practica que foguèt documentada a cò dels dels massais de Kenya e Tanzania. Existís una cresença fòrta demest los massais que escorrença, vomidura, e autras malautiás febrinosas de la pichona enfança son causadas per una enfladura de la region gingivala canina, qu'es supausada de conténer de vèrmes o dents de nylon. Aquestas cresenças e practicas son pas especificas dels massais. Dins lo Kenya rural un grop de 95 mainatges annadits entre sièis meses e dos ans foguèron examinats en 1991/92. 87% foguèron trobats qu'avián endurat lo desrabatge d'una o mai d'una dent de lach. Dins un grop mai annadit (3–7 ans), 72% dels 111 enfants examinats mostravan la pèrda d'ulhals mandibulars o maxillars<ref>{{cite journal |author=Hassanali J, Amwayi P, Muriithi A |title=Removal of deciduous canine tooth buds in Kenyan rural Maasai |journal=East Afr Med J |volume=72 |issue=4 |pages=207–9 |year=1995 |month=Apr |pmid=7621751 }} </ref> <ref>{{cite journal |author=Hiza JF, Kikwilu EN |title=Missing primary teeth due to tooth bud extraction in a remote village in Tanzania |journal=Int J Paediatr Dent |volume=2 |issue=1 |pages=31–4 |year=1992 |month=Apr |pmid=1525129 }}</ref>. [https://web.archive.org/web/20091023113135/http://www.medem.com/MEDEM/images/AMA/ama_preventive_oralhealth_lev20_theteeth_01.jpg diagram] ==Alimentacion== Tradicionalament, lo regim massai es constituit de [[carn]], [[lach]], e [[sang]] de bestial. Un estudi de l'ILCA (Nestel 1989) ditz : {{cita|Uèi, lo regim principal dels massais consistís en lach de vaca e repais de [[milh]]. Lo primièr es mai que mai begut freg o dins de tè suau e lo segond es utilizat per far un milhàs liquid o solid. Lo milhàs solid se ditz ''uoali'' e se manja amb de lach; contrariament al milhàs liquid, l'''uoali'' es pas preparat amb de lach. La carn, e mai que siá una mangisca importanta, es consomada irregularament e pòt pas èsser classificada demest los aliments principals. Las graissas animalas e lo [[burre]] son utilizats per cosinar, mai que mai amb lo milhàs, lo milh, e las mongetas. Lo burre es tanben un aliment important pels mainatges. La sang se beu rarament.}}<ref>Livestock as food for pastoralists in Africa. J. M. Suttie. quoting from Nestel, P. 1989. A society in transition: developmental and seasonal influences on the nutrition of Maasai women and children ILCA, Nairobi [http://www.taa.org.uk/TAAScotland/LivestockasfoodforpastoralistsinAfrica2001.htm ] </ref> D'estudis del Centre Internacional del Bestial per Africa (Bekure et al. 1991) mòstran un cambiament grandàs dins lo regim massai cap a de produches que son pas pus eissits del bestial amb de milh entre 12 e 39 del cent e de sucre entre 8 e 13 del cent; aperaquí un litre de lach es begut per persona cada jorn. Una granda part del lach es consomat fermentat o jos forma de lach de burre - un sosproduch eissit de la fabricacion del burre. Las corbas que traduson la consomacion de lach son fòrça enauçadas per mantun estandards. Los besonhs en [[proteïna]]s e [[Aminoacid essencial|aminoacids essencials]] son mai que satisfaits. Pasmens, lo porgiment en [[fèrre]], [[niacina]], [[vitamina C]], [[vitamina A]], [[tiamina]] e energia es pas jamai cobèrt completament amb un pur regim lachenc. A causa de circonstàncias variadissas, especialament de la natura sasonièra del porgiment de lach e de las secadas frequentas, fòrça pastres, i comprés los massais, ara incluson d'apòrts substancials de gran dins sos regims. [http://www.fao.org/docrep/003/t0251e/T0251E07.htm][http://www.taa.org.uk/TAAScotland/LivestockasfoodforpastoralistsinAfrica2001.htm] Los massais abalisson de [[cabra]]s e de [[feda]]s, entre las qualas la "feda roja massai" un dels bestials mai presat.<ref>[http://www.ilri.org/ILRIPubAware/Uploaded%20Files/20041029128410.00BR_ISS_AfricanGeneticTreasuresKeyToReducingDiseaseAndPoverty.pdf African Genetic Treasures Key to Reducing Disease and Poverty]</ref> De tèsts d'electrocardiograma faits en çò de 400 joves òmes massais trobèron pas de malautiás cardiacas, decas o malfoncion. D'estudis complementaris amb traçaires al carbon 14 mostrèron que lo taus de [[colesteròl]] mejan èra aperaquí de 50 del cent d'aquel d'un american. Aquestas trobadas foguèron atribuidas a la formidabla forma fisica dels ''morans'', considerada coma un "estandard olimpic".<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Los massais fan un usatge important de plantas dins son alimentacion per preparar de sopas. [[Acacia nilotica]] es la planta mai emplegada. La [[rasic]] e la [[rusca]] de la tija son bolhidas dins l'aiga e la decoccion se beu sola o aponduda a una sopa. Li agrada als massais de la prene coma una [[dròga]], per lor balhar energia, agressivitat e coratge. Los massais manjan la sopa mesclada amb de rusca amarganta e de rasics que contenon de [[saponosid]]s que fan mermar lo taus de colesteròl; los massais que vivon en vila e qu'an pas accès a aquelas plantas amargantas an tendéncia a desvolopar de malautiás cardiacas.<ref>National Geographic Oct. 1995, page 161</ref> Malgrat que sián consomats coma un recapte, los fruchs constituisson la màger part de la mangisca dels mainatges e de las femnas que susvelhan lo bestial, amb los ''morans'' per la savana.<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001266/126660e.pdf Ethnobotany of the Loita Maasai: towards community management of the Forest of the Lost Child; experiences from the Loita Ethnobotany Project; People and plants working paper; Vol.:8; 2001<!-- Bot generated title -->]</ref> La barreja de [[sang]] de bestial, obtengut per una entalha de la vena jugulara, e de lach es facha per fin de preparar una beguda rituala per las celebracions especialas e per noirir los malauts.<ref>''The Last of the Maasai''. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Pasmens, l'inclusion de sang dins lo regim tradicional es a mermar a causa de la reducion del nombre del bestial. Pus recentament, los massai son venguts dependents de mangisca produita dins d'autres endreits coma lo [[milh]], lo [[ris]], las [[trufa]]s, los [[caulet]]s (sonats pels massais "fuèlhas de cabras"), etc. Los massais que vivon prèp de las bòrias se son engatjats dins l'agricultura coma primièr mejan de subsisténcia. Dins aquestes airals, la plaça manca per far d'elevatge, e doncas los massais i son forçats de cultivar. [https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html] ==Vestits== [[Image:Maasai woman.jpg|thumb|right|200px|Femna massai]] Los vestits càmbian amb l'atge, lo sèxe, e lo luòc. Los gojats per exemple, se vestisson de negre mantun meses aprèp sa circoncision. Pasmens, lo roge es la color favorida. Vestits blaus, negres, regats, quadrilhats son tanben presats, aital coma los motius africans mirgalhats. Los massais comencèron de remplaçar las pels animalas de vedèl o de feda, per de vestits comercials de [[coton]] dins los ans 1960.<ref>[https://web.archive.org/web/20120718060130/http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5217/is_1999/ai_n19133542/pg_4/ Maasai | Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures | Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title -->]</ref> ''Shúkà'' es lo mot [[lenga massai|maa]] per {{cita|lençòl}}, tradicionalament portats enrodats a l'entorn del còs, una subre cada [[espatla]], e una tresena per dessús. Son tipicament rojas, amb maitas autras [[color]]s ([[blau]]) e modèls. Lo ròse, de còps que i a amb de flors es pas refusat pels guerrièrs.<ref>[http://darkwing.uoregon.edu/~dlpayne/Maa%20Lexicon/categories/main.htm Maa (Maasai) Dictionary]</ref> Los vestits d'una sola peça dits [[kanga]], un tèrme [[swahili]], son comuns.<ref>[https://web.archive.org/web/20120217212401/http://www.glcom.com/hassan/kanga_history.html Kanga history<!-- Bot generated title -->]</ref> Los massais prèp de la còsta pòdon portar lo [[kikoi]], una mena de [[sarong]] qu'existís en [[color]]s e [[Teissut (textil)|teissuts]] variats. Pasmens, l'estil preferit son las [[raiadura]]s.<ref>[http://www.africa.upenn.edu/NEH/kmatculture.htm East Africa Living Encyclopedia<!-- Bot generated title -->]</ref> Mantun massais en [[Tanzania]] pòrtan de simplas [[sabata]]s, que, fins recentament èran fachas de còrda. Ara son soladas amb de tròces de pneumatic o de [[plastic]].Òmes e femnas ambedós pòrtan de [[braçalet]]s de fusta. Las femnas regularament teisson e utilizan de pèrlas per far de [[joielariá]]. Lo trabalh de las pèrlas representa una granda part dins l'ornamentacion dels còsses. Las colors de las pèrlas an de significacions particularas, qualques unas son: lo [[blanc]] per la [[patz]]; lo [[blau]] per l'[[aiga]]; lo [[roge]] pels [[guerrièrs]], la [[sang]] e lo coratge.<ref>''Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar'' by Phillip Briggs (2006), page 216. ISBN 1-84162-146-3</ref> Lo trabalh de las pèrlas, fach per las femnas, a una longa tradicion en çò dels massais, en rebatre l'identitat e la posicion dins la societat a travèrs de las ondraduras e de las pinturas del còs. Abans lo contacte amb los europèus las pèrlas èran produitas mai que mai amb los materials bruts locals. Las pèrlas blancas èran fachas d'[[argila]], de [[exosqueleta|cauquilhas]], d'[[evòri]], o d'[[òs]]. Las pèrlas negras o blavas èran de [[fèrre]], de [[carbon vegetal]], de [[grana]]s, d'[[argila]], o de [[bana]]. Las pèrlas rojas èran de [[grana]]s, de [[fusta]], de [[carabassa]]s, d'[[òs]], d'[[evòri]], de [[coire]], o de [[laton]]. Quand pus tard al sègle XIX , de grandas quantitats de pèrlas europèas de [[veire]] colorat brilhant arribèron en Africa de l'Èst, s'utilizèron a costat de las ancianas per crear d'esquèma de colors nòus mai elaborats. Uèi se preferís las pèrlas de veire [[opac|opacas]] sens ondradura e naturalament liscas.<ref>[http://www.smithsonianeducation.org/migrations/beads/essay3.html (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67]</ref> ==Cabeladura== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 105-DOA0816, Deutsch-Ostafrika, Massai.jpg|thumb|right|200px|Cabeladura d'un jove guerrièr massai]] Lo rasatge del cap es comun a mai d'un rite de passatge, en representar una partença nòva o lo passatge a un capítol nòu de la vida.<ref>Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 82. ISBN 0-87113-840-9</ref> Los guerrièrs son los sols sòcis de la comunitat a pòrtar los cabels longs, que téisson en brins prims trenats.<ref>Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 136. ISBN 0-87113-840-9</ref> Tre l'atge de tres "lunas", lo mainatge èra nomenat e son cap èra rasat, levat un tufet que semblava una cresta, del copet fins al front.<ref name="Maasai. Mohamed Amin 1987. Page 169">The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> La cocarda simboliza l'"estat de gràcia" acordat als enfants.<ref>The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> Una femna qu'a perdut un enfant dins una prensa passada dispausa sos cabels endavant o darrièr son cap, segon que perdèt un dròlle o una dròlla.<ref name="Maasai. Mohamed Amin 1987. Page 169"/> Dos jorns abans que los dròlles foguèsson circoncits, sos caps son rasats.<ref>Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 79. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Los joves guerrièrs se daissan alara butar los pels, e passon un fum de temps a se penchenar. Los cabels son preparats amb de graissa animala e d'[[òcra]], e desseparats en dos a partir del suquet fins al nivèl de l'aurelha. Lo Pel es alavetz trenat: separat en seccions pichonas que son divididas en dos e torçudas, d'en primièr separadas puèi amassa. De [[coton]] o de fials de lana se pòdon utilizar per alongar lo pel. Lo pel pòt alara penjar destacat o èsser amassat e ligat. <ref>Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Quand los guerrièrs arriban a l' ''Eunoto'', e venon d'ancians, sos longs pels trenats son rasats.<ref>Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 171. ISBN 0-8109-8099-1</ref> Coma los mascles an sos caps rasats al passatge d'un estat de la vida a un autre, una nòvia aurà son cran rasat e dos marrans seràn maselats per aquesta ocasion.<ref>The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6</ref> ==Vejatz tanben== * [[Mitologia Massai]] * [[Caça del leon]] * [[Kenya]] * [[Tanzania]] ==Referéncias== {{Reflist|2}} ==Ligams extèrnes== {{commonscat|Masai}} * [https://web.archive.org/web/20091019024105/http://elandmaasai.org/ Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People] * [https://web.archive.org/web/20081226081622/http://www.maasaivillages.org/ Mara Triangle Maasai Villages Association] * [https://web.archive.org/web/20090616144453/http://www.networkofchange.org/index.html Network of Change Organization for Maasai] * [https://web.archive.org/web/20081220062129/http://networkofchange.ning.com/ Maasai communication/info exchange - NOC Community] * [https://web.archive.org/web/20081228004143/http://www.maratriangle.org/kisaru-maasai-community-projec/ Kisaru Maasai Community Project] * [https://web.archive.org/web/20090514235045/http://www.massailand.com/en/default.php?language=en Massailand] Website about the Maasai people and supporting projects. * [https://web.archive.org/web/20090617230125/http://www.networkofchange.org/volunteer.html Volunteer to help with projects in Maasailand - Kenya] * [http://www.maasaitrust.org/]Maasai Trust <!--Categories--> [[Categoria:Massai| ]] [[Categoria:Grop etnic d'Africa]] [[Categoria:Pòbles indigènas d'Africa de l'Èst]] <!--Other languages--> d4ctjbagzoygtca86v5bcw0v4ulv1ak 0 65892 2503134 2281619 2026-06-19T08:37:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503134 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Veire omonims|Seda (omonim)}} [[Imatge:Khmersilk.JPG|thumb|right|300px|Seda de [[Cambòtja]]]] De '''seda''' (fibra [[textila]] d'origina animala) es producha per fòrça insèctes, aranhas<ref>[https://web.archive.org/web/20120601085251/http://www.entoflorachne.com/araignee/araign%E9e_s%E9ricig%E8ne.html sus lo filatge de la seda, de las aranhas]</ref> e canilhas de parpalhons coma ([[Iponomeuta]]s, [[bombyx]]). Aquela que s'utliza per produire de teissuts de seda es eissida del [[cocon]] produit per la [[Canilha (lepidoptèr)|canilha]] del bombyx de l'[[amorier|amorièr]], [[cuca de seda]] o [[manhan]]. La tecnica permetent de produire la seda data de 2500 ab. C. e venguèt de [[China]] per la [[Rota de la Seda]]. Demorèt un secret fins a 560. La produccion comencèt en [[Euròpa]] al sègle VI. En cò nòstre, la produccion debutèt al sègle XIII. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de la seda}} [[Imatge:Planche Soie.jpg|thumb|produccion de la seda]] L'[[Istòria de la seda]] comencèt segon la tradicion chinesa al sègle XVII ab. C. e seguèt tres millennis d’exclusivitat pendent que [[China]] comercèt aquel teissut preciós sens jamai transmetre lo secret. L’art de fabricar la seda foguèt puèi progressivament transmés a d'autras [[civilizacion]]s mercé a d'espias de totas menas (monges, princessas ...) o pilhards e mercants. En [[Euròpa]], la [[seda]] foguèt longtemps un monopòli de l'[[Emperi Roman d'Orient]]. Arribada en Euròpa Occidentala a la fin de l'[[Edat Mejana]], la produccion de seda venguèt al nivèl de l'[[industrializacion]] a partir del sègle XIX mas coneguèt un grèu declin ligat amb la concurréncia de las fibras modèrnas (coma lo [[nilon]]), e l'evolucion de las costumas vestimentàrias en Euròpa, e a las epidèmias d'aquela epòca. Doncas finalament tornèt una produccion subretot asiatica. == Produccion == === Elevatge del manhan === {{article detalhat|sericicultura}} <gallery> Imatge:Silk worm 21 days 01.jpg|Canilhas de [[manhan]], de 21 jorns Imatge:Bombyx mori Cocon 02.jpg|Cocon de [[manhan]] </gallery> === La preparacion dels cocons === # Lo '''descoconatge'''. Uèit a dètz jorns aprèp la fabricacion del cocon, se fa lo descoconatge. Los cocons son levats de lor supòrt e causits. Puèi se tira la borra, fixacion del cocon. # L''''estofatge'''. Los cocons son apuèi estofats dins de [[estofa]]s de 70 a {{unitat|80|°C}}, puèi trempats dins l'aiga bolhenta per que lo [[gres]] venga mòl. Lo [[babòt]] deu èsser tuat sens degalhar lo cocon. === La filadura === Per trobar l'extremitat de cada fil, se remena de contunh los cocons amb una pichona escoba de [[bruc]] (dins las [[Cevenas]] e en França) o de palha de ris (en China). Aquel per agafar los primièrs fils de [[desvidatge]]. Coma cada fil es tròp fin, se reünisson un desenat lors del desvidatge. Aqueles se sòudan entre eles mercé al gres, quand refregisson. Los fils son entornejats sus de « debanadors », la seda es dicha seda « greja ». Aquela es apuèi entornejada sus de cabdèls. Un [[quilograma]] de seda greja s'obten amb uèit a detz quilogramas de cocon. <gallery> Imatge:Khotan-fabrica-seda-d07.jpg|Filadura artisanala de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d02.jpg|Filadura artisanala de la seda en China ([[Hotan]]) </gallery> <gallery> Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 07.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 08.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Chiny Shuzhou tkalnia jedwabiu 09.JPG|Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) Image:Silk production 02.jpg |Filadura industriala de la seda en China ([[Suzhou]]) </gallery> === Lo tissatge === <gallery> Image:Khotan-fabrica-seda-d11.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d09.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d10.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d16.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d17.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-fabrica-seda-d18.jpg|Tissatge artisanal de la seda en China ([[Hotan]]) Image:Khotan-mercado-d53.jpg|Teissut de seda en China ([[Hotan]]) Image:Silk weaving 01.jpg|Tissatge industrial de la seda en China ([[Suzhou]]) </gallery> == Composicion quimica == La seda es una [[proteïna]], constituida d'un polimèr d'[[aminoacid]]s. Es una repeticion d'aminoacids idrofòbs [[alanina]]-[[glicina]]. A una estructura en [[fuèlh beta]]. == Seda artificiala == Lo comte [[Hilaire de Chardonnet]] es l'inventor de la « seda artificiala » o [[viscosa]]. L'expression de seda artificiala es '''legalament interdicha dempuèi de decenias'''' ; ''' se deu''' parlar uèi de [[viscosa]] (o de [[raiona]]). Projèctes d'organismes geneticament modificats per produire de sedas fòrça resistentas o a mendre còst existisson. == Comèrci de la seda amb Japon == A l’epoca Edo (sègle XIX), Japon salvèt la sericicultura francesa enviant de manhans per amagar las pèrdas ligadas a una epidemia. Puèi [[Louis Pasteur]] e sas equipas trobèron lo remèdi per aquela epidemia, una innovacion introduita par Meiji en Japon… E uèi encara, los manhans son l'objècte de collaboracions scientificas amb Japon. == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090919114401/http://www.marysecasol.com/France-paris-foulards-soie.html Seda de Lion, França] * {{fr}} [http://www.chez.com/soie/index.html Site sus l'istòria de la seda] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20130322000621/http://lefildufutur.servhome.org/ Site sus la fabricacion, las proprietats e las utilizacions futuras de la seda d'aranha] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references /> [[Categoria:Seda|*]] [[Categoria:Produch d'elevatge]] [[Categoria:Polimèr]] 5d1kjxmfqm7b6lpdftje5dkvgbka7nj 0 68223 2503060 2496739 2026-06-19T01:58:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503060 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Athletics pictogram.svg|thumb|150 px|right|...]] <ref>Article '''''[[MairitzFlumeSorgentDeltà (MFSD)]]''''')... ''made in'' '''[[Occita]]'''[[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|25x25px]][[Fichièr:Estelada_roja.svg|25x25px]]'''[[lonha]]'''....... </ref> L' '''Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme''' (en anglés: '''''[[World Athletics]]'''''), plan mai coneguda en pel mond entièr coma '''''[[IAAF]]''''' mas tot parièr socialament, mediatica e culturala, '''''[[Federacion Internacionala d'Atletisme]]'''''..., es l'organisme internacional que regís e organiza l' [[atletisme]] mondial. Lo sieu nom anglés actual foguèt adoptat al congrès de [[2001]] amor de cambiar lo ''vocable'' anglés ''amateur'' del sieu nom anterior, ''id est'' '''[[International Amateur Athletics Federation]]''', vengut ''fòra mòda'' amai quitament ''vielhanchon'' davant l'evolucion contemporanèa del primièr espòrt olimpic, del primièr<ref>... '''''e sol de verai verai''''' '''unic'''...</ref> ''espòrt planetari''. [[Fichièr:Berlin 2009 - Olympiastadion.JPG|thumb|350 px|left|... los '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|XIIens Campionats del Mond d'atletisme]]''''', [[Berlin]], [[Alemanha]], [[2009]]...]] Las siás foncions màgers son d'organizar las competicions planetàrias de l'atletisme (totas menas de [[Campionat del Mond d'atletisme|Campionats del Mond d'atletisme]], dins totas las siás modalitats e categorias d'edat..., ''çò es'' [[Campionat del mond d'atletisme en sala|sala]], [[Campionat del Mond d'atletisme junior|junior]], [[Campionat del Mond d'atletisme de la joventut|de la joventut]] o [[Campionat del Mond de cross-country|de cross-country]], [[Campionat del Mond de mièg maraton|de mièg maraton]]...) e d'unas autras competicions planetàrias (per equipas mai que tot, atal la [[Copa del Mond d'atletisme]] bèla primièra - venguda a partir de [[2010]] [[Copa Intercontinentala d'atletisme]] - ...), o la [[Copa del Mond de marcha]] e d'unes autres eveniments planetaris coma l' [[IAAF Diamond League]] - que remplacèt en [[2010]] l'[[IAAF Golden League]]...- amai totas las ''manifestacions'' e ''meetings'' del '''''[[circuit atletic IAAF]]''''' annadièr ( que fòrça sovent ne cambièt de nom, modalitats e principis tot al briu de son istòria...), en collaboracion estrecha per çò que dels [[Jòcs Olimpics]] amb lo [[Comitat Internacional Olimpic]]. [[Fichièr:Osaka07 Opening Countries.jpg|thumb|350 px|right|... Gaireben '''''[[200]]''''' delegacions als '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|XIens Campionats del Mond d'atletisme]]''''', [[Osaka]], [[Japon]], [[2007]]...]] Se n'entreva tot parièr de legiferar lo sieu espòrt, en tot ne reglamentar las divèrsas disciplinas e velhar al sieu bon foncionament a mai lo respièch de totas sas règlas e leis. Lo sieu prètzfach màger n'es, pr'aquò, de segur, l' [[omologacion]] dels divèrses [[recòrds del mond d'atletisme]]. Distribuís tanben [[prèmis]] e [[guerdons]] als atlètas cada an amai n'establís lo ''[[ranking]]''. Dempuèi [[1983]], lo sieu sèti social es a [[Mónegue]], que d'a [[Londres]] mudèt los catons. Son president actual es l' ex sautaire de long senegalés en [[Lamine Diack]]<ref> [[Campion de França]] del [[saut de long]] en [[1958]] amb una performança de ''7,63 m'', que lo sieu recòrd personal foguèt de ''7,72 m'' (melhora marca oèst africana [[1957]]-[[1960]]...)</ref>, elegit successor de l'italian en [[Primo Nebiolo]] aprèp lo decès d'aiceste en [[1999]] <ref>D'el tanben ex sautaire de long, defuntèt d'un infart...</ref>. Èra estada fondada a [[Estocòlme]] en [[1912]] per '''''[[17]]''''' païses e ne compren uèi lo dia '''''[[213]]''''' membres afiliats (federacions ''nacionalas'', ''estatalas''...), eissits d'a '''[[6]]''' comitats o associacions (continentals e subcontinentals...), bèla pròva ''sine qua non'' de la siá gaireben absoluda e totala ''[[universalitat]]''.<ref>... '''[[213]]''' membres afiliats, contra '''[[192]]''' per las '''''[[ONU|Nacions Unidas]]''''', '''[[205]]''' pel '''''[[CIO|Comitat Internacional Olimpic]]''''' & '''[[208]]''' per la '''''[[FIFA|Federacion Internacionala de Fotbòl]]'''''... </ref> == Istòria == === Fondacion === ==== los païses fondators ==== Ne son los '''''[[17]]''''' païses fondators: ** [[Fichièr:Flag of Germany.svg|200 px]]... '''[[ALEMANHA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Australia.svg|200 px]]... '''[[AUSTRÀLIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Austria.svg|200 px]]... '''[[ÀUSTRIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|200 px]]... '''[[BELGICA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Canada.svg|200 px]]... '''[[CANADÀ]]''' ** [[Fichièr:Flag of Chile.svg|200 px]]... '''[[CHILE]]''' ** [[Fichièr:Flag of Egypt.svg|200 px]]... '''[[EGIPTE]]''' ** [[Fichièr:Flag of the United States.svg|200 px]]... '''[[ESTATS UNITS D'AMERICA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Finland.svg|200 px]]... '''[[FINLÀNDIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of France.svg|200 px]]... '''[[FRANÇA]]''' ** [[Fichièr:Flag of United Kingdom.svg|200 px]]... '''[[REIALME UNIT]]''' ** [[Fichièr:Flag of Greece.svg|200 px]]... '''[[GRÈCIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Hungary.svg|200 px]]... '''[[ONGRIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Norway.svg|200 px]]... '''[[NORVÈGIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Russia.svg|200 px]]... '''[[RUSSIA]]''' ** [[Fichièr:Flag of Sweden.svg|200 px]]... '''[[SUÈCIA]]''' ==== lo sieu nom anterior ==== D'a la siá fondacion entrò [[2001]], lo sieu nom oficial foguèt '''[[International Amateur Athletics Federation]]''' (''id est'' [[IAAF]]...) , qu'al congrès d'aquela annada se cambièt pel nom actual. === Principis fondators === ===Citacions=== ==== los sieus presidents successius ==== [[Fichièr:Osaka07 Opening Lamine Diack.jpg|thumb|200 px|left|... en '''''[[Lamine Diack]]''''', [[Ceremonia d' obertura]], [[Campionat del Mond d'atletisme de 2007]]...]] [[Fichièr:JS Edström 1959.JPG|thumb|200 px|right| en '''''[[Sigfrid Edström]]'''''...]] Fins ara, e dempuèi [[1912]], foguèron elegits ''[[5]]'' presidents de l' [[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme|IAAF]]: * en '''[[Sigfrid Edström]]''', {{Suècia}}, [[1912]] - [[1946]] <ref>Industrial suedés ([[1870]]-[[1964]])... Foguèt tanben un ''abrivaire'' capable de córrer lo [[100 m]] en ''11" '' a la fin del sègle XIX...</ref> * en '''[[David Cecil]]''' ''idem'' [[Lord Burghley]], {{Reialme Unit}}, [[1946]] - [[1976]] <ref>6en marqués d' [[Exeter]] ([[1905]]-[[1981]])... [[Campion olimpic]] del [[400 m baranhas]] dels [[Jòcs Olimpics d' Amsterdam]] en [[1928]]... </ref> * n' '''[[Adriaan Paulen]]''', {{Païses Basses}}, [[1976]] - [[1981]] <ref>([[1902]]-[[1985]])... Finalista olimpic (''7en'') del [[800 m]] dels [[Jòcs Olimpics d'Anvèrs]] en [[1920]], participèt tanben als de [[1924]] a [[París]] & [[1928]], [[Amsterdam]]...</ref> * en '''[[Primo Nebiolo]]''', {{Itàlia}}, [[1981]] - [[1999]] <ref>([[1923]]-[[1999]])...</ref> * en '''[[Lamine Diack]]''', {{Senegal}}, [[1999]] en lai... <ref>Nascut en [[1933]]...</ref> === Desenvolopament === === Bilanç & perspectivas === ==== citacions ==== == Organizacion intèrna == === la Presidéncia === ===lo Conselh=== === los membres del Conselh === == Congrèsses == ==Tòcas màgers== == Leis e reglamentacions generalas == ==Competicions== == Associacions continentalas afiliadas == [[Fichièr:IAAF map.png|thumb|450 px|left|... '''''Mapa''''' de las '''''6''''' associacions ''continentalas'' afiliadas a l' '''[[IAAF]]'''...]] ** Los '''''6''''' airals continentals de l' [[Associacion de las Federacions d'Atletisme|IAAF]] se ne ramosan un total de '''[[213]]''' federacions associadas, recòrd mondial per las ''entitats federadas''. Son: ** '''[[Confederacion Africana d'Atletisme|CONFEDERACION AFRICANA D'ATLETISME / CAA]]''' ** '''[[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib|ASSOCIACION D'ATLETISME D'AMERICA DEL NÒRD, AMERICA CENTRALA E CARIB / NACACAA]]''' ** '''[[Confederacion Sudamericana d'Atletisme|CONFEDERACION SUDAMERICA D'ATLETISME / ConSudAtle]]''' ** '''[[Associacion Asiatica d'Atletisme|ASSOCIACION ASIATICA D'ATLETISME / AAA]]''' ** '''[[Associacion Europèa d'Atletisme|ASSOCIACION EUROPÈA D'ATLETISME / EAA]]''' ** '''[[Associacion d'Atletisme d'Oceania|ASSOCIACION D'ATLETISME D'OCEANIA / OAA]]'''<ref>vejatz ''articles particulars''...</ref> == Palmarès istoric global == === '''''Olimpic''''' === [[Fichièr:Olympic pictogram Athletics - colored.svg|thumb|300 px|left]] *** '''[[Jòcs Olimpics|JÒCS OLIMPICS]]''' - '''''[[Jòcs Olimpics|MDCCCXCVI]]''''' - ''[[Jòcs Olimpics|2008]]'' : ==== AUR ==== [[Fichièr:Olympic rings.svg|thumb|500 px|right]] *** [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|100 px|left|]]... mai de '''[[300]]''' '''''[[Aur olimpic|medalhas d'aur olimpicas]]'''''... **{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[311]]''' ''')''' '''[[.......]]''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''''[[100]]''''' & '''''[[150]]''''' ''idem'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|50 px|left|]]... entre '''''[[50]]''''' & '''''[[100]]''''' ''id'' ***{{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[89]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] ''[[64]]''<ref> Dempuèi ''sonque'' los [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics d'Helsinki 1952]]...</ref> '''&''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] ''[[7]]'' ...) ''')''' ****{{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[69]]''' ''')''' '''(''' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] ''[[38]]'' ...) ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''''[[20]]''''' & '''''[[50]]''''' ''id'' ** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[49]]''' ''')''' '''-''' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' '''-''' {{Polonha}} '''(''' '''[[22]]''' ''')''' '''-''' {{Kenya}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|40 px|left|]]... entre '''''[[10]]''''' & '''''[[20]]''''' ''id'' *{{Austràlia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' {{Itàlia}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] ) '''(''' '''[[15]]''' ( [[Fichièr:Flag of the Czech Republic.svg|12 px]] ''[[11]]''... ) ''')''' - {{Jamaica}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|35 px|left|]]... entre '''''[[5]]''''' & '''''[[10]]''''' ''id'' *{{Ongria}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>Dempuèi ''sonque'' los [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics de Los Angeles 1984]]...</ref> [[Fichièr:Gold medal olympic.svg||thumb|30 px|left|]]... entre '''''[[1]]''''' & '''''[[5]]''''' ''id'' *{{Bielorussia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Irlanda}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Belgica}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Lituània}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Espanha}} - {{Bahamas}} - {{Cameron}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]]... '''''[[1]]''''' ''''' [[Aur olimpic|medalha d'aur olimpica]]''''' {{Nigèria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Àustria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Tunisia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - [[Fichièr:Olympic flag.svg|20 px]] ( ''[[Equipa mixta]]'' )<ref>... çò es ''còla'' o ''equipa'' formada amb atlètas de ''nacionalitats'' diferentas e doncas de subre malaisit ''classificar'' e ''qualificar'' segon aquels critèris d' ''apertenéncia a un país o un estat''. </ref> '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Panamà}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Burundi}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Luxemborg}}<ref>... ''quitament'' se [[Luxemborg]] poiriá en tota [[legitimitat]] e '''''[[bon drech]]''''' ne revendicar ''[[2]]'', en tot se reclamar la [[Aur olimpic|medalha d'aur]] del [[Maraton]] ganhada per en [[Michel Theato]] als [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics de París 1904]], qu'èra el [[Luxemborg|ciutadan luxemborgés]] ''licenciat d'atletisme'' al [[Racing Club de France|Racing]] ''francés'', onte lai fasiá d' ''ortalan''... Un dels ''primièrs'' (mas '''''tantes e tantes''''' ne seguiràn puèi...) '''''[[escàndols]]''''' ''de tota farina'' de l'[[Istòria de l'espòrt|espòrt]] (farinassa marridassa, cussonada que pas jamai...), tant ''esportius'' coma ''umans'', sul '''''trafic del muscle''''' (coma ''idem'' o faguèron tanben dels '''''cervèls'''''...) que los païses occidentals ( e autres, '''''tantes e maites''''', d'al [[Golf arabic|Golf]] fins als [[EUA]] - coma se los [[USA]] li ne fasiá de besonh tot aquò... -, [[Euròpa]]... e endacòm mai!!! ...) ne son a menar ara (la [[Problematicas de l'atletisme|plaga màger]] de l' [[Atletisme|Espòrt Rei]] amb lo [[dopatge]]...), enfaciats que ne son amb la tras qu'evidenta, preclara e ''prigonda'' '''''superioritat atletica''''' dels ''[[Espòrt|esportius]]'' de totas disciplinas eissits d'a las lors (''sic'') '''''ex''''' (per astre qu'astràs astrassàs!) colonias... Çò ne tornarem mencionar, aclarar... amai ''denonciar'' cada còp que ne serà necite en lo ''" nòstre "'' mond contemporanèu, atissat per la pretenduda lei (quina lei? ''Dura lex sed lex''...) del [[Globalizacion|mercat]] (''dels esclaus''...).</ref> '''(''' '''[[1]]''' ''')'''<ref>... ne parlarem doncas, ''e de racacòr'', de sonque ''[[1]]'' [[Aur olimpic|medalha d'aur]] per l'atletisme del [[Luxemborg|Grand Ducat]].</ref> {{Republica Dominicana}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Siria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' ... '''[[.......]]''' ===== '''ARGENT''' ===== *** [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Argent olimpic|medalhas d'argent olimpicas]]''... **{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[238]]''' ''')''' '''[[.......]]''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''idem'' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg||thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' ( [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[88]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] ''[[55]]'' '''&''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] ''[[11]]'' ) <ref>Davant {{Alemanha}} pr'amor qu'obtenguèt maitas medalhas d'aur: [[89]] contra [[69]]...</ref> **** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[88]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] ''[[36]]'' ) ***** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[78]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' ** {{Finlàndia}} '''(''' '''[[35]]''' ''')''' '''-''' {{Kenya}} '''(''' '''[[28]]''' ''')''' '''-''' {{Austràlia}} '''(''' '''[[24]]''' ''')'''<ref>Davant {{Jamaica}} ''idem'' ''[[19]]'' contra ''[[13]]''.</ref> '''-''' {{Jamaica}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' '''-''' {{Suècia}} '''(''' '''[[21]]''' ''')'''<ref> ''id'' ''[[19]]'' ''vs'' ''[[13]]'' {{França}}.</ref> '''-''' {{França}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Polonha}} '''(''' '''[[17]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[14]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[13]]'' ''id'' ''[[12]]'' {{Romania}}</ref> - {{Romania}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[13]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[10]]'' ''id'' ''[[9]]'' {{Ongria}}</ref>- {{Ongria}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] '''+''' [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|20 px]] [[Boèmia]] ) '''(''' '''[[9]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of Bohemia.svg|12 px]] ''[[1]]'' ) - {{Japon}} '''(''' '''[[7]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[7]]'' ''id'' ''[[5]]'' {{Bulgaria}}</ref> - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[18]]'' ''id'' ''[[6]]'' {{Belgica}}</ref>- {{Belgica}} '''(''' '''[[6]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[3]]'' ''id'' [[0]] {{Soïssa}}</ref>- {{Soïssa}}<ref>... ''en italics'' los païses ''[[non encara medalhats d'aur olimpic]]''...</ref> '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>... ''[[7]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' {{Marròc}} ''[[6]]'' ''id''</ref> {{Marròc}} '''(''' '''[[5]]''' ''')'''<ref>''id'' ''[[6]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' ''[[4]]'' {{Bielorussia}}</ref> - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[5]] ''')'''<ref>''id'' ''[[5]]'' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] ''vs'' ''[[3]]'' {{Mexic}}</ref> {{Mexic}} '''('''5''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' *{{Espanha}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Letònia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Namibia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Argentina}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: {{Portugal}} - {{Irlanda}} - {{Ucraïna}} - {{Àustria}} - {{Tunisia}} - {{Danemarc}} - {{Turquia}} - {{Índia}} - {{Serbia}} ( ''&'' {{Iogoslavia}} ) - {{Tanzania}} - {{Chile}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Argent olimpic|medalha d'argent olimpic]]'' *{{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Lituània}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Estònia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - [[Fichièr:Olympic flag.svg|20 px]] ''[[Equipa mixta]]'' '''(''' '''[[1]]''' ''']''' - {{Islàndia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[1]]''')''' - {{Taiwan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Arabia Saudita}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Còsta d'Evòri}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Croàcia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Haití}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Senegal}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sodan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Zambia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ====== '''BRONZE''' ====== ** [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Bronze olimpic|medalhas de bronze olimpicas]]'' '''''[[.......]]''''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' **** {{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[189]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] ) '''(''' '''[[97]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|12 px]] (74) ''&'' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|12 px]] (3) ) *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[94]]''' ''')''' ( [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|12 px]] (35'') ) ***** {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[61]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' ** {{Suècia}} '''(''' '''[[41]]''' ''')''' '''-''' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[30]]''' ''')''' '''-''' {{Austràlia}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of Australasian team for Olympic games.svg|20 px]] [[Australasia]] ) '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{Itàlia}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{Canadà}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' '''-''' {{França}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Kenya}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' - {{Jamaica}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of the West Indies Federation.svg|20 px]] [[Índias Occidentalas]] ) '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[17]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' ( ''&'' [[Fichièr:Flag of the Czech Republic.svg|12 px]] (5) ) - {{Norvègia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Portugal}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Àustria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Danemarc}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Belgica}} - {{Mexic}} - {{Argeria}} - {{Estònia}} - {{Panamà}} - {{Soïssa}} - {{Turquia}} - {{Filipinas}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|thumb|25 px|left|]] '''[[1]]''' ''[[Bronze olimpic|medalha de bronze olimpica]]'' * {{Lituània}} ''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Tunisia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Letònia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Islàndia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Taiwan}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Barbados}} '''(''' '''[[11]] ''')''' - {{Colómbia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Jiboti}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Eritrèa}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Qatar}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Veneçuèla}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ==== ''''' CAMPIONAS ''''' & ''''' CAMPIONS OLIMPICS ''''' ==== *** Veire article especializat [[Atletisme als Jòcs Olimpics]] ===== ''' ATENAS ''' ''''' 1896 ''''' ===== *** ''' [[MDCCCXCVI]] ''' ===== ''' SAINT LOUIS ''' ''''' 1900 ''''' ===== *** ''' [[MXC]] ''' ===== ''' PARÍS ''' ''''' 1904 ''''' ===== *** ''' [[MXCIV]] ''' ===== ''' LONDRES ''' ''''' 1908 ''''' ===== *** ''' [[MXCVIII]] ''' ===== ''' ESTOCÒLME ''' ''''' 1912 ''''' ===== *** ''' [[MXCXII]] ''' ====== '' (Berlin 1916...) '' ====== *** '' [[MXCXVI]] '' Non celebrats per en causa de la guerra de 1914-1918. ****[[Fichièr:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|thumb|400 px|left]] *****[[Fichièr:US WWI Gas mask with bag.JPG|thumb|300px|right]] ******[[Fichièr:Hawthorn Ridge Redoubt mine (1 July 1916) 1.jpg|thumb|500 px|left]] ===== ''' ANVÈRS ''' ''''' 1920 ''''' ===== *** ''' [[MXCXX]] ''' ===== ''' PARÍS ''' ''''' 1924 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXIV]] ''' ===== ''' AMSTERDAM ''' ''''' 1928 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXVIII]] ''' ===== ''' LOS ANGELES ''' ''''' 1932 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXII]] ''' ===== ''' BERLIN ''' ''''' 1936 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXVI]] ''' ====== '' (Helsinki 1940...) '' ====== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 169-0900, Russland, brennende Häuser.jpg|thumb|300 px|left]] ******* '' [[(MXCXL)]]'' Non celebrats per en causa de la guerra de 1939-1945. [[Fichièr:El Alamein Commonwealth Cemetery.JPG|thumb|400 px|right]] [[Fichièr:Japanese aircraft carrier Hiryu burning on 5 June 1942 (NH 73064).jpg|thumb|400 px|left]] ====== '' (Londres 1944...) '' ====== [[Fichièr:Butugycheg mine.jpg|thumb|400 px|left]] *** '' [[(MXCXLIV)]] '' Idem [[Fichièr:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|400 px|left]] [[Fichièr:Atomic cloud over Hiroshima.jpg|thumb|600 px|left]] *****[[Fichièr:Radium226.jpg|thumb|100 px|right]] ******[[Fichièr:xenon-glow.jpg|thumb|100 px|left]] [[Fichièr:KrTube.jpg|thumb|100 px|right]] ===== ''' LONDRES ''' ''''' 1948 ''''' ===== *** ''' [[MXCXLVIII]] ''' ===== ''' HELSINKI ''' ''''' 1952 ''''' ===== *** ''' [[MXCLII]] ''' ===== ''' MELBOURNE ''' ''''' 1956 ''''' ===== *** ''' [[MXCDVI]] ''' ===== ''' ROMA ''' ''''' 1960 ''''' ===== *** ''' [[MXCDX]] ''' ===== ''' TÒQUIO ''' ''''' 1964 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXIV]] ''' ===== ''' CIUTAT DE MEXIC ''' ''''' 1968 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXVIII]] ''' ===== ''' MUNIC ''' ''''' 1972 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXII]] ''' ===== ''' MONTREAL ''' ''''' 1976 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXVI]] ''' ===== ''' MOSCÒU ''' ''''' 1980 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXX]] ''' ===== ''' LOS ANGELES ''' ''''' 1984 ''''' ===== *** ''' [[MXCDXXXIV]] ''' ===== ''' SEOL ''' ''''' 1988 ''''' ===== *** ''' [[MXCXXXVIII]] ''' ===== ''' BARCELONA ''' ''''' 1992 ''''' ===== *** ''' [[MXCXCII]] ''' ===== ''' ATLANTA ''' ''''' 1996 ''''' ===== *** ''' [[MXCXCVI]] ''' ===== ''' SIDNEY''' ''''' 2000 ''''' ===== *** ''' [[MM]] ''' ===== ''' ATENAS ''' ''''' 2004 ''''' ===== *** ''' [[MMIV]] ''' ===== ''' PEQUIN ''' ''''' 2008 ''''' ===== *** ''' [[MMVIII]] ''' === '''''Mondial''''' === [[Fichièr:Rotating earth (large).gif|thumb|500 px|left]] ** '''''[[D'a vegadas ne viran redond los sòmis eternals dels umans]]'''''... *** ''[[On your marks?]]''... ******'''[[Ready?]]''' *********'''''[[Go!!]]'''''... [[Fichièr:Athletics pictogram.svg|thumb|250 px|right]] ** '''[[Campionat del Mond d'atletisme|Campionats del Mond d'atletisme]]''' - '''[[Campionat del Mond d'atletisme|1983]]''' - [[2009]]... '''''&''''' * '''[[Campionat del Mond d'atletisme en sala|Campionats del Mond d'atletisme en sala]]''' - '''[[Campionat del Mond d'atletisme en sala|1985]]''' - [[2010]]... <ref> Non compresas aicí las medalhas del Campionat del Mond d'atletisme en sala... </ref> ==== <ref>Campionats del mond estadi 1983 en lai...</ref>AUR ==== ** [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' '''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas d'aur mondialas]]'''... '''''[[.......]]''''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]] & '''[[150]]''' ''id'' **** {{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[120]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]] & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] '''(''' '''[[48]]''' ''')''' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[37]]''' ''')''' *** {{Kenya}} '''(''' '''[[31]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Cuba}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Etiopia}} '''(''' '''[[18]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Jamaica}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} ( ''&'' [[Checoslovaquia]] ) '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{França}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Polonha}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Austràlia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' [[7]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Norvègia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Argeria}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahrayn}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Canadà}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Soïssa}} '''(''' '''[[4]] ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Moçambic}} '''(''' [[3]]''' ''')''' - {{Eqüator}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Danemarc}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Estònia}} - {{Irlanda}} - {{Lituània}} - {{Qatar}} - {{Republica Dominicana}} - {{Croàcia}} - {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... ''[[1]]'' '''''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha d'aur mondiala]]''''' * {{Namibia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - Païses Basses '''(''' '''[[1]]''' - {{Zambia}} '''(''' '[1]''' ''')''' - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[1]]''' - - {{Oganda}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Panamà}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Sant Cristòl e Nevis}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Senegal}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Siria}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Somalia}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Barbados}} '''(''' '''[[1]]''' ''')''' - {{Corèa del Nòrd}} '''(''' '''[[1]]''' ''')'''... '''[[.......]]''' ===== ARGENT ===== ** [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas d'argent mondialas]]''... [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' **** {{Estats Units}} d'America '''(''' '''[[66]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|20px]] [[Republica Democratica Alemanda]] '''(''' '''[[57]]''' ''')''' ***''' {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of CIS.svg|20 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[52]]''' ''')''' *** {{Jamaica}} '''(''' '''[[33]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[26]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[20]]''' ''')''' ***{{Kenya}} '''(''' '''[[27]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' ** {{Etiopia}} '''(''' '''[[16]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Bielorussia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' [[Campionat del mond d'atletisme|medalhas d'argent mondialas]] ** {{Polonha}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[8]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Austràlia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Portugal}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]... entre '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Norvègia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Namibia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Bulgaria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Estònia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Irlanda}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: {{Lituània}} {{Zambia}} {{Cazacstan}} {{Turquia}} {{Jiboti}} {{Cameron}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha d'argent mondiala]]'' * {{Bahrayn}} - {{{Mexic}} - {{Moçambic}} - {{Eqüator}} - {{Qatar}} - {{Republica Dominicana}} - {{Eslovènia}} - {{Eslovènia}} - {{Oganda}} - {{Panamà}} - {{Àustria}} - {{Burundi}} - {{Chipre}} - {{Ghana}} - {{Israèl}} - {{Sri Lanka}} - {{Surinam}} - [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|25 px]] [[Bermudas]] - {{Eritrèa}} - [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]]... '''[[.......]]''' ====== BRONZE ====== ** [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|80 px|left|]]... mai de '''[[200]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalhas de bronze mondialas]]''... [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|70 px|left|]]... entre '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''idem'' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|60 px|left|]]... entre '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|50 px|left|]]... entre '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' ****{{Estats Units}} [[d'America]] '''(''' '''[[64]]''' ''')''' ****{{Alemanha}} ( ''&'' [[Fichièr:Flag of East Germany.svg|25 px]] [[Republica Democratica Alemanda]] ) '''(''' '''[[54]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|45 px|left|]]... entre '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' *** {{Russia}} ( ''&'' {{Union Sovietica}} '''+''' [[Fichièr:Flag of the CIS.svg|25 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] '''(''' '''[[43]]''' ''')''' *** {{Jamaica}} '''(''' '''[[32]]''' ''')''' - {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[28]]''' ''')'''{{Kenya}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|40 px|left|]]... entre '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' * {{Etiopia}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' - {{França}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' - {{Espanha}} '''(''' '''[[13]]''' ''')''' - {{Itàlia}} '''(''' '''[[12]]''' ''')''' {{Bielorussia}} '''(''' [[11]]''' ''')''' - {{Polonha}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Ucraïna}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' - {{Japon}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' ''')''' - {{China}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' - {{Grècia}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|35 px|left|]]... entre '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' * {{Austràlia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Romania}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' - {{Cuba}} '''(''' '''[[7]] ''')''' {{Bulgaria}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Mexic}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' - {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' - {{Marròc}} '''[[6]]''' ''')''' - {{Finlàndia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Suècia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Bahamas}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Portugal}}'''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Canadà}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Brasil}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' - {{Ongria}} '''(''' '''[[5]] ''' ''')''' [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|30 px|left|]]...entre ''' [[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' * {{Argeria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Soïssa}}''' ''')''' - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Nigèria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' - {{Cazacstan}}''' ''')''' - {{Belgica}} '''(''' '''[[3]] ''')''' - {{Eslovaquia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' [[2 medalhas]]: - {{Norvègia}} - {{Sant Cristòl e Nevis}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|thumb|25 px|left|]]... '''[[1]]''' ''[[Campionat del Mond d'atletisme|medalha de bronze mondiala]]'' * {{Sud-Africa}} - {{Bahrayn}} - {{Moçambic}} - {{Estònia}} - {{Lituània}} - {{Qatar}} - {{Eslovènia}} - {{Oganda}} - {{Senegal}} - {{Siria}} - {{Somalia}} - {{Turquia}} - {{Àustria}} - {{Burundi}} - {{Chipre}} - {{Ghana}} - {{Israèl}} - {{Sri Lanka}} - {{Surinam}} - [[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|25 px]] [[Arabia saudita]] - {{Dominica}} - [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|25 px]] [[Aïtí]] - {{Índia}} - [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|25 px]] [[Samoa americana]] - {{Tunisia}}... '''[[.......]]''' == '''''PÒDIS PLANETARIS''''' ''(OLIMPICS & MONDIALS)'' == <ref>Dins l'òrdre, entre parentèsis, ''Jòcs Olimpics'' & ''Campionats del Mond''...</ref> [[95]] païses guerdonats... [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|230 px|left]]... Mai de '''[[1000]]''' medalhas olimpicas o mondialas... [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|220 px|left]] entre '''[[950]]''' e '''[[1000]]''' medalhas planetàrias (''JO'' & ''CM'')... {{Estats Units}} '''(''' '''[[988]]''' ''')''' / 738 + 250) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|150 px|left]] entre '''[[550]]''' e '''[[600]] ''idem'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ... '''[[450]]''' & '''[[500]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ... '''[[400]]''' & '''[[450]]''' ''id'' {{Russia}} '''(''' '''[[407]]''' ''')''' / 274 + 133) {{Alemanha}} '''(''' '''[[400]]''' ''')''' / 251 + 149) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|110 px|left]] ... '''[[350]]''' & '''[[400]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ... '''[[300]]''' & '''[[350]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ... '''[[250]]''' & '''[[300]]''' ''id'' {{Reialme Unit}} '''(''' '''[[257]]''' ''')''' / 188 + 69) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ... '''[[200]]''' & '''[[250]]''' ''id'' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ... '''[[150]]''' & '''[[200]]''' ''id'' {{Kenya}} '''(''' '''[[151]]''' ''')''' / 68 + 83) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ... '''[[100]]''' & '''[[150]]''' ''id'' {{Finlàndia}} '''(''' '''[[133]]''' ''')''' / 113 + 20) {{Jamaica}} '''(''' '''[[131]]''' ''')''' / 52 + 79) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ... '''[[50]]''' & '''[[100]]''' ''id'' {{Suècia}} '''(''' '''[[96]]''' ''')''' / 81 + 25) {{Itàlia}} '''(''' '''[[96]]''' ''')''' / 59 + 37) <ref> Lo país primièr al total olimpic es classat davant lo siu concurrent, en cas d' ''ex æquo''... </ref> {{França}} '''(''' '''[[93]]''' ''')''' / 58 + 35) {{Austràlia}} '''(''' '''[[92]]''' ''')''' / 68 + 24) {{Etiopia}} '''(''' '''[[87]]''' ''')''' / 38 + 49) {{Cuba}} '''(''' '''[[82]]''' ''')''' / 37 + 45) {{Polonha}} '''(''' '''[[81]]''' ''')''' / 52 + 29) {{Canadà}} '''(''' '''[[69]]''' ''')''' / 52 + 17) {{Republica Chèca}} '''(''' '''[[60]]''' ''')''' / 32 + 28) {{Romania}} '''(''' '''[[57]]''' ''')''' / 35 + 22) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ... '''[[20]]''' & '''[[50]]''' ''id'' {{Ongria}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 39 + 9) {{Grècia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 29 + 19) {{Bielorussia}} '''(''' '''[[48]]''' ''')''' / 15 + 33) {{Espanha}} '''(''' '''[[46]]''' ''')''' / 11 + 35) {{Marròc}} '''(''' '''[[45]]''' ''')''' / 18 + 27) {{Ucraïna}} '''(''' '''[[43]]''' ''')''' / 15 + 28) {{China}} '''(''' '''[[42]]''' ''')''' / 15 + 27) {{Sud-Africa}} '''(''' '''[[35]]''' ''')''' / 23 + 12) {{Bulgaria}} '''(''' '''[[33]]''' ''')''' / 18 + 15) {{Norvègia}} '''(''' '''[[32]]''' ''')''' / 20 + 12) {{Japon}} '''(''' '''[[27]]''' ''')''' / 7 + 20) - {{Portugal}} '''(''' '''[[26]]''' ''')''' / 10 + 16) - {{Bahamas}} '''(''' '''[[25]]''' ''')''' / 8 + 17) - {{Brasil}} '''(''' '''[[24]]''' ''')''' / 14 + 10) - {{Nòva Zelanda}} '''(''' '''[[23]] ''')''' / 19 + 4) - {{Païses Basses}} '''(''' '''[[22]]''' ''')''' / 15 + 7) - {{Mexic}} '''(''' '''[[21]]''' ''')''' / 10 + 11) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ... '''[[10]]''' & '''[[20]]''' ''id'' {{Nigèria}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' / 13 + 6) - {{Trinitat e Tobago}} '''(''' '''[[19]]''' ''')''' / 10 + 9) - {{Soïssa}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' / 8 + 7) - {{Argeria}} '''(''' '''[[15]]''' ''')''' / 6 + 9) - {{Belgica}} '''(''' '''[[14]]''' ''')''' / 11 + 3) - {{Irlanda}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' / 6 + 5) - {{Estònia}} '''(''' '''[[11]]''' ''')''' / 5 + 6) - {{Danemarc}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' / 6 + 4) - {{Lituània}} '''(''' '''[[10]]''' ''')''' / 5 + 5) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ... '''[[5]]''' & '''[[10]]''' ''id'' {{Àustria}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' / 7 + 2) - {{Namibia}} '''(''' '''[[9]]''' ''')''' / 4 + 5) - {{Turquia}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 4 + 3) - {{Moçambic}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 2 + 5) - {{Cazacstan}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 2 + 5) - {{Bahrayn}} '''(''' '''[[7]]''' ''')''' / 0 + 7) - {{Eslovènia}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' / 3 + 3) - {{Eqüator}} '''(''' '''[[6]]''' ''')''' / 2 + 4) - {{Argentina}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 5 + 0) - {{Letònia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 5 + 0) -{{Tunisia}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 4 + 1) - {{Panamà}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 3 + 2) - [[Fichièr:Flag of Uganda.svg|20 px]] [[0ganda]] '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 2 + 3) - {{Qatar}} '''(''' '''[[5]]''' ''')''' / 1 + 4) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ... '''[[1]]''' & '''[[5]]''' ''id'' - [[Fichièr:Flag of Cameroon.svg|20 px]] [[Cameron]] '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 2 + 2) - {{Republica Dominicana}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 1 + 3) - {{Zambia}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / / 1 + 3) - {{Sri Lanka}} '''(''' '''[[4]]''' ''')''' / 2 + 2) - {{Burundi}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Siria}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Senegal}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Índia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 2 + 1) - {{Croàcia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Jiboti}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 1 + 2) - {{Sant Cristòl e Nevis}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 0 + 3) - {{Eslovaquia}} '''(''' '''[[3]]''' ''')''' / 0 + 3) [[2 pòdis]] : - {{Corèa del Sud}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' /2 + 0) - {{Chile}} '''(''' '''[[2]]''' '''[[2]] ''')''' / 2 + 0) - {{Serbia}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Tanzania}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Islàndia}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Taiwan}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Arabia Saudita}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Filipinas}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 2 + 0) - {{Barbados}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Eritrèa}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 1 + 1) - {{Tatgiquistan}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Chipre}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Ghana}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Israèl}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) - {{Surinam}} '''(''' '''[[2]]''' ''')''' / 0 + 2) [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]]... '''[[1]]''' pòdi planetari... - {{Luxemborg}} / 1 + 0) - {{Còsta d'Evòri}} / 1 + 0) - {{Sodan}} / 1 + 0) - {{Colómbia}} / 1 + 0) - {{Veneçuèla}} / 1 + 0) - {{Corèa del Nòrd}} / 0 + 1) - [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] / 0 + 21) - [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] / 0 + 1) - {{Dominica}} / 0 + 1) - [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] 0 + 1) ==== '''''CAMPIONAS''''' & '''''CAMPIONS DEL MOND''''' ==== ===== Estadi ===== ====== ''' HELSINKI ''' ''''' 1983 ''''' ====== ====== ''' ROMA ''' ''''' 1987 ''''' ====== ====== ''' TÒQUIO ''' ''''' 1991 ''''' ====== ====== ''' STUTTGART ''' ''''' 1993 ''''' ====== ====== ''' GÖTEBORG ''' ''''' 1995 ''''' ====== ====== ''' ATENAS ''' ''''' 1997 ''''' ====== ====== ''' SEVILHA ''' ''''' 1999 ''''' ====== ====== ''' EDMONTON ''' ''''' 2001 ''''' ====== ====== ''' SAINT-DENIS ''' ''''' 2003 ''''' ====== ====== ''' HELSINKI ''' ''''' 2005 ''''' ====== ====== ''' OSAKA ''' ''''' 2007 ''''' ====== ====== ''' BERLIN ''' ''''' 2009 ''''' ====== ====== ''' DAEGU''' '''''2011''''' ====== ===== Sala ===== ====== ''' PARÍS ''' ''''' 1985 ''''' ====== ====== ''' INDIANAPOLIS ''' ''''' 1987 ''''' ====== ====== ''' BUDAPEST ''' ''''' 1989 ''''' ====== ====== ''' SEVILHA ''' ''''' 1991 ''''' ====== ====== ''' T0RONTO ''' ''''' 1993 ''''' ====== ====== ''' BARCELONA ''' ''''' 1995 ''''' ====== ====== ''' PARÍS ''' ''''' 1997 ''''' ====== ====== ''' MAEBASHI ''' ''''' 1999 ''''' ====== ====== ''' LISBONA ''' ''''' 2001 ''''' ====== ====== ''' BIRMINGHAM ''' ''''' 2003 ''''' ====== ====== ''' BUDAPEST ''' ''''' 2004 ''''' ====== ====== ''' MOSCÒU ''' ''''' 2006 ''''' ====== ====== ''' VALÉNCIA ''' ''''' 2008 ''''' ====== ====== ''' DOHA ''' ''''' 2010 ''''' ====== === '''Autres eveniments planetaris''' === ==== '''''Campionats del mond d'atletisme''''' '''junior''' & '''joventut''' ==== ===== '''Campionat del Mond d'atletisme junior''' ===== ====== '''Campionat del Mond d'atletisme de la joventut''' ====== === '''''Competicions continentalas''''' === ==== '''AFRICA''' ==== [[Fichièr:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[Africa]]''''' ==== '''AMERICA...S...''' ==== ===== '''America del Nòrd, America centrala e Carib''' ===== [[Fichièr:North America satellite.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[America del Nòrd, America centrala e Carib]]''''' ===== '''America del Sud''' ===== [[Fichièr:South America satellite.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[America del Sud]]''''' ==== '''ASIA''' ==== [[Fichièr:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[Asia]]''''' ==== '''EURÒPA''' ==== [[Fichièr:Europe satellite globe.jpg|thumb|200 px|left]]... '''''[[Euròpa]]''''' ==== '''OCEANIA''' ==== [[Fichièr:Oceania satellite map.jpg|thumb|200 px|right]]... '''''[[Oceania]]''''' == ''Africa'' == ** La [[Confederacion Africana d'Atletisme]] / [[CAA]] (mai coneguda jols sieus noms anglés '''''[[Confederation of African Athletics]]''''' e francés '''''[[Confédération Africaine d'Athlétisme]]'''''...) es l'organizacion que recampa totas las federacions nacionalas africanas d'atletisme e n'organiza las competicions continentalas. Compta '''[[53]]''' membres e es la mai nombrosa de las associacions ''per airals geografics'' de l'atletisme mondial. === sòcis === <ref>Veire tanben ''ligams extèrnes'' [[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme|IAAF]] amb totas sas federacions associadas...</ref> ==== ''ARGERIA'' ==== {{Argeria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Argeriana d'Atletisme''' / [[Fédération algérienne d'athlétisme]]... '''FAA'''...({{fr}} ('' arabi'') [http://www.faa.dz/]) ==== ''ANGÒLA'' ==== {{Angòla}} ** '''Federacion Angolesa d'Atletisme''' / [[Federação Angolana de Atletismo]]... ==== ''BENIN'' ==== {{Benin}} ** '''Federacion Beninesa d'Atletisme''' / [[Fédération Béninoise d'Athlétisme]]... ==== ''BOTSWANA'' ==== {{Botswana}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Botswana''' / [[Botswana Athletics Association]]... ==== ''BURKINA FASO'' ==== {{Burkina Faso}} ** '''Federacion Burkinabe d'Atletisme''' / [[Fédération Burkinabe d'Athlétisme]]... ==== ''BURUNDI'' ==== {{Burundi}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Burundi''' / [[Fédération d'Athlétisme du Burundi]]... ==== ''CAMERON'' ==== {{Cameron}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Cameronesa d'Atletisme / '''[[Fédération Camerounaise d'Athlétisme]]'''... ==== ''CAP VERD'' ==== {{Cap Verd}} ** '''Federacion Capverdiana d'Atletisme''' / [[Federação Caboverdiana de Atletismo]]... ==== ''CENTREAFRICA'' ==== {{Centreafrica}} ** '''Federacion Centreafricana d'Atletisme''' / [[Fédération Centreafricaine d'Athlétisme]]... ==== ''CHAD'' ==== {{Chad}} ** '''Federacion Chadiana d'Atletisme''' / [[Fédération Tchadienne d'Athlétisme]]... ==== ''COMÒRAS'' ==== {{Comòras}} ** '''Federacion Comoriana d'Atletisme''' / [[Fédération Comorienne d'Athlétisme]]... ==== ''REPUBLICA DE CÒNGO'' ==== {{Republica de Còngo}} ** '''Federacion Congolesa d'Atletisme''' / [[Fédération Congolaise d'Athlétisme]]... '''FCA'''...({{fr}} [https://web.archive.org/web/20100201191749/http://www.athlecongo.com/]) ==== ''REPUBLICA DEMOCRATICA DE CÒNGO'' ==== {{Republica Democratica de Còngo}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Còngo''' / [[Fédération d'Athlétisme du Congo]]... ...'''FEACO'''... ==== ''CÒSTA D'EVÒRI'' ==== {{Còsta d'Evòri}} [[Fichièr:Gabriel Tiacoh.jpg|thumb|200 px|left|... en [[Gabriel Tiacoh]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|15 px]] ''400m'' [[Los Angeles 1984]]...]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Evoriana d'Atletisme''' / [[Fédération Ivoirienne d'Athlétisme]]... ==== ''EGIPTE'' ==== {{Egipte}} ** '''Federacion Egipciana d'Atletisme''' / ''[[Egyptian Athletic Federation]]''... ...'''EAF'''... ({{en}} (''arabi'') [http://www.eaf-eg.org]) ==== ''ERITRÈA'' ==== {{Eritrèa}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Nacionala Eritrèa d'Atletisme''' / ''[[Eritrean National Athletics Federation]]''... ==== ''ETIOPIA'' ==== [[Fichièr:Abebe Bikila Bridge in Ladispoli.jpg|thumb|350 px|right|... Pont '''''[[Abebe Bikila]]''''' [[Ladispoli]] ''[[Província de Roma]]'' '''[[Itàlia]]'''... ]] [[Fichièr:Haile amsterdam2005.2.jpg|thumb|300 px|left| n' [[Haile Gebrselassie]]... ]] {{Etiopia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Federacion Etiopiana d'Atletisme''' / ''[[Ethiopian Athletic Federation]]''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100706112817/http://athleticsethiopia.org.et/]) ==== ''GABON'' ==== {{Gabon}} ** '''Federacion Gabonesa d'Atletisme''' / [[Fédération Gabonaise d'Athlétisme]]... ==== ''GÀMBIA'' ==== {{Gàmbia}} ** '''Associacion d'Atletisme de Gàmbia''' / [[The Gambia Athletics Association]]... ==== ''GHANA'' ==== {{Ghana}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Ghana''' / [[Ghana Athletics Association]]... ==== ''GUINÈA'' ==== {{Guinèa}} ** '''Federacion Guineana d'Atletisme''' / [[Fédération Guinéenne d'Athlétisme]]... ==== ''GUINÈA BISSAU'' ==== {{Guinèa Bissau}} ** '''Federacion d'Atletisme de Guinèa Bissau''' / [[Federação de Atletismo de Guinea Bissau]]... ==== ''GUINÈA EQÜATORIALA'' ==== {{Guinèa Eqüatoriala}} ** '''Federacion Eqüatoguineana d'Atletisme''' / [[Federación Eqüatoguineana de Atletismo]]... ==== ''JIBOTI'' ==== {{Jiboti}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Jibotiana d'Atletisme''' / [[Fédération Djiboutienne d'Athlétisme]]... ==== ''KENYA'' ==== {{Kenya}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Atletisme Kenya''' / [[Athletics Kenya]]... '''AK'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20090429030659/http://www.athleticskenya.or.ke/]) ==== ''LESOTHO'' ==== {{Lesotho}} ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Lesotho''' / [[Lesotho Amateur Athletics Association]]... ==== ''LIBÈRIA'' ==== {{Libèria}} ** '''Federacion d'Atletisme de Libèria''' / [[Liberia Athletics Federation]]... ...'''LAF'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20060213145446/http://www.liberiatrack.com/]) ==== ''LIBIA'' ==== {{Libia}} ** '''Federacion Amatritz d'Atletisme de Libia''' / ''[[Libya Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''MADAGASCAR'' ==== {{Madagascar}} ** '''Federacion Malgasha d'Atletisme''' / [[Fédération Malagasy d'Athlétisme]]... ==== ''MALAWI'' ==== {{Malawi}} ** '''Associacion d'Atletisme de Malawi''' / [[Athletics Association of Malawi]]... ==== ''MALI'' ==== {{Mali}} ** '''Federacion Maliana d'Atletisme''' / [[Fédération Malienne d'Athlétisme]]... ==== ''MARRÒC'' ==== {{Marròc}} [[Fichièr:Said Aouita.jpg|thumb|350 px|left|... en '''[[Saïd Aouita]]'''...]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Reiala Marroquina d'Atletisme''' / [[Fédération Royale Marocaine d'Athlétisme]]'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20171016213543/http://www.moroccanathletics.com/])''' ==== ''MAURICI'' ==== {{Maurici}} ** '''Associacion Mauriciana d'Atletisme Amator''' / [[Association Mauritienne d'Athlétisme Amateur]]... ...'''AMAA'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20160723215707/http://maaa.intnet.mu/]) ==== ''MAURITÀNIA'' ==== {{Mauritània}} ** '''Federacion d'Atletisme R.I. Mauritània''' / [[Fédération d'Athlétisme R.I. Mauritanie]]... ==== ''MOÇAMBIC'' ==== {{Moçambic}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Moçambiquesa d'Atletisme''' / [[Federação Moçambicana de Atletismo]]... ==== ''NAMIBIA'' ==== {{Namibia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Atletisme Namibia''' / [[Athletics Namibia]]... ==== ''NIGÈR'' ==== {{Nigèr}} ** '''Federacion Nigerina d'Atletisme''' / [[Fédération Nigérienne d'Athlétisme]]... ==== ''NIGÈRIA'' ==== {{Nigèria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Atletica de Nigèria''' / [[Athletic Federation of Nigeria]]... ...'''AFN'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20130523001724/http://athleticfederation-ng.org/]) ==== ''OGANDA'' ==== {{Oganda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Oganda''' / [[Uganda Athletics Federation]]... ==== ''RWANDA'' ==== {{Rwanda}} ** '''Federacion Rwandesa d'Atletisme''' / [[Fédération Rwandaise d'Athlétisme]]... ==== ''SÃO TOMÉ E PRÍNCIPE'' ==== {{São Tomé e Príncipe}} ** '''Federacion d'Atletisme de São Tomé e Príncipe''' / [[Federação Santomense de Atletismo]]... ==== ''SENEGAL'' ==== {{Senegal}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Senegalesa d'Atletisme''' / [[Fédération Sénégalaise d'Athlétisme]]... ==== ''SEICHÈLAS'' ==== {{Seichèlas}} ** '''Federacion d'Atletisme de Seichèlas''' / [[Seychelles Athletics Federation]]... ==== ''SIERRA LEONE'' ==== {{Sierra Leone}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Sierra Leone''' / [[Sierra Leone Amateur Athletic Association]]... ==== ''SOMALIA'' ==== {{Somalia}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Somali d'Atletisme''' / [[Somali Athletics Federation]]... ==== ''SUD-AFRICA'' ==== {{Sud-Africa}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Sud-Africa''' / [[Athletics South Africa]]... ({{en}} [http://www.athletics.org.za]) ==== ''SODAN'' ==== {{Sodan}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica de Sodan''' / [[Sudan Athletic Association]]... ==== ''SWAZILAND'' ==== {{Swaziland}} ** '''Associacion Atletica de Swaziland''' / [[Swaziland Athletic Association]]... ==== ''TANZANIA'' ==== {{Tanzania}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Tanzania''' / [[Athletics Tanzania]]... ==== ''TÒGO'' ==== {{Tògo}} ** '''Federacion Togolesa d'Atletisme''' / [[Fédération Togolaise d'Athlétisme]]... ==== ''TUNISIA'' ==== {{Tunisia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Tunisiana d'Atletisme''' / [[Fédération Tunisienne d'Athlétisme]]... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20100304122951/http://www.tunisathle.africa-web.org/]) ==== ''ZAMBIA'' ==== {{Zambia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Zambia''' / [[Zambia Amateur Athletic Association]]... '''ZAAA'''... ==== ''ZIMBABWE'' ==== {{Zimbabwe}} ** '''Associacion Atletica Nacionala de Zimbabwe''' / [[National Athletic Association of Zimbabwe]]... == ''America del Nòrd, America Centrala e Carib'' == ** L' [[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib]] / [[NACACAA]] (en anglés '''''[[North America, Central American and Caribbean Athletic Association]]'''''...) es formada per '''[[32]]''' païses associats. === sòcis === ==== ''AÏTÍ'' ==== [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Aïciana d'Atletisme Amator''' / [[Fédération Haïtienne d'Athlétisme Amateur]] ==== ''ANGUILHA'' ==== [[Fichièr:Flag of Anguilla.svg|20 px]] [[Anguilha]] ** '''Federacion Atletica Amatritz d'Anguilha''' / '''[[Anguilla Amateur Athletic Federation]]'''... ...'''AAAF'''... ({{en}} [http://www.freewebs.com/axathletics]) ==== ''ANTIGUA E BARBUDA'' ==== {{Antigua e Barbuda}} ** '''Associacion Atletica d'Antigua e Barbuda''' / '''[[Athletic Association of Antigua & Barbuda]]'''... ==== ''ANTILHAS NEERLANDESAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20 px]] [[Antilhas Neerlandesas]] ** '''Union d'Atletisme de las Antilhas Neerlandesas''' / '''[[Nederlands Antilliaanse Atletiek Unie]]'''... ==== ''ARUBA'' ==== [[Fichièr:Flag of Aruba.svg|20 px]] [[Aruba]] ** '''Federacion Atletica d'Aruba''' / '''[[Arubaanse Atletiek Bond]]'''... ...'''AAB'''... ({{en}} {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110725014846/http://www.arubaathleticfederation.org/]) ==== ''BAHAMAS'' ==== {{Bahamas}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion de las Associacions Atleticas de Bahamas''' / '''[[Bahamas Association of Athletic Associations]]'''... ...'''BAAA'''... ({{en}} [http://www.bahamastrack.com]) ==== ''BARBADOS'' ==== {{Barbados}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Barbados''' / '''[[Amateur Athletic Association of Barbados]]''' ...'''AAAB'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20120620174821/http://www.aaabarbados.org/]) ==== ''BELIZE'' ==== {{Belize}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Belize''' / '''[[Belize Amateur Athletic Associaction]]... ==== ''BERMUDAS'' ==== [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Bermudas''' / '''[[Bermuda Track & Field Association]]'''... ...'''BTFA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20160330172913/http://www.btfa.bm/]) ==== ''CANADÀ'' ==== {{Canadà}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Atletisme Canadà''' / '''[[Athletics Canada / Athlétisme Canada]]'''... ...'''AC'''... ({{en}} {{fr}} [http://www.athletics.ca]) ==== ''CÒSTA RICA'' ==== {{Còsta Rica}} ** '''Federacion Còstariquenca d'Atletisme''' / '''[[Federación Costarricense de Atletismo]]'''... ...'''FECOA'''... ({{es}} [http://www.fecoa.org]) ==== ''CUBA'' ==== {{Cuba}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Cubana d'Atletisme''' / '''[[Federación Cubana de Atletismo]]'''... ==== ''DOMINICA'' ==== {{Dominica}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme Amator de la Dominica''' / '''[[Dominica Amateur Athletics Association]]'''... ...'''DAAA'''... ==== ''ESTATS UNITS D'AMERICA'' ==== {{Estats Units d'America}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|100 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|80 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|70 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|70 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R96374, Berlin, Olympiade, Jesse Owens beim Weitsprung.jpg|thumb|400 px|left|... en '''''[[Jesse Owens]]''''' [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]][[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|15 px]]... '''[[Jòcs Olimpics de Berlin]]'''...[[Olympiastadion]]... [[1936]]... '''''Mein Fünfkampf''''']] *** '''USA Atletisme''' / '''[[USA Track & Field]]''' ...'''USATF'''... ({{en}} [http://www.usatf.org]) ==== ''GRENADA'' ==== {{Grenada}} ** '''Associacion Atletica de Grenada''' / ...[[Grenada Athletic Association]]'''... ==== ''GUATEMALA'' ==== {{Guatemala}} ** '''Federacion Nacionala d'Atletisme de Guatemala''' / ...'''[[Federación Nacional de Atletismo de Guatemala]]'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20110112110350/http://www.atletismoguate.com/]) ==== ''HONDURAS'' ==== {{Honduras}} ** '''Federacion Nacionala Hondurena d'Atletisme''' / '''[[Federación Nacional Hondureña de Atletismo]]'''... '''FENHATHLE'''... ==== ''ILLAS CAIMAN'' ==== [[Illas Caiman]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de las Illas Caiman''' / [[Cayman Islands Amateur Athletic Association]] ==== ''ILLAS TURKS E CAICOS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|20 px]] [[Illas Turks e Caicos]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de las Illas Turks e Caicos''' / '''[[Turks & Caicos Islands Amateur Athletic Association]]'''... ==== ''ILLAS VERGES AMERICANAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Americanas]] ** '''Federacion d'Atletisme de las Illas Verges Americanas''' / ...'''[[Virgin Islands Track & Field Federation]]'''... ...'''VITFF'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100501201158/http://www.virginislandstrackandfield.org/]) ==== ''ILLAS VERGES BRITANICAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the British Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Britanicas]] ** '''Associacion d'Atletisme de las Illas Verges Britanicas''' / ...'''[[British Virgin Islands Athletics Association]]'''... ({{en}} [http://www.bviolympics.org]) ==== ''JAMAICA'' ==== {{Jamaica}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Usain Bolt Lightning pose.jpg|thumb|200 px|left|... '''''[[L'Arquièr de Dius]]'''''... ]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Jamaica''' / '''[[Jamaica Amateur Athletic Association]]'''... ...'''JAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100717082636/http://www.jaaaltd.com/]) ==== ''MEXIC'' ==== {{Mexic}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Mexicana d'Atletisme A.C.''' / '''[[Federación Mexicana de Atletismo A.C.]]'''... ...'''FMA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20210410160740/http://www.atletismofma.com.mx/]) ==== ''MONTSERRAT'' ==== {{Montserrat}} ** '''Associacion Atletica Amatritz de Montserrat''' / '''[[Montserrat Amateur Athletic Association]]'''... ==== ''NICARAGUA'' ==== {{Nicaragua}} ** '''Federacion Nicaragüenca d'Atletisme''' / '''[[Federación Nicaragüense de Atletismo]]'''... ==== ''PUERTO RICO'' ==== [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Puerto Rico''' / '''[[Federación de Atletismo de Puerto Rico]]'''... ...'''FAPUR'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20130314035135/http://www.atletismofapur.com/]) ==== ''REPUBLICA DOMINICANA'' ==== {{Republica Dominicana}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Dominicana d'Associacions d'Atletisme''' / '''[[Federación Dominicana de Asociaciones de Atletismo]]'''... ...'''FDAA'''... ({{es}} [http://www.fedomatle.org]) ==== ''LO SALVADOR'' ==== {{Lo Salvador}} ** '''Federacion Salvadoriana d'Atletisme''' / '''[[Federación Salvadoreña de Atletismo]]'''... ==== ''SANT CRISTÒL E NEVIS'' ==== {{Sant Cristòl e Nevis}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de Sant Cristòl e Nevis''' / '''[[Saint Kitts & Nevis Amateur Athletic Association]]'''... ...'''SKNAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100301072210/http://www.sknaaa.com/]) ==== ''SANT VINCENÇ E LAS GRENADINAS'' ==== {{Sant Vincenç e las Grenadinas}} ** '''Equipa d'Atletisme de Sant Vincenç e las Grenadinas''' / '''[[Team Athletics Saint Vincent & the Grenadines]]'''... ({{en}} [http://www.svgnoc.org])<ref>Non encara ''independenta'' d'al ''[[CNO|Comitat Nacional Olimpic]]'' del país (''[[SVGNOC]]'')...</ref> ==== ''SANTA LÚCIA'' ==== {{Santa Lúcia}} ** '''Associacion d'Atletisme de Santa Lúcia''' / '''[[Saint Lucia Athletics Association]]'''... ==== ''TRINITAT E TOBAGO'' ==== {{Trinitat e Tobago}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion Nacionala de l'Administracion de l'Atletisme de Trinitat e Tobago''' / '''[[National Association of Athletic Administration of Trinidad & Tobago]]'''... ...'''TTNAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100328134704/http://www.ttnaaa.org/]) == ''America del Sud'' == ** La [[Confederacion Sudamericana d'Atletisme]] / [[ConSudAtle]] (en espanhòl '''''[[Confederación Sudamericana de Atletismo]]'''''...) fedèra '''[[13]]''' païses d'a l'airal sudamerican. === sòcis === ==== ''ARGENTINA'' ==== {{Argentina}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Confederacion Argentina d'Atletisme''' / [[Confederación Argentina de Atletismo]]... '''CADA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20100722095725/http://www.cada-atletismo.org/]) ==== ''BOLÍVIA'' ==== {{Bolívia}} ** '''Federacion Atletica de Bolívia''' / [[Federación Atlética de Bolivia]]... ...'''FAB'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20180828035623/http://atle-bolivia.org/]) ==== ''BRASIL'' ==== {{Brasil}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Confederacion Brasilièra d'Atletisme''' / [[Confederação Brasileira de Atletismo]]... '''CBAT'''... ({{pt}} [http://www.cbat.org.br]) ==== ''CHILE'' ==== {{Chile}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Chile''' / [[Federación Atlética de Chile]]... ...'''FEDACHI'''... ({{es}} [http://www.fedachi.cl]) ==== ''COLÓMBIA'' ==== {{Colómbia}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Colombiana d'Atletisme''' / [[Federación Colombiana de Atletismo]]... ...'''FCA'''... ({{es}} [http://www.fecodatle.org]) ==== ''EQÜATOR'' ==== {{Eqüator}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Eqüatoriana d'Atletisme''' / [[Federación Ecuatoriana de Atletismo]]... ==== ''GUYANA'' ==== {{Guyana}} ** '''Associacion d'Atletisme de Guyana''' / [[Athletics Association of Guyana]]... ==== ''PANAMÀ'' ==== {{Panamà}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Panamenca d'Atletisme''' / [[Federación Panameña de Atletismo]]... ==== ''PARAGUAI'' ==== {{Paraguai}} ** '''Federacion Paraguaiana d'Atletisme''' / [[Federación Paraguaya de Atletismo]]... ...'''FPA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20090221100826/http://www.fpa.com.py/]) ==== ''PERÓ'' ==== {{Peró}} ** '''Federacion Esportiva Peroana d'Atletisme''' / [[Federación Deportiva Peruana de Atletismo]]... ...'''FDPA'''... ({{es}} [http://www.fepeatle.com]) ==== ''SURINAM'' ==== {{Surinam}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Surinam''' / [[Surinaamse Athletiek Bond]]... ...'''SAB'''... ==== ''URUGUAI'' ==== {{Uruguai}} ** '''Confederacion Atletica d' Uruguai''' / [[Confederación Atlética del Uruguay]]... ...'''CAU'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20090402050918/http://www.atlecau.org.uy/]) ==== ''VENEÇUÈLA'' ==== {{Veneçuèla}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Federacion Veneçolana d'Atletisme''' / [[Federación Venezolana de Atletismo]]... ...'''FVA'''... ({{es}} [https://web.archive.org/web/20120423163128/http://feveatletismo.org.ve/]) == ''Asia'' == ** L' [[Associacion Asiatica d'Atletisme]] / [[AAA]] (en anglés '''''[[Asia Athletics Association]]'''''...) çò ne compren de '''[[45]]''' sòcis afiliats. === sòcis === ==== ''AFGANISTAN'' ==== {{Afganistan}} ** '''Federacion Atletica d'Afganistan''' / ''[[Afghanistan Athletic Federation]]''... ==== ''ARABIA SAUDITA'' ==== {{Arabia Saudita}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Arabia Saudita''' / ''[[Saudi Arabia Athletics Federation]]''... ...''SAAAF''... ( (''arabi'') [http://www.saaaf.com]) ==== ''BAHRAYN'' ==== {{Bahrayn}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Bahrayn''' / ''[[Bahrain Athletics Association]]''... ( {{en}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100725055330/http://www.bahrainathletics.org/]) ==== ''BANGLADÈSH'' ==== {{Bangladèsh}} ** '''Federacion Atletica de Bangladèsh''' / [[Bangladesh Athletic Federation]]... ...'''BAF'''... ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20120115063208/http://www.baf-bd.com/]) ==== ''BOTAN'' ==== {{Botan}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Botan''' / ''[[Bhutan Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''BRUNEI'' ==== {{Brunei}} ** '''Associacion Darassalam d'Atletisme de Brunei''' / ''[[Brunei Darassalam Athletics Association]]''... ==== ''CAMBÒTJA'' ==== {{Cambòtja}} ** '''Federacion d'Atletisme Amatritz Khmer''' / ''[[Khmer Amateur Athletics Federation]]''... ==== ''CAZACSTAN'' ==== {{Cazacstan}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de la Republica de Cazacstan''' / ''[[Athletic Federation of the Republic of Kazakhstan]]''... ==== ''CHINA'' ==== {{China}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion Atletica de la Republica Populara de China''' / ''[[Athletic Association of the People's Republic of China]]''... ({{zh}} [http://www.athletics.org.cn]) ==== ''CORÈA DEL NÒRD'' ==== {{Corèa del Nòrd}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica Amatritz de la Republica Democratica Populara de Corèa''' / ''[[Amateur Athletic Association of Democratic People's Republic of Korea]]''... ==== ''CORÈA DEL SUD'' ==== {{Corèa del Sud}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion de las Federacions d'Atletisme de Corèa''' / ''[[Korea Association of Athletics Federations]]''... ...''KAAF''... ({{en}} (''corean'') [http://www.kaaf.or.kr]) ==== ''EMIRATS ARABIS UNITS'' ==== {{Emirats Arabis Units}} ** '''Federacion d'Atletisme dels Emirats Arabis Units''' / ''[[United Arab Emirates Athletics Federation]]''... ==== ''FILIPINAS'' ==== {{Filipinas}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion Filipina d'Atletisme Amator''' / '''[[Philippine Amateur Track & Field Association]]'''... ...'''PATAFA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110824025511/http://patafa.multiply.com/]) ==== ''HONG KONG'' ==== [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|20 px]] [[Hong Kong]] ** '''Associacion Amatritz Atletica de Hong Kong''' / '''[[Hong Kong Amateur Athletic Association]]'''... ...'''HKAAA'''... ({{en}} {{zh}} [http://www.hkaaa.com]) ==== ''IEMÈN'' ==== {{Iemèn}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Iemèn''' / ''[[Yemen Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''ÍNDIA'' ==== {{Índia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme d'Índia''' / '''[[Athletics Federation of India]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20200806131839/https://indianathletics.org/]) ==== ''INDONESIA'' ==== {{Indonesia}} ** '''Federacion d'Atletisme d'Indonesia''' / '''[[Persatuan Atletik Seluru Indonesia]]''' ...'''PASI'''... ( (''indonesi'') [https://web.archive.org/web/20110818122739/http://indonesia-athletics.org/]) ==== ''IRAN'' ==== {{Iran}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de la Republica Islamica d'Iran''' / ''[[Amateur Athletic Federation of Islamic Republic of Iran]]''... ({{en}} (''persan'') [https://web.archive.org/web/20100812111117/http://www.athletic.ir/]) ==== ''IRAQ'' ==== {{Iraq}} ** '''Federacion d'Atletisme Iraquiana''' / ''[[Iraqi Athletics Federation]]''... ==== ''JAPON... NIHON''... ==== {{Japon}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion de las Federacions d'Atletisme de Japon''' / ''[[Japan Association of Athletics Federations]]''... ({{ja}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20080327105947/http://www.rikuren.or.jp/]) ==== ''JORDANIA'' ==== {{Jordania}} ** '''Federacion Jordaniana d'Atletisme''' / ''[[Jordan Athletics Federation]]''... ( (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20200310215135/https://jordan-athletics.org/]) ==== ''KOWAIT'' ==== {{Kowait}} ** '''Associacion de la Federacion d'Atletisme de Kowait''' / ''[[Kuwait Association of Athletics Federation]]''... ==== ''LAOS'' ==== {{Laos}} ** '''Federacion Atletica Amatritz Laossiana''' / ''[[Lao Amateur Athletic Federation]]''... ==== ''LIBAN'' ==== {{Liban}} ** '''Federacion Libanesa d'Atletisme''' / '''[[Fédération Libanaise d'Athlétisme]]'''... ({{fr}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100818155238/http://flalb.org/]) ==== ''MACAU'' ==== [[Fichièr:Flag of Macau.svg|20 px]] [[Macau]] ** '''Associacion d'Atletisme de Macau''' / '''[[Associação de Atletismo de Macau]]'''... ==== ''MALÀISIA'' ==== {{Malàisia}} ** '''Union Atletica Amatritz de Malàisia''' / ''[[Malaysia Amateur Athletic Union]]''... ...''MAAU''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20100726132045/http://maau.net/blog/]) ==== ''MALDIVAS'' ==== {{Maldivas}} ** '''Associacion d'Atletisme de Maldivas''' / ''[[Athletics Association of Maldives]]''... ( (''divehi'') {{en}} [http://www.athletics.org.mv]) ==== ''MONGOLIA'' ==== {{Mongolia}} ** '''Federacion Atletica de Mongolia''' / ''[[Mongolia Athletic Federation]]''... ==== ''MYANMAR'' ==== {{Birmania}} ...[[Myanmar]] ** '''Associacion d'Atletisme de Myanmar''' / ''[[Myanmar Track & Field Association]]''... ==== ''NEPAL'' ==== {{Nepal}} ** '''Associacion d'Atletisme Amator de Nepal''' / ''[[Nepal Amateur Athletics Association]]''... ==== ''OMAN'' ==== {{Oman}} ** '''Associacion Atletica d'Oman''' / ''[[Oman Athletic Association]]''... ==== ''OZBEQUISTAN'' ==== {{Ozbequistan}} ** '''Federacion Atletica d'Ozbequistan''' / ''[[The Athletic Federation of Uzbekistan]]''... ==== ''PALESTINA'' ==== [[Fichièr:Flag of Palestine.svg|20 px]] [[Palestina]] ** '''Federacion Atletica de Palestina''' / ''[[Palestine Athletic Federation]]''... ==== ''PAQUISTAN'' ==== {{Paquistan}} ** '''Federacion d'Atletisme de Paquistan''' / ''[[Athletics Federation of Pakistan]]''... ==== ''QATAR'' ==== {{Qatar}} [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion de la Federacion d'Atletisme de Qatar''' / ''[[Qatar Association of Athletics Federation]]''... ...''QAAF''... ({{en}} (''arabi'') [https://web.archive.org/web/20100810192240/http://www.qatarathletics.com/]) ==== ''QUIRGUIZSTAN'' ==== {{Quirguizstan}} ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Quirguiza''' / ''[[Athletics Federation of the Kyrgyz Republic]]''... ==== ''SINGAPOR'' ==== {{Singapor}} ** '''Associacion Atletica de Singapor''' / '''[[Singapore Athletic Association]]'''... ...'''SAA'''... ({{en}} [http://www.singaporeathletics.org.sg]) ==== ''SIRIA'' ==== {{Siria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica Amatritz Aràbia Siriana''' / ''[[Syrian Arab Amateur Athletic Federation]]''... ( (''arabi'') [http://www.gsf-sport.com]) ==== ''SRI LANKA'' ==== {{Sri Lanka}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Associacion Atletica de Sri Lanka''' / ''[[Athletic Association of Sri Lanka]]''... ==== ''TAILÀNDIA'' ==== {{Tailàndia}} ** '''Associacion Atletica de Tailàndia''' / ''[[Athletic Association of Thailand]]''... ...''AAT''... ( (''tai'') {{en}} [http://www.aat.or.th]) ==== ''TAIWAN'' ==== {{Taiwan}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Taiwan''' / ''[[Chinese Taipei Track & Field Association]]''... ...''CTTFA''... ([https://web.archive.org/web/20191012075616/http://www.cttfa.org.tw/]) ==== ''TADGIQUISTAN'' ==== {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica de Tatgiquistan''' / ''[[Athletics Federation of the Republic of Tajikistan]]''... ==== ''TIMÒR-ÈST'' ==== {{Timòr Èst}} ** '''Federacion Timòr Èst d'Atletisme''' / '''[[Federação Timor-Leste de Atletismo]]'''... ==== ''TURCMENISTAN'' ==== {{Turcmenistan}} ** '''Federacion Atletica Amatritz de Turcmenistan''' / ''[[Amateur Athletic Federation of Turkmenistan]]''... ==== ''VIETNAM'' ==== {{Vietnam}} ** '''Federacion d'Atletisme de Vietnam''' / ''[[Vietnam Athletics Federation]]''... == ''Euròpa'' == ** L' [[Associacion Europèa d'Atletisme]] / [[EAA]] (en anglés '''''[[European Athletic Association]]''''') recampa las federacions de '''[[50]]''' estats del vièlh continent. === sòcis === ==== ''ALBANIA'' ==== {{Albania}} ** '''Federacion Albanesa d'Atletisme''' / [[Federata Shqiptare e Atletikes]]... ==== ''ALEMANHA'' ==== {{Alemanha}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|50 px]] ** '''Federacion Alemanda d'Atletisme''' / [[Deutscher Leichtathletik-Verband]]... ...'''DLV'''... ({{de}} [http://www.deutscher-leichtathletik-verband.de]) ==== ''ANDÒRRA'' ==== {{Andòrra}} ** '''Federacion Andorrana d'Atletisme''' / [[Federació Andorrana d'Atletisme]]... ...'''FAA'''... ({{ca}} [http://www.faa.ad]) ==== ''ARMENIA'' ==== {{Armenia}} ** '''Federacion Armènia d'Atletisme''' / ''[[Armenia Athletic Association]]''... ({{en}} (''armèni'') [http://www.armatletika.am]) ==== ''ÀUSTRIA'' ==== {{Àustria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Austriaca d'Atletisme''' / [[Osterreichischer Leichtathletik-Verband]]... ...'''OELV'''... ({{de}} {{en}} [http://www.oelv.at]) ==== ''AZERBAITJAN'' ==== {{Azerbaitjan}} ** '''Federacion d'Atletisme d'Azerbaitjan''' / ''[[Azerbaijan Athletics Federation]]''... ==== ''BELGICA'' ==== {{Belgica}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Liga Reiala Bèlga d'Atletisme''' / '''[[Ligue Royale Belge d'Athlétisme]]'''... : # ''Liga Bèlga d'Atletisme de lenga francesa'' / ''[[Ligue Belge Francophone d'Athlétisme]]''... ...'''LBFA'''... ({{fr}} [http://www.lbfa.be])... # ''Liga Flamenca d'Atletisme'' / ''[[Vlaamse Atletiekliga]]''... ...'''VAL'''... ( {{nl}} [https://web.archive.org/web/20110902085040/http://www.val.be/]) ==== ''BIELORUSSIA'' ==== {{Bielorussia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Bielorussa d'Atletisme''' / [[Белорусская Федерация Легкоӣ Атлетики]]... ...'''БФЛА'''...(''BFLA'')... ({{ru}} [http://www.bfla.eu]) ==== ''BÒSNIA E ERCEGOVINA'' ==== {{Bòsnia e Ercegovina}} ** '''Federacion Atletica de Bòsnia e Ercegovina''' / [[Atletski Savez Bosne i Hercegovine]]... ...'''ASBIH'''... ( (''bosniac'') [http://www.asbih.org]) ==== ''BULGARIA'' ==== {{Bulgaria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Bulgara d'Atletisme''' / [[Българска Федерация Лека Атлетика]]... ...'''БФЛА'''... (''BFLA'')... ( (''bulgar'') [http://www.bfla.org]) ==== ''CHIPRE'' ==== {{Chipre}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Amatritz d'Atletisme de Chipre''' / ''[[The Amateur Athletic Association of Cyprus]]''... ==== ''CROÀCIA'' ==== {{Croàcia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Atletica de Croàcia''' / [[Hrvatski Atletski Savez]]... ...'''HAS'''... ( (''croat'') [http://www.has.hr]) ==== ''DANEMARC'' ==== {{Danemarc}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica de Danemarc''' / [[Dansk Atletik Forbund]]... ...'''DAS'''... ( (''danés'') [http://www.dansk-atletik.dk]) ==== ''ESLOVAQUIA'' ==== {{Eslovaquia}} [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Eslovaca d'Atletisme''' / [[Slovenský Atletický Zväz]]... ...'''SAZ''... ({{sk}} [http://www.atletikasvk.sk]) ==== ''ESLOVÈNIA'' ==== {{Eslovènia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica d'Eslovènia''' / [[Atletska Zveza Slovenije]]... ...'''AZS'''... ( (''eslovèn'') [http://www.atletska-zveza.si]) ==== ''ESPANHA'' ==== {{Espanha}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Reiala Federacion Espanhòla d'Atletisme''' / [[Real Federación Española de Atletismo]]... ...'''RFEA'''... ({{es}} [http://www.rfea.es]) ==== ''ESTÒNIA'' ==== {{Estònia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Estoniana d'Atletisme''' / [[Eesti Kergejõustikuliit]]... ...'''EKJL'''... ( (''estonian'') [http://www.ekjl.ee]) ==== ''FINLÀNDIA'' ==== {{Finlàndia}} [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 102-13320, Paavo Nurmi.jpg|thumb|300 px|left| en [[Paavo Nurmi]]... [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px]] '''''(9)''''' & [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|12 px]] '''''(3)''''', recòrd absolut de las medalhas olimpicas per l'atletisme... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Finlandesa d'Atletisme''' / [[Suomen Urheiluliitto]]... ...'''SUL'''... ( (''finés'') [http://www.sul.fi]) ==== ''FRANÇA'' ==== {{França}} [[Fichièr:Colette Besson.jpg|thumb|400 px|right|... na [[Coleta Besson]]... [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|12 px|]] ''[[400 mètres]]'' [[Ciutat de Mexic]] [[1968]] ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Francesa d'Atletisme''' / [[Fédération Française d'Athlétisme]]... ...'''FFA'''... ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20110222191116/http://athle.org/]) ==== ''GEORGIA'' ==== {{Georgia}} ** '''Federacion d'Atletisme de Georgia''' / ''[[Athletic Federation of Georgia]]''... ==== ''GIBARTAR'' ==== [[Fichièr:Flag of Gibraltar.svg|20 px]] [[Gibartar]] ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Gibartar''' / [[Gibraltar Amateur Athletic Association]]... ...'''GAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171124082515/http://www.gaaa.gi/]) ==== ''GRÈCIA'' ==== {{Grècia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Associacion Ellenica d'Atletisme Amator''' / [[Σύνδεσμος Ελληνικων Γυμναστικων Αθλητικων Σωματείων]]... ...'''ΣΕΓΑΣ'''... (''SEGAS'')... ( (''grèc'') [http://www.segas.gr]) ==== ''IRLANDA'' ==== {{Irlanda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Associacion Atletica d'Irlanda''' / [[Athletic Association of Ireland]]... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171024083241/http://www.athleticsireland.ie/]) ==== ''ISLÀNDIA'' ==== {{Islàndia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica Islandesa''' / [[Frjálsíþróttasamband Íslands]]... ...'''FRI'''... ( (''islandés'') [http://www.fri.is]) ==== ''ISRAÈL'' ==== {{Israèl}} [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion Israeliana d'Atletisme''' / ''[[Israeli Athletic Association]]''... ...''IAA''... ({{en}} (''& ebrieu'') [http://www.iaa.co.il]) ==== ''ITÀLIA'' ==== {{Itàlia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Italiana d'Atletisme''' / [[Federazione Italiana di Atletica Leggera]]... ...'''FIDAL'''... ({{it}} [http://www.fidal.it]) ==== ''LETÒNIA'' ==== {{Letònia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] ** '''Associacion Letona d'Atletisme''' / [[Latvijas Vieglatlētikas Savienība]]... ...'''LVS'''... ( (''leton'') [http://www.lat-athletic.lv]) ==== ''LIECHTENSTEIN'' ==== {{Liechtenstein}} ** '''Federacion d'Atletisme de Liechtenstein''' / [[Liechtensteiner Turn-und Leichtathletik Verband]]... ...'''LTLV'''... ({{de}} [http://www.ltlv.li]) ==== ''LITUÀNIA'' ==== {{Lituània}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion Atletica de Lituània''' / [[Lietuvos Lengvosios Atletikos Federacija]]... ...'''LAF'''... ( (''lituanian'') [http://www.laf.lt]) ==== ''LUXEMBORG'' ==== {{Luxemborg}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|25 px]] ** '''Federacion Luxemborgesa d'Atletisme''' / [[Fédération Luxembourgeoise d'Athlétisme]]... ...'''FLA'''... ({{fr}} [http://www.fla.lu]) ==== ''MACEDÒNIA'' ==== {{Macedònia}} ** '''Federacion Atletica de Macedònia''' / [[Атлетска Федерација на Македонија]]... ...'''АФМ'''... (''AFM'')... ( (''macedonian'') [https://web.archive.org/web/20071101033031/http://www.afm.org.mk/]) ==== ''MALTA'' ==== {{Malta}} ** '''Associacion Amatritz d'Atletisme de Malta''' / [[Malta Amateur Athletic Association]]... ...'''MAAA'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110904152525/http://www.athleticsmalta.org/]) ==== ''MOLDÀVIA'' ==== {{Moldàvia}} ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Moldava''' / [[Federatia de Atletism din Republica Moldova]]... ...'''FAM'''... ({{ro}} {{ru}} [https://web.archive.org/web/20100604025020/http://www.fam.com.md/]) ==== ''MÓNEGUE'' ==== {{Mónegue}} ** '''Federacion Monegasca d'Atletisme''' / [[Fédération Monégasque d'Athlétisme]]... ...'''FMA'''... ({{fr}} [http://www.fma.mc]) ==== ''MONTENEGRO'' ==== {{Montenegro}} ** '''Federacion d'Atletisme de Montenegro''' / [[Atletski Savez Crne Gore]]... ...'''ASCG'''... ( (''sèrbe'') [http://www.ascg.co.me]) ==== ''NORVÈGIA'' ==== {{Norvègia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Norvègia''' / [[Norges Friidrettsforbund]]... ( (''norsk'') [http://www.friidrett.no]) ==== ''ONGRIA'' ==== {{Ongria}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30px]] ** '''Federacion Magiara d'Atletisme''' / [[Magyar Atletikai Szovetseg]]... ...'''MASZ'''... ({{on}} [http://www.masz.hu]) ==== ''PAÏSES BASSES'' ==== {{Païses Basses}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Reiala Neerlandesa d'Atletisme''' / [[Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie]]... ...'''KNAU'''... ({{nl}} [http://www.atletiekunie.nl]) ==== ''POLONHA'' ==== {{Polonha}} [[Fichièr:Janusz Sidlo 2.jpg|thumb|200 px|right|... en '''[[Janusz Sidlo]]'''...]] [[Fichièr:IrenaKirszenstein.JPG|thumb|200 px|left| n' '''[[Irena Szewinska-Kirszenstein]]''']] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Polonesa d'Atletisme''' / [[Polski Związek Lekkiej Atletyki]]... ...'''PZLA'''... ({{po}} [http://www.pzla.pl]) ==== ''PORTUGAL'' ==== {{Portugal}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Portuguesa d'Atletisme''' / [[Federação Portuguesa de Atletismo]]... ({{pt}} [http://www.fpatletismo.pt]) ==== ''REIALME UNIT'' ==== {{Reialme Unit}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|45 px]] ** '''Atletisme Reialme Unit''' / [[United Kingdom Athletics]]... ...'''UKA'''... ({{en}} [http://www.uka.uk]) ==== ''REPUBLICA CHÈCA'' ==== [[Fichièr:Fotothek df roe-neg 0006305 008 Emil Zátopek.jpg|thumb|250 px|left|... n' '''''[[Emil Zátopek]]'''''...]] {{Republica Chèca}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de la Republica Chèca''' / [[Český Atletický Svaz]]... ( (''chèc'') [http://www.atletika.cz]) ==== ''ROMANIA'' ==== {{Romania}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Romanesa d'Atletisme''' / [[Federatia Romana de Atletism]]... ...'''FRA'''... ({{ro}} [https://web.archive.org/web/20081122001505/http://www.fra.com.ro/]) ==== ''RUSSIA'' ==== {{Russia}} [[Fichièr:Osaka07 D4A Isinbayeva 4m80 jump.jpg|thumb|300 px|right| na [[Ielena Isinbaieva]]... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|50 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|60 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|50 px]] ** '''Federacion Atletica de Russia''' / [[Легкая Атлетика России]]... ({{ru}} [http://www.rusathletics.com]) ==== ''SANT MARIN'' ==== {{Sant Marin}} ** '''Federacion Santmarinesa d'Atletisme''' / [[Federazione Sammarinese Atletica Leggera]]... ...'''FSAL'''... ({{it}} [http://www.fsal.sm]) ==== ''SERBIA'' ==== {{Serbia}} ** '''Federacion Atletica de Serbia''' / [[Atletski savez Srbije]]... ( (''sèrbe'') [https://web.archive.org/web/20100506013032/http://www.serbia-athletics.org.rs/]) ==== ''SOÏSSA'' ==== {{Soïssa}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Federacion Soïssa d'Atletisme''' / [[Schweizerischer Leichtathletik-Verband]]... ({{de}} {{fr}} [http://www.swiss-athletics.ch]) ==== ''SUÈCIA'' ==== {{Suècia}} [[Fichièr:Osaka07 D3M Stefan Holm.jpg|thumb|300 px|left|... en [[Stefan Holm]]... ]] [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|45 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|35 px]] ** '''Federacion Suèca d'Atletisme''' / [[Svenska Friidrottsförbundet]]... ({{sv}} {{en}} [http://www.friidrott.se]) ==== ''TURQUIA'' ==== {{Turquia}} [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Federacion d'Atletisme de Turquia''' / [[Turkiye Atletizm Federazyonu]]... ...'''TAF'''... ({{tr}} [http://www.taf.org.tr]) ==== ''UCRAÏNA'' ==== {{Ucraïna}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|30 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|40 px]] ** '''Federacion Ucraïnesa d'Atletisme''' / [[Федерація Легкої атлетики України]]... ...'''ФЛАУ'''... (''FLAU'') (''ucraïnés'') [http://www.flau.org.ua]) == ''Oceania'' == ** L' [[Associacion d'Atletisme d'Oceania]] / [[OAA]] (en anglés '''''[[Oceania Athletics Association]]'''''...) ramosa '''[[20]]''' federacions insularas, d'a vegadas gaireben ''microscopicas'' mas tras que valentas, d'a l'immens airal pacific. === sòcis === ==== ''AUSTRÀLIA'' ==== {{Austràlia}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|40 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|35 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|30 px]] ** '''Atletisme Austràlia''' / '''[[Athletics Australia]]'''... ({{en}} [http://www.athletics.com.au]) ==== ''BELAU'' ==== {{Belau}} ** '''Associacion d'Atletisme de Belau''' / '''[[Palau Track & Field Association]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20191001142123/https://oceaniasport.com/]) ==== ''FIJI'' ==== {{Fiji}} ** '''Atletisme Fiji''' / '''[[Athletics Fiji]]'''... ==== ''GUAM'' ==== [[Fichièr:Flag of Guam.svg|20 px]] [[Guam]] ** '''Associacion d'Atletisme de Guam''' / '''[[Guam Track & Fielf Association]]'''... ==== ''ILLA NORFOLK'' ==== [[Fichièr:Flag of Norfolk Island.svg|20 px]] [[Illa Norfolk]] ** '''Atletisme Illa Norfolk''' / '''[[Athletics Norfolk Island]]'''... ==== ''ILLAS COOK'' ==== [[Fichièr:Flag of the Cook Islands.svg|20 px]] [[Illas Cook]] ** '''Atletisme Illas Cook''' / '''[[Cook Islands Athletics]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110716121653/http://sportingpulse.com/assoc_page.cgi?assoc=1090]) ==== ''ILLAS MARIANNAS DEL NÒRD'' ==== [[Fichièr:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|20px]] [[Illas Mariannas del Nòrd]] ** '''Illas Mariannas del Nòrd Atletisme''' / '''[[Northern Marianas Athletics]]'''... ==== ''ILLAS MARSHALL'' ==== [[Fichièr:Flag of the Marshall Islands.svg|20 px]] [[Illas Marshall]] ** '''Illas Marshall Atletisme''' / '''[[Marshall Islands Athletics]]'''... ==== ''ILLAS SALAMON'' ==== [[Fichièr:Flag of the Solomon Islands.svg|20 px]] [[Illas Salamon]] ** '''Atletisme Illas Salamon''' / '''[[Solomon Islands Athletics]]'''... ({{en}} [http://www.oceaniasport/siaathletics]) ==== ''KIRIBATI'' ==== {{Kiribati}} ** '''Associacion d'Atletisme de Kiribati''' / '''[[Kiribati Athletics Association]]'''... ({{en}} [https://web.archive.org/web/20191001142123/https://oceaniasport.com/]) ==== ''MICRONESIA'' ==== {{Micronesia}} ** '''Associacion Atletica dels Estats Federats de Micronesia''' / '''[[Federated States of Micronesia Athletic Association]]'''... ==== ''NAURU'' ==== {{Nauru}} ** '''Associacion d'Atletisme de Nauru''' / '''[[Nauru Athletics Association]]'''... ==== ''NÒVA ZELANDA... AOTEAROA''... ==== {{Nòva Zelanda}} [[Fichièr:Gold medal olympic.svg|35 px]] [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Bronze medal olympic.svg|25 px]] [[Fichièr:Gold medal world centered-2.svg|25 px]] [[Fichièr:Silver medal world centered-2.svg|20 px]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|20 px]] ** '''Atletisme Nòva Zelanda''' / '''[[Athletics New Zeland]]'''... ({{en}} [http://www.athletics.org.nz]) ==== ''PAPOA-NÒVA GUINÈA'' ==== {{Papoa-Nòva Guinèa}} ** '''Union Atletica de Papoa-Nòva Guinèa''' / '''[[Papua New Guinea Athletic Union]]'''... ==== ''POLINESIA... TAHITIANA...'' ==== [[Fichièr:Flag of French Polynesia.svg|20 px]] [[Polinesia Francesa]]<ref>... o '''''[[Polinesia Tahitiana]]'''''? Saique benlèu seriá aiceste un nom plan mai adeqüat.</ref> ** '''Federacion d'Atletisme de Polinesia Francesa''' / '''[[Fédération d'Athlétisme de Polynésie Française]]'''... ...'''FAPF'''... ({{fr}} [http://www.fapf.pf]) ==== ''SAMOA'' ==== {{Samoa}} ** '''Atletisme Samoa''' / '''[[Athletics Samoa]]'''... ==== ''SAMOA AMERICANA'' ==== [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] [[Fichièr:Bronze medal world centered-2.svg|25 px]] ** '''Associacion d'Atletisme de Samoa Americana''' / '''[[American Samoa Track & Field Association]]'''... ==== ''TÒNGA'' ==== {{Tònga}} ** '''Associacion Atletica de Tònga''' / '''[[Tonga Athletic Association]]'''... ==== ''TUVALU'' ==== {{Tuvalu}} ** '''Associacion d'Atletisme de Tuvalu''' / '''[[Tuvalu Athletics Association]]'''... ==== ''VANUATU'' ==== {{Vanuatu}} ** '''Atletisme Vanuatu''' / '''[[Athletics Vanuatu]]'''... == Prèmis & guerdons == == ''Rankings'' mondials == ==Partenaris oficials== == Bibliografia == ==Documents audiovisuals== == Vejatz tanben == * [[Fichièr:Loupe.svg|120 px|right]] [[Fichièr:Sport Barnstar Hires.png|thumb|350 px|left]] * [[Atletisme]] * [[Istòria de l'atletisme]] * [[Jòcs Olimpics]] * [[Atletisme als Jòcs Olimpics]] * [[Medalhièr general de l'atletisme olimpic]] * [[Campionat del Mond d'atletisme]] * [[Campionat del Mond d'atletisme en sala]] * [[Campionat del Mond d'atletisme junior]] * [[Campionat del Mond d'atletisme de la joventut]] * [[Campionat del Mond de cross-country]] * [[Cross de las Nacions]] * [[Campionat del Mond de mièg maraton]] * [[Copa del Mond de marcha]] * [[Copa del Mond d'atletisme]] * [[Copa Intercontinentala d'atletisme]] * [[IAAF Golden League]] * [[IAAF Diamond League]] * [[Recòrds del mond d'atletisme]] * [[Estatisticas generalas de l'atletisme]] '''''e ca''''' == Ligams extèrnes == *[[Fichièr:Www.gif|80 px]] **[[Fichièr:Athletics pictogram.svg|50 px]] * ''[[Ligams]]'' '''[[IAAF]]''': ** {{en}} [http://www.iaaf.org ''Sit oficial'' '''[[Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme]]''' / '''[[IAAF]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20100723075603/http://www.iaaf.org/aboutiaaf/structure/federations/index.html ...''Ligams'' IAAF amb Federacions associadas...] *** ''[[Ligams]]'' '''''[[associacions continentalas associadas]]''''': ** {{en}} {{fr}} [http://www.webcaa.org ''Sit oficial'' '''[[Confederacion Africana d'Atletisme]]''' / '''[[CAA]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20180916042717/http://www.nacac-iaaf.org/ ''sit oficial'' '''[[Associacion d'Atletisme d'America del Nòrd, America Centrala e Carib]]''' / '''[[NACACAA]]'''] ** {{es}} [https://web.archive.org/web/20200723214450/https://consudatle.org/ ''sit oficial'' '''[[Confederacion Sudamericana d'Atletisme]]''' / '''[[ConSudAtle]]'''] ** {{en}} [https://web.archive.org/web/20180923173049/http://www.asianathletics.org/ ''sit oficial'' '''[[Associacion Asiatica d'Atletisme]]''' / '''[[AAA]]'''] ** {{en}} [http://www.european-athletics.org ''sit oficial'' '''[[Associacion Europèa d'Atletisme]]''' / '''[[EAA]]'''] ** {{en}} [http://www.athletics-oceania.com ''sit oficial'' '''[[Associacion d'Atletisme d'Oceania]]''' / '''[[OAA]]'''] == Ligams videografics == * [[Fichièr:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus [[YouTube]]... mai de ''[[9000]]'' documents subre l' [[IAAF|Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme]] en picar coma clau ''[[IAAF]]'' == Nòtas & referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Associacion Internacionala de las Federacions d'Atletisme}} [[Categoria:Espòrt]] [[Categoria:Espòrt olimpic]] [[Categoria:Atletisme]] [[Categoria:Federacion esportiva]] [[Categoria:Organizacions esportivas internacionalas]] jsqpuxuk2814ar1bs407jcc5xqmr96c 0 68259 2503083 2400037 2026-06-19T05:29:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503083 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) | data de mesa a jorn = | color = artista | nom = Céline Bara | imatge = Celine_bara_DMC_212.jpg | talha imatge = | legenda = | nom de naissença = Céline Bara | data de naissença = [[9 de setembre]] de [[1978]] | luòc de naissença = [[Antony]], [[França]] | data de mòrt = | luòc de mòrt = | nacionalitat = [[Image:Flag of France.svg|18px]] [[França|Francesa]] | escais = | profession(s) = [[Actritz de filmes pornografics]] | filmes notables = | imdb = 0052758 }} '''Céline Bara''' qu'ei ua actora de [[cinèma pornografic]] [[França|francesa]], neishuda lo 9 de setembre [[1978]] a Antony ([[92]]) Que comencè la soa carrièra a 20 ans, en [[1999]]. == Ligams extèrnes == * [http://www.celinebara.com/ Site oficiau] * [https://web.archive.org/web/20170108092433/http://mal.celinebara.eu/ Le MAL] * [http://www.egafd.com/actresses/details.php/id/c0145 Filmografia de Céline Bara sus EGAFD] * [http://books.google.fr/books?id=XPfe-lSeK5wC&printsec=frontcover&dq=la+sodomite#v=onepage&q=&f=false/ La Sodomite] * [https://archive.is/20120630134829/http://business.avn.com/articles/11080.html Nominations Hot d'or 2000 source AVN] * [https://web.archive.org/web/20120331212539/http://www.celinebarastudio.com/mag/nomination2.jpg Nomination Hot d'or 2000] * [https://web.archive.org/web/20110316220152/http://www.liberation.fr/societe/0101427352-vengeance-hard-dans-le-milieu-porno/ Vengeance hard Liberation.fr] * [https://web.archive.org/web/20160730103738/http://celinebara.com/television.htm Céline on TV] * [http://www.ladepeche.fr/article/2009/04/13/591261-Celine-l-actrice-X-de-Belesta.html La Dépêche du Midi] * [https://web.archive.org/web/20160419203357/http://www.celinebara.com/dossierdepresse.htm Dossier de presse] {{DEFAULTSORT:Bara, Céline}} [[Categoria:Actritz francesa de filmes pornografics]] [[Categoria:Naissença en 1978]] [[Categoria:Naissença a Antony]] [[Categoria:Actritz francesa]] rlfrjc2ymtbyfjzp8oka6j8odorwoqu 0 68942 2503063 2469979 2026-06-19T02:31:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503063 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:World Bank Logo.svg|thumb|right|160px|Lògo de la Banca Mondiala]] Lo Grope '''Banca Mondiala''' (''World Bank Group'') es un grop de cinc organizacions internacionalas qu'an per ròtle de trobar de finançament a d'estats per de projèctes de desvolopament, reduccion de la pauretat e per promòure e salvagardar l'investiment internacional. Aquel grop, amb sas filialas, an lor sèti a [[Washington, DC]] La Banca Mondiala trabalha amb una autra entitat separada, lo [[Fons Monetari Internacional]] (FMI), aquel dona lo finançament per aleugerir los problèmas en la balança dels pagaments del deute. Ambedós son coneguts coma las {{cita|Institucions de [[Bretton Woods]]}}, del nom de la vila ont la conferéncia internacionala del 1{{èr}} al 22 de julhet de 1944 decidiguèt sas creacions. == Istòria == La Banca Mondiala foguèt creada lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels [[Acòrds de Bretton Woods]]. Comencèt sas operacions lo 25 de junh de 1946, e aprovèt son primièr prèst lo 9 de mai de 1947 (250 milions de dolars americans a [[França]], per la reconstruccion d'aprèp guèrra, lo prèst pus important (en termes reals, no pas en nominals), de l'istòria de l'institucion, fins ara. Las activitats de la Banca Mondiala, uèi lo jorn, estan enfoscats dins los païses en via de desvolopament (dempuèi [[2000]], lo tèrme corrècte utilizat par se referir a aqueles païses es {{cita|païses amb un desvolopament economic mendre}} (''less economically developed countries'', LEDC), en melhorament de l'[[educacion]], l'[[agricultura]] e l'[[industria]]. Realiza de prèsts amb de tausses preferencials als païses membres en dificultat. Mas, tanben demanda que los govèrns realizen tala politicas coma de promòure la democracia e de combatre la corrupcion. == Objectius == Son accion actuala principala es orientada cap als [[país en via de desvolopament|païses en via de desvolopament]] (PVD), e en particular als païses mens avançats (PMA), sus de subjèctes coma l'[[educacion]], l'[[agricultura]], l'[[industria]]... Concedís de prèstes amb de tausses preferencials a sos païses membres en dificultat. En cambi, reclama que las disposicions politicas (dichas «politicas d'[[ajustament estructural]] ») sián presas per, per exemple, limitar la [[corrupcion]], mantenir un equilibri budgetari o facilitar l'emergéncia d'una [[democracia]]. De mai en mai dels prèstes autrejats, finançan tanben (dirèctament o indirèctament) de projèctes d'[[Organizacion non governamentala|ONG]], e condusís de nombrosas recèrcas en relacion amb lo desvolopament de cada país. Aital, es la Banca Mondiala que mesura l'[[Indicador de desvolopament uman]] (IDH) dins divèrses païses e zònas geograficas, o que condusís amb la [[UNICEF]] d'estudis tematicas sus l'[[aiga]] e l'[[assaniment]]. == Organizacion e estructura == [[Fichièr:World Bank building at Washington.jpg|thumb|right|Sèti de la Banca Mondiala]] Tecnicament la Banca Mondiala fa part de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas]], mas son estructura de govèrn es fòrt diferenta: cada institucion de la Banca Mondiala aparten als govèrns membres. Lo fach d'aparténer a la Banca Mondiala dona a totes los païses de dreches de vòte, mas los païses amb contribucion financièra pus granda an mai de poder de vòte. Per aquò, la Banca Mondiala es contrarotlada principalament pels païses desvolopats, e los clients son principalament de païses en via de desvolopament. Per exemple, lo 1{{èr}} de novembre de 2004, los [[Estats Units d'America]] avián 16,4% de totes los vòtes, [[Japon]] 7,9%, [[Alemanha]] 4,5%, e lo [[Reialme Unit]] e [[França]] 4,3%. E coma totas las decisions importantas requerisson 85% dels vòtes (una supermajoritat), los [[Estats Units d'America]] an la capacitat de blocar un cambiament o una proposicion quin que sián. === Agéncias de la Banca Mondiala === Los estats pòdon causir una agéncia partenària quina que siá . L'IBRD a 184 estats membres, e las autras institucions an entre 140 e 176 membres. Las institucions del Grope de la Banca Mondiala son dirigidas per una assemblada directiva de 24 directors executius. Los directors representan una nacion (coma lo cas dels [[Estats Units d'America]]), o un grope de nacions (per l'[[America Latina]] e [[Asia]], per exemple). Los directors son designats pels govèrns respectius. Lo ''Grope de la Banca Mondiala'' designa dempuèi 2007 aquelas cinc institucions<ref>[https://web.archive.org/web/20071025063143/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/ACCUEILEXTN/EXTABTUSFRENCH/0,,contentMDK:20883177~menuPK:2448926~pagePK:64094163~piPK:64094165~theSitePK:328614,00.html À propos sur le site officiel]</ref> : * la pus importanta es la [[Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament]] (BIRD), son foncionament se fa pel pagament d'una cotisacion pels Estats membres, * l'[[Associacion Internacionala de Desvolopament]] (AID), fondada en 1960, sos prèstes son reservats als païses mens desvolopats, * la [[Societat Financièra Internacionala]] (SFI), fondada en 1956, per finançar los prèstes e los investiments realizats par las entrepresas dins los païses de risc, * lo [[Centre Internacional pel Reglament dels Diferents relatius als Investiments]] (CIRDI), fondat en 1966, * l'[[Agéncia Multilaterala de Garantida dels Investiments]] (AMGI), fondada en 1988, per assegurar los prèstes. === Assemblada dels governadors === Cada país membre es representat al Conselh dels Governadors, an la facultat per prendre las decisions finalas de la Banca. Dins sas foncions se tròba aquela d'admetre o susprendre un dels païses membres, far d'autorizacions financièras e de budgèts, e mai determinar la distribucion de las intradas del BIRD. Los governadors se reünisson annalament o quand una majoritat dels representant, almens dos tèrces dels vòtes totals, o requerís. La durada de sa carga es de cinc ans amb drech a la reeleccion. Lo Conselh participa amassa amb los Directors Executius a l'eleccion del president de la Banca. Lo Conselh dels Governadors delega la responsabilitat de projèctes e decisions als Directors Executius amb excepcion de: admission de nòus membres, aumentar o amendrir lo capital per accions de la Banca, suspendre un membre, e determinar la distribucion de las intradas netas dins la Banca. === Directòri Executiu === Los Directors Executius an per objectiu de desvolopar los projèctes e menar a tèrme l'exercici de la Banca. Lo Directòri se constituís de 12 Directors Executius titulars e 12 suplents (aqueles darrièrs participan a la presa de decisions, mas an pas de drech de vòte), son eleccion es bianala. Cinc directors son designats pels cinc païses membres que tenon fòrça mai d'accions. Sèt Directors son elegits per l'Assemblada dels Governadors. === Presidéncia === Lo president del BM es elegit pel Directòri Executiu, e lo presidís, mas sens drech de vòte. Dins sas foncions, pòt conduire los negòcis, organizar, nomenar e revocar los foncionaris e emplegats de la Banca, en jogant un ròtle d'impulsion personala. La Banca Mondiala es presidida per [[Paul Wolfowitz]], que foguèt designat lo 1{{èr}} de junh de 2005. Wolfowitz es ancian secretari de la Defensa dels [[Estats Units d'America]], un neoconservador reconegut, e foguèt nomenat pel president dels Estats Units [[George W. Bush]]. Per convencion, lo president de la Banca Mondiala es nòrd-american, e lo president del [[Fons Monetari Internacional]], europèu. === Conselh Consultatiu === Dins l'estructura de la Banca se tròba lo Conselh Consultatiu constituit per un minimum de sèt personas nomenadas pel Conselh de Governadors. A aquel se pòt compausar per d'interèsses bancaris, comercials, industrials, agricòlas e del trabalh amb la fin de conselhar la Banca en la politica generala. Aqueles conselhièrs an la carga pendent dos ans amb drech a reeleccion. == Contribucions e vòtes == {| align=right border= 1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin-right:10px; margin-bottom:10px" |+'''Poder de vot en el BIRF<br />''' !País !! Porcentatge |- |bgcolor=#CCCCFF| [[Estats Units d'America]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 16,39% |- |bgcolor=#CCCCFF| [[Japon]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 7,86% |- |bgcolor=#CCCCFF| [[Alemanha]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 4,49% |- |bgcolor=#CCCCFF| [[França]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 4,30% |- |bgcolor=#CCCCFF| [[Reialme Unit]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 4,30% |- |bgcolor=#CCCCFF| [[Itàlia]] |bgcolor=#EFEFEF align=center| 4,30% |- |bgcolor=#CCCCFF| Autres |bgcolor=#EFEFEF align=center| 58,36% |- |} Los membres de la Banca se dividisson en doas categorias, païses desvolopats (Part I), e païses prestataris (Part II), segon los estandards de l'AIF. La majoritat dels fons de la Banca disponibles per de prèstes provenon de pas las soscripcions de capital. L'argent proven de las vendas de sos bons pròpris dins los mercats financièrs mondials. Aprèp encarga sos prestataris un tipe d'interès leugièrament superior al que li cal pagar sos accionaris pròpris. Los bons de la Banca son garantits en darrièra instància pels govèrns del monde, se considèran coma d(investiments estables. Qualques investidors privats e institucionals an accès a la crompa d'aqueles bons. === Votacion === Las soscripcions de capital son proporcionalas al risc de cada país determinant lo nombre de vòtes de cadun d'aqueles: per exemple, los Estats Units contraròtlan 16,39% dels vòtes; Japon 7,86%, Alemanha 4,49%, França 4,30%, Itàlia 4,30% e la Grand Bretanha 4,30%. En contrast 24 païses africans contraròtlan amassa pas que 2,85% del total. == Tipes de prèstes == Amb sos divèrses organismes, descriches abans, la Banca Mondiala dispausa de quatre tipes diferents de prèstes, en contrarotlant d'aspèctes d'investiments, desvolopament institucional e politicas publicas d'aperaquí 150 nacions. '''1) Prèstes per projèctes:''' aquel tipe de prèstes s'autreja per desvolopar un projècte especific coma rotas, projèctes sus la pesca, infrastructura en general. '''2) Prèstes sectorials, via BIRD e AID:''' aqueles prèstes tòcan tot un sector de l'economia d'un país, es a dire, energia, agricultura, etc. Aqueles compòrtan de condicions entre aquelas las politicas e de prioritats nacionalas per aquel sector. '''3) Prèstes institucionals:''' aqueles servisson per la reorganizacion d'institucions governamentalas amb lo but d'orientar sas politicas cap al liure comèrci e obténer l'accès sens restriccions, de las entrepresas transnacionalas (ETN), dins los mercats de la region. Servisson a d'autra banda cambiar las estructuras governamentalas sens aprovacion parlamentària, jos las directrises de la Banca. '''4) Prèstes d'ajustament estructural:''' aquel tipe de prèstes, foguèron creat teoricament per aleujar la crisi del deute extèrne pr'amor de convertir las ressorsas economicas nacionalas en produccion per l'exportacion e preparar la dintrada de las entrepresas transnacionalas. Los païses del sud an experimentat aqueles ajustaments e las consequentas mesuras d'austeritat. En 1993 los màgers prestataris de la BIRD (per òrdre descendent) foguèron: Mexic, Índia, Brasil, Indonesia, Turquia, China, Filipinas, Argentina, Corèa, Colómbia, Marròc e Nigèria. Los prèstes de la BIRD se negòcian de manièra individuala; comprenon un periòde de cinc ans sens besonh d'amortizacion; aprèp los govèrns prestataris dispausan d'un tèrme de 15 a 20 ans per amortizar lo deute segon l'interès del mercat. La Banca torna jamai estructurar lo deute ni anulla un prèst. Per son influéncia en fons publics e privats, la Banca figura dins las primièras plaças coma creditors de sos clients. == Criticas == [[Fichièr:Worldbank protest jakarta.jpg | | thumb | 300px|Manifestacion contra la Banca Mondiala a [[Jakarta]] ([[Indonesia]])]] E mai se los govèrns paures dependon fòrça de la Banca coma contribuidor del finançament pel desvolopament, aquela institucion foguèt criticada pels opausants a la [[globalizacion]], per, segon eles, minar la sobeiranetat nacionala dels païses que recebon lo prèst, que lor cal promòure la liberalizacion economica e provesir de gatges per l'investiment internacional. D'autres critics acusèron la Banca d'obligar los païses a far de reformas qu'enraian lo desvolopament se son pas realizadas adreitament, o mal apropriadas. L'accion de la BM dins los païses mens desvolopats, subretot dins las decènnis de 1980 e de 1990, foguèt l'objècte de criticas: * La Banca Mondiala financèt de projèctes que prejudicièron l'environament, per exemple: ** La restanca ''Sarda Sarovar'' en [[Índia]], que causèt lo desplaçament de mai de {{formatnum:240000}} personas fins a de tèrras pauras, sens aiga potabla e sens electricitat;. ** L'''Esquèma de Desvolopament Polonoroest'', en [[Brasil]], que produsiguèt la colonizacion de la selva tropicala e la desforestacion d'un airal de mesura similara al [[Reialme Unit]]; ** La restanca ''Pak Mun'' a [[Tailàndia]], que destruiguèt entièrament los ressorsas alieuticas del riu, en redusent a la pauretat los pescadors de la region e en prejudiciar drasticament lo regim d'un nombre considerable de personas que vivon dins la conca del riu de Tailàndia, [[Laos]], [[Cambòtja]] e [[Vietnam]]; ** Lo ''Singrauli'' en [[Índia]]: dotze minas de carbon a cèl dubèrt. Las minas contaminèron l'aiga, las culhidas e la fauna icticòla. Calguèt desplaçar mai de {{formatnum:300000}} personas per complir lo projècte, que fòrça acabèron dins d'acampatges precaris âs cap d'accès a la tèrra e pas cap de condicions de basa de sanitàrias. * La Banca Mondiala afavorís los interèsses dels païses industrializats: ** Afavorís l'exportacion dels residús dangieroses o toxics cap a de païses en desvolopament; ** Afavorís la relocalizacion d'industrias contaminantas dels païses industrials cap a de païses en desvolopament. * Los projèctes de la Banca Mondiala empejoran las condicions dels pichons agricultors: ** Rarament, a vegada solament, los agricultors de subsisténcia recebon los beneficis de l'asagatge e l'energia produits per las grandas restancas; ** S'encoratja lo remplaçament de las culhidas de subsisténcia per de recoltats industrialas, e encara dins d'airals que son pas apropriats, apaurissent encara mai los païsans. * La Banca Mondiala a prestat a de govèrns que viòlan dubèrtament e de lònga los dreches umans ** Se faguèt de prèstes a de dictaturas reconegudas per violacions de dreches fondamentals, coma [[Chile]], [[Uruguai]] e [[Argentina]] al decènni de [[1970]], [[Filipinas]] jos la dictatura de [[Ferdinand Marcos]] o [[Indonesia]] jos [[Suharto]]. ** E mai se la Banca allèga que los fons prestats foguèron pas utilizats en d'activitats que prejudicièron dirèctament los ciutadans, en aprovar aqueles fons se liberèron de ressorsas que los govèrns dictatorials poguèron emplegar en activitats de persecucion e repressions. * Lo desplaçament forçat de personas e comunitats causèt sofriment e pauritge ** I a d'exemples d'aqueles politicas en Indonesia e Brasil. ** En general, los païsans desplaçats arriban en d'airals pus paures e amb de rendement agricòla mendre. * Los projèctes de la Banca Mondiala an amenaçat los dreches dels pòbles autoctòns ** Se plan la Banca dictèt en 1982 unas directivas per de projèctes que tòcan de pòbles indigènas (''Tribal Projects and Economic Development Guidelines''), en 1996 un dels avocats de la Banca Mondiala declarèt publicament qu'aqueles jamai foguèron seguits, e que en intèrne s'utilizan de nòrmas ben pus flacas per la proteccion dels interèsses dels pòbles indigènas. * La Banca Mondiala acompanhèt pas corrèctament lo ròtle de las femnas dins lo desvolopament. Benlèu la critica mai intensa, partejada per la Banca Mondiala e lo [[Fons Monetari Internacional]], es que las politicas d'ajustament estructural impulsat per aqueles organismes an impausat de còstes socials elevats per de gropes vulnerables dins los païses en desvolopament. === Influéncia dels Estats Units d'America === Una critica considèra la Banca Mondiala coma essent jos l'influéncia politica dels [[Estats Units d'America]], que n'aprofièchan per far avançar los seus interèsses. Foguèt lo cas quand lo primièr prèst de la Banca Mondiala per França foguèt retardat jos la pression americana fins que los comunistas daissèsson lo govèrn de de Gaulle. <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130516223621/http://frenzy.chez.com/mcd.htm "Lo fabulós destin dels Globofagas", Alternativas Economicas n°197 novembre de 2001 p. 11 ]</ref> La nominacion en junh de 2005 de [[Paul Wolfowitz]] suscitèt nombroses comentàris, del seu nomenament fins a sa casuda<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080619030346/http://tempsreel.nouvelobs.com/depeches/international/ameriques/20070417.FAP6494/paul_wolfowitz_conteste_depuis_le_debut_de_son_mandat_a.html Paul Wolfowitz contestat dempuèi lo començament de son mandat a la Banca Mondiala (lo Novèl Observator 17.04.2007 )]</ref> foguèt una autra illustracion. Segon sos detractors, Paul Wolfowitz, «architècte» de la Guèrra d'Iraq (2003),<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20071115053453/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=05%2F03%2F17%2F1442215 Bush Names Iraq War Architect Paul Wolfowitz to Head World Bank Paul Wolfowitz, «arquitecte» de la Guerra en Irak]</ref> projectava de s'impausar per la patz aquò qu'o a pas pogut èsser per la guèrra .<ref>[https://web.archive.org/web/20090630123536/http://hebdo.nouvelobs.com/hebdo/parution/p2216/articles/a340890-la_chute_de_velociraptor.html Paul Wolfowitz : La casuda de Velociraptor ( lo Novèl Observator 26.04.2007 )]</ref> D'autra banda, se critica la nòrma tacita de la causida del president de l'Institucion pel govèrn american. Joseph Stiglitz repròcha als païses europèus d'èsser responsables del marrit periòde traversat per la Banca Mondiala. <ref>''« Preferiguèron de sostenir un sistèma que lor garantís la presidéncia del Fons Monetari Internacional, al luòc de modificar amb valor los critèris de seleccion »'', [https://web.archive.org/web/20070703114907/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3234,36-917031@51-894554,0.html Article del Monde, dimècres lo 31 de mai 2007]</ref> === Retirada de Veneçuèla === Lo 1{{èr}} de mai de 2007, lo president de [[Veneçuèla]], [[Hugo Chávez]] anoncièt son intencion de retirar son país de la Banca Mondiala e del [[Fons Monetari Internacional]],<ref>{{fr}}[http://www.lesoir.be/regions/hainaut/2007/05/01/article_chavez_quitte_la_banque.shtml Chavez abandona la Banca Mondiala e lo FMI ],'' [[Le Soir]] '', 1{{èr}} de Mai de 2007 </ref> amb aqueles mots: "Es melhor que nos sortam abans que siam pilhats".E aprèp en 2006 de la totala devolucion del deute extèrne de Veneçuèla, lo 30 de junh de 2007, aquela retirada èra pas efectiva. <ref> [http://www.imf.org/external/np/fin/tad/exfin2.aspx?memberKey1=1050&date1key=2007-07-19 Donadas de membres financièrs ]</ref> == Presidents de la Banca Mondiala == * [[Eugene Meyer]], 1946 * [[John J. McCloy]], 1947 - 1949 * [[Eugene R. Black]], 1949 - 1963 * [[George D. Woods]], 1963 - 1968 * [[Robert S. McNamara]], 1968 - 1981 * [[Alden W. Clausen]], 1981 - 1986 * [[Barber B. Conable]], 1986 - 1991 * [[Lewis T. Preston]], 1991 - 1995 * [[James D. Wolfensohn]], 1995 - 2005 * [[Paul Wolfowitz]], 2005 - 2007 * [[Robert Zoellick]], dempuèi 2007 == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == * [http://www.worldbank.org Banca Mondiala] [[Categoria:Organizacion internacionala]] 72kcyn32aqfiv328dsgfcae9n4pws19 0 69435 2503093 2472841 2026-06-19T06:08:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503093 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|AdQ}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Whirpool Galaxy.jpg|thumb|upright=1.5|[[M51 (astronomia)|M51]], la [[Galaxia del Revolum]], un exemple tipic de [[galaxia espirala]].]] En [[cosmologia]], una '''galaxia''' es un assemblatge d'[[estela]]s, de [[gas]], de [[Posca interstellara|poscas]] e de [[matèria negra]] e amb a vegadas un [[trauc negre]] supermassiu dins son centre. La [[Via Lactèa]], la galaxia ont se tròba lo [[Sistèma Solar]], compta qualques centenas de miliards d'[[estela]]s (10<sup>11</sup>)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090215024348/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2000/pr-12-00.html]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000</ref> e a una extension de l'ordre de {{formatnum:100000}} [[annada lutz|annadas lutz]]. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de [[galaxia nana|galaxias nanas]] comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (10<sup>7</sup>)<ref>Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"</ref>, e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (10<sup>12</sup>). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'[[Univèrs observable]], pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'[[Univèrs]] dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias. Las galaxias coma los [[sistèma estellar|sistèmas estellars]] de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'[[astronòm]] [[Estats Units d'America|american]] [[Edwin Hubble]]. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : [[galaxia elliptica|ellipticas]], [[galaxia espirala|espiralas]], [[galaxia irregulara|irregularas]]. [[Edwin Hubble]] donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi [[sequéncia de Hubble]]. Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massís, coma un [[trauc negre supermassís]] situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « [[estela en fugida|estelas en fugida]] ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma [[SDSS J090745.0+024507]] e [[GRO J1655-40]], totas doas fugiguèron la [[Via Lactèa]]. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo [[trauc negre]] al centre de nòstra Galaxia, [[Sgr A*]], la segonda es segur eissida d'una [[supernòva]] asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion. « ''univèrs illas'' » e pus tard « galaxia ». == Qualques òrdres de grandor == Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de {{formatnum:100000}} [[annada lutz|annadas lutz]] (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas [[constanta fondamentala|constantas fondamentalas]]. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'[[instabilitat gravitacionala]] es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa [[pression]] baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa ''M''{{ind|g}} e la talha ''R''{{ind|g}} d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de : :<math>M_{\rm g} \sim \frac{\alpha^5}{\alpha_G^2}\left(\frac{m_{\rm p}}{m_{\rm e}}\right)^\frac{1}{2} m_{\rm p} \simeq 1,\!5\times 10^{11} M_\odot</math>, :<math>R_{\rm g} \sim \frac{\alpha^3}{\alpha_G}\left(\frac{m_{\rm p}}{m_{\rm e}}\right)^\frac{1}{2} \lambda_{\rm e} \simeq 74\;{\rm kpc}</math>, ont <math>\alpha</math> e <math>\alpha_G</math> representan respectivament la [[constanta de l'estructura fina]] (electromagnetica) e la [[constanta de l'estructura fina gravitacionala]], e <math>m_{\rm p}</math> e <math>m_{\rm e}</math> la massa del [[proton]] e de l'[[electron]]. Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la [[Tèrra]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20111103191247/http://www.cieletespace.fr/evenement/2201_une-galaxie-lointaine-observee-grace-un-telescope-gravitationnel Document de la revista ''Ciel & Espace'', 10 d'octobre de 2008.]</ref>. == Istoric de las observacions == === La Via Lactèa === [[Fichièr:Herschel-Galaxy.png|thumb|left|La forma de la [[Via Lactèa]] coma foguèt deducha per [[William Herschel]] en [[1785]] ; se pensava que lo [[Solelh]] èra prèp del centre de la galaxia.]] Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de [[Via Lactèa]]. Lo [[filosòf]] [[grèc]] [[Anaxagòras]] la concebiá coma « l'efèit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »<ref>Doxografai (fragments), Anaxagòra de Clazomènas, {{fr}} [http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/anaxagore/fragments.htm]</ref>. [[Democrit]] suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. [[Aristòtel]] pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres<ref>Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, {{fr}}[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}</ref> implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara. [[Fichièr:Milky Way IR Spitzer.jpg|300px|thumb|right|Còr de la Via Lactèa vista en infraroge pel telescòpi espacial Spitzer de la NASA.]] L'[[astronòm]] [[pèrsa]] [[Al-Biruni]] refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas [[nebulosa]]s. Las pròvas per aquò arribèron en [[1610]], quand [[Galileo Galilei]] utilizèt sa [[luneta astronomica]] per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac <ref>{{fr}}Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html]</ref>. Dins un tractat de [[1755]], [[Immanuel Kant]], davançant lo trabalh de [[Thomas Wright]], especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de [[gravitacion|fòrças gravitacionalas]], atal meteis coma lo [[Sistèma Solar]]. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias<ref >{{en}}Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]</ref>. La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del [[Solelh]] se faguèt per [[William Herschel]] en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, [[Jacobus Kapteyn]] faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'[[ellipsa]] (environ {{formatnum:15000}} [[parsec]]s de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre<ref>{{en}} How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [http://www.sciam.com/space/article/id/how-did-scientists-determ/topicID/2/catID/3]</ref>,<ref>{{en}}In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo</ref>. Un metòde diferent, prepausat per [[Harlow Shapley]], amb la posicion dels [[amàs globular|amasses globulars]], menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de {{formatnum:70000}} parsecs (o un pauc mai de {{formatnum:200000}} [[annada lutz|annadas lutz]]) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre<ref> id "our_galaxy" </ref>. Las doas analisis prenon pas en compte l'[[densitat optica|absorcion de la lutz]] per la [[posca interstellara]] (fenomèn d'[[extincion (astronomia)|extincion]]) presenta dins lo [[plan galactic]], mas aprèp que [[Robert Jules Trumpler]] quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los [[amàs dubèrt|amasses dubèrts]], l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt<ref>Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AAS...195.7409T]</ref>. === Los autres objèctes nebuloses === [[Fichièr:M51Sketch.jpg|thumb|Dessenh de la Galaxia del Revolum, per [[Lord Rosse]] en [[1845]].]] A la fin del sègle XVIII, [[Charles Messier]] establiguèt un [[catalòg Messier|catalòg]] contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per [[William Herschel]]<ref>id "our_galaxy" </ref>. En 1845, [[Lord Rosse]] construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas [[galaxia elliptica|ellipticas]] e [[galaxia espirala|espiralas]]<ref>{{en}}The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html]</ref>. [[Fichièr:Pic iroberts1.jpg|vinheta|senèstra|Fotografia de la « Granda nebulosa d'Andromèda » ([[NGC 224]]) datant de 1899. S'i pòt veire tanben sos dos satellits pus brilhants, [[M32]] e [[NGC 205]].]] En [[1917]], [[Heber Doust Curtis|Herber Curtis]] observèt las fòtos de la [[supernova]] [[SN 1885A]] dins la « granda nebulosa d'Andromèda » ([[M31]], dins lo [[catalòg Messier]]). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 [[nòva]]s mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 [[magnitud aparenta|magnituds]] pus flacas qu'aquelas de nòstra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de {{formatnum:150000}} parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada<ref>Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [http://adsabs.harvard.edu/abs/1988PASP..100....6C]</ref>. En 1920, lo « [[Grand Debat]] », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'[[Univèrs]], prenguèt plaça amb coma principals protagonistas [[Harlow Shapley]] e [[Heber Doust Curtis|Herber Curtis]]. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de [[posca interstellara|posca]] presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'[[efèit Doppler-Fizeau]]<ref>{{en}} Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences [http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html cite web]</ref>. Lo fach foguèt definitivament establit per [[Edwin Hubble]] al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques [[estela variabla|variablas]] nomenadas [[cefeida]]s, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa <ref>{{en}}A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?1929ApJ....69..103H]</ref>. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la [[sequéncia de Hubble]]<ref>Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/sandage_hubble.html]</ref>. [[File:Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png|thumb|Reparticion dei velocitats de rotacion deis estèlas dins una galaxia espirala.]] == Composicion == === Mitan interstellar === {{article detalhat|mitan interstellar}} Lo mitan interstellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per [[litre]]. Es present dins lei [[galaxias espirala]]s, [[Galaxia espirala barrada|espiralas barradas]] e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma [[idrogèn]] (90%) e [[èli]] (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interstellar a tanben una fasa solida qu'es la possa interstellara. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interstellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats. === La matèria escura === {{article detalhat|matèria escura}} Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e de gas, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada [[matèria escura]]. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son [[camp gravitacional]] sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo [[telescòpi espacial Hubble]] aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions [[cosmologia|cosmologicas]] menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri. == Tipes e morfologia == [[Fichièr:Hubble sequence photo.png|thumb|360px|Los diferents tipes de galaxias, segon la [[classificacion de Hubble]] : lo tipe ''E'' correspond a un [[galaxia elliptica]], lo ''S'' a una [[galaxia espirala]] e lo ''SB'' a una [[galaxia espirala barrada]].]] I a tres grands tipes de galaxias : las [[galaxia elliptica|ellipticas]], las [[galaxia espirala|espiralas]], e las [[galaxia irregulara|irregularas]]. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la [[sequéncia de Hubble]]<ref>{{en}}Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [http://www.ipac.caltech.edu/2mass/gallery/galmorph/]</ref>. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (''early-type galaxy'' en [[anglés]]) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (''late-type galaxy'') per las espiralas, per contra, s'utilizan encara. === Galaxias ellipticas === [[Fichièr:Abell S740, cropped to ESO 325-G004.jpg|thumb|left|La galaxia elliptica giganta [[ESO 325-G004]].]] Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor [[excentricitat]] (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat <math>\textstyle{10 (1-\frac{b}{a})}</math>, ont ''a'' e ''b'' son lo [[semiaxe major]] e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil [[ellipsoïde|ellipsoïdal]], lor donant una aparéncia [[ellipsa|elliptica]] quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interstellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor [[centre de gravitat]] comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda<ref>Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [https://web.archive.org/web/20120729081504/http://www.star.le.ac.uk/edu/Elliptical.shtml]</ref>. Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las [[galaxia amb subresaut d'estelas|galaxias amb subresaut d'estelas]] (ditas galaxias ''starburst'') son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias<ref> id "elliptical" </ref>. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es [[M87]], dins la [[constellacion]] de la [[Verge (constellacion)|Verge]], a 60 milions d'annadas lutz. === Galaxias espiralas === {{Article detalhat|Galaxia espirala}} [[Fichièr:M63.jpg|thumb|La galaxia espirala [[M63 (galaxia)|M63]].]] Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de [[mitan interstellar]], amb un [[bulbe galactic|bulbe]] central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe ''S'', seguit d'una letra (''a'', ''b'', o ''c''), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia ''Sa'' es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia ''Sc'' possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon<ref>Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Galaxies.html]</ref>. Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una [[espirala logaritmica]] aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una [[velocitat angulara]] constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zònas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças [[gravitacion]]alas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autorota saturada de veituras. Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massissas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zònas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar. ==== Galaxias espiralas barradas ==== {{article detalhat|Galaxias espiralas barradas}} [[Fichièr:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|thumb|La galaxia espirala barrada [[NGC 1300]].]] La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals<ref>{{en}}What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Ap&SS.269..427E]</ref>. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb ''SB'', seguit d'una letra minuscula (''a'', ''b'', o ''c''), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la [[fòrça de marèia]]<ref>{{fr}}Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [http://adsabs.harvard.edu/abs/2002A&A...392...83B]</ref>. Fòrça galaxias espiralas barradas son [[galaxia activa|activas]], benlèu de gas canalizat lo long dels braces<ref>{{fr}}Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2002MNRAS.337..808K]</ref>. Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada<ref>{{en}}Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001A&A...379L..44A]</ref> d'environ {{formatnum:30000}} parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×10{{exp|11}} estelas<ref>{{en}}Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml]</ref> e a una massa totala de prèp de 6×10{{exp|11}} [[massa solara|massas solaras]]<ref>Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1997AAS...19110806B]</ref>. === Morfologias particularas === {{Article detalhat|Galaxia irregulara}} [[Fichièr:Hoag's object.jpg|thumb|L'[[objècte de Hoag]], una galaxia annulara.]] [[Fichièr:Ngc5866 hst big.jpg|thumb|left|La galaxia lenticulara [[NGC 5866]].]] Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las [[fòrças de marèia]], responsablas d'aquelas desformacions. Las [[galaxia anular|galaxias anularas]], possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala<ref>{{fr}}Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994AAS...184.3204G]</ref>. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la [[galaxia d'Andromèda]], que presenta plusors anèls en [[infraroge]]<ref>{{en}}ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [https://web.archive.org/web/20070323231344/http://www.iso.vilspa.esa.es/outreach/esa_pr/andromed.htm]</ref>. Una [[galaxia lenticulara]] es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena ''S0''. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas<ref>{{en}}Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed</ref> (las [[galaxia lenticulara barrada|galaxias lenticularas barradas]] son de tipe ''SB0''). En mai de las morfologias mencionadas ''supra'', existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las [[galaxia irregulara|galaxias irregularas]]. Una galaxia ''Irr-I'' possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias ''Irr-II'' possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble<ref>{{en}} Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [https://web.archive.org/web/20120227172628/http://www.star.le.ac.uk/edu/Irregular.shtml]</ref>. === Galaxias nanas === {{Article detalhat|Galaxia nana}} Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de [[galaxia nana|galaxias nanas]]. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la [[Via Lactèa]], e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long<ref>Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?id=doi:10.1086/322517]</ref>. La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de [[galaxia satellita|satellits]] nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe<ref>{{en}} Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist</ref>. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma [[galaxia nana elliptica|ellipticas]], [[galaxia nana espirala|espiralas]], o [[galaxia nana irregulara|irregularas]]. == Rotacion de las galaxias == [[Fichièr:GalacticRotation2.svg|thumb|Corba de rotacion galactica : perdut (A) e observat (B).]] Prèp del [[centre galactic]], la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La [[velocitat angulara]] de rotacion es doncas constanta coma dins un [[solide]]. La corba ven apuèi [[parabòla|parabolica]], çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las [[leis de Kepler]], que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question. == Activitats excepcionalas == [[Fichièr:Antennae galaxies xl.jpg|thumb|left|Las [[Galaxias deis Antenas]], un parelh de [[Galaxia en interaccion|galaxias en interaccion]] anant probablament fins a fusionar dins 400 milions d'annadas<ref>{{en}}Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [http://adsabs.harvard.edu/abs/1992ARA&A..30..705B]</ref>.]] === Interaccion === La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las [[Galaxia en interaccion|interaccions entre galaxias]] son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor [[evolucion de las galaxias|evolucion]]. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de desformacions a causa de la [[fòrça de marèia]], e pòdon cambiar una quantitat de [[gas interstellar|gases]] e de [[posca interestellera|poscas]]<ref>{{en}}Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [https://web.archive.org/web/20060509074300/http://www.astro.umd.edu/education/astro/gal/interact.html]</ref>,<ref>{{en}}Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [http://cosmos.swin.edu.au/entries/interactinggalaxies/interactinggalaxies.html?e=1]</ref>. Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un [[moment angular]] relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo [[mitan interstellar]] foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas<ref> id "umda" </ref>,<ref> id "suia" </ref>. L'interaccion pus violenta es la [[fusion galactica]]. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar una galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massissa que l'autra, se pòt veire un fenomèn de [[canibalisme galactic]]. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la [[Sagitari (galaxia)|Galaxia elliptica nana del Sagitari]] e la [[Grand Can (galaxia)|Galaxia Nana del Grand Can]]<ref> id "umda" </ref>,<ref> id "suia" </ref>. === Starburst === [[Fichièr:M82 HST ACS 2006-14-a-large web.jpg|thumb|left|[[M82 (galaxie)|M82]], paradigma de las galaxias starburst.]] Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los [[nívol molecular gigant|nívols moleculars gigants]]. Qualques galaxias, las ''[[galaxia starburst|galaxias starburst]]'', an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst<ref>Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [http://chandra.harvard.edu/xray_sources/starburst.html]</ref>contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total<ref>Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005sdlb.proc..187K]</ref>. Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de [[gas interstellar|gas]] e de [[poscas interstellara|poscas]] tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massissas [[ionizacion|ionizan]] los nívols environant e crèan de [[region HII|regions HII]]<ref>Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Starbursts.html]</ref>. Aquelas estelas massivas acaban en [[supernova]]s, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una [[reaccion en cadena]] de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat<ref> id "chandra" </ref>. Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es [[M82 (galaxia)|M82]], que i a pauc interagís amb [[M81 (galaxia)|M81]], mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat<ref>{{en}}Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/starburst.html]</ref>. === Nuclèu actiu === [[Fichièr:M87 jet.jpg|thumb|[[M87]], una radiogalaxia elliptica emetent un giscle de particulas.]] Qualques galaxias se dison [[galaxia activa|activas]]. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo [[mitan interstellar]]. Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul [[disc d'acrecion]] present a l'entorn del [[trauc negre supermassís]] de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'[[energia potenciala gravitacionala]] de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre<ref> Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/agnintro.html] </ref>. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de [[giscle (astrofisica)|giscles]] de particulas que lor velocitat es prèpa d'[[velocitat de la lutz|aquela de la lutz]]. Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de [[rais X]] son nomenadas [[galaxia de Seyfert|galaxias de Seyfert]] o [[qüasar]]s, segon lor luminositat. Se pensa que los [[blazar]]s son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una [[radiogalaxia]] emet una radiacion situada dins las [[onda ràdio|ondas ràdio]] amb sos giscles. == Formacion e evolucion == {{Article detalhat|Evolucion de las galaxias|Formacion de las galaxias}} L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'[[astrofisica]]. === Formacion === Los [[modèl cosmologic|modèls cosmologics]] actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del [[Big Bang]], que l'[[espaci temps]], e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. {{formatnum:300000}} ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels [[atòm]]s d'[[idrogèn]] e d'[[èli]], dins un fenomèn nomenat [[Recombinason]]. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-[[ionizat]]) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'[[Edat escura]]. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las [[estructuras de granda escala de l'univèrs|pus grandas estructuras de la matèria]] comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias [[barion]]icas se condensèron dins d'aureòlas de [[matèria escura]] freda<ref>{{en}}[http://cfa-www.harvard.edu/~aas/tenmeter/proto.htm] Search for Submillimeter Protogalaxies </ref>. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara. === Evolucion === [[Fichièr:Hubble - infant galaxy.jpg|thumb|left|[[I Zwicky 18]] (en bas a esquerra) pareis a una galaxia recent formada.]] Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: [[amàs globular]]s, [[trauc negre supermassís]] centrala e [[bulbe galactic]] constituit d'[[estela de populacion II|estelas de populacion II]]. La creacion d'un trauc negre supermassís sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda<ref>{{en}}Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [https://archive.is/20120604/http://www.cmu.edu/PR/releases05/050209_blackhole.html]</ref>. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas<ref>{{en}}Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [https://web.archive.org/web/20110716073704/http://www.ras.org.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=1190&Itemid=2]</ref>. Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo [[disc galactic]]<ref>Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...514...77N]</ref>. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida<ref>{{en}}How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = https://web.archive.org/web/20070426043157/http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]</ref>. Aqueles materials se constituisson subretot d'[[idrogèn]] e d'[[èli]]. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de [[planeta]]s<ref>{{en}}The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [http://adsabs.harvard.edu/abs/1998bdep.conf..431G]</ref>. L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas<ref>{{en}}The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice</ref>. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interstellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las [[Galaxias de las Mirgas]]<ref>{{en}}Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford ''et al'' [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}</ref> o de las [[Galaxias deis Antenas|Antenas]]<ref>{{en}}Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [https://archive.today/20120604135330/http://xxx.lanl.gov/html/astro-ph/9908269/homepage.html]</ref>. La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de {{unitat|130|km/s}}, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta<ref>{{en}}Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp]</ref>. De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans<ref>{{en}}The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0403293]</ref> . === Tendéncias futuras === Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de [[nívols molecular|nívols d'idrogèn molecular]] denses<ref>{{en}}Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435...22K]</ref>. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas<ref>{{en}}Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [http://adsabs.harvard.edu/abs/1998astro.ph..8266K]</ref>. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba<ref>The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/0001/cosmic.htm]</ref>. L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (10{{exp|13}} a 10{{exp|14}}, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas [[nana roja|nanas rojas]], de prèp de 0,08 [[massa solar]], acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn. A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'[[objècte compacte|objèctes compactes]]: [[nana bruna|nanas brunas]], [[nana blanca|nanas blancas]] se refregissent (que, quand son fredas, venon [[nana negra|nanas negras]]), [[estela de neutrons|estelas de neutrons]], e [[trauc negre|traucs negres]]; e tanben [[planeta]]s. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic<ref>{{en}}Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}</ref>,<ref> id "cosmic_battle" </ref>. == Estructuras a pus granda escala == [[Fichièr:Seyfert Sextet full.jpg|thumb|Lo [[Sextèt de Seyfert]] es un exemple de [[grop de galaxias]] compacte.]] Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los [[grop de galaxias|grops de galaxias]] son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat [[Grop local]] que n'es lo membre pus massís amb la [[Galaxia d'Andromèda]](M31),. Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zòna de qualques [[parsec|megaparsecs]], es alara nomenat [[amàs de galaxias|amàs]]. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una [[galaxia elliptica]] giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las [[fòrças de marèia]]<ref>{{en}}The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [https://web.archive.org/web/20110514155953/http://www.cita.utoronto.ca/~dubinski/bcg/]</ref>. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena [[amàs de la Verge]], del nom de la [[constellacion]] ont es son centre. Los [[superamàs]] contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides<ref>{{en}}Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [http://adsabs.harvard.edu/abs/1988ARA&A..26..631B]</ref>. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser [[isotropia|isotròp]] e [[omogeneïtat (cosmologia)|omogenèu]]. Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias. == Observacions a longors d'onda multipla == Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en [[lutz vesibla]]. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'[[espèctre electromagnetic]], l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las [[region HII|regions HII]] [[ionizacion|ionizats]] e de braç poscós. La [[posca interstellara|posca]] presenta dins lo [[mitan interstellar]] es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'[[infraroge|infraroge alunhat]]; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels [[nívol molecular gigant|nívols moleculars gigants]] e dels [[nuclèu galactic|nuclèus galactics]]<ref>Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [https://web.archive.org/web/20070404072609/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Regions/irregions.html]</ref>. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la [[vapor d'aiga]] e lo [[dioxid de carbòni]] absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci. Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las [[galaxia activa|galaxias activas]], se faguèt en [[onda ràdio|ondas ràdio]]. L'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre {{unitat|5|Hz}} e {{unitat|3|[[gigahertz|GHz]]}} (l'[[ionosfèra]] terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)<ref>{{en}}The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [https://web.archive.org/web/20120607051719/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/education/educ/radio/tran-rec/exerc/iono.htm]</ref>. De grands [[interferomètre]]s ràdio s'utilizèron per cartografiar los [[giscles (astrofisica)|giscles]] emés per las galaxias activas. Los [[radiotelescòpi]]s se pòdon tanben utilizar per observar l'[[idrogèn]] neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran<ref>Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [http://www.sciencedaily.com/releases/2006/12/061214135537.htm]</ref>. Los telescòpis d'[[ultraviolet]] permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massissa e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels [[rais X]], s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un [[trauc negre supermassís]] que sa preséncia es entre autres traida per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central<ref>{{en}}NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [https://web.archive.org/web/20120406145656/http://www.nasa.gov/mission_pages/galex/galex-20061205.html]</ref>. == Bibliografia == * '''Referéncias generalas''' ** {{en}} The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6 ** {{en}} Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1 == Nòtas e referéncias == <references /> === Ligams intèrnes === * [[Via Lactèa]], nòstra galaxia * [[Grope local]], lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son : ** [[M31]], la [[Galaxia d'Andromèda]] ; ** [[M33]], la [[Galaxia del Triangle]] ; ** Lo [[Granda Nívol de Magellan]] e lo [[Pichona Nívol de Magellan]] ; ** [[NGC 6822]], la primièra galaxia fòra la Via Lactèa. * [[Amàs de la Verge]], l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local * [[Galaxia espirala]] * [[Galaxia elliptica]] * [[Galaxia irregulara]] * [[Galaxia nana]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100228044717/http://www.astronoo.com/galaxies.html Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20111001011923/http://www.ulb.ac.be/sciences/astro/cd/galaxies/galaxies.htm Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090706092932/http://www-obs.univ-lyon1.fr/labo/perso/gilles.adam/optionINSA/etoilgal/etoilgal_0.html Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion] {{Portal|astronomia}} [[Categoria:Galaxia|*]] j2a475vg3dfvbb2j0axsvtf4zb15o1m 0 69533 2503135 2502650 2026-06-19T08:38:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503135 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Forest on Barro Colorado.png|thumb|250px|Selva intertropicala a Barro Colorado, (selva del Darien) [[Panamà]] - [[Colómbia]] ]] La '''selva pluviala''', '''bòsc umid''' o '''selva umida''', es un [[biòma]] caracterizat per de precipitacions abondantas durant tot l'an, amb de minimalas compresas entre 1750 e 2000 mm, e un clima amb de temperaturas enauçadas. Aquestes tipes de bòsques son caracterizats per la preséncia d'arbres nauts e espés, amb una granda diversitat d'espècias. La [[zòna de convergéncia intertropicala]], a un ròtle significatiu, pr'amor qu'en granda part es la responsabla de la creacion d'aquestes tipes de biòmas de la [[Tèrra]]. [[Fichièr:Daintree Rainforest.JPG|thumb|La selva Daintree a [[Queensland]], [[Austràlia]].]] Aperaquí 40 a 75% de totas las [[espècia (biologia)|espècias]] de la [[Tèrra]] son nadivas de la selva.<ref>https://web.archive.org/web/20081205135329/http://www.rainforests.net/variables.htm web de rainforests.net accés 04-01-2009</ref> S'es calculat que mantun milions d'espècias de plantas, d'insèctes, e de [[Micròbi|microorganismes]], encara son a descobrir. Las selvas pluvialas son nomenadas las "joias de la Tèrra", e la "[[farmacia]] mai granda del mond", pr'amor que s'i es descobèrt mai d'un quart dels [[medicament]]s naturals.<ref>[http://www.animalcorner.co.uk/rainforests/rainforests.html]</ref> Las selvas produson 28% d'[[oxigèn]] per [[fotosintèsi]] a partir de [[dioxid de carbòni]]. La vida dins lo [[sotabòsc]] d'una selva pluviala se tròba restrencha en fòrça airals e se redutz a l'existéncia d'organismes descompausaires de fuèlhas pr'amor de la manca de [[lutz]] al nivèl del sòl. Aquò fa que siá possible de caminar pel bòsc. Se lo [[fuèlha|fulhatge]] del brancatge es destruit o degalhat, la tèrra es d'aviat colonizada per un dens embolh vegetal en creissença, [[arbust]]s e arbrilhons. == Ecologia == [[Fichièr:LeafAnt.jpg|thumb|right|240px|Las [[formiga]]s talhadoiras de fuèlhas son los principals erbivòrs dins la màger part de las selvas sud-americanas]] S'estima que mai de 40% de l'oxigèn produit e utilizat sus Tèrra proven d'aquestes espacis vegetals, e mai que coma o avèm dit, lo bilanç net siá aproximativament de zèro. Pasmens, son estats objècte de aclaridas e talhas non discriminadas dempuèi mai d'un sègle, çò que reduguèt rapidament son aira pel mond entièr. Dins lo decenni de 1990, s'estima que i aguèt una reduccion annadièra de {{unitat|58000|[[quilomètre carrat|km<sup>2</sup>]]}}; 14% de la superfícia de la Tèrra èra cobèrta de selvas primàrias, a l'ora d'ara, aqueste percentatge s'es reduit sonque a 6% e al ritme actual de [[desforestacion]], aquestas auràn desaparegut d'aicí 40&nbsp;ans. Las selvas primàrias son reemplaçadas per una vegetacion segondària de creissença rapida mas d'un interès menor del punt de vista de la conservacion dels ecosistèmas. Los biologistas considèran qu'una granda quantitat d'espècias son condemnadas a l'extincion — benlèu mai de {{formatnum:50000}} l'an — pr'amor de l'eliminacion del sieu abitat. Lo bilanç de [[Dioxid de carbòni|CO<sub>2</sub>]] e O<sub>2</sub > d'[[Amazonas]] sens perturbacion es nul, mas quand talham e cremam la fusta, aqueste equilibri se romp, absorbent de grandas quantitats d'oxigèn e desliurant d'enòrmas quantitats de CO<sub>2</sub >. S'estima que la selva amazonica conten 1,1 · 10<sup>11</sup> tonas de carbòni absorbit de l'atmosfèra. Podriam resumir las caracteristicas de la vegetacion de selva per: * [[Clima]]: caud umid (Af dins la nomenclatura de Köppen). * [[Temperatura]] mejana annadièra: oscilla entre 27 e {{unitat|29|°C}}, e mai a {{unitat|400|m}} d'altitud o un chic mai. * [[Altitud]]: se tròba normalament al nivèl de la tèrra cauda. Se se tròba a d'estatges superiors, se deu parlar de selvas montanhosas o selvas anivoladas. * [[Precipitacion]]s mejanas annadièras oscillant entre 1500 a {{unitat|2000|mm}} e {{unitat|3000|[[millimètre|mm]]}} o mai. Dins lo cas del limit inferior cal precisar qu'aquestas pluèjas devon èsser fòrça plan repartidas tot l'an, çò que fa referéncia sonque a de climas amb una localizacion fòrça especifica. == Desboscament == {{Article principal|Desboscament}} Las selvas tropicalas e temperadas son estadas somesas a de talhas severas e a l'agricultura durant lo [[sègle XX]] e l'aira cobèrta per las selvas a l'entorn del mond son en diminucion continuala. Los biologistas an calculat que lo nombre de grandas espècias que se son estenchas son possiblament mai de {{formatnum:50000}} l'an; a aquesta proporcion, ditz [[E. O. Wilson]] d'Harvard University, un quart o mai de tota las espècias de la Tèrra se podrián exterminar dins 50&nbsp;ans que venon pr'amor de la supression d'abitat amb la destruccion de las selvas. Un autre factor que provòca la pèrda de selva es l'expansion dels airals urbans. La Selva litorala que creis al long d'airals costièrs d'Austràlia orientala es ara rara pr'amor del creissement linear per aculhir la demanda del torisme de solelh e de plaja. Los bòsques s'essent destruits a un ritme rapid, gaireben 90% de la selva d'Africa Occidentala es estada destruida dempuèi l'arribada d'umans fa 2000 ans, Madagascar a perdut dos tèrçes de sa selva pluviala originala. Amb los indèxes actuals las selvas tropicalas en [[Indonesia]] desapareisseràn en 10&nbsp;ans e en [[Papoa-Nòva Guinèa]] en 13 a 16 ans. En divèrses païses, en particular en [[Brasil]], la desforestacion foguèt declarada una urgéncia nacionala. La desforestacion d'[[Amazonia]] aumentèt de 69% entre 2007 e 2008 en dotze meses, segon las donadas oficialas del Govèrn. La desforestacion podriá destruire o damatjar grevament gaireben 60% de la selva amazonica en 2030, segon un nòu rapòrt de WWF. Pasmens, lo 30 de genièr de 2009, dins un article del [[New York Times]] se declarèt: "Per una estimacion, per cada acre de selva tropicala perdut cada an, mai de 50 ectaras de nòus bòsques creisson jol tropic ..." Lo nòu bòsc inclutz los bòsques segondaris en tèrras d'ancianas culturas e los bòsques degradats. === Caracteristicas === La totalitat d'aquestas zònas representan aproximativament 17 milions d'ectaras de forèst, valent a dire a l'entorn de 20% del total mondial. Aqueste [[biosistèma]] es compausat per una granda quantitat d'espècias vegetalas e animalas. S'establisson de relacions de concurréncia per la lutz que constituís lo principal [[factor limitant]] per aquò aquestas selvas son ricas en [[epifit]]s e [[liana]]s parasitas. Fòrça arbres an de contrafòrts. La [[temperatura mejana]] sempre supera los 20 [[Gra Celsius|grases Celsius]], la variacion de las temperaturas jornadièras es major que l'interanuala e la pluviometria generalament compresa entre 1500 e 4000 litres. Una de las caracteristicas principalas es la [[biodiversitat]] vegetala e animala. A l'entorn de 60% de totas las [[espècias]] del planeta se tròban en aqueste [[ecosistèma]] extremament amenaçat. == Vegetacion == Lo sòl, aqueste ecosistèma conten 70% de las espècias vegetalas conegudas. La sieuna vegetacion, caracterizada per l'estratificacion verticala, es nautament dominada per las plantas, subretot las espècias de flors e los arbres. Se pòdon trobar entre 80 e 200 espècias d'arbres per [[ectara]] pels bòsques tropicals madurs. Pasmens, trobarem rarament mai que dos individús de la meteissa espècia per ectara. Mai d'una o doas espècias podràn pas èsser dominantas, levat dins de sectors especifics coma los [[palun]]s. Las fuèlhas an en general las extremitats fòrça alongadas que permeton d'accelerar l'evacuacion de l'aiga amor que l'aiga estancada priva de las foncions respiratòrias e assimiladoiras de l'arbre e afavorís las plantas epifitas. I a paucs brotons amor que i pas de mala sason a superar. Quand existisson, son protegits per de pèls, fuèlhas segondàrias. === Epifit === {{Article principal|Epifit}} [[Fichièr:Epiphytes costa rica santa elena.jpg|thumb|right|200px|Arbre que supòrta sus lo tronc e las brancas, de nombrosas plantas epifitas dins lo ''Parc Santa Elena'' de [[Còsta Rica]]]] Lo tèrme de [[planta epifita]] se referís a tota [[planta]] que creis subre un autre vegetal, l'utilizant solament coma supòrt, mas que lo [[parasit]]a pas. Aquestas plantas son nomenadas de còps "plantas aerianas", pr'amor que rasigan pas sus lo [[sòl]]. Malgrat aquò, existisson fòrça espècias d'[[algas]], inclusent las marinas, que son epifitas sobre d'autras espècias aqüaticas ([[Magnoliophyta|angiospèrmes]]). Las epifitas utilizan la [[fotosintèsi]] per se porgir d'energia e (las que son pas aqüaticas) obtenon l'umiditat de l'aire o de la pluèja que se depausa subre la superfícia del seu [[amfitrion]]. Las [[rasic (botanica)|rasics]] se pòdon desvolopar primariament per adesion e las estructuras especializadas (coma las esquamas e copas) son las que recuèlhon e mantenon l'[[umiditat]]. Las plantas epifitas parasitan pas lo sieu anfitrion, mas creisson independentament en l'utilizar unicament coma supòrt físic. L'avantatge mai evident respècte a las autras èrbas restrenchas a la tèrra es que recebon mai de lutz dins los ecosistèmas de bòsques ombroses e se mantenon luènh dels [[erbivòr]]s. Malgrat aquò se pòdon desvolopar amb tanta densitat que arriban a damatjar la planta amfitriona. Las epifitas pus conegudas son las [[mofa]]s, los [[liquèn|liquèns]], las [[Orchidaceae|orquidèas]], las [[falguièra]]s e las [[bromeliacèas]] (coma la famosa ''[[Tillandsia]]''), e mai que se pòscan trobar dins totes los grops principals del [[planta|regne vegetal]]. Las acumulacions de grandas epifitas se fan pus abondantament dins las selvas umidas tropicalas e bòsques temperats plujoses, mas tant liquens coma mofas se tròban pertot ont i a d'arbres. Las epifitas son una de las sièis subdivisions de las [[Forma vitala de Raunkjaer|formas vitalas de Raunkjaer]]. == Tipes de selvas pluvialas == Existisson diferents tipes de selvas pluvialas: la [[selva tropicala]], que se pòt diferenciar en equatoriala e subtropicala; e la [[selva pluviala temperada]].<ref>{{Ref-livre | cognom = Strahler | nom = Arthur N | títol = Geografía Física | edició = 6a edició | data = 1982 | editorial = Omega | lloc = Barcelona | pàgines = pàg. 372-378 | isbn = 84-282-0351-2}}</ref> La pluviïsilva equatoriala (o tropicala) es localizada en zònas prèpa de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]]. Se caracteriza per un clima unifòrme amb temperaturas sempre nautas e precipitacions abondantas durant tot l'an amb un grand excedent d'aiga. Los arbres son nauts e son fòrça jonchs de tal biais qu'an pas de brancas en la part inferiora e los brancatges son contunhós projectant una ombra fòrça espessa. La pluviïsilva tropicala (o subtropicala) es localizada al litoral de subrevent entre 10° e 25° de [[latitud]], on existís un cicle annal de pluèjas amb una longa sason umida qu'altèrna amb una aura de pluèjas escassas e de temperatura mai freda. Lo bòsc es similar a l'equatorial mas amb mens d'espècias e mens de lianas. Per contra, son abondants los [[epifit]]s, las plantas aderidas als troncs, brancas e fuèlhas. La pluviïsilva temperada se caracteriza per de condicions climaticas pus moderadas, mas unifòrmas durant tot l'an. Aquestas condicions son presentas en zònas equatorialas e tropicalas a granda altitud, pels litorals orientals entre 25° e 40° de latitud, e pels litorals occidentals entre 35° e 55°. Lo bòsc diferís dels anteriors en que i a relativament paucas espècias, los arbres son mens nauts amb un gra de cobèrtura mens dens, e amb una vegetacion desvolopada dins l'estrat inferior. === Temperada === {{Article principal|Biòma|Selva temperada umida}} [[Fichièr:Temperate rainforest map.svg|thumb|450px|right|Distribucion generala de selva umida de [[clima temperat]].]] Los bòsques temperats cobrisson una granda part del mond mas los de tipe umid (las selvas pluvialas temperadas) apareisson solament dins paucas regions. La majoritat se tròban dins de climas oceanics umids: * [[Selvas pluvialas temperadas del Pacific]] al [[Nord-oèst Pacific]], del sud-èst d'[[Alaska]] a la còsta centrala de [[Califòrnia]]. * [[Bòsques valvidianas]] e [[bòsques magallanics subpolars]] del sud de [[Chile]] e d'[[Argentina]]. * Retalhs de bòsques temperats umids del nòrd-oèst d'[[Euròpa]]: de [[Norvègia]] al nòrd d'[[Espanha]]. * Bòsques temperats umids al sud-èst d'[[Austràlia]], als estats de [[Tasmania]] e [[Victòria (Estat)|Victòria]]. * Bòsques temperats de l’[[Illa del Sud]] de [[Nòva Zelanda]], sus sa còsta occidentala. Autres presents en climas subtropicals umids: * [[Bòsques montans de Knysna-Amatole]] en [[Sud-Africa]] * Bòsques de la Còlquida a l'èst de la [[Mar Negra]] en [[Turquia]] e [[Georgia]]. * Bòsques de la [[mar Caspiana|Caspiana]] en [[Iran]] e [[Azerbaitjan]]. * Bòsques oscos de montanha temperada umida de l'èst de [[Taiwan]] sus sa còsta pacifica. * Bòsques de la còsta orientala de la [[peninsula coreana]], sus tota la longor de la [[Baekdudaegan]], dins la zòna qu'entorna lo [[Jirisan]], e sus la còsta sud de la peninsula. * [[Bòsques sempervirents del Taiheiyo]] al sud-oèst de [[Japon]]. * Bòsques de la còsta de [[Nòva Galas del Sud]], en [[Austràlia]]. * Bòsques de l'[[Illa del Nòrd]] de [[Nòva Zelanda]]. En climas continentals plujoses: * Dins las Montanhas Rocosas de la [[Colómbia Britanica]], nòrd d'[[Idaho]] e nòrd-oèst de [[Montana]], * Dins la part de l'extrèm orient rus: [[Ussuri]], [[Manchoria]], [[Sakhalin]]. Autres climas: * Sus lo [[planòl d'Allegheny]] e dins las montanhas [[Apalaches]], de [[Virgínia Occidentala]] cap a [[Nòva Anglatèrra]]. * Los bòsques sempervirents del [[Massís del Changbai]], entre la [[Republica Populara de China]] e [[Corèa del Nòrd]] Per los bòsques temperats umids d'Amèrica del Nòrd la definicion de P.B. Alaback<ref name=Alaback>Alaback, P.B. 1991: ''Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients''. Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412.</ref>es amplament acceptada<ref name=Definition>{{Ligam web|url=http://www.inforain.org/rainforestatlas/rainforestatlas_page2.html |títol=A Review of Past and Current Research|publisher=Ecotrust|accessdate=23-10-2008}}</ref>: # Precipitacion annala superiora a 1400 mm. # Temperatura mejana annala entre 4 e 12&nbsp;°C Pasmens, la precipitacion annala requerida depend de factors com la distribucion de la pluèja al long de l'an, las temperaturas durant lo cors de l'an e la preséncia de la [[nèbla]]. Las definicions dins d'autres païses ont i a de bòsques temperats umids son diferentas. Per exemple la definicion per aquestes tipes de bòsques australians es ecologica puslèu que climatica: # La cobertura del brancatge ocupa almens 70% del cèl. # Lo bòsc es compausat principalament pels arbres, que necessitan pas una regeneracion pels incendis mas que son plantolièr es capable de se regenerar jos l'ombra e en clarianas naturalas.<ref name=Floyd>Floyd, A. 1990: ''Australian Rainforests in New South Wales, Volume 1''. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW.</ref> ==== Caracteristicas ==== [[Fichièr:Mount of moss-te anau.jpg|thumb|right|250px|Bòsc temperat umid de [[Nòva Zelanda]]]] Los bòsques temperats umids amassan las caracteristicas seguentas: * Relativa proximitat a l'ocean, normalament amb de montanhas litoralas. Necessitan la proximitat de l'ocean per moderar la variacion sasonièra de la temperatura, creant d'ivèrns mai suaus e d'estius mai fresques que per las zònas continentalas. Fòrça d'aquels bòsques an de [[nèbla]]s d'estiu que los mantenon fresques e umids los meses pus cauds. Las montanhas litoralas aumentan la pluèja pels pendisses qu'agachan la mar. * Los [[incendi forestièr|incendis forestièrs]] son rars pr'amor de l'umiditat granda e constanta del bòsc. * Los [[epifit]]s, inclusent las mofas, son abondants. Coma aquestas plantas an pas accès a l'umiditat del sòl, dependon de l'umiditat atmosferica e de la pluèja. Las [[biòma|ecoregions]] ont se tròban aquestes bòsques son: Bòsques de fulhoses e mixtes en clima temperat e Bòsques de conifèras en clima temperat. Los bòsques temperats umids an los nivèls de [[biomassa]] mai enauçats de totes los ecosistèmas terrèstres e son notables per la granda talha dels arbres coma lo [[Sequòia (espècia)|Sequòia]], l'[[Avet de Douglas]], la [[Picea sitchensis]] etc. === Tropicala === {{Article principal|Selva tropicala umida}} [[Fichièr:800px-tropical wet forests.png|thumb|450px|Localizacion de las selvas tropicalas del mond]] La selva pluviala tropicala es un tipe de [[bòsc]] que se desvolopa dins l'espaci intertropical. Aqueste tèrme es reservat al bòsc tropical umid de contunh, ont [[pluèja|plòu]] un minimum de 1750 [[litre]]s per [[mètre carrat]] l'an, e per contra se nomena [[jungla]] quand i a una sason seca pro longa per se diferenciar del primièr. Semblariá que, globalament, los bòsques tropicals emmagazinan (leugièrament) mai de carbòni que çò qu'en produison e participarián de fait a la reduccion dels gases d'efièche de sèrra. En practica, la demesida de las superfícias oblitera un pauc aqueste bilanç. Pasmens, i a de temptativas interessantas de plantacions a escala granda de bòsques destinats a èsser potz de carbòni (gardant en memòria la pauretat ecologica d'aquestes tipes de mitan). Lo bòsc assegura la preservacion de la biodiversitat, ten un ròtle important dins lo cicle de l'aiga. Permet tanben una esplecha forestièra per las necessitats umanas. L'[[industria farmaceutica]] utiliza de moleculas eissidas del bòsc. La selva tropicala es presentas dins tres regions de la tèrra: ==== Selva tropicala Africana ==== Se desvolopa sonque en zòna [[eqüator|equatoriala]] mas sens se poder formar a l'èst del continent que ten una longa sason seca. Espandida per [[Libèria]], [[golf de Guinèa]] e lo bacin del [[Còngo (fluvi)|riu Còngo]]. Fa un milion d'ans subiguèt las consequéncias de cambiaments climatics qu'afectèron l'evolucion de la vegetacion. Es de las tres la d'[[aira]] menora. ==== Selva tropicala Atlantica ==== La Selva Atlantica, es una formacion vegetala [[brasil]]ièra. Las [[Selva tropicala|selvas atlanticas]] presentan d'[[arbres]] amb fuèlhas largas perennas. I a una granda diversitat d'[[epifit]]as, coma las [[bromeliacèas]] e las [[Orchidaceae|orquidièas]]. Se deu pas confondre amb la [[Selva Amazonica]] especialament en [[Brasil]].<ref name="Mata">{{Ligam web|url=http://www.zoobarcelona.com/ZOO_Barcelona/Catalan/boletin/butlleti9.htm|títol=Los Zoos Europeus, units per salvar la Mata Atlàntica|dateaccess=23-11-2008}}</ref> Foguèt la segonda [[selva tropicala]] majora en ocurréncia e importància en [[America del Sud]], principalament en Brasil. Acompanhava tota la linha del [[litoral]] brasilièr del [[Rio Grande do Sul]] al [[Rio Grande do Norte]] (regions [[Region Sud de Brasil|meridionalas]] e [[Region Nòrd-èst de Brasil|nòrd-èst]]). Dins las regions sud e [[Region Sud-èst de Brasil|sud-èst]] arribava fins a [[Argentina]] e [[Paraguai]]. Cobriá d'importants seccions de serres del [[Replanat Brasilièr]], e èra contunha amb la selva amazonica. Pr'amor del [[desboscament]], principalament a partir del [[sègle XX]], se tròba uèi extremament reduida, essent una de les selvas tropicalas mai amenaçadas del mond. Malgrat que siá reduïda a paucs fragments, majoritariament discontinús, la [[biodiversitat]] del sieu [[ecosistèma]] es una de las màgers del planeta<ref name="Mata"/>. ==== Selva tropicala Amazonica ==== {{Article principal|Selva Amazonica}} [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|255px|Paisatge ribieirenc d'Amazonas|thumb]] Es la mai granda de totas, ocupa una granda part de [[Brasil]] e dels païses vesins. Mantenguèt lo clima e la vegetacion estables al long de milions d'ans. Dins la selva d'[[Amazonas]] se tròba sus {{unitat|10000|m²}} prèp de 100 espècias d'arbres. La nautor mejana dels arbres vira a l'entorn dels 55 mètres. Lo nombre d'[[insèctes]] e d'[[animals]] es encara desconegut. Es fòrça amenaçada per l'extension de l'agricultura que utilitza la tecnica de l'[[Artiga|eissartatge]], es a dire cremar la vegetacion e semenar subre las cendres. ===== [[Biotòp]] ===== La Selva Amazonica es situada al nòrd d'Amèrica del sud, enrodant lo riu d'Amazonas, que va de la "Quebrada de Apacheta", al pè del "Nevado Misti", fins a l'ocean Atlantic, coma se vei sus l'imatge de dreta. Aproximadament, sas coordenadas son: Latitud = 12° Nòrd – 12° 30’ Sud e longitud = 42° Oèst - 77° Oèst. * '''Clima''': lo clima es tropical : caud e umid amb precipitacions abondantas durant tot l'an sens gairas variacions sasonalas. Per aquesta rason los arbres de la selva an pas una epòca especiala per [[flor]]ir o far de [[fruit]]s. * '''Temperatura''': la mejana de la [[temperatura]] a miègjorn es entre {{unitat|27|[[gra Celsius|ºC]]}} e {{unitat|32|°C}}. * '''Precipitacions''': lo total de las pluèjas annadièras passa los 2000 [[litre]]s e la reparticion de las precipitacions, que es fòrça unifòrme al centre de la region, o es pas tant a la periferia, ont entre los meses de [[junh]] e [[agost]] (ivèrn de l'[[emisfèri]] sud) la pluèja demesís de prèp d'un tèrç marcant çò que seriá una sason seca. * '''Altitud''': la selva amazonica se tròba, gaireben tota, a aperaquí 300 mètres subre lo nivèl de la mar, e mai que d'unes punts mai nauts se tròben a 2000 mètres de nautor al ''Macizo de las Guayanas''. * '''Vents''': la selva amazonica es afectada pels [[vents alisèus]], que provòcan l’[[efièch de Föhn]] responsable de la precipitacion orografica: quand una massa d'aire umid circula cap a una massa montanhosa, s'enauça fins a arribar a la cima d'aquesta, ont se refreja, se condensa e cai jos forma de precipitacions. Mercé a l'efièch dels vents alisèus, se tròban de selvas dins de luòcs ont, sens aqueste efièch, i auriá de sabanas. ===== [[Biocenòsi]] ===== En Amazonia i vivon a l'entorn de dos milions e mièg d'espècias d'insèctes, de desenas de milièrs de plantas e aperaquí 2000 espècias d'aucèls e [[mamifèr]]s, çò que constituís l'ensemble de vida mai grand del planeta. La [[biodiversitat]] aumenta del nòrd al sud de la region. Fins ara son estat estimadas {{formatnum:438000}} espècias de plantas amb interès economic e ne demòran fòrça de registrar. Se considera que la valor de la selva coma proveseira de fruits, [[latèx]] e autras activitats sosteniblas es 50 còps superiora a la del sieu usatge recent coma pastenc pels bovins. Se considèra que la selva amazonica possedís 50% de la [[biodiversitat]] mondiala. I demoran 70% de las espècias terrèstras animalas e vegetalas del planeta. Se descobrisson nòvas espècias cada jorn. D'unas d'aquestas espècias an de proprietats medicinalas encara desconegudas. En Amazonia brasilièra se tròban un tèrç dels arbres del planeta. Un ectara de bòsc tròpical pòt albergar dusca 50 arbres. I a prèp de 400 espècias diferentas d'Orquidèas e de flors exoticas. La vegetacion de las selvas d'Amazona se pòt devesir en tres tipes, segon son auçada e la filtracion del sòl * '''La volta del bòsc''': I dominan los arbres gigants (acàcia); son auçada fluctua entre los 40 e los 60m. Es lo nivèl que recep mai de radiacions solaras e mai ric en espècias animalas (aucèls, insèctes, mamífèrs). * '''Nivèl intermediari''': Aquí las espècias començan de s'adaptar a l'ombra. Lo nivèl intermediari correspon a las espècias que se trapan entre los 40 los 10 m d'auçada. * '''Sotabòsc''': La lutz i arriba gaireben pas e existís una abondància d'organismes descomposaires de fuèlhas. En Amazònia abita 33% de las 30 milions d'espècias d'insèctes terrèstres, en mai de 300 espècias de reptils. De las 483 espècias de mamifèrs que vivon en Brasil, 324 vivon en Amazonia (67%), amb mai de 30 espècias de [[monard|monins]], d'unes descobèrts recentament. I a aperaquí mila espècias diferentas d'aucèls (11% de totas las espècias d'aucèles conegudas del planeta). L'ictiofauna continentala d'America del Sud, se pòt considerar coma la de majora riquesa, i incluent qualques 60 familhas, de centenats de genres e entre 3000 e 5000 espècias. Per lo bacin d'[[Amazonas (fluvi)|Amazonas]] s'estiman que i a qualques 2300 espècias de peisses, mas d'unes consideran que ne mancan al mens 30% e mai de descobrir encara, siá lo bacin fluvial pus ric del mond. S'es estimat que la diversitat en segments fluvials de 20&nbsp;km. varia entre 80 e 256 espècias piscicòlas. A l'entorn de 85% son d'Ostariophysi, dels quals 43% son de Characoidei, 39% de Siluriformes e 3% de Gymnotoidei. Los 15% restant se distribuisson entre Lepidosirenidae, Osteoglossidae, Nandidae, Cichlidae, Cyprinodontidae, Poecilidae, Scianidae, Lepidosirenidae, Engraulidae, Clupeidae, Soleidae, Symbranchidae, Tetraodontidae, Gobiidae i Potamotrygonidae. Dins aquesta ictiofauna tan rica, podem trobar de peisses pulmonats (Lepidosiren paradoxa), l'unic poecilid ovipar (Fluviphylax pygmaeus), de peisses electrics (Gimnotiformes) o una immensitat de pichons peisses ornamentals coma lo tetra cardenal (Paracheirodon axelrodi). [[Fichièr:Amazonia-moradia.jpg|thumb|265px|Construccion tipica dels pòbles d'Amazonia]] Vint milions de personas an fait d'Amazònia brasilièra son lar. D'unas an pas encara agut de contacte amb lo mond desvolopat e desconeisson l'amenaça que pesa sus sa subrevivença. La populacion indigèna brasilièra arriba a {{formatnum:200000}} personas, que se despartisson en 120 nacions e representan 1% de la populacion de Brasil. === Indomalaia === {{Traduire | còde de lenga = ca | tèxt original =La indomalaia no és contínua per les agressions seculars que ha sofert, compren de la costa d'Indoxina la costa nord d'Austràlia, les Filipines, Nova Guinea, Borneo, entre d'altres. A l'[[Àsia]] a la selva se la sol denominar [[jungla]] paraula que ve del mot [[sanscrit]] ''jangala'', que vol dir lloc salvatge. En moltes llengües [[Índia|del subcontinent asiàtic]], s'utilitza aquesta paraula per referir-se a qualsevol terra en estat natural. El terme es pot utilitzar en un context tècnic per a referir-se a un [[bosc tropical]], un bosc que es caracteritza per una gran [[biodiversitat]] i [[plantes]] densament entrellaçades, tals com [[arbres]], [[Canya (planta)|canyes]], [[liana|lianes]], [[herba|herbes]]... Com a [[ecosistema]] boscós, les "jungles" es troben en zones climàtiques tant [[línia equatorial|equatorials]] com [[tropicals]]. | traduccion = }} === Mangròva === {{Article principal|Mangròva}} [[Fichièr:Mangroves.jpg|thumb|right|200px|Vista per dejós e per dessús de la superficia marina d'un manglar.]] {{Traduire | còde de lenga = ca | tèxt original =El [[mangrova]] o manglar (com en occità i italià i altres) és un [[bioma]] format per [[arbres]] i [[arbusts]] molt tolerants a la [[sal (química)|sal]], que ocupen la zona intermareal propera a les desembocadures de [[rius]] a les latituds tropicals de la [[Terra]]. Les regions amb manglars inclouen [[estuari]]s i zones costeres. Els manglars tenen una enorme diversitat biològica degut a la seva alta productivitat, i s'hi troben nombroses espècies de molts tipus.<ref name="Hogarth"> Hogarth, Peter J. (1999). ''The Biology of Mangroves'' Oxford University Press, Oxford. </ref> Els manglars són especialment susceptibles als canvis provocats per les [[marea|marees]], i el que de dia és una platja, de nit pot convertir-se en fons marí amb la pujada de la marea.<ref name="Mazda-2">Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005) "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps" ''Wetlands Ecology and Management'' 13(6): pp. 647-655</ref> Els manglars reben el seu nom dels arbres que els formen, els [[mangle]]s. | traduccion = La [[mangròva]] o manglar es un [[biòma]] format per [[arbre]]s e [[arbustas]] molt tolerants a la [[sal (quimia)|sal]], ... .<ref name="Hogarth"> Hogarth, Peter J. (1999). ''The Biology of Mangroves'' Oxford University Press, Oxford. </ref> Los manglars son especialament susceptibles ....<ref name="Mazda-2">Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005) "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps" ''Wetlands Ecology and Management'' 13(6): pp. 647-655</ref> Los manglars tenen lor nom dels arbres que los formen, los [[mangle]]s.}} == Véser tanben == * [[Biòma]] == Referéncias e Nòtas == <references/> == Bibliografia == * '''(ca)''' Postigo, Luis, ''Ciencias Naturales'', Barcelona: Editorial Ramón Sopena S. A., 1976. * '''(en)''' Butler, R. A, (2005) ''A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face'', Published online: Rainforests.mongabay.com. * '''(en)''' Richards, P. W, (1996). ''The tropical rain forest'', Cambridge University Press(2{{a}} edicion), (ISBN 0-521-42194-2). * '''(es)''' Vila, Pablo, ''Geografía de Venezuela. Tomo II'', especialament, lei partidas XVII e XVIII. Caracas: Ministerio de Educación, 1965. * '''(en)''' Hogarth, Peter J. (1999). The Biology of Mangroves Oxford University Press, Oxford. * '''(en)''' Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005), ''"Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps"'', Wetlands Ecology and Management 13(6), pp. 647-655. * '''(en)''' Strahler, Arthur N. Geografía Física, (6{{a}} edicion). Barcelona: Omega, 1982, pp. 372-378, (ISBN 84-282-0351-2). * '''(en)''' Whitmore, T. C, (1998) ''An introduction to tropical rain forests'', Oxford University Press (2{{a}} edicion), (ISBN 0-19-850147-1). * '''(en)''' Floyd, A. 1990: ''Australian Rainforests in New South Wales'', Volume 1. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW. * '''(en)''' Alaback, P.B. 1991: ''Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients'', Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412. * '''(en)''' Cox, P. M.; Betts, R. A.; Collins, M.; Harris, P. P.; Huntingford, C.; Jones, C. D. (2004). ''"Amazonian forest dieback under climate-carbon cycle projections for the 21st century"''. Theoretical and Applied Climatology 78. Bibcode 2004ThApC..78..137C. doi:10.1007/s00704-004-0049-4 == Ligams extèrnes == {{commonscat|Rainforest}} * [https://web.archive.org/web/20040225070241/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4028 Artícle curt de la [[NASA]] amb imatges de la ZCIT] * [https://web.archive.org/web/20050204033652/http://www.inforain.org/rainforestatlas/ ''The Rainforests of Home, an atlas of People and Place - from Inforain''] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20050626081016/http://www.cotf.edu/ete/modules/temprain/temprain.html ''Teacher Pages: Temperate Rainforest (Wheeling University)''] {{en}} * [http://www.seacc.org/ ''Southeast Alaska Conservation Council - preserving rainforests in Southeast Alaska''] {{en}} * [http://www.raincoast.org/ ''Raincoast - preserving rainforests in coastal British Columbia's Great Bear Rainforest''] {{en}} * [http://www.bigvolcano.com.au/natural/rftypes.htm#Warm ''The Warm and Cool Temperate Rainforests of Australia''] {{en}} * [http://www.groundtruthtrekking.org/Forests.php ''Temperate Rainforests of North America's Pacific Coast''] {{en}} * [http://www.fao.org/docrep/009/a0400s/a0400s00.htm Evaluacion de las ressorsas forestièras mondialas 2005] per la [[FAO]] {{en}} [[Category:Selva pluviala| ]] [[Categoria:Bòsc]] [[Categoria:Geobotanica]] 8dqkj0zrr7obmfv7e0zt8xs5pua35sn 0 70146 2503136 2454073 2026-06-19T08:47:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503136 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |nom2=Σοφοκλῆς }} {{1000 fondamentals}} {{ortografia}} {{AbC}} '''Sofòcles''' (en [[grèc]]: ''Σοφοκλῆς'' (Sophoklễs)), nascut a [[Colonos]] (actual quartièr popular d'[[Atenas]]) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands [[tragedia|tragedians grècs]] que lor òbra es en partida coneguda, amb [[Esquil]] (526-456) e [[Euripides]] (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma [[paradigma]] de la tragedia par [[Aristòtel]], subretot per l'usatge que fa del [[còr (teatre)|còr]]<ref>[[Aristòtel]], ''[[Poetica (Aristòtel)|Poetica]]'' (XVIII), 1456a 26</ref> e per sa pèça ''[[Edip rei]]''<ref>Tragedia pus sovent citada dins la ''[[Poetica (Aristòtel)|Poetica]]''</ref>, ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas [[Dionisias]] (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr. Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes [[psicologia|psicologics]] dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'[[eròis]], sovent solitaris o fòragetats ([[Aias (Sofòcles)|Aias]], [[Antigòna (Sofòcles)|Antigòna]], [[Edip]], [[Electra (Sofocles)|Electra]]), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb [[Esquil]], Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'[[ironia tragica]]. == Elements biografics == Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima<ref>la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX</ref><ref> La Soda (Σοῦδα) Βίος Σοφοκλέους, ed. Westermann in ''Vitarum Scriptores Graeci Minores'', Brunswick, 1845, pp. 126-132 [http://books.google.fr/books?id=FwByAAAAIAAJ&pg=PA126 legir en linha]</small>. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de [[Doris de Samos]], [[Ister]], [[Aristoxèna]], [[Neanta]], [[Satiros]] e mai.</ref>, la [[Soda]] (Σοῦδα)<ref>« Σοφοκλῆς », Adler sigma,815 [https://web.archive.org/web/20150924125117/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=sigma%2C815&field=adlerhw_gr&num_per_page=25&db=REAL legir en linha]</ref> e a d'autres coma [[Plutarc]] o [[Atenèa]]<ref>Smith [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/athenee/auteur4.htm#SOPHOCLEA lire en ligne]</ref>. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la [[cronica de Paros]]<ref>[[Cronica de Paros]], 56 [https://web.archive.org/web/20110112163425/http://www.ashmolean.museum/ash/faqs/q004/q004013.html legir en linha]</ref>) o en 495 (segon son biograf anonim<ref>id: La Souda</ref>), a [[Colonos]], vilatge près d'[[Atenas]], ont situèt sa darrièra pèça ''[[Edipe a Colonos]]''. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de [[Batalha de Salamina|Salamina]]<ref>Atenèa I, 20, f</ref><ref>La Soda</ref>. Contemporanèu de [[Pericles]], Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los [[elenotame]]s (tresorièrs de la [[Liga de Delos]]) en 443 442, e entre los estrategias dos còps<ref>id: La Soda</ref>. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de [[Sicília]]. La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son ''Triptolèm'', es coronada del primièr prèmi, davant [[Esquil]]. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'[[Euripides]] lo concurrencièsse a son torn a partir de 455. Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la [[Siciona|sicioniana]] Toris<ref> id: La Soda</ref>. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès<ref>id: soda</ref>. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg [[Fichièr:Sophocles CdM Chab3308.jpg|thumb|left|Poèta (Sofòcles ?), [[bas relèu]] en [[marbre]] d'[[epòca ellenistica]].]] == Òbras == Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias<ref> id: soda</ref><ref >Romilly 1970, p. 82-91</ref>, e mai de dramas satirics<ref>Romilly 1980, p. 87</ref>. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols<ref>Demont & Lebeau, p. 97</ref> e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric ''[[Los Limièrs]]'', trobats en 1912<ref>Romilly</ref>. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que ''Triptolèm'', vencent [[Esquil]]. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas [[Dionisias]]<ref>[[Inscriptiones Graecae]] II², 2325, I, col. 1, l.5 [http://epigraphy.packhum.org/inscriptions/oi?ikey=4561&bookid=5&region=1 legir en linha]</ref> e sièis autras a las [[Leneanas]], per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la [[Grècia classica]]<ref> id: La Soda</ref>. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per ''Filoctetes''<ref> id: Romilly</ref>. En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a [[Erodòt]]<ref>Romilly</ref> o, segon [[Plutarc]], un tractat ''Sul còr'' (Περὶ χοροῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion<ref>Demont & Lebeau, p. 99</ref>. On lui attribue aussi un Παιάν (pean) <ref>cant collectiu e solemne</ref> per [[Asclepiòs]], que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.<ref> Romilly</ref> === ''Aias'' === {{Article detalhat|Aias (Sofòcles){{!}}''Aias''}} Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles<ref>Demont & Lebeau, p. 100</ref>, ''Aias'' (Αἴας) conta l'episòdi de la foliá d'[[Aias filh de Telamon|Aias]]: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps [[Atrides]]. Davant lo còr dels marins de [[Salamina]], Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha [[Tecmessa]], exòrta son filh [[Eurisaces]] a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e [[Agamemnon]] accèpta aprèp las suplicacions de [[Teucros filh de Telamon|Teucros]] la sepultura d'Aias. === ''Antigòna'' === {{Article detalhat|Antigòna (Sofòcles){{!}}''Antigòna''}} ''Antigòna'' (Ἀντιγόνη, ''Antigónê'') es datada amb precision de 442<ref>Romilly</ref>. Per aver enterrat son fraire rebèl [[Polinices]], tuat dins sa luta amb son fraire [[Eteocles]], [[Antigòna filha d'Edipe|Antigòna]] qu'enfrangís la lei de [[Creon (Tebas)|Creon]] deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de [[Tebas (Grècia)|Tebas]] e las suplicacions de son pròpri filh [[Emon fils de Creon|Emon]], promés d'Antigòna. Son los presagis de [[Tiresias]] que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, [[Euridice (Tebas)|Euridice]], se suicidèt tanben. === ''Las Traquínias'' === {{Article detalhat|Las Traquínias{{!}}''Las Traquinias''}} De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, ''[[Las Traquínias]]'' (Tραχίνιαι, ''Trakhíniai'') an per subjècte la mòrt d'[[Eracles]]. A [[Traquis]], sa femna [[Deianèira]] (''Δηϊάνειρα''), prevenguda per son filh [[Illos]] (''Ὕλλος'') del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove [[Iòla]] (''Ἰόλη'') que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del [[centaure]] [[Nessos]] (''Νέσσος''). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle. === ''Edip rei'' === {{Article detalhat|Edip rei{{!}}''Edip rei''}} Modèl, cap d'òbra de l'[[ironia tragica]], ''Edip rei'' (Οἰδίπoυς τύραννoς, ''Oidípous Týrannos'') seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins ''[[Los Acarnians]]'' (''Ἀχαρνεῖς'') d'[[Aristofanes]], e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir<ref>Demont & Lebeau, p. 104</ref>. A [[Tebas (Grècia)|Tebas]] ravajada per la pèsta, [[Edip]] alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de [[Laïos]] (''Λάϊος''), a causa de la malediccion. Lo devinaire [[Tiresias]] (''Τειρεσίας''), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire [[Iocasta]] (''Ἰοκάστη''), mas aquel i vei una injúria inspirada per [[Creon (Tebas)|Creon]] (''Κρέων'') . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili. === ''Electra'' === {{Article detalhat|Electra (Sofòcles){{!}}''Electra''}} La question de l'anterioritat entre l’''Electra'' de Sofòcles (Ἠλέκτρα, ''Êléktra'') e [[Electra (Euripides)|la d'Euripides]] demòra dubèrta<ref>Romilly 1980, p. 89</ref><ref>Demont & Lebeau, p. 106</ref>. Sul tèma de ''[[Los Coefores]]'' (''Χοηφόρες'') d'[[Esquil]] (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a [[Micenas]] d'[[Orestes]] (Ὀρέστης), venjador de son paire [[Agamemnon]] (Ἀγαμέμνων). Torna veire sa sòrre [[Electra (Atrida)|Electra]], que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de [[Clitemnestra]] (''Κλυταιμνήστρα''), e aquel d'[[Egistos]] (''Αἴγισθος''), son complits dins l'[[exodos]] (darrièra partida de la pèça). === ''Filoctetes'' === {{Article detalhat|filoctetes (Sofòcles){{!}}''filoctetes''}} Precisament datada de 409, los Filoctetes (''Φιλοκτήτης'', Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi<ref>Romilly</ref>. Mandat per [[Ulisses]] per tornar menar a [[Tròia (Anatolia)|Tròia]] [[Filoctetes]], ferit e abandonat alara per el e los [[Atridas]] sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove [[Neoptolemos]] (''Νεοπτόλεμος''), filh d'[[Aquiles]], es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'[[Eracles]] que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes. [[Fichièr:Euaion.jpg|thumb|right|Retrach de l'actor Euiaon dons ''Andromedes'' de Sofòcles. Vèrs 430.]] === ''Edip a Colonos'' === {{Article detalhat|Edip a Colonos{{!}}''Edip a Colonos''}} Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, [[Sofòcles le Jove]], e primièr prèmi aquel an<ref>Demont & Lebeau, p. 108</ref>, ''Edip a Colonos'' (''Οἰδίπoυς ἐπὶ Κολωνῷ'' ''Oidípous epì Kolônỗi'') descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a [[Colonos]], prèp d'[[Atenas]]. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas [[Antigona]] e [[Ismèna]], (''Ἀντιγόνη'' e ''Ἰσμήνη'') s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: [[Creon (Teba)|Creon]] (''Κρέων''), mandat per [[Eteocles]] (Ετεοκλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de [[Tesèu]] (Θησεύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es [[Polinices]] (''Πολυνείκης'') que ven demandar son sosten per la [[Guèrra dels sèt caps|guèrra dels sèt]] que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis. === ''Los Limièrs'' === {{article detalhat|Los Limièrs{{!}}''Los Limièrs''}} De fragments de ''[[Los Limièrs]]'' (''Ἰχνευταί'', Ikhneutaí) foguèron descobèrts en [[Egipte]] en [[1912]]<ref> Romilly</ref>. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440<ref>Demont & Lebeau, p. 110-111</ref>. Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’''[[Imnes omerics|Imnes omerics a Ermes]]'', es a dire la raubariá dels tropèls d'[[Apollon]] per [[Ermès]] novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la [[ninfa (mitologia)|ninfa]] [[Cillèna (mitologia)|Cillèna]] (''Κυλλήνη''), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la [[lira]] d'aquel<ref>Demont & Lebeau</ref>. === Pèças perdudas === Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols<ref>Demont & Lebeau, p. 97</ref>. {{boita desenrotlanta debuta|títol=Desenrotlatz per veire la lista}} {|width="100%" align="center"| |width="25%" valign="top"| Fragments de qualques pèças son conservadas. * ''L'Assemblada dels Aquèus'' (''Ἀχαιῶν σύλλογος'') * ''Los Amants d’Aquiles'' (''Ἀχιλλέως ἐρασταί'') * ''Aias lo Locrian'' (''Αἴας Λοκρός'') * ''Las Captivas'' (''Αἰχμαλοτίδες'') * ''Egèu'' (''Αἰγεύς'') * ''Los Etiopians'' (''Αἰθίοπες'') * ''Acrisios'' (''Ἀκρίσιος'') * ''Los Aleades'' (''Ἀλεάδαι'') * ''Alexandre'' (''Ἀλέξανδρος'') * ''Alcmeon'' (''Ἀλκμαίων'') * ''Amicos'' (''Ἄμυκος'') * ''Amfiaraos'' (''Ἀμφιάραος'') * ''Amfitrion'' (''Ἀμφιτρύων'') * ''Andromèda'' (''Ἀνδρομέδα'') * ''Los Antenorides'' (''Ἀντηνορίδαι'') * ''Athamas A'' (''Ἀθάμας}}'') * ''Athamas B'' * ''Atrèu / Las Miceniaias'' (''Ἀτρεύς / Μυκηναίαι'') * ''Cryses'' (''Χρύσης'') * ''Dedalos'' (''Δαίδαλος'') * ''Danaè'' (''Δανάη'') * ''Dionisiscos'' (''Διονυσίσκος'') * ''Los Dolopes'' (''|Δόλοπες'') * ''Los Epigòns'' (''Ἐπίγονοι'')<ref>De fragments dels ''Epigòns'' foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’[[Universitat d'Oxford]]. La tragedia raconta lo sètge de [[Tebas (Grècia)|Tebas]]. Matthew Murray, « [https://web.archive.org/web/20060411145654/http://www.theatermania.com/content/news.cfm/story/5913 Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others] », ''Theatermania'', 18 d'avril de 2005.</ref> * ''Eracles al Tenare'' (''Ἐπὶ Ταινάρῳ'') * ''Erigòn'' (''Ἠριγόνη'') * ''Eris'' (''Ἔρις'') * ''Erifile'' (''Ἐριφύλη'') * ''Eumelos'' (''Εὔμηλος'') * ''Euriale'' (''Εὐρύαλος'') * ''Euripilos'' (''Εὐρύπυλος'') * ''La Demanda d’Elena'' (''Ἑλένης ἀπαίτησις'') * ''La Raubi d’Elena'' (''Ἑλένης ἀρπαργή'') * ''Lo Maridatge d’Elena'' (''Ἑλένης γάμος'') * ''Eracleiscos'' (''Ἡράκλεισκος'') * ''Eracles'' (''Ἡρακλῆς'') * ''Ermiòna'' (''Ἑρμιόνη'') * ''Ipponos'' (''Ἱππόνους'') * ''Ibris'' (''Ὕϐρις'') |width="25%" valign="top"| * ''Las Portairas d’aiga'' (''Ὑδροφόροι'') * ''Inachos'' (''Ἴναχος'') * ''Iobàtes'' (''Ἰοϐάτης'') * ''Ion'' (''|Ἴων'') * ''Ifigènia'' (''Ἰφιγένεια'') * ''Ificles'' (''Ἰφικλῆς'') * ''Ixion'' (''Ἰξίων'') * ''Las Gents de Camicus'' (''Καμικοί'') * ''Cedalion'' (''Κηδαλίων'') * ''Cerberos'' (''Κέρϐερος'') * ''Clitemnestra'' (''Κλυταιμνήστρα'') * ''Los Colchides'' (''Κολχίδες'') * ''Los Idiots'' (''Κωφοί}}'') * ''Crèusa'' (''Κρέουσα'') * ''Lo Jutjament'' (''Κρίσις'') * ''Los Laconians'' (''Λάκαιναι'') * ''Laocòon'' (''Λαοκόων'') * ''Las Gents de Larisa'' (''Λαρισαῖοι'') * ''Las Femnas de Lemnos'' (''Λήμνιαι'') * ''Los Devinaires / Poliídos'' ('|Μάντεις / Πολύϊδος'') * ''Meleagros'' (''Μελέαγρος'') * ''Minòs'' (''Μίνως'') * ''Momos'' (''|Νῶμος'') * ''Las Musas'' (''Μοῦσαι'') * ''Los Misians'' (''Μυσοί'') * ''La Navigacion de Nauplios / Nauplios l’alumaire de fuòc'' (''Ναύπλιος καταπλέων / Ναύπλιος πυρκαεύς}}'') * ''Nausicàa / Las Bugadièras'' (''Ναυσικάα / Πλύντριαι'') * ''Niobe'' (''Νιόϐη'') * ''Lo Banh'' (''Νίπτρα'') * ''Ulisses ferit per una espina'' (''Ὀδυσσεὺς ἀκανθόπλης'') * ''La Foliá d’Ulisses'' (''Ὀδυσσεὺς μαινόμενος'') * ''Ecles'' (''Οἰκλῆς'') * ''Enomaos'' (''Οἰνόμαος'') * ''Palamèdes'' (''Παλαμήδης'') * ''Pandore / Los Trabalhadors amb martèls'' (''Πανδώρα / Σφυροκόποι}}'') |width="25%" valign="top"| * ''Pelèu'' (''Πηλεύς'') * ''Las feacians'' (''Φαίακες'') * ''Fèdra'' (''Φαίδρα'') * ''Filoctetes a Tròia'' (''Φιλοκτήτης ὁ ἐν Τροίᾳ'') * ''Finèu A'' (''Φινεύς'') * ''Finèu B'' * ''Fenis'' (''Φοῖνιξ'') * ''Frixos'' (''Φρίξος'') * ''Los Frigès'' (''Φρυγές'') * ''Los Ftiotids'' (''Φθιώτιδες'') * ''Los Bergièrs'' (''Ποιμένες'') * ''Polixèn'' (''Πολυξένη'') * ''Priam'' (''Πρίαμος'') * ''Procris'' (''Πρόκρις'') * ''Las fachilièras'' (''Ῥιζοτόμοι'') * ''Salmonèu'' (''Σαλμωνεύς'') * ''Sinon'' (''Σίνων'') * ''Sisifes'' (''Σίσυφος'') * ''Los Scitas'' (''Σκύθαι'') * ''Las Gents de Sciros'' (''Σκύριοι'') * ''Las Convidats'' (''Σύνδειπνοι'') * ''Tantalos'' (''Τάνταλος'') * ''L’Istòria de Telefos'' (''Τηλέφεια'') * ''Telefos'' (''Τήλεφος'') * ''Terèu'' (''Τηρεύς}}'') * ''Teucros'' (''Τεῦκρος'') * ''Tamiras'' (''Θαμύρας'') * ''Tièstes'' (''Θυέστης'') * ''Triptolemos'' (''Τριπτόλεμος'') * ''Troïlos'' (''Τρωΐλος'') * ''Los tamborinaires'' (''Τυμπανισταί'') * ''Tindares'' (''Τυνδάρεως'') * ''Tiro reconeguda'' (''Τυρὼ ἀναγνωριζομένη'') * ''Tiro tonta'' (''Τυρὼ κειρομένη'') <br /> * ''[[Los Ibèrs]]'' (''Ἴϐηρες'') - [[Sofocles lo Jove]] ? |- |} {{boita desenrotlanta fin}} == Lo teatre de Sofòcles == === Aspèctes formals === L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la [[Esquil]], es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una<ref>Demont & Lebeau, 111</ref>. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica<ref>Romilly 1970, p. 37-39</ref>, a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions. A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (''[[tritagonista]]''), atribuida a Sofòcles per [[Aristòtel]] (coma tanben l'utilizacion del decòr) : {{cita|Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna<ref>''[[Poetica (Aristòtel)|Poetica]]'' (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990</ref>}}. Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges<ref>Romilly</Ref>, e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'[[Orestes]] es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (''[[Los Coefòres]]''), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, ''[[Electra (Sofòcle)|Electra]]'', e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (''[[Las Traquínias]]''). === La tension morala === Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a [[Edip]] (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors<ref>Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104</ref>), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida<ref> Romilly</ref>. ''[[Antigòna (Sofòcles)|Antigòna]]'' es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors {{cita|cobles de devèrs}} que recensèt [[Jacqueline de Romilly]]<ref>Romilly 1970, p. 84</ref>: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca [[Jean-Pierre Vernant]], lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, {{cita|opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat<ref> Jean-Pierre Vernant</ref>}}. Lo tòrt d'[[Antigòna filha d'Edip|Antigòna]] es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la {{cita|[[Dice]] (Δίκη) dels mòrts}} a la {{cita|dice celèsta}}<ref >[[Jean-Pierre Vernant]], « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33</ref>. L'autre grand exemple es ''[[Electra (Sofòcles)|Electra]]'': lo murtre de [[Clitemnestra]] e d'[[Egistos]] interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire<ref> Romilly</Ref>. Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins ''[[Aias (Sofòcles)|Aias]]'', pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per [[Agamemnon]], fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'[[Ulisses]] e l'orguèlh d'[[Aias filh de Telamon|Aias]]; dins ''[[Las Traquínias]]'', pel contrast entre [[Eracles]] e sa femna, [[Deianèira]] de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa<ref> Romilly</ref>. Fin finala, lo ''[[Filoctetes (Sofòcles)|Filoctetes]]'' es tot entièr consacrat al [[dilemna]] de [[Neoptolemos]], del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : {{cita|L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat<ref>V. 1246, trad. Paul Mazon</ref>.}} === Lo ròtle dels dieus === Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'[[Esquil]], los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : {{cita|lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre<ref>Baldry, p. 136</ref>.}} Levat [[Atena]] al començament d’''[[Aias (Sofòcles)|Aias]]'', los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’''[[Antigòna (Sofòcles)|Antigòna]]''<ref>{{cita|Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat}} (v. 609-610, trad. Paul Mazon)</ref> o aquel d’''[[Edip rei]]''<ref>{{cita|A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas.}} (v. 863-971, trad. Paul Mazon)</ref><ref>Romilly 1970, p. 97-113</ref>. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'{{cita|efemèr<ref>''Aias'', 399 ; ''Antigòna'', 790</ref>}} e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa<ref>''Las Traquínias'', 126-135 ; ''Antigòna'', 1155-1160 ; ''Edip rei'', 1186-1192</ref> : coma o cantan los marins del còr d’''Aias'', {{cita|I a pas res qu'esface lo temps tot poderós<ref>V. 713, trad. Paul Mazon</ref>.}} E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina<ref>Romilly</ref>. Al començament de las Traquínias, [[Deianaire]] anóncia l'oracle que concernís [[Eracles]]: {{cita|Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns<ref>V. 166-168, trad. Paul Mazon</ref>}}; dins ''Aias'', lo presagi de [[Calchas]] es raportat pel messatgièr, la colèra d'[[Atena]] deu perseguir l'eròi qu'{{cita|un sol jorn}}: {{cita|subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu<ref>V. 747-782, trad. Paul Mazon</ref>}}. Segon los mots d'Eracles, [[Filoctetes]] pòt èsser garit a [[Tròia]] solament: mas va i arribar<ref>V. 1014-1015</ref>? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, {{cita|daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error<ref>Romilly</ref>.}} A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, [[Nessos]], que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica<ref>V. 1159-1163</ref>. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: {{cita|tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt<ref>Romilly 1970, p.102</ref>}}, una {{cita|ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens<ref>Romilly 1970, p. 104</ref>}}, e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins ''Las Traquínias'' <ref>V. 633-662</ref>, dins ''Aias''<ref>V. 692-717</ref>, dins ''Antigòna''<ref>V. 1140-1152</ref>. Per Esquil<ref>''[[Agamemnon (Esquil)|Agamemnon]]'', v. 973-974</ref> o Euripides<ref>''[[Ecuba (Euripides)|Ecuba]]'', v. 1021-1022</ref>, l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions. Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins ''[[Edip rei]]'', {{cita|cèrca tragica}} d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins ''Edip rei'', deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins ''[[Edip a Colonos]]''<ref>Romilly</ref>). Pel piós Sofòcles, {{cita|los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar<ref>Romilly 1970, p. 112</ref>.}} Creon, Edip o [[Iocasta]] pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes. === L'eròi sofoclesan === Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son {{cita|isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans<ref>Romilly 1970, p. 91-97</ref>.}} [[Antigòna filha d'Edip|Antigòna]] envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'[[Ismena]] l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de [[Creon (Tebas)|Creon]]: {{cita|as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte<ref>V. 539, trad. Paul Mazon</ref>}}. Antigòna es doncas alara sola, {{cita|sens amics, sens espós<ref>V. 876, trad. Paul Mazon</ref>}}. Lo còr constatant son acte la crei fòla<ref>V. 383</ref>, d'una foliá comparabla a aquela d'[[Aias filh de Telamon|Aias]] al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat [[Tecmessos]] e son filh, refusa tot consolament, {{cita|fa paréisser dins son còr la solitud<ref>V. 614, trad. Paul Mazon</ref>}}, e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a [[Salamina]], a [[Atenas]], al païsatge troian<ref>V. 855-864</ref>. Aqueles elements existisson dins ''[[Electra (Sofòcles)|Electra]]'': fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei [[Orestes]] mòrt e que, coma dins ''Antigòna'', sa sòrre [[Crisotemis]] li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : {{cita|E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa<ref>V. 1019-1020, trad. Paul mazon</ref>.}} Coma o nòta [[Jacqueline de Romilly]], es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc<ref>Romilly</ref>. [[Filoctetes]] fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que [[Neoptolemos]] ven lo ne privar. Es encara un còp dins [[Edip]] que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins ''[[Edip a Colonos]]'', l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes<ref>V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987</ref>. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge<ref>Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204</ref>. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin<ref>Romilly</ref>. {{cita|Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes<ref>Romilly 1970, p. 97</ref>.}} == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references/> == Vejatz tanben == === Bibliografia === ;Fonts * {{fr}}[[:fr:Aristote|Aristote]], ''[[:fr:Poétique (Aristote)|Poétique]]'' * Βίος Σοφοκλέους, éd. Westermann in ''Vitarum Scriptores Graeci Minores'', Brunswick, 1845, pp. 126-132 <small>[http://books.google.fr/books?id=FwByAAAAIAAJ&pg=PA126 lire en ligne]</small> * [[Suidas]], « Σοφοκλῆς », Adler sigma, 815 <small>[https://web.archive.org/web/20150924125117/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&page_num=1&user_list=LIST&searchstr=sigma%2C815&field=adlerhw_gr&num_per_page=25&db=REAL lire en ligne]</small> ;Estudis sus Sofòcles * {{it}} Vincenzo di Benedetto, ''Sofocle'', Florence, La Nuova Italia, 1983 * Gabriel Germain, ''Sophocle'', Paris, Le Seuil, 1969 * {{de}} Karl Reinhardt, ''Sophokles'', Berlin, 1933, 2{{e}} éd., Francfort, 1941, {{fr}} trad. française, ''Sophocle'', Paris, Minuit, 1971, {{en}} trad. anglaise, ''Sophocles'', Oxford, 1979 * Jacques Jouanna, ''Sophocle'', Paris, Fayard, 2007 * Gilberte Ronnet, ''Sophocle poète tragique'', Paris, De Boccard, 1969 * William Smith, article « Sophocle » du ''Dictionnaire des auteurs grecs et latins'', 1844-1880, trad. Caroline Carrat <small>[http://remacle.org/bloodwolf/erudits/athenee/auteur4.htm#SOPHOCLEA lire en ligne]</small> ;Obratges generals * {{en}} Harold Caparne Baldry, ''The Greek Tragic Theatre'', Cambridge University Press, 1951, {{fr}} trad. en français : ''Le Théâtre tragique des Grecs'', Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985 * Paul Demont et Anne Lebeau, ''Introduction au théâtre grec antique'', Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996 * [[Jacqueline de Romilly]], ''La Tragédie grecque'', PUF, 1970, 8{{e}} éd., coll. « Quadrige », 2006 * Jacqueline de Romilly, ''Précis de littérature grecque'', PUF, 1980, 2{{e}} éd., coll. « Quadrige », 2007 * [[Jean-Pierre Vernant]] et [[Pierre Vidal-Naquet]], ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'' (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001 [[Categoria:Dramaturg de Grècia antica]] av90ah7mn7c4oo7dc25kxxwrz9w4rfj 0 70150 2503098 2469571 2026-06-19T06:32:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503098 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat |tematica = astronauta |carta = | nom =Iurii Gagarin | nomdebateg = | imatge =Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg | legenda = | datadenaissença =9 de març de 1934 | luòcdenaissença =Gzhatsk ([[Gagarin (Russia)|Gagarin]]) | datadedecès =27 de març de 1968 | luòcdedecès = | paísdorigina = [[URSS]] | profession = [[astronauta]] | títol1 = | començamentderenhe = | finderenhe = | títol2 = | dinastia = | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas =[[Vostok 1]]</br> 1{{èr}} uman dins l'espaci | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = }} '''Iurii Alekseievich Gagarin''' (Юрий Алексеевич Гагарин), 9 de març de 1934 – 27 de març de 1968), nascut a Gzhatsk, [[Russia]], foguèt un [[Astronauta|cosmonauta]] [[URSS|sovietic]]. Lo 12 d'abril de 1961, a bòrd de la nau [[Vostok 1]], Gagarin venguèt lo primièr èsser uman a viatjar dins l'espaci. == Biografia == Iurii Gagarin nasquèt dins la vila de [[Klushino]] prèp de [[Gagarin (Russia)|Gzhatsk]] (ara dins l'[[Óblast de Smolensk]], [[Russia]]), lo 9 de març de 1934. En 1968 la vila de ''Gzhatsk'' se tornèt nomenar en ''Gagarin'' en son onor. Sos parents, Aleksei Ivanovich Gagarin e Anna Timofeievna Gagarin, trabalhavan dins una [[granja collectiva]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080725173204/http://www.time.com/time/europe/ hero2006/gagarin.html] ''temps de trabalh a travèrs d'Euròpa'' Time.com, Dennis Tito, 13-11-2006</ref>. Dins las activitats de la granja, sos parents èran menestrals; concretament son paire èra [[fustièr]]. Sa maire èra una granda lectritz. Iurii èra lo tresen de quatre fraires e sòrres; sa sòrre granda èra encargada de l'elevar mentre sos parents trabalhan. Coma de milions de personas en [[Union Sovietica]], la familha Gagarin migrèt pendent l'ocupacion nazi de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Sos dos fraires grands foguèron enviats en [[Alemanha]] coma trabalhadors esclaus en 1943, e tornèron aprèp la guèrra. Mentre que lo jove Iurii s'interessava a l'espaci e las planetas, comencèt de somiar d'un viatge dins l'espaci e de la possibilitat qu'un jorn lo sòmi venga realitat<ref> Trailblazers de l'Era Espacial, 1961-1965, Universitat de Nebraska Premsa, [[Lincoln, Nebraska|Lincoln]], Francisco Franco & Colin Burgess ISBN 0-8032-1146-5</ref>. Iurii foguèt descrich per sos mèstres coma un enfant intelligent de trabalh acarnat, e a vegadas aisable. Son professor de matematicas e sciéncias volèt dins la [[Fòrça Aeriana Sovietica]] pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], çò qu'impressionèt lo jove Gagarin. Aprèp un aprendissatge en metallurgia, Gagarin foguèt seleccionat per sa formacion tecnica dins una escòla segondària de [[Saratov]]. Un còp alà, s'incorporèt al "Aeroclub", aprenguèt a volar dins un [[avion leugièr]], una passion que l'ocupava cada còp mai de temps. Amb mai d'esfòrç que de talent, en 1955 capitèt una escolaritat tecnica, comencèt la practica a l'escòla militara de vòl d'[[Orenborg]]. Alà encontrèt Valentina Goriacheva, amb qui se maridèt en 1957, après que ganhèt sas alas de pilòt amb un [[Mig-15]]. Aprèp son diplòma, foguèt assignat a [[Luostari]] a la basa aeriana de l'[[Óblast de Mormansk]], prèp de la [[Norvègia|frontièra norvegiana]], ont las condicions meteorologicas terriblas fasián los vòls plan arriscats. Gagarin mesurava solament {{unitat|1.57|m}}, aquò venguèt un avantatge dins la pichona cabina de la nau [[Vostok]] <ref> id= "time2006" </ref>. Venguèt [[lòctenent]] de la [[Fòrça Aeriana Sovietica]] lo 5 de novembre de 1957 e lo 6 de novembre de 1959, amb lo reng de lòctenent superior <ref>{{ru}} [http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/gagarin.htm] Юрий Алексеевич Гагарин, 2007.07.11</ref>. == Sa carrièra dins lo programa espacial sovietic == === Seleccion e entraïnament === En [[1960]], après un procèssus de seleccion, lo programa espacial sovietic causiguèt Gagarin entre 20 autres cosmonautas. Foguèt somés a una seria d'experiéncias e de tèstes per determinar sa resisténcia fisica e psicologica. Gagarin competiguèt en aquela seleccion amb un autre cosmonauta, [[Gherman Titov]]. Es possible que la causida definitiva de Gagarin, pasmens que capitèt los examèns amb los nivèls pus nauts, se basèt dins son caractèr modèst e son origina umila, alara que Titov èra eissit d'una familha de classa mejana e aviá un caractèr un pauc fred e reservat. === Lo vòl espacial === [[File:Гагарин в корабле.jpg|thumb|left|220px|]] Lo12 d'abril del 1961, Gagarin venguèt lo primièr èsser uman a viatjar dins l'espaci amb la nau [[Vostok 1]].<ref>{{cite web|author=Wilson, Jim |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[NASA]]|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FbscnCVz|archivedate=2013-04-03}}</ref> Sa senha pendent lo vòl foguèt ''[[cèdre]]'' (en [[rus]]: Кедр). Segon los comentaris dels mejans sovietics, pendent l'orbita Gagarin comentèt: {{cita|Aquí vesi pas cap Dieu.}} Pendent lo vòl, foguèt elevat al reng de Segon Lòctenent a Major. Las autoritats sovieticas pensavan qu'aviá mai de possibilitats de morir dins la descenduda que de sobreviure. De retorn sus Tèrra, Gagarin venguèt l'èsser uman mai famós. [[Nikita Khrushchov]] considerèt que la proesa de Gagarin èra una pròva que deuriá renfortir l'armada sovietica amb de missils mai qu'amb d'armas convencionalas. Aquela politica, antagonista amb los desirs de l'armada sovietica, contribuiguèt a la casuda de Khruschov. === Activitats posterioras === [[File:Yuri Gagarin and Zakaria Mohieddin 05-02-1962 Cairo Almaza Air Base Egypt.jpg|thumb|220px|]] Aprèp son vòl, Gagarin viatgèt a l'entorn del monde per far la promocion de l'"eroïcitat" sovietica. Ensagèt de s'adaptar a la celebritat mas capitèt pas. Sa nòva situacion, amb los problèmas dins son matrimòni faguèt que comencèt de beure. En octobre de 1961 se feriguèt grevament dins una escapada alcolica en [[Crimèa]] acompanhat d'una jove infirmièra. Dempuèi 1962 foguèt deputat al [[Sovièt Suprèm]] e pus tard tornèt a la [[Ciutat de las Estèlas]], ont trabalhèt coma dessenhaire de naus espacialas reütilizablas. En 1967 foguèt seleccionat per participar al primièr lançament d'una nau [[Soiuz]]. == Mòrt e eretatge == Gagarin moriguèt lo 27 de març de 1968 quand lo [[Mig-15]] que pilotava pendent un vòl banal tombèt prèp de [[Moscòu]]. I a pas de certituds sus las causas de l'accident, mas en 1986 una enquèsta suggeriguèt que la turbuléncia provocada per un autre avion poiriá aver desestabilizat la nau de Gagarin. Las condicions meteorologicas tanpauc foguèron favorablas. Alara la [[propaganda]] sovietica explicava que Gagarin aviá desviat l'avion per evitar una escòla, e atal salvar de milièrs d'escolans, mas qu'aguèt pas lo temps de saltar de l'aparelh. Aquela istòria es considerada mai coma una legenda que coma una realitat. Lo 12 d'abril de cada an se fa una celebracion internacionala per remembrar son esplech; es la [[Nuèch de Iurii]]. == Poiekhali! == ''Poiekhali!'' (En [[rus]]: ''Поехали!''; ''"Anem nos en!"'')<ref>[https://web.archive.org/web/20061027204436/http://download.sovmusic.ru/m/poehali.mp3 Anunci de Tass l'assoliment d'Gagarin i la frase al final]</ref> foguèt la frasa que diguèt Gagarin al moment de l'enlairament de sa nau, [[Vostok 1]]. Venguèt un dels simbòls de l'[[èra espaciala]] (al costat de la famosa frasa de [[Neil Armstrong]] "Es un pichon pas per un òme, mas un gran saut per l'umanitat"), e mai comencèt d'èsser part de la cultura populara [[Russia|russa]]. S'utiliza abans de començar un trabalh o projècte, especialament s'es complicat o arriscat. Tanben ven a s'utiliza coma brinde. == Lista de las decoracions == [[Imatge:Vostokpanel.JPG|thumb|right|285px|Part del panèl de contraròtle del Vostok 1.]] * Eròi de l'Union Sovietica (14 d'abril de 1961) * Pilòt Cosmonauta de l'[[Union Sovietica]] (27 de junh de 1961) * Òrdre de Lenin (14 d'abril de 1961) * Medalha pel Desvolopament de las Tèrras Verges * Medalha pel Servici Impecable (Medalha pels 10 ans del Servici Militar) * Medalha del 40{{sen}} Aniversari de las Fòrças Armadas Sovieticas * Medalha del 20{{sen}} Aniversari de la Victòria dins la Granda Guèrra Patriotica (9 de mai de 1965) * Medalha del 50{{sen}} Aniversari de las Fòrças Armadas Sovieticas (genièr de 1968) * Estela d'Eròi del Trabalh de [[Checoslovaquia]] (29 d'abril de 1961) * Estela d'Eròi del Trabalh de [[Bulgaria]] (24 de mai de 1961) * Òrdre de la Bandièra de la Republica Popular d'[[Ongria]] amb diamants * Òrdre de Georgy Dimitrov ([[Bulgaria]]) * Crotz de Grunwald de 1{{a}} classa ([[Polonha]]) * Òrdre de Karl Marx ([[Republica Democratica Alemanda]]) * Estela d'Eròi del Trabalh (Vietnam) (28 d'abril de 1962) * Òrdre de Playa Girón ([[Cuba]]) * Grand Òrdre de Nil ([[Egipte]]) * Òrdre de la Republica de Bintang de 2{{a}} classa ([[Indonesia]]) * Cavalièr de l'Òrdre de l'Estela d'[[Africa]] ([[Libèria]]) <gallery perrow="5"> File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964 File:1976 4569.jpg|1976 File:1977 4693.jpg|1977 File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|2009 File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|2001 File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|2001 File:RR5714-0010R.png|2011 File:RR5220-0010R.png|2011 File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011 File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|2011 </gallery> == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * '''(en)''' Asif A. Siddiqi (NASA), « ''Challenge To Apollo: The Soviet Union and The Space Race, 1945-1974'' », University Press of Florida (2000), ISBN 978-0-8130-2628-2. * '''(en)''' Cole, Michael D, « ''Vostok 1: First Human in Space'' », Edicions Enslow Publishers, Springfield (1995), ISBN 0-89490-541-4. * '''(en)''' Jamie Doran e Piers Bizony, « ''Starman: The Truth Behind the Legend of Yuri Gagarin'' », Edicions Bloomsbury, Londres (1998), ISBN 0-7475-4267-8. * '''(fr)''' Iorii Gagarine e Vladimir Lebedev, « ''La psychologie et le cosmos'' », Edicions MIR, Moscòu (1969). * '''(fr)''' Yves Gauthier, « ''Gagarine, ou le rêve russe de l'espace,'' » Edicions Flammarion, París (1998), ISBN 2-08-067415-3. * '''(en)''' Andrew L. Jenks (2012). ''The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin''. Northern Illinois University Press. ISBN 978-0-87580-447-7. == Ligams extèrnes == * {{es}} [http://waste.ideal.es/yuri.htm Lo primièr òme dins l'espaci sus Waste.com] {{commons|Yuri Gagarin| Iurii Gagarin}} {{1000 fondamentals}} {{ORDENA:Gagarin, Iurii}} [[Categoria:Astronauta sovietic]] [[Categoria:Naissença en 1934]] [[Categoria:Decès en 1968]] 02c0buxl47zegr56zthjm95fp4atc1r 0 82477 2503107 2382945 2026-06-19T07:00:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503107 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Leucata | nom2 = ''Leucate'' | imatge = Leucate-La Franqui (Aude), view from the cliffs.jpg | descripcion = La Franqui. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Leucate_(Aude)2.svg | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de las Corbièras Mediterranèa]] ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11202 | cp = 11370 | cònsol = Michel Py | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Leucatin, Leucatina | latitud = 42.9105555556 | longitud = 3.02944444444 | alt mini = 0 | alt mej = 25 | alt maxi = 70 | km² = 23.55 | sit = |}} '''Leucata''' (''Leucate'' en [[francés]]) o puslèu '''Laucata''' dempuèi lo sègle XIII, es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada administrativament dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo nom de Leucata ven del [[grèc ancian]] λευκός 'blanc', e la primièra mencion de l'endret se deu al geograf roman [[Pompòni Mela]]. Sa situacion geografica a ras de las tèrras catalanas, que se tròban aprèp l'[[Estanh de Leucata]], ne faguèt un territòri estrategic e nafrat per las guèrras entre las coronas francesa e espanhòla. == Geografia == Comuna situada dins las [[Corbièras (region)|Corbièras]] prèp de la mar, amb los lòcdiches toristics de: * [[La Franqui]] * Leucata vilatge * Leucata plaja * Pòrt Leucata Leucata es al tèrme d'[[Occitània]] e [[Catalonha]] [[Imatge:Map commune FR insee code 11202.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Laucata | nord = [[La Pauma]] | nord-est = | est = ''[[Mar Mediterranèa]]'' | sud-est = | sud = [[El Barcarès]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Salses]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = [[Fitor]] | nord-ouest = [[Las Cavas]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Ultra es Leucata, littoris nomen'', al sègle I (Pomponius Mela), ''Promontorium album... quod Quandidum dixi vocari'', latinizacion del sègle V (Festus Avienus, ''Ora Maritima''), ''Leucata'' en 1080, ''Leocata'' en 1157, ''Laucata'', ''Leucata'' en 1212, ''Lacauta'' = ''Laucata'' en 1271, ''Castrum de Leucata'' en 1272, ''Lauchata'', ''Lhauchata'' en 1308, ''La Lautata'' en 1371, ''Leccatte'' en 1528, ''Place de Loccate'' en 1528, ''Locate'' en 1542, ''Laucate'' en 1574, ''Lauquate'' en 1589, ''Lleucate'' en 1594, ''Laucatte'' au sègle XVI, ''Leaucatte'' en 1638, ''Locatte'' en 1639. La prononciacion occitana es ''Laucáto'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 208, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f300.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [law'katɔ].</br> ''Leucata'' ven del grèc ancian ''leukas'', « blanc ». Es una formacion sabenta <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 398</ref>.</br> Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], lo nom pòt estar grèc com celtic <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 176 e 353</ref>. == Istòria == Plaça fòrta estrategica, ligada amb lo poder reial, Leucata aparava las marchas d'Espanha. Tenguèt un ròtle fòrça important en 1590 e mai durant la [[batalha de Leucata]] en 1637, resistenta e victoriosa contra l'armada espanhòla. Lo castèl foguèt destruit en 1664. Ne demòran pasmens de rèstas interessantas. [[Francesa de Cesèlli]], que l'estatua es erigida sus la place del vilatge ne foguèt l'eroïna. Esposa de Joan de Borsièr, governador de la plaça de Leucata, resistiguèt a las tropas espanhòlas qu'executèron lo seu espòs davant ela. [[Enric de Borbon|Enric IV]] la carguèt de governar la plaça fins a la majoritat del seu filh ainat. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11202 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Michel Py|Partit= [[Los Republicans|UMP puèi LR]] |Qualitat= engenhaire, inspector del desvolopament duradís, conselhièr regional }} {{Elegit |Debuta= genièr de [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Maurice Demonte |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= genièr de 1991 |Identitat= Antoine Azeau |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general del canton de [[Campendut]] (1976-1988), ancian còssol de [[Marselheta]] }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Georges Bertrand |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat= Georges Cazenove|Partit= [[SFIO]] puèi [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1965 |Identitat=Aimé Sidras |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee=11202 |1793=647 |1800=617 |1806=728 |1821=905 |1831=1104 |1836=1180 |1841=1215 |1846=1261 |1851=1276 |1856=1293 |1861=1461 |1866=1612 |1872=1582 |1876=1652 |1881=1926 |1886=1823 |1891=1750 |1896=1720 |1901=1734 |1906=1664 |1911=1606 |1921=1542 |1926=1543 |1931=1398 |1936=1362 |1946=1036 |1954=1252 |1962= 1077 |1968= 1233 |1975= 1244 |1982= 1968 |1990= 2177 |1999= 2732 |2004= 3392 |cassini=19338 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|202}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|202}}/23.55) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == * [[Estanh de Leucata]] * [[Pòrt Leucata]] * [[Far del cap Leucata]] * [[Gara de Leucata-La Franqui]] * [[Cap Leucata]] === Monuments === ; La [[cauna de las Fadas (Leucata)|cauna de las fadas]] <gallery> File:Leucate Grotte aux fées AL 00.png|Leucata Cauna de las fadas ‎(dintrada) File:Leucate Grotte aux fées AL 10.png ‎|Leucata Cauna de las fadas ‎(interior) </gallery> Prèp de la riba de l'estanh de Leucata, i a mai d'una dintrada que mena cap a un malhum tòrt negat (120m de long, -34m)<ref>https://web.archive.org/web/20160303215042/http://cdspeleo11.free.fr/aude/siphon.php?idcavite=114</ref>. ; L'Ancian Fanal dich ''la Redota'' de la Franqui <gallery> File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL0.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL1.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL2.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' </gallery> ; L'ancian Fòrt {| |- | [[File:Leucate ancien fort.jpg|thumb|200px|Leucata, ancian fòrt]] | [[File:Leucate ancien fort AL0.png|thumb|540px|Leucata, ancian fòrt]] |} ===Imatges=== ;''Leucata Vilatge'' <gallery> Image:Leucate Village (Aude), main road.jpg| Image:Leucate Village (Aude), back road.jpg| Image:Leucate Village (Aude), square and memorial.jpg| Image:Leucate Village (Aude), farmer's market.jpg| </gallery> ;''Leucata Plaja'' <gallery> Image:Leucate Plage (Aude), view from Etang.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), handsome summer residences.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), spacious southern beach.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), crowded northern beach.jpg| </gallery> ;''Cap Leucata'' <gallery> Image:Cap Leucate (Aude), naval radar station.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), natural cover.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), light house.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), TV-transmitter and lighthouse.jpg| </gallery> ;''La Franqui'' <gallery> Image:Leucate-La Franqui (Aude), view from the cliffs.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), distant view from seaside.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), summer residence.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), train station.jpg| </gallery> == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Francesa de Cesèlli]] (1558-1615), governairitz de la vila * [[Henry de Monfreid]], aventurièr e escrivan * [[André Héléna]] (1919-1972), autor de romans policièrs * [[Jacques Hiron]], cronicaire de l'istòria e de la geografia regionala, escrivan ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11202 Laucata sul site de l'Insee] * [http://www.Leucate.fr site de la vila] == Bibliografia == * {{fr}}Lucien Bayrou, ''Entre Languedoc et Roussillon : 1258-1659 fortifier une frontière ?'', publié par les Amis du Vieux Canet. * {{fr}}Nöel Hautemanière et Jacques Hiron, ''Leucate : plein cadre : livre de photographies'', Toreilles, 2004, ISBN 2-9516053-3-1 * {{fr}}Jacques, Hiron, ''Il était une fois Leucate'', Leucate, Édition du Cap Leucate, 2005 (réimpression de l'édition de 1998) == Notas e referéncias == <references /> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 67a4uznb5djwuuxcqtcirztqy600oee 0 83895 2503072 2184806 2026-06-19T03:55:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503072 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Buzy-Darmont | nomcomuna2=Buzy-Darmont | imatge=Eglise Buzy Darmont.JPG | descripcion=Glèisa Saint-Martin. | lògo= | escut= Blason de la ville de Buzy-Darmont (55).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Verdun|de Verdun]] | canton= [[Canton d'Étain|d'Étain]] | insee = 55094 | sitweb= | cp = 55400 | cònsol = Jean-Marc Moriceau | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.7111 | latitud= 49.1703 | alt mini = 190 | alt mej = | alt maxi = 226 | km² = 12.38 }} '''Buzy-Darmont''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mòsa (departament)|Mòsa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Buzy Se situa en la vallée de la [[Adorna (riu)|Adorna]] e sembla pas en res dins lo pichon vilatge meusien isolat. Vertat es #qu'el jouit de la [[Rota nacionala 3 (Fran&ccedil;a metropolitana)|N3]] #que travèrsa lo vilatge e #que met aital la vila sus l'ais [[Mètz]]-[[Verdun (Mòsa)|Verdun]]. Buzy Pòt egalament (malgrat que #encobrir es relatiu, compte agut de la distància -{{unitat|50|km}}-) vanar-se de la proximitat del [[Luxemborg (país)|Luxemborg]] e dels trabalhs #que genèra. La municipalitat se situa egalament sul traçat de la linha SNCF Mètz-Chalons/Champagne, l'estacion de viatgèrs la mai prèp en se situant a Etain. Al nivèl de l'activitat economica del pòble, en mai d'una entrepresa de fustariá<ref>[http://www.petitjean-La siá.fr/ Entrepresa Petitjean LA SIÁ]</ref>, subsisteix a Buzy encara qualques comèrcis : un #forn# de pan e la plaça son encara dubèrtas. Lo darrièr cafè encara n'activitat a barrat las siás pòrtas l'an 2004, abans d'èsser represes l'an 2006 jos forma d'un cafè-en restaurant. Malgrat aiçò, la proximitat de vilas coma [[Étain (Mòsa)|Étain]] o [[Jarny]], es luènh d'isolar lo pichon pòble. En relacion amb lo licèu, Buzy depen d'aquel de Jarny, pendent que la majoritat de las collégiens van a Étain. L'universitat la mai prèpa es aquela de Mètz. {{Original|fr}} Buzy se situe dans la vallée de l'[[Orne (rivière)|Orne]] et ne ressemble en rien au petit village meusien isolé. Il est vrai qu'il jouit de la [[Route nationale 3 (France métropolitaine)|N3]] qui traverse le village et qui place ainsi la ville sur l'axe [[Metz]]-[[Verdun (Mòsa)|Verdun]]. Buzy peut également (même si cela est relatif, compte tenu de la distance -{{unité|50|km}}-) se vanter de la proximité du [[Luxembourg (pays)|Luxembourg]] et des emplois qu'il génère. La commune se situe également sur le tracé de la ligne SNCF Metz-Chalons/Champagne, la gare de voyageurs la plus proche se situant à Etain. Au niveau de l'activité économique du village, outre une entreprise de menuiserie<ref>[https://web.archive.org/web/20120623145114/http://www.petitjean-sa.fr/ Entreprise Petitjean SA]</ref>, il subsiste à Buzy encore quelques commerces : une boulangerie et la poste sont encore ouvertes. Le dernier café encore en activité a fermé ses portes en 2004, avant d'être repris en 2006 sous forme d'un café-restaurant. Cependant, la proximité de villes comme [[Étain (Mòsa)|Étain]] ou [[Jarny]], est loin d'isoler le petit village. Concernant le lycée, Buzy dépend de celui de Jarny, pendant que la plupart des collégiens vont à Étain. L'université la plus proche est celle de Metz. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Buzy-Darmont]]'''Buzy-Darmont'''}} {{Image label|x=0.624642648375|y=0.537346210966|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 287 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-lès-Buzy]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.616442241986|y=0.613170601456|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 51 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Parfondrupt]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.333468880222|y=0.493984382692|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 41 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gussainville]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.308703765957|y=0.367985033587|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boinville-en-Woëvre]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.814495337445|y=0.558682983609|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 234 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Olley]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.541146573945|y=0.186417723717|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 57 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lanhères]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.187562683285|y=0.310169262556|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 200 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Warcq (Mòsa)|Warcq]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.279055708122|y=0.816989490472|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hennemont]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.682005932216|y=0.136408301517|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 76 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Béchamps]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.647130185952|y=0.890714182225|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 63 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-sous-Pareid]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.543599348841|y=0.945698409317|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pareid]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.397146861962|y=0.0655466976441|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 641 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rouvres-en-Woëvre]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.972004176917|y=0.565025642034|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 406 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jeandelize]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 55094 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Marc Moriceau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 55094 |1793=559 |1800=544 |1806=592 |1821=620 |1831=662 |1836=700 |1841=660 |1846=712 |1851=707 |1856=709 |1861=707 |1866=703 |1872=719 |1876=687 |1881=662 |1886=671 |1891=644 |1896=609 |1901=592 |1906=583 |1911=628 |1921=527 |1926=587 |1931=551 |1936=535 |1946=478 |1954=528 |1962=465 |1968=433 |1975=419 |1982=495 |1990=548 |1999=558 |2004= |2005= |2006=568 |2007= 567 |2008=570 |2009=569 |cassini=6460 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 55094 }} [[Categoria:Comuna de Mòsa]] gtdpu06vwtvnq729fpig6tn3yrom5ed 0 90107 2503082 2472846 2026-06-19T05:24:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503082 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=cos | nomcomuna=Corscia | nomcomuna2=Corscia <br /> ''Corscia'' | imatge=Corscia-Village.jpg | descripcion=Vista del p&ograve;ble | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Corsega}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Corte|Corte]] | canton= [[Canton de Niolu-Omessa|Niolu-Omessa]] | insee =2B095 | sitweb= | cp =20224 | cònsol =Marie-Josée Costa | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Curscinchi<ref name=nomhab/> (en [[francés]]) | longitud=9.04333333333 | latitud=42.3555555556 | alt mini =436 | alt mej =837 | alt maxi =2583 | km² =58.99 }} '''Corscia''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Corsega|corsa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Nauta Corsega‎]] e la [[regions francesas|region]] de [[Corsega]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} '''Corscia''' Es una municipalitat del [[Niolu]], en lo centre del [[costat de Niolu-Omessa]], e en lo [[Parc natural regional de Corsega]] #que n'es adherent en lo &laquo; territ&ograve;ri de vida &raquo; trucada [[Niolu]]. Lo cant sagrat del &laquo; [[Ditz de vin Salve Regina]] &raquo; #&egrave;sser, de tradicion orala, cantat per las primi&egrave;ras fes, en la cap&egrave;la San Marcu, pel berger [[Niolu|niolin]] Salvatore (Salvador) C&ograve;sta lo 25 d'abril de 1720. ''#Que C&ograve;sta la li aja entonat per las primi&egrave;ras fes lo 25 d'abril de 1730, es #&ccedil;&ograve; qu'es pas pas absoludament excl&uacute;s, mas a una condicion : donar al hymne marial del sant napolitain lo significat politic e guerrera que las patriotes c&ograve;rsas veni&aacute;n de lududes atribuir''<ref>[https://web.archive.org/web/20120616155357/http://www.accademiacorsa.org/dio.html Accademia C&ograve;rsa Las originas del "DIO VI SALVE, REGINA"]</ref>. <br />Aquel cant es vengut lo [[Hymne nacional|Hymne Nacional]] de la [[Corsega]] l'an 1735. [[Imatge:Calacuccia-Plaque coen St-Fran&ccedil;ois.jpg|thumb|Plaque Commemorativa de patriotes niolins aucits]] A {{la s|XVIII|e}}, Corscia a #&egrave;sser un lar&egrave;r insurrectionnel contra la envahisseur franc&eacute;s. Apr&egrave;s la desbranda de las C&ograve;rsas a [[Ponte-Novo]] lo 9 de mai de 1769 e la sortida de [[Pascal Paoli]] per [[Londres]] en junh, dem&ograve;ra encara paolistes a Corsega e en [[Toscane]]. Aqueles darri&egrave;rs #que Nicod&egrave;mu Pasqualini desembarquen al [[Cap de Corsega]]. En 1774 ne l&egrave;van los pieves del [[Niolu]], de [[Talcini]] e de [[Vallerustie]] del centre de l'isla. Aquela rev&ograve;lta i agu&egrave;t reprimit en la sang pel general [[L&eacute;opold Prosper Philibert Sionville|Sionville]] ; lo Niolo #&egrave;sser saccag&eacute;, totes los arbres agu&egrave;ron abatut e brul&eacute;s, los susp&egrave;ctes penjats, dels parents de familha e dels joves, #qu'un m&agrave;ger de 17 ans. Aquela question n'a conegut a Corsega coss&iacute; &ccedil;&ograve; [[Niolu#Ist&ograve;ria|&laquo; ist&ograve;ria dels penjats del Niolu &raquo;]]. Pr&egrave;s de 600 C&ograve;rsas aur&agrave;n enviat al bagne de [[Toulon]]<ref>Alerius Tardy in ''Fascinant Cap de Corsega'' Bastissi&aacute; Toga 1994</ref>. {{Refer&eacute;ncia necess&agrave;ria|Aquel vilatge &egrave;ra tanben conegut per aver-i donat de nombroses soldats, #que #servir de guardas a [[Cosme de M&eacute;dicis]], a [[Pascal Paoli]] e a la si&aacute; Saintet&eacute; lo Pape, abans los [[Garda suisse|guardas Suisses]]|data=en setembre 2010}}. {{Original|fr}} Le chant sacré du « [[Diu vi Salvi Regina]] » fut, de tradition orale, chanté pour la première fois, dans la chapelle San Marcu, par le berger [[Niolu|niolin]] Salvatore (Sauveur) Costa le 25 avril 1720. ''Que Costa l’ait entonné pour la première fois le 25 avril 1730, c’est ce qui n’est pas absolument exclu, mais à une condition : donner à l’hymne marial du saint napolitain la signification politique et guerrière que les patriotes corses venaient de lui attribuer''<ref>[https://web.archive.org/web/20120616155357/http://www.accademiacorsa.org/dio.html Accademia Corsa Les origines du "DIO VI SALVI, REGINA"]</ref>. <br />Ce chant est devenu l'[[Hymne national|Hymne National]] de la [[Corse]] en 1735. [[Imatge:Calacuccia-Plaque couvent St-François.jpg|thumb|Plaque commémorative de patriotes niolins tués]] Au {{s|XVIII|e}}, Corscia a été un foyer insurrectionnel contre l'envahisseur français. Après la défaite des Corses à [[Ponte-Novo]] le 9 mai 1769 et le départ de [[Pascal Paoli]] pour [[Londres]] en juin, il reste encore des paolistes en Corse et en [[Toscane]]. Ces derniers dont Nicodèmu Pasqualini débarquent au [[Cap Corse]]. En 1774 ils soulèvent les pieves du [[Niolu]], de [[Talcini]] et de [[Vallerustie]] du centre de l'île. Cette révolte fut réprimée dans le sang par le général [[Léopold Prosper Philibert Sionville|Sionville]] ; le Niolo fut saccagé, tous les arbres furent abattus et brulés, les suspects pendus, des pères de famille et des jeunes, dont un âgé de 17 ans. Cette affaire est connue en Corse comme l'[[Niolu#Histoire|« histoire des pendus du Niolu »]]. Près de 600 Corses seront envoyés au bagne de [[Toulon]]<ref>Alerius Tardy in ''Fascinant Cap Corse'' Bastia Toga 1994</ref>. {{Référence nécessaire|Ce village était aussi connu pour avoir donné de nombreux soldats, qui servirent de gardes à [[Cosme de Médicis]], à [[Pascal Paoli]] et à sa Sainteté le Pape, avant les [[Garde suisse|gardes Suisses]]|date=septembre 2010}}. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=2B095 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Marie-Josée Costa |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=2B095 |1793= |1800=488 |1806=554 |1821=513 |1831=571 |1836=727 |1841=740 |1846=741 |1851=763 |1856=837 |1861=852 |1866=852 |1872=966 |1876=960 |1881=964 |1886=956 |1891=781 |1896=888 |1901=984 |1906=826 |1911=1010 |1921=725 |1926=799 |1931=986 |1936=998 |1946=971 |1954=920 |1962=326 |1968=290 |1975=276 |1982=260 |1990=156 |1999=155 |2004= |2005= |2006=161 |2007=164 |2008=165 |2009=167 |cassini=10397 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Corsega}} {{Comunas de Corsega}} [[Categoria:Comuna de Corsega]] [[Categoria:Comuna de Nauta Corsega‎]] fy3i2egwuzqjxem0wky0hsj3lad0bnu 0 92066 2503057 2282541 2026-06-19T01:31:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503057 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nom2= La Feuillée | nomcomuna =Ar Fouilhez | lògo=cap | imatge= La Feuillée plus haut village de Bretagne.JPG | descripcion= &Ccedil;&ograve; de m&egrave;s d'anautit vilatge de Bretanha | escut= Blason ville fr La Feuillée (Finistère).svg | escais={{Bretanha}} | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Châteaulin|Châteaulin]] | canton= [[Canton d'Huelgoat|Huelgoat]] | sitweb= | cp= 29690 | insee = 29054 | cònsol = Yves Le Floch | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Feuillantin, Feuillantine (en [[francés]]) | alt mej= m | longitud= -3.8522222222 | latitud= 48.3925 | alt mini = 192 | alt maxi = 381 | km² = 31.55 }} '''Ar Fouilhez''' en [[breton]] ('' La Feuillée'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Bretanha|bretona]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Finistèrra]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Fichièr:La Canerada Botbian Ostal en schistes.JPG|thumb|left|Marida a murs en schistes a Botbihan]] [[Fichièr:La Canerada Fontaine Sant-Jean-Baptiste.JPG|thumb|left|La fontaine Sant-Jean-Baptiste amb los sieus dos vasques de granite]] La Canerada fa partida del [[Parc natural regional de Armorique]]. La municipalitat a adossat als contreforts dels [[Monts de Arr&eacute;e]]. D'una superficie de 3155 a ({{unitat|31.55|km|2}}), la siá altitud a comprés entre 192 e 381 mètres d'altitud, lo bourg en essent çò de mès d'elevat de Bretanha (275 mètres) segon las donadas de l'Institut géographique nacional. Lo sieu terroir, fòrça diversifié, va de reünions de [[Calhau'h Trevezel]] e [[Calhau'h Tr&eacute;dudon]] al marais del [[Yeun Elez]]. Una dobla banda de [[schiste]]s e de [[quartzite]]s [[d&eacute;vonien]]s e de grès [[silurien]]s constituissi lo nòrd de la municipalitat, #que fa partida monts de Arrée (« en la lenga del país, montanha es exactament synonyme de lande inculte »<ref>Camille Vallaux, "L'evolucion de la vida rurala en Bassa-Bretanha", Anals de Geografia, An 1905, Volum 14, Num&egrave;ro 73, pagina 49</ref>). La part centrala de la municipalitat es granitique, format de granite a dos micas, dicha de la Canerada<ref name="pickland.chez-alice.fr">http://pickland.chez-alice.fr/granite.htm</ref>, Es l'essencial del territòri cultivable; al sud-oèst lo marais del Yeun-Elez, dicha encara de Sant-Michel, a constituit de alluvions modèrns, marrit drainées levat de la fin de la {{s mini|XIX|e}} e en la primièra mitat de la {{s|XX|e}} quand la pression démographique a retut necessari la ponduda en valor agricòla del marais e dels landes amb la fin de poder survivre. Lo ruisseau del Fao, afluent del [[Aulne]] a l'èst, servís de limit communale amb [[Berrien]]; a l'oèst, lo ruisseau de Roudouhir, afluent del Ellez, set de limit communale amb [[Botmeur]], mas lo sieu cors aval es d'ara endavant ennoyé jos las aigas del lac [[R&eacute;servoir de Sant-Michel]]. Al nòrd, lo limit communale amb Plounéour-Ménez, ancian limit entre los évêchés de [[Cornouaille]] e de [[&Eacute;v&ecirc;ch&eacute; de L&eacute;on|L&eacute;on]], coincidís pauc o pro amb la linha de crête de las [[Monts de Arr&eacute;e]]; lo limit meridional amb [[Brennilis]] pas se appuie sus cap de particularité de relief levat de fòrça localement (ruisseau de Noster). La [[clar de d&eacute;frichement]] inicial demòra clarament perceptible quand s'obsèrva una mapa de la Canerada<ref>Mapa I.G.N. 0617 o&egrave;st, s&egrave;ria bleue al 1/25000&egrave;me Plon&eacute;vez-de detlo-Faou-Calhau'h Tr&eacute;dudon</ref>: los bòsques subsistants son per la majoritat en périphérie del territòri communal. Dempuèi sègles, amb una permanéncia considerabla en lo temps #qu'a patit pauc de cambiaments, los Feuillantins an repartit en los catorze meteisses pòbles #qu'èran los pòbles iniciales de la Commanderie (lo bourg, Kermabilou, Penanroz, la Vila-Blanca, Kerelcun, Ruguellou, Trédudon-l'Espital, Kerangueroff, Kervran, Kerbargain, Kerberou, Lo Lettier (vengut Litiez), Kerbruc e Botbihan). Doas separacions suplementàries an solament #èsser creats en lo corrent de la {{s|XIX|e}}: Roz an Eol e Croaz an Herry. Lo géographe [[Camille Vallaux]] escriviá en [[1907]]: « La municipalitat de la Canerada, sus 13 épars, a una sola granja isolada e 12 gròsses pòbles de 14 a 75 fuòcs.(...). Es la municipalitat pâture #qu'a fach aqueles gròsses pòbles e #que los a mantenguts. Cada vilatge i aviá la siá porció de montanha indivise. (...). Ça que la, mai lo pòble èra important, mai lo sieu lòt de pâture comuna i aviá estendut. Los abitants avián don interès a s'agropar. (...). Aquel interès ven de desaparéisser/desaparéisser amb lo parteja de tèrras de la montanha »<ref>Camille Vallaux, "La Bretanha: estudi de geografia umana", Publicacions de la Societat n&ograve;va de librari&aacute; e d'edicion E.Corn&eacute;ly & Cie, 1907, consultable http://www.archive.org/details/labassebretagne00vallgoog</ref>. La Canerada presenta un païsatge de bocage dense e de pradas sus tucs #que dona a lo sieu païsatge una tonalitat d'amassa "verda"<ref>https://web.archive.org/web/20121119235911/http://eaubretagne.fr/mesurava/illustrations/photos/bocage-dense-e-de pradas-sus-tucs-a-La-Feuillee-Finistere</ref>. {{Original|fr}} [[Fichièr:La Feuillée Botbian Maison en schistes.JPG|thumb|left|Maison à murs en schistes à Botbihan]] [[Fichièr:La Feuillée Fontaine Saint-Jean-Baptiste.JPG|thumb|left|La fontaine Saint-Jean-Baptiste avec ses deux vasques de granite]] La Feuillée fait partie du [[Parc naturel régional d'Armorique]]. La commune est adossée aux contreforts des [[Monts d'Arrée]]. D'une superficie de 3155 ha ({{unité|31.55|km|2}}), son altitude est comprise entre 192 et 381 mètres d'altitude, le bourg étant le plus élevé de Bretagne (275 mètres) selon les données de l'Institut géographique national. Son terroir, très diversifié, va des sommets de [[Roc'h Trevezel]] et [[Roc'h Trédudon]] au marais du [[Yeun Elez]]. Une double bande de [[schiste]]s et de [[quartzite]]s [[dévonien]]s et de grès [[silurien]]s constitue le nord de la commune, qui fait partie des monts d'Arrée (« dans la langue du pays, montagne est exactement synonyme de lande inculte »<ref>Camille Vallaux, "L'évolution de la vie rurale en Basse-Bretagne", Annales de Géographie, Année 1905, Volume 14, Numéro 73, page 49</ref>). La partie centrale de la commune est granitique, formé de granite à deux micas, dit de La Feuillée<ref name="pickland.chez-alice.fr"/>, c'est l'essentiel du territoire cultivable; au sud-ouest le marais du Yeun-Elez, dit encore de Saint-Michel, est constitué d'alluvions modernes, mal drainées sauf à la fin du {{s mini|XIX|e}} et dans la première moitié du {{s|XX|e}} lorsque la pression démographique a rendu nécessaire la mise en valeur agricole du marais et des landes afin de pouvoir survivre. Le ruisseau du Fao, affluent de l'[[Aulne]] à l'est, sert de limite communale avec [[Berrien]]; à l'ouest, le ruisseau de Roudouhir, affluent de l'Ellez, set de limite communale avec [[Botmeur]], mais son cours aval est désormais ennoyé sous les eaux du lac [[Réservoir de Saint-Michel]]. Au nord, la limite communale avec Plounéour-Ménez, ancienne limite entre les évêchés de [[Cornouaille]] et de [[Évêché de Léon|Léon]], coïncide peu ou prou avec la ligne de crête des [[Monts d'Arrée]]; la limite méridionale avec [[Brennilis]] ne s'appuie sur aucune particularité de relief sauf très localement (ruisseau de Noster). La [[clairière de défrichement]] initiale reste nettement perceptible lorsqu'on observe une carte de La Feuillée<ref>Carte I.G.N. 0617 ouest, série bleue au 1/25000ème Plonévez-du-Faou-Roc'h Trédudon</ref>: les bois subsistants sont pour la plupart en périphérie du territoire communal. Depuis des siècles, avec une permanence remarquable dans le temps qui a subi peu de changements, les Feuillantins sont répartis dans les quatorze mêmes villages qui étaient les villages initiaux de la Commanderie (le bourg, Kermabilou, Penanroz, la Ville-Blanche, Kerelcun, Ruguellou, Trédudon-l'Hôpital, Kerangueroff, Kervran, Kerbargain, Kerberou, Le Lettier (devenu Litiez), Kerbruc et Botbihan). Deux écarts supplémentaires seulement ont été créés dans le courant du {{s|XIX|e}}: Roz an Eol et Croaz an Herry. Le géographe [[Camille Vallaux]] écrivait en [[1907]]: « La commune de La Feuillée, sur 13 épars, a une seule ferme isolée et 12 gros villages de 14 à 75 feux.(...). C'est la commune pâture qui a fait ces gros villages et qui les a maintenus. Chaque village avait sa portion de montagne indivise. (...). Or, plus le village était important, plus son lot de pâture commune était étendu. Les habitants avaient don intérêt à se grouper. (...). Cet intérêt vient de disparaître avec le partage des terres de la montagne »<ref>Camille Vallaux, "La Bretagne: étude de géographie humaine", Publications de la Société nouvelle de librairie et d'édition E.Cornély & Cie, 1907, consultable http://www.archive.org/details/labassebretagne00vallgoog</ref>. La Feuillée présente un paysage de bocage dense et de prairies sur collines qui donne à son paysage une tonalité d'ensemble "verte"<ref>https://web.archive.org/web/20130218214127/http://eaubretagne.fr/media/illustrations/photos/bocage-dense-et-prairies-sur-collines-a-la-feuillee-finistere</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 29054 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yves Le Floch|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 29054 |1793=1262 |1800=1317 |1806=1282 |1821=1402 |1831=1782 |1836=1902 |1841=1868 |1846=2002 |1851=1943 |1856=1885 |1861=2040 |1866=2063 |1872=1983 |1876=2100 |1881=2011 |1886=2065 |1891=1937 |1896=1843 |1901=1818 |1906=1863 |1911=1889 |1921=1655 |1926=1594 |1931=1495 |1936=1341 |1946=1269 |1954=989 |1962=901 |1968=781 |1975=691 |1982=619 |1990=555 |1999=604 |2004= |2005= |2006=657 |2007=674 |2008=663 |2009=659 |cassini=13818 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Vejatz tanben== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de Finistèrra}} [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Comuna de Finistèrra]] f83o7rhhjjc7wsmnk8qsbpbtbbo3dkp 0 106113 2503103 2391687 2026-06-19T06:46:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503103 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=L'Étoèle | nomcomuna2=''L'Étoile'' | imatge=L'Etoile (Somme, Fr), mairie-école.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason L'Étoile.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Amiens|Amiens]] | canton= [[Canton de Picquigny|Picquigny]] | insee = 80296 | sitweb= | cp = 80830 | cònsol = Alain Castello | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.0328 | latitud= 50.0244 | alt mini = 7 | alt mej = | alt maxi = 113 | km² = 7.9 }} '''L'Étoèle (Sonme)''' en [[picard]] (''L'Étoile'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|L'Étoile]]'''L'Étoile'''}} {{Image label|x=0.511535679872|y=0.373567414143|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouchon (Somme)|Bouchon]] (1,1km)}}}} {{Image label|x=0.372936698367|y=0.704067761888|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 843 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Condé-Folie]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.70003173819|y=0.224627905808|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 88 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mouflers]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.191620384926|y=0.662931686596|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1678 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Longpré-les-Corps-Saints]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.122438865166|y=0.306316276311|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 658 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Long (Somme)|Long]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.0715504930143|y=0.53689765514|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 199 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Catelet]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.749913053251|y=0.116285686888|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 127 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vauchelles-lès-Domart]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== Un cementèri m&eacute;rovingien a descobèrt l'an 1817. Al començament de la XII{{e}} sègle, exist&iacute;s benlèu un vilatge dich ''Arguvium'', mas a una autra localizacion #qu'aquel de l'Estela actuala<ref name="archive.is">https://web.archive.org/web/20120421024421/http://g.lancel.free.fr/seigneurs/liste_seigneurs.php</ref>. Un coan de religiosas de la [[òrdre de Fontebrau]] a fondat l'an 1165 a Moreaucourt. El d&eacute;m&eacute;nage a Amians en 1635. Los senhors en possedint lo fief de l'Estela apertenon successivament a las familhas de las ch&acirc;telains d'Amians (XII{{e}}-XVI{{e}}), Leblond (1516), Gouffier (XVII{{e}}), Langlois de Septenville, Calonne de Cocquerel, e Jourdain de l'Elògi (1765). Al començament de la Segonda Guèrra mondiala, lo vilatge a deslotjat entre lo 20 de mai e lo 4 de junh de 1940, sustot per beguts de la companhi&aacute; Santa-Fraires, per las Mans, de contunh tren fins a Montauban ont a previst d'albergar los refugiats. Qualqu'uns trabalhèron dins la fabrica Santa-Fraires de [[Puyoo]] en lo 64<ref>http://g.lancel.free.fr/Guèrras/evacuation.php</ref>. La municipalitat a #èsser recompensada per la [[Crotz de guèrra 1939-1945]]. Un cimetière mérovingien est découvert en 1817. Au début du XII{{e}} siècle, il existe peut-être un village dit ''Arguvium'', mais à un autre emplacement que celui de l’Étoile actuel<ref name="archive.is"/>. Un couvent de religieuses de l’[[ordre de Fontevrault]] est fondé en 1165 à Moreaucourt. Il déménage à Amiens en 1635. Les seigneurs possédant le fief de l’Étoile appartiennent successivement aux familles des châtelains d’Amiens (XII{{e}}-XVI{{e}}), Leblond (1516), Gouffier (XVII{{e}}), Langlois de Septenville, Calonne de Cocquerel, et Jourdain de l’Éloge (1765). Au début de la Seconde Guerre mondiale, le village est évacué entre le 20 mai et le 4 juin 1940, notamment par des bus de la compagnie Saint-Frères, par le Mans, puis train jusqu'à Montauban où il est prévu d’héberger les réfugiés. Certains vont travailler à l’usine Saint-Frères de [[Puyoo]] dans le 64<ref>http://g.lancel.free.fr/guerres/evacuation.php</ref>. La commune a été récompensée par la [[Croix de guerre 1939-1945]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80296 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Alain Castello|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80296 |1793=697 |1800=615 |1806=725 |1821=733 |1831=822 |1836=894 |1841=869 |1846=899 |1851=797 |1856=815 |1861=864 |1866=1048 |1872=1092 |1876=956 |1881=884 |1886=1032 |1891=1363 |1896=1649 |1901=1650 |1906=1752 |1911=1676 |1921=1527 |1926=1504 |1931=1476 |1936=1515 |1946=1535 |1954=1689 |1962=1638 |1968=1650 |1975=1554 |1982=1446 |1990=1334 |1999=1305 |2004= |2005= |2006=1 249 |2007=1 241 |2008=1 231 |2009=1 227 |cassini=13244 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] jgy9yajgj8akgwguogq5s5a9wrn8vkg 0 106525 2503137 2391757 2026-06-19T08:52:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503137 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Suzanne | nomcomuna2=Suzanne | imatge= Suzanne panneau et étang 1.jpg | descripcion= Lo &eacute;tang al dintrat Sud de Suzanne (en venent de [[Cappy]]) | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Péronne|Péronne]] | canton= [[Canton de Bray-sur-Somme|Bray-sur-Somme]] | insee = 80743 | sitweb= | cp = 80340 | cònsol = François Noyon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 2.76833333333 | latitud= 49.9508333333 | alt mini = 37 | alt mej = | alt maxi = 123 | km² = 8.66 }} '''Suzanne (Somme)''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== Lo vilatge de '''Suzanne''' a situat sul marge drech de la [[Ordena (fleuve)|Soma]] dintre [[Cappy]] e [[&Eacute;clusier-Val]]. Le village de '''Suzanne''' est situé sur la rive droite de la [[Sòma (fleuve)|Somme]] entre [[Cappy]] et [[Éclusier-Vaux]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Suzanne]]'''Suzanne'''}} {{Image label|x=0.672846909341|y=0.656517815624|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 90 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Éclusier-Vaux]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.417380783999|y=0.789323511971|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 544 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cappy]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.937218451578|y=0.585584599809|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frise (Somme)|Frise]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.0824179707056|y=0.614660446789|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1270 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bray-sur-Somme]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.911353660158|y=0.281697135707|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 137 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Curlu]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.648116831351|y=0.0651854865519|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 155 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maricourt (Somme)|Maricourt]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.105848964009|y=0.71432832116|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 274 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Neuville-lès-Bray]] (4,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== '''Suzanne''' Trucat antany '''Susanne''' ven de la paraula [[Roman (lenga)|roman]] ''suzan'' #que vòl dire ancian. S'es trobat sul territòri dels vestigis dels tempses pr&eacute;historiques tales que de las pigassas, de las silex talhats... S'a egalament trobat s&eacute;pultures [[m&eacute;rovingien]]nes, en barrant d'armas, de las parures e qualque còp dels vestigis de l'epòca gallo-romaine. Lo castèl de Suzanne, bastit l'an 1619, per la familha Valpergue, sus la localizacion d'un anci&agrave; [[castèl fòrt]] situat al bas d'una fòrta còsta e près de la [[Ordena (fleuve)|Soma]] #èsser la proprietat de la familha de [[Estourmel]] de contunh al XXe sègle del imitateur [[Yves Lecoq]]<ref>[http://ma-genealogie.over-blog.Coma/article-24598935.html Informacions sus Suzanne]</ref>. En 1636 la garnison espanhòla de Bapaume crema lo vilatge #que i aur&agrave; restablit al {{XVIe sègle}}, sus la localizacion d'una abitacion gauloise arru&iuml;nada per las invasions barbaras del Nòrd. En lo moment de la [[guèrra de 1870]], Suzanne a ocupat per las Prussiens #que incendien las meules, saquegen, r&eacute;quisitionnent e exigisson una contribucion de guèrra de {{formatnum:10000}} francs dins lo pòble. En lo moment de la Primièra Guèrra mondiala, lo pòble i avi&aacute; pas situat luènh de la tèsta. Lo castèl i aguèt ocupat pels estats m&agrave;gers de l'armada francesa. '''Suzanne''' appelé autrefois '''Susanne''' vient du mot [[Roman (langue)|roman]] ''suzan'' qui veut dire ancien. On a trouvé sur le territoire des vestiges des temps préhistoriques tels que des haches, des silex taillés... On a également trouvé des sépultures [[mérovingien]]nes, renfermant des armes, des parures et quelquefois des vestiges de l'époque gallo-romaine. Le château de Suzanne, construit en 1619, par la famille Valpergue, sur l'emplacement d'un ancien [[château fort]] situé au bas d'une forte côte et près de la [[Sòma (fleuve)|Somme]] fut la propriété de la famille d'[[Estourmel]] puis au XXe siècle de l'imitateur [[Yves Lecoq]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121020092454/http://ma-genealogie.over-blog.com/article-24598935.html Renseignements sur Suzanne]</ref>. En 1636 la garnison espagnole de Bapaume brûle le village qui sera rétabli au {{XVIe siècle}}, sur l'emplacement d'une habitation gauloise ruinée par les invasions barbares du Nord. Lors de la [[guerre de 1870]], Suzanne est envahie par les Prussiens qui incendient les meules, pillent, réquisitionnent et exigent une contribution de guerre de {{formatnum:10000}} francs au village. Lors de la Première Guerre mondiale, le village était situé non loin du front. Le château fut occupé par les états majors de l'armée française. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80743 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= François Noyon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80743 |1793=614 |1800=630 |1806=677 |1821=695 |1831=656 |1836=661 |1841=643 |1846=613 |1851=606 |1856=585 |1861=572 |1866=545 |1872=514 |1876=484 |1881=425 |1886=439 |1891=402 |1896=478 |1901=458 |1906=461 |1911=431 |1921=169 |1926=202 |1931=217 |1936=222 |1946=226 |1954=229 |1962=168 |1968=168 |1975=147 |1982=143 |1990=159 |1999=151 |2004= |2005= |2006=185 |2007=190 |2008=191 |2009=194 |cassini=36940 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] ki223qfllimfdd0rgn0mn8u8pe124uq 0 108225 2503129 2377870 2026-06-19T08:20:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503129 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Robert Guédiguian'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 | |- !align=right|Profession: | [[realizator]]<br/>[[actor]]<br/>[[productor]]<br/>[[scenarista]] |- !align=right|País: | [[Provença]] ({{Occitània}}) |- !align=right|Data de naissença: |[[3 de decembre]] de [[1953]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Marselha]], [[Bocas de Ròse]] |} [[Fichièr:Robert-Guédiguian-Lady-Jane.JPG|thumb|left|Robert-Guédiguian en 2008]] '''Robert Guédiguian''' es un [[realizator]], [[actor]], [[Productor de cinèma|productor]] e [[scenarista]] de [[cinèma]] nascut lo [[3 de decembre]] de [[1953]] a [[Marselha]] ([[Occitània]])<ref>Extrach de naissença n° 161/1953</ref>. == Biografia == Robert Guédiguian nasquèt d'una maire alemanda, que parla la [[Alemand|lenga]], e d'un paire [[armenia]]n. Evòca sas racinas pairalas dins ''[[Le Voyage en Arménie]]'' (Lo viatge en Armenia)(2006). Robert Guédiguian es eissit d’un mitan obrièr (son paire trabalhava suls dòcs de Marselha). S'interessèt fòrça lèu a las questions politicas e foguèt un temps militant del [[Partit Comunista Francés|Partit Comunista]]. Comencèt d'etudis de [[sociologia]] a la facultat d’[[Universitat de Provença|Ais]]. Coma [[Marcèu Panhòl]], [[René Allio]] o [[René Féret]] abans el, ancòra prigondament sos filmes dins una realitat socialat mesclada de militantisme. Sas òbras son marcadas per l'environament local e regional, subretot la vila de [[Marselha]] e lo quartièr de [[L'Estaca (quartièr)|L'Estaca]]. Coma sos davancièrs, s'acompanha d'una equipa fidèla que fa partida de gaireben totes sos filmes. D'en primièr dins aquela tropa i a son esposa [[Ariane Ascaride]] qu'encontrèt a la facultat d'Ais e e que seguèt a [[París]] quand dintrèt al [[Conservatòri Nacionau Superior de Musica e de Dança de París|Conservatòri]]. Puèi acabada una tèsi, trabalhèt sus la demanda de René Féret al scenario de ''Fernand'' (1980). Decebut per la politica, vei dins lo cinèma un autre mejan de parlar de çò que lo pertòca, lo monde obrièr. Permetèt a Ariane Ascaride d'obtenir un César de la melhora actritz en 1998 per ''[[Marius et Jeannette]]'', filme amb [[Gérard Meylan]], [[Jean-Pierre Darroussin]], [[Jacques Boudet]], [[Pascale Roberts]], e mai. L’[[immigracion]] e lo quartièr de L’Estaca son los dos autres tèmas preferits del realizator. Se qualificant d'esperel de « cineasta de quartièr », sos filmes demorèron confidencials fins a ''À la vie, à la mort !'' (1995) que lo faguèt sortir de l’ombra. Mas foguèt en 1997 que lo grand public lo descobrís amb ''Marius et Jeannette'' (1997) nomenat pels Césars del melhor realizator e del melhor filme. Mas son filme venent ''À la place du cœur'' (1998) faguèt un fracas. En 2000, realizèt ''La ville est tranquille'' (2000) que l'escur contrasta amb lo rèsta de sa filmografia, e metèt en scena Ariane Ascaride dins una pèça de teatre d’Évelyne Pieiller. En 2002, Robert Guédiguian tornèt s'acompanhar de sos actors preferits, d'en primièr sa companha Ariane Ascaride, e encara un còp causiguèt Marselha per luòc de tornatge per ''Marie-Jo et ses deux amours'' (2001). Cineasta [[engatjament|engatjat]] afirmèt {{cita|Mon filme es fòrça politic, sens dobte lo mai politic d'aqueles que faguèt. Sus un tèma romantic per excelléncia, mostrèt de personas empegadas dins una realitat que resistís, confrontadas al refús d’un ideal, de cossí son las causas}}. Robert Guédiguian es un dels productors associats fondators d’Agat Films & Cie e d’Ex-Nihilo, societats que produguèron entre autres realizators : [[René Allio]], [[Solveig Anspach]], [[Jean-Christophe Averty]], [[Dominique Bagouet]], [[Lucas Belvaux]], [[Didier Bezace]], [[Luc Bondy]], [[Peter Brook]], [[Dominique Cabrera]], [[Carolyn Carlson]], [[Claire Devers]], [[Olivier Ducastel]] e [[Jacques Martineau]], [[Pascale Ferran]], Piotr Fomenko, [[Jean-Claude Gallotta]], [[Lucile Hadzihalilovic]], [[Cédric Kahn]], [[Tonie Marshall]], [[Ariane Mnouchkine]], [[Agnès Obadia]], [[Christophe Otzenberger]], [[Nicolas Philibert]], [[Jean-Henri Roger]], Ghassan Salhab, [[Pierre Salvadori]], [[Claire Simon]], [[Paul Vecchiali]], [[Anne Villacèque]], [[Jean-Jacques Zilbermann]]… == Engatjament politic == Engatjat en politica, Robert Guédiguian aderís al [[Partit d'Esquèrra (França)|Partit d'Esquèrra]] (PG) dempuèi sa fondacion, en novembre de 2008 e sosten la lista del [[Front d'Esquèrra (França)|Front d'Esquèrra]] a las eleccions regionalas francesas de 2010<ref>{{fr}}« [https://web.archive.org/web/20241130094506/https://www.lepartidegauche.fr/vie-du-pg/meeting-de-lancement/376/ discors de Robert Guédiguian] » sul site nacional del Partit d'Esquèrra</ref>. En [[2011]], sostenguèt publicament [[Jean-Luc Mélenchon]] candidat del [[Front d'Esquèrra (França)|Front d'Esquèrra]] a l'[[eleccion presidenciala francesa de 2012]] <ref>{{fr}}[http://www.humanite.fr/politique/ils-et-elles-votent-front-de-gauche-481856 Eles e elas vòtan Front de gauche - l'Humanité]</ref>. == Filmografia == * [[1980 au cinéma|1980]] : ''[[Dernier Été (film, 1981)|Dernier Été]]'' (Darrièr Estiu) * [[1985 au cinéma|1985]] : ''[[Rouge Midi]]'' (Roge miègjorn) * [[1985 au cinéma|1985]] : ''[[Ki lo sa ?]]'' * [[1989 au cinéma|1989]] : ''[[Dieu vomit les tièdes]]'' (Dieu vomit los tèbis) * [[1993 au cinéma|1993]] : ''[[L'Argent fait le bonheur (film, 1993)|L'argent fait le bonheur]]'' (L'argent fa lo bonaür) * [[1995 au cinéma|1995]] : ''[[À la vie, à la mort !]]'' (A la vida, a la mòrt) * [[1997 au cinéma|1997]] : ''[[Marius et Jeannette]]'' (Marius e Joaneta) * [[1998 au cinéma|1998]] : ''[[À la place du cœur]]'' (A la plaça del còr) * [[2000 au cinéma|2000]] : ''[[À l'attaque !]]'' (A l'ataca!) * [[2000 au cinéma|2000]] : ''[[La ville est tranquille]]'' (La vila es traquilla) * [[2002 au cinéma|2002]] : ''[[Marie-Jo et ses deux amours]]'' (Maria Jò e sos dos amants) * [[2004 au cinéma|2004]] : ''[[Mon père est ingénieur]]'' (Mon paire es engenhaire) * [[2005 au cinéma|2005]] : ''[[Le Promeneur du Champ-de-Mars]]'' (Lo passejaire del Camp de Mart) * [[2006 au cinéma|2006]] : ''[[Le Voyage en Arménie]]'' (Lo viatge en Armenia) * [[2008 au cinéma|2008]] : ''[[Lady Jane (film)|Lady Jane]]'' * [[2009 au cinéma|2009]] : ''[[L'Armée du crime]]'' (L'armada del crime) * [[2011 au cinéma|2011]] : ''[[Les Neiges du Kilimandjaro (film, 2011)|Les Neiges du Kilimandjaro]]'' (Las nèus del Kilimandjaro) * [[2021 au cinéma|2021]] : ''[[Twist à Bamako]]'' == Prèmis == * [[1997]] : [[Prix Louis-Delluc]] per ''[[Marius et Jeannette]]'' * [[2007]] : [[Prix Henri-Langlois]] per ''[[Le Voyage en Arménie]]'' == Decoracion == * Oficièr de l'[[ordre national del Meriti]]<ref>{{fr}} JORF n° PREX1010435D, Décret du 14 mai 2010 portant promotion et nomination sus Légifrance</ref> ==Bibliografia {{fr}}== * Isabelle Danel, ''Conversation avec Robert Guédiguian'', Les Carnets de l'info, 2008. * ''Agnès Olive rencontre Robert Guédiguian'', La Belle Bleue, 2009. == Ligams extèrnes == * {{fr}}[http://www.lesgensducinema.com/affiche_acteur.php?mots=robert+guediguian&nom_acteur=GUEDIGUIAN%20Robert&ident=18876&debut=0&record=1&from=ok Les gens du cinéma] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20051124072750/http://www.filmdeculte.com/coupdeprojo/filmo/robertguediguian.php filmdeculte.com] * {{fr}} {{en}} [http://french.imdb.com/name/nm0350168 {{PAGENAME}}] sus [[Internet Movie Database]] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141009013522/http://www.agatfilms.com/ Agat films & Ex Nihilo productions] == Nòtas e referéncias == <References/> {{Portal|cinèma}} [[Categoria:Realizator francés]] [[Categoria:Scenarista francés]] [[Categoria:Personalitat marselhesa]] [[Categoria:Naissença en 1953]] [[categoria:Personalitat provençala]] [[Categoria:Naissença a Marselha]] {{DEFAULTSORT:Guediguian, Robert}} 9alwv1cji33ch670psw5lrmmc2pwnjb 0 108242 2503152 2484027 2026-06-19T09:32:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503152 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=divinitat olimpiana |imatge=Hera Campana Louvre Ma2283.jpg |legenda=Estatua romana d'Èra, musèu del [[Lovre]], [[París]]. |carta= }} [[Fichièr:Hera MKL Bd. 8 1890 (130918328).jpg|thumb|Èra per Meyers]] Dins la [[mitologia grèga]], '''Èra''' èra una [[divessa]] de l'[[Olimp (mitologia)|Olimp]], segonda esposa de [[Zèus]] e maire amb aquel d'[[Ebé (mitologia)|Ebé]], [[Eris]], [[Efèst]], [[Arès]] e [[Ilitia]]. Èra la divessa del [[matrimòni]]. Es caracteriza per la furiá e lo desir de venjança causadas per las infidelitats de contunh de son marit. Li es consagrat lo [[Pavo cristatus|pavon]], perque dins sa plumas pòrta los cent uèlhs d'[[Argòs (filh d'Arestor)|Argòs]], fidèl servidor de la divessa. Los uèlhs del pavon, tanben, representavan los uèlhs qu'Èra deviá aver per vigilar que son marit Zèus li siá pas infidèl == Èra e sos filhs == Los descendents legitims de son union amb [[Zèus]] son [[Arès]] (dieu de la guèrra), [[Ebéa]] (divessa de la jovença), [[Eris]] (divessa de la discòrdia) e [[Ilitia]] (divessa de las jacilhas). Èra tant gelosa que Zèus aguèsse agut Atena sens recórrer a ela (en realitat amb [[Metis (filha d'Ocean)|Metis]]), qu'engendrèt [[Efèst]] sens el. Zèus alara foguèt afastigat per la laidetat d'Efèst e lo fòrabandiguèt de l'[[Olimp]]. Segon una autra version Èra aguèt soleta totes los filhs normalament atribuïts a Zèus e ela ensems, picant la man contra lo sol, un acte solemne pels grècs. Efèst se venguèt d'Èra per l'aver rebutat li faguèt un tròn magic que, aprèp que s'i assetariá, se poiriá pas tornar levar. Los autres dieus preguèron Efèst que tornèsse a l'Olimp per la liberar, mas aquel s'i neguèt de contunh. Dionis l'embriaguèt e lo faguèt tornar a l'Olimp sus una mula. Efèst liberèt Èra aprèp que recebèt Afrodita coma esposa.<ref>{{es}}[https://web.archive.org/web/20101127012404/http://cunday.blogspot.com/2008/05/hera-y-sus-hijos.html Èra e sos filhs]</ref> == Èra e Eracles == [[Fichièr:Herakles strangling snakes Louvre G192.jpg|thumb|Eracles mainat luchant amb las doas sèrps]] Èra foguèt la mairastra e enemiga d'[[Eracles]]. Eracles es l'eròi que, mai encara que [[Persèu]], [[Cadme]] o [[Tesèu]], introduguèt las costumas olimpianas en Grècia. Quand Alcmèna èra prens d'Eracles, Èra temptèt d'empachar qu'aquel nasqua ligant las cambas d'Alcmèna de noses. Sos dessenhs foguèron desjogats per Galantis, la servidora d'Alcmèna, que diguèt a Èra que ja nasquèt lo mainat. Èra la transformèt en una faïna. Quand Eracles èra encara mainat, Èra envièt doas sèrps per lo tuar mentre que dormiá en son brèç. Eracles escanèt una serp de cada man e sa noirissa lo trobèt se divertissent amb sos còsses coma se foguèsson joguinas. ===Los dotze trabalhs=== {{detalh|Dotze trabalhs d'Eracles}} Èra carguèt [[Eracles]] trabalhar pel rei [[Euristèu]] de Micènas. Quand Eracles lutèt amb l'idra de Lèrna, envièt un cranc perque li ponche los pès amb l'espèr de lo distraire. Per importunar Eracles aprèp qu'aquel panèt la bèstia de Gerion, Èra envièt un tavan per que ponche los caps de bèstia. Èra provoquèt alara una inondacion que leve tant lo nivèl d'un riu que Eracles posca pas traversar amb la bèstia. Hèracles empilèt pèiras dins lo riu per far l'aiga mens prigonda. Quand capitèt a la cort d'Euristèu, la bèstia foguèt sacrificada a Èra. Euristèu tanben voliá sacrificar lo taure de Creta a Èra, que refusèt lo sacrifici perque rebatejava la glòria d'aquel. Lo taur se liberèt e vaguèt fins a [[Maraton]], fins a èsser conegut coma lo taure de Maraton. == La gelosiá d'Èra == [[Fichièr:Figino.jpg|thumb|150px|[[Io (mitologia)|Io]] prestressa d'Èra e amanta de Zèus]] Per encausa de las infidelitats frequentas de son marit Zèus, Èra foguèt plan gelosa de: * [[Ecò (mitologia)]] ninfa dels bòsques. * [[Lèto]] divessa, maire d'[[Artèmis]] e [[Apollon]]. * [[Callisto]] e [[Arcas]] * [[Dionis]] e [[Semelé]] * [[Io (mitologia)|Io]] prestressa d'Èra e amanta de [[Zèus]]. * [[Lamia (mitologia)|Lamia]] * [[Gerana (mitologia)|Gerana]] ==Referéncias== <references /> ==Vejatz tanben== * [[Divinitats grègas primordialas]] {{commonscat|Hera}} {{Clr}} {{Divinitats olimpianas}} [[Categoria:Divinitat olimpiana]] 6lb98xz1s4k4b4d7fvp4hwtpdmvzyuo 0 112908 2503144 2400284 2026-06-19T09:03:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503144 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Reform treaty.jpg|thumb|Imatge del tèxte del Tractat de Lisbona]] Lo '''Tractat de reforma institucionala de l'Union Europèa''', '''Tractat de Reforma''' o '''Tractat de Lisbona''' es un tractat adoptat pel [[Conselh de l'Union Europèa]] dins la vila de [[Lisbona]] lo [[19 d'octobre]] de [[2007]] que se substuís a l'escac de la [[Constitucion Europèa]] de [[2004]].<ref> {{ca}} [http://www.lamalla.net/internacional/article?id=179779 Acòrdi sul nòu Tractat de la Union Europèa que substituirà la constitucion escaçada]</ref> Aquel tractat foguèt signat pel plen del Conselh de la Union lo [[13 de decembre]] de [[2007]], donant a l' [[Union Europèa]] (UE) una [[personalitat juridica]] li permetent de signar los acòrdis internacionals al nivèl comunautari. En junh de 2008 lo tractat foguèt negat per referendum en [[Irlanda]], l'unic país qu'aviá previst de lo sotmetre a l'opinion publica. == ''Processus'' == [[Fichièr:Reform Treaty ratification.png|thumb|'''Processus de ratificacion:'''<br/> En verd: referandum obligatòri<br/> En blau: referèndum possible<br/> En roge: ratificacion parlamentària]] L'escac de la ratificacion de la [[Constitucion Europèa]] en [[França]] e als [[Païses Basses]] provoquèt la paralisia de la reforma de las institucions europèas e la crisi institucionala al sen de l'[[Union Europèa]] (UE).<ref> {{ca}} [http://www.lamalla.net/internacional/article?id=179862 Euròpa torna prendre alen amb la fin de la crisi institucionala]</ref> Lo preojècte prepausat per la Presidéncia alemanda del Conselh de l'Union Europèa lo [[19 de mai]] de [[2007]] inclusèt l'"esséncia de la Constitucion".<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20090406092701/http://actualidad.terra.es/nacional/articulo/presidencia_constitucion_propone_reforma_mantiene_1655896.htm La Presidéncia prepausa una reforma que manten la esséncia de la Constitucion]</ref> La prepausa foguèt presentada aprèp de reünions de trebalh entre la presidéncia e los delegats dels vint e set estats membres pendent lo primièr semestre de l'an, decidissent fin finala abandonar lo format del [[Constitucion Europèa|Tractat constitucional]] e promòure al luòc un tractat classic qu'introduís esmendaments dins los dos tractats actualament en vigor, Lo [[Tractats de Roma|Tractat de Roma]] a lo [[Tractat de Maastricht]].<ref>{{es}} [https://web.archive.org/web/20090416065729/http://actualidad.terra.es/nacional/articulo/principales_tratado_cuestiones_abiertas_reforma_1655617.htm Principalas questions dobèrtas per la reforma del Tractat constitucional]</ref> [[Portugal]], qu'assumava la presidéncia de l'UE pendent la segonda mitat de 2007, lancèt una conferéncia intergovernamentala (CIG) los [[23 de julhet|23]] e [[24 de julhet]] per acabar la redaccion del tèxte, coïncident amb la reünion dels ministres dels Afars exteriors. Lo nòu Tractat foguèt presentat a la cima lo [[18 d'octobre]] dins la vila de [[Lisbona]], amb l'intencion que siá signat pels caps nacionals abans la fin l'an. Aprèp comencèt lo processus de ratificacion amb l'objectiu que lo tèxte dintre en vigor en [[2009]]. == Naut Representant == Lo Conselh de l'Union arribèt a un acòrdi sul luòc, ròtle e poders del futur representant de la [[relacions exterioras de l'Union Europèa|politica exteriora de l'UE]]. Establiguèt que lo cap de la Politica Exteriora se nomenarà "Naut Representant per la Politica Exteriora e de Securitat Comuna de l'Union Europèa", que venguèt alara [[vicepresident de la Comission Europèa|Vicepresident]] de la [[Comission Europèa]]. Definís lo Naut Representant de Politica Exterior e lo Comissari de las Relacions Exterioras, que contraròtla lo budgèt de la Comission en matèria de cooperacion e de politica exteriora e lo personal d'aquel camp de l'executiu comunitari. E mai serà encargat de presidir lo Conselh del Ministres del Afars exteriors de l'UE. == Doble majoritat == Lo tractat de reforma establís qu'a partir de [[2014]] començarà a s'aplicar formalament lo sistèma de [[doble majoritat]] (55% dels Estats membres, amb un minium de 15, que reünís 65% de la poblacion), atal [[Polonha]] podrà invocar lo [[Tractat de Niça]] per impausar una minoritat de blocatge. En mai, las matèrias que s'adoptaràn a la [[majoritat qualificada]] passan de 36 a 87. == Referéncias == <references/> {{Cronologia Union Europèa}} {{DEFAULTSORT:Lisbona, Tractat de}} [[Categoria:Tractat de l'Union Europèa|Lisbona]] [[Categoria:Tractat de 2007]] oe666qnwtc67kulmvqetzpe8svjqz5q 0 112924 2503065 2452010 2026-06-19T02:57:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503065 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}{{Infobox Organizacion|tipe=union politico-economica}} Lo '''Benelux''' designa una region formada per [[Belgica]], los [[Païses Basses]] e [[Luxemborg (estat)|Luxemborg]]. Lo tèrme de ''Benelux'' es un acronim venent de l'union de las primièras [[sillaba]]s dels noms de cada país: '''Be'''lgique/'''Bel'''gië/'''Bel'''gien, '''Ne'''derland e '''Lux'''embourg/'''Lux'''emburg (pasmens, en [[luxemborgés]], lo país se nomena {{cita|Lëtzebuerg}}). [[Fichièr:Benelux schematic map.svg|thumb|Union dels païses al Benelux.]] Foguèt inicialament concebuda coma una [[union economica]] e [[union doanièra|doanièra]]: liura circulacion dels bens en son sen e taxas uniformas pels productes venents de l'exterior. Mas ara lo tèrme s'emplega al delà d'aquels camps. Istoricament aqueles païses foguèron ja reünits dins lo [[Reialme dels Païses Basses]] seguent a la derrota de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], del quin venguèron independents Belgica en [[1830]] e Luxemborg en [[1890]]. Començèt de nàisser dins lo decenni [[1930]], pasmens foguèt a la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] que los govèrns en exili dels tres païses negocièron e signèron los tractats monetaris ([[Londres]], octobre de [[1943]]) e doanièr (Londres, setembre de [[1944]]) que ne provoquèron la creacion. La Convencion del Benelux foguèt signada a [[L'Aia]] en març de [[1947]] e dintrèt en vigor lo 1{{èr}} de genièr de [[1948]]. L'introduccion de l'[[èuro]] ([[2002]]) capitèt una union monetària dins lo Benelux, pasmens que las valors del franc bèlga e lo franc luxemborgés ja èran ligats, de mena que ambedós païses foguèron acceptats indistintament dins la moneda comuna. En [[2004]] los païses signèron un nòu tractat s'ocupant dels efèctes policièrs e frontalièrs, constituissent un pas mas en davans cap a l'[[Acòrdi de Schengen]]. Ocasionalament lo tèrme de ''Belux'' es emplegat per se referir sonque a Belgica e Luxemborg. == Ligams extèrnes == * {{fr}}{{nl}} [http://www.benelux.be/ Benelux Economic Union] - Pagina web oficiala * {{nl}} [https://web.archive.org/web/20060101172735/http://www.minbzk.nl/veiligheid/politie/persberichten/verdrag_versterkt Politieverdrag] - Acòrdi policièr e frontalièr [[Categoria:Benelux]] cykqyy3ounyfzbfhfy6sj5w5ipeqx11 0 114700 2503054 2494463 2026-06-19T01:13:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503054 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |tematica =comunicacion |carta =internet | nom = Anonymous | imatge = [[Fichièr:Anonymous Flag.svg|220px|La bandèra oficiala del movement. Representa l'anonimat jos que trabalha lo grop.]] | devisa = {{en}}''We are Anonymous. We are Legion. We do not forgive. We do not forget. Expect us'' <br /> « Sièm Anonims. Sièm Legion. Pardonam pas. Obliam pas. Crenhètz nos » | mapa = | legenda = | creacion = 2003-2004 | dissolucion = | tipe = [[Associacion segon la lei de 1901]]<br />[[Comunautat virtuala]]<br />[[Mèm|Mèm internet]] | títol sèti = <!-- intitolat colomna d'esquèrra --> | sèti = | lenga = | budgèt = | membre = | efectius = | títol dirigent = <!-- intitolat colomna d'esquèrra --> | dirigent = | persona clau = | afiliacion = | sit web = | data de mesa a jorn = }} [[Fichièr:Anonymous at Scientology in Los Angeles.jpg|thumb|Individús pareissent en public d’''Anonymous'' e portant la masqueta de [[Guy Fawkes]] portada pel personatge de [[V (benda dessenhada)|V]] dins la bende dessenhada ''[[V per Vendetta]]'' e son [[V per Vendetta (filme)|adaptacion al cinèma]] ; Los Angeles, [[Estats Units d'America]], febrièr de 2008..]] '''Anonymous''' (en [[occitan]] "anonim"), es un tèrme utilizat en dos senses. Coma un [[mèm]] o [[mèm Internet]], representa lo concèpte de fòrça utilizaires de la comunautat en linha, o la comunautat en linha d'esperela, agissent anonimament de fòrma coordonada, sovent cap a un objectiu vagament convengut. Es tanben un labèl adoptat per de grops de personas qu'apartenon a cap d'associacion, mas que s'unisson per de protèstas e d'autras accions jol títol d'''Anonymous'', que deriva del meteis [[mèm]]. Generalament se considèra coma un tèrme per qualques subculturas d'Internet.<ref>{{en}}Jessica Parral, James CLARK; Internet Group Takes Action Against Scientology [https://web.archive.org/web/20090207141954/http://www.cityonahillpress.com/article.php?id=1050] Universitat de Califòrnia, Santa Cruz</ref> Las accions atribuidas a '''Anonymous''' son menadas a tèrme per d'individús non identificats que s'atribuisson d'esperel lo labèl d'Anonymous.<ref>{{en}}Shaun Davies, The internet pranksters who started a warname="shaundavies1"[https://web.archive.org/web/20120818012350/http://news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=459214]</ref> Aprèp una seria de polemicas e manifestacions mediatizadas e [[atacas per denegacion de servici|Ddos]] en 2008, los incidents ligats a sos membres son cada còp mai frequents.<ref>{{en}}Alexia Tsotsis; My Date with Anonymous: A Rare Interview with the Elusive Internet Troublemakers; ed: LA Weekly; 4 de febrièr de 2009 [https://web.archive.org/web/20090612031524/http://www.laweekly.com/2009-02-05/columns/my-date-with-anonymous-a-rare-interview-with-the-illusive-internet-troublemakers/]</ref> Pasmens es pas ligat a una unica entitat en linha, fòrça sites webs son ligats a Anonymous. Çò qu'inclutz los celèbres [[4chan]], [[Futaba Channel]], sos associats [[wikis]], [[Encyclopædia Dramatica]] e una seria de [[Forum (Internet)|forums]].<ref>{{en}}Metz Cade; Google kills Anonymous AdSense account |[http://www.theregister.co.uk/2008/05/14/google_kills_enturbulation_adsense_account/ ]; ed:The Register; 14 de mai de 2008; San Francisco</ref> == Originas del concèpte e mèm == [[Fichièr:Green-Anonymous.jpg|right|thumb|Anonymous, fotografiat a ROFLcon el 26 d'abril de 2008]] Lo nom d'Anonymous s'inspira en la percepcion d'anonimat qu'an los utilizaires en descargar imatges e comentaris d'internet. L'etiqueta d'anonim (''anonymous'', en anglés) se dona als visitaires que daissan de comentaris sens s'identificar dins un blòg, imageboard o forum. Aqueles utilizaires de còps que i a agisson coma se anonim èra una persona reala. Lor popularitat aumentant mejans internet, l'idèa d'un collectiu d'individús sens nom venguèt un [[mèm d'internet]].<ref>{{en}}Tom Whipple; Scientology: the Anonymous protestors; [[The Times]]; 20 de junn de 2008 [https://web.archive.org/web/20080905163346/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/the_way_we_live/article4173635.ece]; Londres</ref> Anonymous representa globalament lo concèpte de quin que siá e de totes los compausants d'un collectiu sens nom. {{Cita|Anonymous es la primièra superconsciéncia basada sus internet. Anonymous es un grop, dins lo sens qu'una ramat d'aucèls es un grop. Cossí sas que son un grop? perque viatjan dins la meteissa direccion. En un moment donat, mai aucèls pòdon s'apondre, daissar, causir una autra direccion.}}<ref>{{en}}Chris Landers [https://web.archive.org/web/20080608050312/http://www.citypaper.com/columns/story.asp?id=15543 Serious Business: Anonymous Takes On Scientology (and Doesn't Afraid of Anything)]; ed:Baltimore City Paper; 2 d'abril de 2008</ref> == Atacas en defensa de [[WikiLeaks]] == Anonymous coordonèt d'atacas dins l'''[[Operation Payback]]'' contra [[Postfinance.ch]] (banca soïssa), sistèma de pagament [[Paypal]], cartas de credit ([[Visa (carta de credit)|Visa]] - [[MasterCard]]), e las paginas de personatges politics coma [[Sara Palin]] o lo senador ultraconservador [[Joe Liberman]] e d'autras paginas web que bloquejèron o ataquèron WikiLeaks.<ref>{{es}} Delia Rodríguez [https://web.archive.org/web/20120203041013/http://blogs.elpais.com/trending-topics/2010/12/quien-es-anonymous.html Anonymous: los enemigos de los enemigos de Wikileaks]; ed:[[El País]]; 8 de decembre de 2010</ref> En responsa a aquelas accions, qualques entrepresas de servici Internet, coma Facebook, Twitter e d'autras tampèron los comptes qu'aviá lo grop e enebèron la dobertura de nòus comptes.<ref>{{ca}} [http://www.ara.cat/mon/hackers-facebook-wilikeaks_0_386961440.html Un grup de 'hackers' denuncia que Facebook els tanca la pàgina perquè denuncien el boicot a Wikileaks]|ed:[[Ara (diari)|Ara.cat]]; 9 de decembre de 2010</ref> Tanben, un grop d'"hackers" anoncièt divèrsas atacas dirigidas cap als comptes de Facebook. == Vejatz tanben == * [[Operacion Leakspin]] == Referéncias == <References/> [[Categoria:Anonymous]] szj8bd2h5i9zqsmcdv84gt6v5eqk0tt 0 116654 2503048 2220978 2026-06-19T00:05:09Z Geoffroi 59498 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Essey-et-Maizerais lavoir.jpg]] → [[File:Pannes (Meurthe-et-Moselle) lavoir.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Has the wrong village name 2503048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Pannes | nomcomuna2=Pannes | imatge= Eglise Pannes.JPG | descripcion= Gl&egrave;isa Santa-R&eacute;my. | lògo= | escut= Blason Pannes 54.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Toul|Toul]] | canton= [[Canton de Thiaucourt-Regniéville|Thiaucourt-Regniéville]] | insee = 54416 | sitweb= | cp = 54470 | cònsol = Christian Devillers | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.8025 | latitud= 48.9331 | alt mini = 210 | alt mej = | alt maxi = 249 | km² = 8.37 }} '''Pannes ''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] administrada per lo [[departaments franceses|departament]] de [[Meurthe e Mosèla]] de la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pannes]]'''Pannes'''}} {{Image label|x=0.563283377721|y=0.627523757958|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 380 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Essey-et-Maizerais]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.720714919208|y=0.589469364964|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 111 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Euvezin]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.291365461501|y=0.528841956345|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nonsard-Lamarche]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.736267849493|y=0.406027675658|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 109 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouillonville]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.661331003577|y=0.260100229995|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beney-en-Woëvre]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.47218602082|y=0.862976602525|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 68 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Baussant]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.855414312525|y=0.316573844941|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1183 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thiaucourt-Regniéville]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.400667526139|y=0.908523389744|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 29 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lahayville]] (5,3km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} [[Imatge:Essey-e-Maizerais lavoir.jpg|thumb|left|Lo lavoir.]] De nombroses obj&egrave;ctes e vestigis de monuments gallo-romains an #&egrave;sser trobats sus la municipalitat a {{la s-|XIX|e}}. Un pont romain al lu&ograve;c-dich En Chariat a #&egrave;sser d&eacute;moli l'an 1840 ; refach, el dessert un camin rural cap al [[lac de Madine]]. {{Original|fr}} [[Imatge:Pannes (Meurthe-et-Moselle) lavoir.jpg|thumb|left|Le lavoir.]] De nombreux objets et vestiges de monuments gallo-romains ont été trouvés sur la commune au {{s-|XIX|e}}. Un pont romain au lieu-dit En Chariat a été démoli en 1840 ; refait, il dessert un chemin rural vers le [[lac de Madine]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 54416 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Devillers|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 54416 |1793=377 |1800=389 |1806=393 |1821=369 |1831=384 |1836=400 |1841=414 |1846=427 |1851=425 |1856=398 |1861=398 |1866= |1872=368 |1876=357 |1881=356 |1886=342 |1891=334 |1896=330 |1901=328 |1906=308 |1911=269 |1921=176 |1926=173 |1931=149 |1936=143 |1946=137 |1954=161 |1962=169 |1968=166 |1975=137 |1982=130 |1990=149 |1999=146 |2004= |2005= |2006=171 |2007= 175 |2008=178 |2009=182 |cassini=26124 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 54416 }} [[Categoria:Comuna de Meurthe e Mosèla]] pk1fsvt9sb6ekn7m088z8cn3g0ys7eh 0 119386 2503100 2280205 2026-06-19T06:40:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503100 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Jérôme Cahuzac''', (19 de junh de 1952 a [[Talença]]) es un quirurgian e òme politic [[França|francés]], cònsol de [[Vilanuèva d'Òlt]] et deputat d'[[Òlt e Garona]]. Foguèt nomenat lo 16 de mai de 2012 ministre delegat encargat du budgèt del govèrn [[Jean-Marc Ayrault]]. == Biografia == Dintrèt al [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] en 1977, e sosten de las idèas de [[Michel Rocard]]. De [[1988]] a [[1991]], èra conselhièr tecnic al cabinet de [[Claude Évin]] (elaboracion de la lei encastrant la publicitat sus l'alcòl e lo tabat). Fa partida de de l'equipa de campanha de [[Lionel Jospin]] per las eleccions presidencialas de 1995 (programa del candidat sus las questions de Santat). De [[1997]] a [[2002]] elegit a la [[tresena circonscripcion d'Òlt e Garona]] de , puis est battu De [[2007]]-[[2012]] reelegit a la [[tresena circonscripcion d'Òlt e Garona]] 2008 vicepresident del grop Socialista, radical e ciutadan a l'Assemblada Nacionala , pòrtaparaula del grop sus las questions financièras. 24 de febrièr de 2010, presidéncia de la [[Comission de las Finanças, de l'economia generala e del contraròtle budgetari<ref>« [http://www.challenges.fr/actualites/politique_economique/20100224.CHA1653/commission_des_finances_de_lassemblee__cahuzac_elu.html Commission de las Finanças de l'Assemblada : Cahuzac elegit] », ''[[Challenges]]'', 24 de febrièr de 2010.</ref>. Eleccion presidenciala de 2012, equipa de campanha de [[François Hollande]] en carga del tèma « lo budgèt, las finanças, e la fiscalitat<ref>[https://web.archive.org/web/20120108085708/http://francoishollande.fr/l-equipe-de-campagne/ Équipe de campagne de François Hollande] sul site oficial del candidat.</ref> ». 16 de mai de 2012 nomenat ministre del Budgèt prèp del [[Pierre Moscovici|ministre de l'Economia, de las Finanças e del Comèrci Exterior]] del [[govèrn de Jean-Marc Ayrault]]. == Nòtas e references == <References/> == Ligams extèrnes == * {{fr}} [http://www.jerome-cahuzac.com/ Site oficial de Jérôme Cahuzac] * {{fr}} [http://www.assemblee-nationale.fr/13/tribun/fiches_id/706.asp sul site de l'Assemblada nacionala francesa] {{DEFAULTSORT:Cahuzac, Jérôme}} [[Categoria:Deputat d'Olt e Garona]] [[Categoria:Naissença en 1952]] [[Categoria:Naissença à Talença]] [[Categoria:Govèrn de Jean-Marc Ayrault]] mbs8xgqmmmzjl50ngwlgwzibj46qctd 0 120462 2503109 2486020 2026-06-19T07:05:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503109 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Coat of arms of Cameroon.svg|thumb|200px|Blason de Cameron.]] Vaquí la lista dels [[primièr ministre|primièrs ministres]] de [[Cameron]], e tanben de [[Cameron Oriental]] e [[Cameron Occidental]] dempuèi [[1960]]. {| class="wikitable" style="font-size:85%;text-align:center" ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |Primièr ministre ! rowspan="2" |Imatge ! colspan="2" |Periòde de govèrn ! colspan="2" rowspan="2" | Partit ! rowspan="2" | Presidents |- !Començament !Final |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |'''Republica de Cameron''' |- !1 ![[Ahmadou Ahidjo]] (1924–1989) |[[Fichièr:Ahmadou_Ahidjo.jpg|90x90px]] |[[1 de genièr]] de [[1960]] |[[15 de mai]] de [[1960]] ! style="background: #008000;" | |UC |lo pròpri |- !2 ![[Charles Assalé]] (1911–1999) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] |[[15 de mai]] de [[1960]] |[[1 d'octobre]] de [[1961]] ! style="background: #008000;" | |UC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |'''Republica Federala de Cameron''' |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |''Cameron Oriental'' |- !1 ![[Charles Assalé]] (1911–1999) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] |[[1 d'octobre]] de [[1961]] |[[19 de junh ]] de [[1965]] ! style="background: #008000;" | |UC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- !2 ![[Vincent de Paul Ahanda]] (1918–1975) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] |[[19 de junh ]] de [[1965]] |[[20 de novembre]] de [[1965]] ! style="background: #008000;" | |UC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- !3 ![[Simon Pierre Tchoungui]] (1916–1997) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] |[[20 de novembre]] de [[1965]] |[[2 de junh ]] de [[1972]] ! style="background: #32CD32;" | |UC / UNC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |''Cameron Occidental'' |- !1 ![[John Ngu Foncha]] (1916–1999) |[[Fichièr:John_Ngu_Foncha_(1964).jpg|60px]] |[[1 d'octobre]] de [[1961]] |[[13 de mai]] de [[1965]] ! style="background: #FFA500;" | |KNDP |[[Ahmadou Ahidjo]] |- !2 ![[Augustine Ngom Jua]] (1929–1977) |[[Fichièr:Image_of_Augustine_Ngom_Jua.jpg|60px]] |[[13 de mai]] de [[1965]] |[[11 de genièr]] de [[1968]] ! style="background: #32CD32;" | |KNDP / UNC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- !3 ![[Salomon Tandeng Muna]] (1912–2002) |[[Fichièr:Salomon_Tandeng_Muna.jpg|60px]] |[[11 de genièr]] de [[1968]] |[[2 de junh ]] de [[1972]] ! style="background: #32CD32;" | |UNC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |'''Republica Unida de Cameron''' |- | colspan="9" align="center" |''Carga abolida entre lo [[2 de junh]] de [[1972]] e lo [[30 de junh]] de [[1975]])'' |- !1 ![[Paul Biya]] (1933–) |[[Fichièr:Paul_Biya_2014.png|84x84px]] | [[30 de junh]] de [[1975]] | [[6 de novembre]] de [[1982]] ! style="background: #32CD32;" | |UNC |[[Ahmadou Ahidjo]] |- !2 ![[Bello Bouba Maigari]] (1947–) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] | [[6 de novembre]] de [[1982]] | [[22 d'agost]] de [[1983]] ! style="background: #32CD32;" | |UNC |[[Paul Biya]] |- !3 ![[Luc Ayang]] (1947–2025) |[[Fichièr:Luc_AYANG.jpg|60px]] | [[22 d'agost]] de [[1983]] |[[25 de genièr]] de [[1984]] ! style="background: #32CD32;" | |UNC |[[Paul Biya]] |- bgcolor="#EEEEEE" | colspan="9" align="center" |'''Republica Cameron''' |- | colspan="9" align="center" |''Carga abolida entre lo [[25 de genièr]] de [[1984]] e lo [[26 d'abril]] de [[1991]])'' |- !1 ![[Sadou Hayatou]] (1942–2019) |[[Fichièr:Replace this image male.svg|60px]] | [[26 d'abril]] de [[1991]] | [[9 d'abril]] de [[1992]] ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- !2 ![[Simon Achidi Achu]] (1934–2021) |[[Fichièr:Simon_Achidi_Achu_(cropped).jpg|60px]] |[[9 d'abril]] de [[1992]] |[[19 de setembre]] de [[1996]] ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- !3 ![[Peter Mafany Musonge]] (1942–) |[[Fichièr:Peter_Mafany_Musongue_2017_(cropped).jpg|60px]] |[[19 de setembre]] de [[1996]] | [[8 de decembre]] de [[2004]] ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- !4 ![[Ephraïm Inoni]] (1947–) |[[Fichièr:Marquardt_and_Inoni_cropped_Inoni.JPG|82x82px]] | [[8 de decembre]] de [[2004]] |[[30 de junh ]] de [[2009]] ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- !5 ![[Philémon Yang]] (1947–) |[[Fichièr:Philemon_Yang,_Prime_Minister_of_Cameroon_in_London,_21_June_2010._(4720521915)_cropped.jpg|60px]] |[[30 de junh ]] de [[2009]] |[[4 de genièr]] de [[2019]] ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- !6 ![[Joseph Dion Ngute]] (1954–) |[[Fichièr:Nguté_May_2019_(cropped).jpg|60px]] |[[4 de genièr]] de [[2019]] | uèi ! style="background: #87CEEB;" | |RPDC |[[Paul Biya]] |- |} == Partits == * RDPC ''Rassemblement Démocratique du Peuple Camerounais/Cameroonian'', partit conservator, anteriorament UNC. Devenèt RDPC aprèp 1985 * SDF ''Social-Democratic Front/Front Social-Démocratique social-democratic * KNDP ''Kamerun National Democratic Party'', del Cameron Britanic, aprèp 1966: part de l'UNC * UC ''Union du Camerounais'' en lo Cameron Francés. Aprèp 1966: part de l'UNC * UNC ''Union National du Camerounais'', dempuèi 1985: RDPC == Fonts == * https://web.archive.org/web/20110302201730/http://www.terra.es/personal2/monolith/00index.htm * http://www.rulers.org/rulc1.html#cameroon * '''''African States and Rulers''', John Stewart, McFarland'' * '''''The Guinness Book of Kings, Rulers and Statesmen''', Clive Carpenter, Guinness Superlatives Ltd'' [[Categoria:Primièr ministre de Cameron| ]] [[Categoria:Lista de caps de govèrn|Cameron]] 3ujg25aqs6sx7mkxyucnhe42l634x2w 0 121068 2503061 2118939 2026-06-19T02:20:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503061 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | Avet | Abies koreana (szyszki).JPG|[[Avet de Corèa]]}} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Coniferophyta }} {{Taxobox | classa | Pinopsida }} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Pinaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Abietoideae }} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha| Pinaceae }} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Abies milleri wing seed 01.jpg|thumb|250px|grana fossila d'''Abies milleri'', {{unitat|2.4|cm}} de long, Klondike Mountain, Ferry County, Washington, EUA, [[Eocèn]], [[Ipresian]], - 49 milion d'ans.]] [[Fichièr:Abies milleri needles 01.jpg|thumb|250px|Branca e agulhas fossilizadas d'''Abies milleri'', {{unitat|4.5|cm}} de long, Klondike Mountain, Ferry County, Washington, EUA, [[Eocèn]], [[Ipresian]], - 49 milion d'ans.]] Los '''avets''' (var. '''sap''') son d'[[arbre]]s [[conifèr]]s del [[genre (biologia)|genre]] ''Abies'' originaris de las regions temperadas de l'emisfèri nòrd. Apertenon a la familha dels ''[[Pinaceae]]''. Se coneisson pel biais que son fixadas las [[agulhas]] sus la camba, e de per sa forma que diferís del [[picea|fals avet]] e a las seunas [[pinha]]s quilhadas que se desagregan quora son maduras. Son d'arbres [[monoïc]]s de ruscas a vegadas punchada de folhòla resinifèras, de brancas verticilada e estatjada. Las agulhas d'avet son fixadas una per una al contrari del [[pin blanc]]. == Classificacion == === Espècias nativas (n) o introduchas (i) en [[Euròpa]] === * ''[[Abies alba]]'' (n) * ''[[Abies amabilis]]'' (i) * ''[[Abies balsamea]]'' (i) ** ''Abies balsamea phanerolepis'' (i) * ''[[Abies cephalonica]]'' (n) * ''[[Abies concolor]]'' (i) * ''[[Abies fraseri]]'' (i) * ''[[Abies grandis]]'' (i) * ''[[Abies homolepis]]'' (i) * ''[[Abies lasiocarpa]]'' (i) * ''[[Abies nordmanniana]]'' (n) * ''[[Abies borisiiregis]]'' (n) * ''[[Abies pinsapo]]'' (n) * ''[[Abies procera]]'' (i) * ''[[Abies sibirica]]'' (n) === Classificacion e reparticion === Las darrièras òbras de revision del genre ''Abies'' per ''Farjon'', 1990 citadas per ''Earle'' 2004 permeton de distinguir 51 espècias d'avets e de situar las relacions entre las diferentas espècias del biais seguent: ==== Seccion ''Balsamea'' ==== grop del avet balmièr ([[Asia]] [[boreala]], [[America del Nòrd]], e nautas montanhas mai lo sud) * ''[[Abies fraseri]]'' * ''[[Abies balsamea]]'' * ''[[Abies bifolia]]'' * ''[[Abies lasiocarpa]]'' * ''[[Abies sibirica]]'' * ''[[Abies sachalinensis]]'' * ''[[Abies koreana]]'' * ''[[Abies nephrolepis]]'' * ''[[Abies veitchii]]'' * ''[[Abies kawakamii]]'' ==== Seccion ''Grandis'' ==== grop de l'avet de Vancouver (Oèst des [[Estats Units d'America]]; [[Mexic]] e [[Guatemala]], en planas al nòrd, altituds mejanas al sud) * ''[[Abies grandis]]'' * ''[[Abies lowiana]]'' * ''[[Abies concolor]]'' * ''[[Abies durangensis]]'' * ''[[Abies mexicana]]'' * ''[[Abies flinckii]]'' * ''[[Abies guatemalensis]]'' ==== Seccion ''Abies'' ==== grop de l'[[avet blanc]] ([[Euròpa]], [[Orient Mejan]]) * ''[[Abies nebrodensis]]'' * ''[[Abies alba]]'' * ''[[Abies borisii-regis]]'' * ''[[Abies cephalonica]]'' * ''[[Abies nordmanniana]]'' * ''[[Abies cilicica]]'' ==== Seccion ''Piceaster'' ==== grop de l'avet d'Andalosia (Sud d'[[Espanha]] e [[Africa del Nòrd]] * ''[[Abies pinsapo]]'' * ''[[Abies numidica]]'' * ''[[Abies maroccana]]'' ==== Seccion ''Momi'' ==== ([[Asia]], [[Imalaia]], sovent a d'altituds bassas a mejanas) * ''[[Abies homolepis]]'' * ''[[Abies recurvata]]'' * ''[[Abies firma]]'' * ''[[Abies beshanzuensis]]'' * ''[[Abies holophylla]]'' * ''[[Abies chensiensis]]'' * ''[[Abies pindrow]]'' * ''[[Abies ziyuanensis]]'' ==== Seccion ''Amabilis'' ==== (còstas del Pacific de l'[[America del Nòrd]] e de [[Japon]], nautas montanhas pluviosas) * ''[[Abies amabilis]]'' * ''[[Abies mariesii]]'' ==== Seccion ''Pseudopicea'' ==== ([[Imalaia]] de nauta montanha) * ''[[Abies delavayi]]'' * ''[[Abies fabri]]'' * ''[[Abies forrestii]]'' * ''[[Abies chengii]]'' * ''[[Abies densa]]'' * ''[[Abies spectabilis]]'' * ''[[Abies fargesii]]'' * ''[[Abies fanjingshanensis]]'' * ''[[Abies yuanbaoshanensis]]'' * ''[[Abies squamata]]'' ==== Seccion ''Oiamel'' ==== ([[Mexic]], en nauta montanha) * ''[[Abies religiosa]]'' - [[Sapin sacrat]] * ''[[Abies vejarii]]'' * ''[[Abies hickelii]]'' ==== Seccion ''Nobilis'' ==== (oèst dels [[Estats Unis d'America]], en nauta montanha) * ''[[Abies procera]]'' * ''[[Abies magnifica]]'' * ''[[Abies lowiana]]'' ==== Seccion ''Bracteata'' ==== (còtas de [[Califòrnia]]) * ''[[Abies bracteata]]'' == Reparticion geografica == Reparticion de las espècias americanas: <gallery> Imatge:Abies amabilis range map 4.png|''[[Abies amabilis]]'' Imatge:Abies balsamea range map 3.png|''[[Abies balsamea]]'' Imatge:Abies concolor range map 3.png|''[[Abies concolor]]'' Imatge:Abies grandis range map 1.png|''[[Abies grandis]]'' Imatge:Abies lasiocarpa range map 1.png|''[[Abies lasiocarpa]]'' </gallery> == Nosibles == D'erugas dels [[parpalhòl]]s de nuèch ([[eterocèr]]s) se noirrisson d'avet. == Vejatz tanben == {{commons|Abies}} * [[Arbre de Nadal]] qu'es sovent un avet === Nòtas e referéncias === <references/> === Bibliografia === * {{en}}Farjon, Aljos. 1990. Pinaceae: drawings and descriptions of the genera ''Abies'', ''Cedrus'', ''Pseudolarix'', ''Keteleeria'', ''Nothotsuga'', ''Tsuga'', ''Cathaya'', ''Pseudotsuga'', ''Larix'' and ''Picea''. Königstein: Koeltz Scientific Books. === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20120426144128/http://www.florelaurentienne.com/flore/Groupes/Spermatophytes/Gymnospermes/010_Pinacees/05_Abies/Genre.htm ''Abies''] Miller sus florelaurentienne.com {{Portal|plantas utilas|botanica}} [[Categoria:Flora (nom vernacular)]] 03tw7d9gf74lf9cz94uv86ae7t6oake 0 121454 2503101 2280206 2026-06-19T06:40:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503101 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Jeu provençal allées de l'Oulle Avignon.jpg|thumb|Jòc de bolas sus las alnadanas de l'Olha a [[Avinhon]]]] '''Lo jòc de bola''' tanben sonat '''la longa''', se debana de biais mobil sus un terren de quinze a vint mètres, siá dos còps mai long que lo del [[petanca|jòc de pè tancat]], que n'es lo davancièr<ref>"Boules" {{fr}}[https://web.archive.org/web/20140729124235/http://idealepetanque.blogspot.fr/2011/02/historique-du-jeu-de-boule-et-de-la.html Istoric del jòc de bolas]</ref>. == Istoric == [[File:Concours de boules à la longue.jpg|thumb|Preparacion del tir a la longa]] La [[bola lionesa]] nasquèt al sègle [[sègle XVIII]] dins la region de Lion, que son nom. En 1850 aquel jòc venguèt un espòrt, amb la creacion de la primièra societat oficiala: « le Clos Jouve ». Per aquò, la [[Federacion francesa de las bolas]] foguèt longtemps dominada per la bola lionesa e espòrt-bola. Pendent lo [[sègle XIX]], la seccion Provençala de la FFB codifiquèt lo jòc dich « a la longa » qu'es un besson de la bola lionesa fòça agradada dins la region. Demanda las meteissas qualitats esportivas mas al contrari pòt se jogar sus un terren irregular, amb de bolas mai pichonas. ==Espandiment== Es subretot praticat en [[Occitània]]: Dins los departaments de [[Bocas de Ròse]], [[Gard (departament)|Gard]], [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]], [[Aups d'Auta Provença]], [[Auts Aups]], [[Aups Maritims]], [[Var (departament)|Var]], [[Erau (departament)|Erau]], [[Aude (departament)]]; dins la region [[Miègjorn-Pirenèus]]. E en França dins las region [[Centre (region)|Centre]], [[Illa de França (region)|Illa de França]], [[Nòrd-Pas de Calais]], [[Franca Comtat]]. == Règlas del jòc == [[File:Pétanque à Avignon.jpg|thumb|Tir a la longa]] Son las meteissa qu'aquelas de la [[petanca]], levat lo biais de lançar la bola, a l'encòp acrobatic e coregrafic, per causa de la granda distança<ref> "Boules"</ref>. * Lo ''let'' ([[bochon]]) deu èsser lançat d'un cercle traçat sul sol a une distança compresa entre quinze e vint mètres (contra sièi a dètz mètres per la petanca)<ref>"Boules"</ref>. * Lo ''puntaire'' deu obligatòriament '''sortir un sol pé del cercle''' fasent un pas cap ont vòl (mai sovent en davans o de costat)<ref>"Boules"</ref>. * Pòt alara lançar sa bola, o amb los dos pes a tèrra (un pe demorant dins lo cercle), o se tenent '''sus una camba''', los dos pes fòra del cercle aprèp aver levat lo pé que se piejava<ref> "Boules"</ref>. * lo tiraire deu tanben '''sortir de son cercle''' per efectuar los '''tres salts''' reglamentaris per prendre son alindat e lançar la bola aprèp lo darrièr pas, quand pausa lo pé a tèrra. Aquela corsa d'alidat, fòrça eleganta, que sembla al [[saut en longor]], es necessària per cobrir la distança fins a la bola advèrsa e tentar de la deslargar<ref> "Boules"</ref>. Los campionats de França del jòc de bola fuguèron creats en [[1946]]. L’invencion de la [[petanca]] en [[1910]] visava a permetre als jogaires de mai edat e mens mobils de contunhar a practicar lo jòc sus un terren cort, amb los « pés tancats » dins lo cercle. ==Nòtas e referéncias== <references /> == Bibliografia == * {{oc}}Armand Vidal, ''Pichot diciounàri dou jo de boulo'', ed: Revue de Langue et Littérature d'Oc, 1975. * {{fr}}Paul Ruat, ''Cercle des Boulomanes 1828-1928'' (un sègle d'istòrias del celèbre club marselhés), ed:Imprimerie Marseillaise, 1928. == Ligams intèrnes == * [[Petanca]] == Ligams extèrnes == {{commons|Jòc de bola}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20140729124235/http://idealepetanque.blogspot.fr/2011/02/historique-du-jeu-de-boule-et-de-la.html Istoric del jòc de bolas] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20061106025628/http://www.boulepetanque.se/int/fipjp/ Federacion Internacionala de Petanca e Jòc Provençal] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20061101104623/http://www.laboulebleue.fr/fr/html/regleprovencal.htm Site de ''La Boule bleue''] cd2xperpzh4ct87g94ttze2u6ybbeng 0 121666 2503115 2407467 2026-06-19T07:15:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503115 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Gray343.png|thumb|right|250px|Anatomia del maluc drech (vista posteriora).]] Lo '''maluc''' o '''l'amaluc''' es l'[[Articulacion (anatomia)|articulacion]] qu'unís l'[[òs coxal]] amb lo [[femur]]. Agís coma un supòrt al pè del còrs e facilita lo moviment de la [[camba]] respècte a la rèsta del [[Tronc (anatomia)|tronc]].<ref>{{en}}[http://books.google.cat/books?id=rRtPExr9Hz8C&pg=PA353 Anatomy and human movement: structure and function, Nigel Palastanga & Field, Derek; Soames, Roger;ed: Elsevier Health Sciences; 2006; isbn 9780750688147]</ref> L'articulacion es cobèrta per una [[capsula articulara]] e a [[membrana sinoviala|membrana]] e [[liquid sinovial]]. Diverses [[ligament]]s unisson lo femur amb l'òs coxal. == Referéncias == <references /> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20100103043709/http://www.orthopaedics.com/hips.html#anatomy Vidèo de l'anatomia del maluc] * [https://web.archive.org/web/20210113141236/https://www.machinedesign.com/ContentItem/60950/Highperformancehips.aspx ''High-performance hips'' Pagina sus las pretèsis de maluc] {{Portal Medecina}} {{Partidas del còrs}} [[Categoria:Articulacions]] [[Categoria:Esqueleta dels membres inferiors]] i2m50kogbwo93o9624umq1vb31azb9q 0 124543 2503128 2439563 2026-06-19T08:18:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503128 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Ricinus communis'' | Ricin.jpg | ''Ricin commun''<br />du [[jardin botanicde Montreal]] }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | òrdre | Euphorbiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox | genre | Ricinus }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Ricinus communis | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox | òrdre | Malpighiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox sinonims | *''Ricinus africanus'' Willd. *''Ricinus angulatus'' Thunb. *''Ricinus armatus'' Haw. *''Ricinus badius'' Rchb. *''Ricinus chinensis'' Thunb. *''Ricinus digitatus'' Noronha *''Ricinus europaeus'' T.Nees *''Ricinus glaucus'' Hoffmanns. *''Ricinus hybridus'' Besser *''Ricinus inermis'' Mill. *''Ricinus japonicus'' Thunb. *''Ricinus laevis'' DC. *''Ricinus leucocarpus'' Bertol. *''Ricinus lividus'' Jacq. *''Ricinus macrophyllus'' Bertol. *''Ricinus medicus'' Forssk. *''Ricinus megalospermus'' Delile *''Ricinus minor'' Mill. *''Ricinus nanus'' Balbis *''Ricinus peltatus'' Noronha *''Ricinus purpurascens'' Bertol. *''Ricinus rugosus'' Mill. *''Ricinus sanguineus'' Groenland *''Ricinus scaber'' Bertol. ex Moris *''Ricinus speciosus'' Burm.f. *''Ricinus spectabilis'' Blume *''Ricinus tunisensis'' Desf. *''Ricinus undulatus'' Besser *''Ricinus urens'' Mill. *''Ricinus viridis'' Willd. *''Ricinus vulgaris'' Mill.}} {{Taxobox fin}} Lo '''ricin''' (''Ricinus communis L.'') <ref>{{ca}} Institut d'estudis catalans http://dlc.iec.cat/results.asp</ref> es un [[arbrilhon]] qu'aperten a la familha de las [[Euphorbiacèas]],<ref>"grin" {{fr}}[https://web.archive.org/web/20130216233701/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxecon.pl www.ars-grin.gov]</ref> que s'utiliza fòça las granas, per produire la celèbra "òli de ricin" e tanben a vegadas s'utilizan las fuèlhas. Lo tèrme latin ''Ricinus communis'' significa [[pat]] fòça comuna (''Ricinus'' vòl dire pat e ''communis'', fòça comuna), a causa de la seunas que semblan a un pat. == Morfologia== [[Fichièr:Ricinus communis.JPG|thumb|esquèrra|Lo ricin coma planta d'ornament]] [[File:Ricinus_communis_DSC_0022.JPG|thumb|left|]] Lo '''ricin''' es un [[arbrilhon]] sovent cultivat coma [[anadièr]]; es [[monoíc]], es a dire, que presenta d'estructuras dels dos sèxes sul mateis individú (mas de flors separadas). Las masculinas se tròban sus la mitat inferiora de la tija, e las femes sus la mitat superiora.<ref>{{ca}}Dossièrs de l'Universitat de Barcelona</ref> La talha del ricin varia segon lo [[clima]]: quand es temperat a una nautor d'entre 2,5 e 3 mètres, alara que se lo clima es tropical o subtropical, pòt aténher 12 mètres. Las geladas li son fatalas. A una [[racina]] principal e de racinas segondàrias pròcha de la superfícia, es a dire, qu'es [[axonomorfa]]. Presenta una [[tija]] de dos o tres mètres de naut, ramificada e de color roja e las seunas [[estipula]]s son unidas dins una lamina membranosa. Las [[fuèlhas]] son fòrça grandas, d'entre 10 e 35&nbsp;cm de diamètre, tanben pòdon aténher 60&nbsp;cm. La forma d'aquelas es esparsa, amb una nervadura palmada, an entre 7 e 11 lobuls e lo bòrd dentat. Son de fuèlhas compausadas, altèrnas, amb una coloracion verd, roge o porpra e fòrça [[cellula]]s [[glandulara]]s a l'[[epidèrme]] de revèrs. An un [[peciòl]] de color roge e qualques [[glandula]]s apicalas. Las [[flors]] son gropadas en [[inflorescéncias]] densas, que son paniculs terminals grands amb una longitud d'entre 15 e 50&nbsp;cm. Aquel [[arbrilhon]] a dos tipe de flors: las masculinas, (que naisson a la partida inferiora), fan entre 15 e 30&nbsp;cm de diamètre, amb un [[calci (botanica)|calci]] de cinc pièça e un [[pedicèl]] de fins a 12 mm, los [[tepal]]s son ovalas e rogencs, alara que los femes son linerlanceolats. L'[[estamina]], qu'a un diamètre entre 1,5 e 3&nbsp;cm, se tròba en la partida inferiora de la flor, amb un calici format de cinc pèças lanceoladas e fòàa [[estamina]]s soldats de color verd jaunenc, amb una forma de colomna, ramificada. Lo [[fruch]], que sortís de las flors femes e se situa en les partidas mai superioras es gaireben totjorn envoltat per s'abundantas espinas. Aquel tipe de capsula presenta una proeminéncia carnosa de color jaunenca al tèrme superior. Lo fruch a tres cavitats (tricoca), caduna amb una granda grana, de superfícia lisa e brilhanta que conten una [[toxina]] nomenada [[ricina]]. Es de color rogenc, amb de granas ellipsoïdas de color marron e blanc, e la seuna longor es entre 1 e 2,5 cm. Quand madura, l'elatèri se dubrís e libèra las granas.<ref> "Descripció Botànica" {{ca}}Font i Quer, Pius; Bolòs, Oriol de. Iniciació a la botànica. 2a. ed. Fontalba, 1979. ISBN 84-85530-08-X.</ref> == Distribucion == L'origina del ricin es pas coneguda encara de biais exact, e existisson doas possibilitats: seriá estat originari de l'[[Índia]], o, al contrari, de l'èst del continent [[Africa|african]] (zònas coma [[Sodan]] o [[Etiopia]]. Es cultivat dins climas cauds de les zonas subtropicalas pròcha del [[Mediterranèu]], coma en d'[[Àfrica]]. Tanben se pòt podem trobar en [[Àsia]] e e plan establit per [[Euròpa]]. De fach, a una distribucion larga levat dins las zonas frejas o propicias a las geladas. == Ecologia == Es un arbrilhon que requerís un clima caud sens geladas, espandit per totas las regions caudas de la [[Tèrra]]. Florís sobretot los meses d'[[estiu]]: de julhet fins a octobre e la culhida se fa d'[[automne]]. == Farmacologia == === Dròga === La partida utilizada es l'òli eissida de las [[grana]]s, e en mendra mesura, las [[fuèlha]]s. === Composicion quimica === * [[Òli de ricin]] ** [[Acids grasses]] {| name="acids" class="wikitable" ! colspan=5 | Mejana de la composicion d'[[acids grasses]] de l'òli de ricin |- | Nom de l'acid | colspan=3 | Reng de percentatges |- | [[Acid ricinoleíc]] | align=right | 85 | align=center | fins a | 95% |- | [[Acid oleíc]] | align=right | 6 | align=center | fins a | 2% |- | [[Acid linoleíc]] | align=right | 5 | align=center | fins a | 1% |- | [[Acid linolenic]] | align=right | 1 | align=center | fins a | 0,5% |- | [[Acid estearic]] | align=right | 1 | align=center | fins a | 0,5% |- | [[Acid palmitic]] | align=right | 1 | align=center | fins a | 0,5% |- | Acid dihidroxistearic | align=right | 0,5 | align=center | fins a | 0,3% |- | Autres | align=right | 0,5 | align=center | fins a | 0,2% |} <!-- Todo; oil fat comparison chart ... --> ** Substéncias [[nitrogèn|nitrogenadas]]: *** [[Ricinina]] o [[ricidina]] ([[alcaloïde]]s equivalents) *** [[Ricina]]: Es una [[albumina]] [[vegetal]]a [[toxic]]a. ** [[Enzim]]: *** [[Lipasa]] ** [[Vitamina E]]. (o [[alfatocoferòl]]) ** [[Sals minerals]] ** [[Proteïnas]] (20%) === Accions farmacologicas === '''L'acid ricinoleíc''' irrita la mucosa de l'[[intestin]] prim, provocant una estimulacion del '''[[peristaltisme]]''', que dóna luòc a una accion [[laxant]]a a dòsis pichona e [[purgant]]a a dòsis mai grans. Aquel [[acid]] libèra los seus [[gliceríds]] e provòca una lisi dels [[lipid]]s de la [[membrana intestinala]] quand dintran en contacte amb la [[lipasa]] [[pancreas|pancreetica]]. Aquel fach a coma resultat una evacuacion abondanta de sèla liquida sense [[dolor]]s [[colica]]s, perque no i a pas d'irritacion grava a la [[intestin|mucosa intestinala]]. ==== Dòsi ==== * La dòsi adequada d'òli de ricin varia de {{unitat|5|ml}} se volèm una accion purgativa, fins als {{unitat|120|ml}} se pretens que permet la [[jasilha]].<ref>"DOSI" {{en}}[http://www.drugs.com/npp/castor.html www.drugs.com]</ref> * Las [[fuèlhas]], cuèchas dins l'[[aiga]], se beu entre una e tres tassas per jorn, segon l'afeccion que se vòl tractar. === Contraindicacions === Se pòt pas utilizar lo tractament d'[[intoxicacion]]s per de [[toxic]]s [[liposoluble]]s, perque l'aumentant los [[vesicula biliara|sals biliars]] facilitariá la seuna absorcion. E mai, lo seu usatge prolongat en cases de constipacion cranica pòt provocar de dolors [[estomac|estomacala]] e manca d'apetit.<ref>"Berdonces" {{ca}}Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496X.</ref> Tanben es contraindicat per las femnas emprenhadas que jasilhèron per [[cesariana]] de per avant o que patiguèron d'una [[intervencion quirurgicala]] al nivèl [[uter]]in.<ref>"DOSI"</ref> === Usatges medicinals === L'òli de "''Ricinus communis''", utilizada coma [[medicament]], es un producte pur e exempt de [[toxinas]]. Es un '''laxatiu''' important que abans s'utilizava fòrça fins ara, mas dins un menor gra. L'efècte laxatiu es degut a la [[triricinoleïna]] de l'òli se dissociant dins l'[[intestin prim]] se forma de [[Sal (quimia)|sals]] com lo ricinoleat sodic, que per un leugièr efècte irritant incitant de fòiras mortalas. Lo rèsta de l'òli agís coma lubrificant. En cases de [[constipacion]] intensa dona de bons resultats, a los efèctes al cap de 6-10 oras e sufisís d'un culhèr mas se pòt pas utilizar dins de tractaments prolongats. L'unic inconvenient es lo gost desagradable. Autres usatges d'aquel òli son los seguents: * '''Emollient:''' Par ramollir los [[Teissut (biologia)|teissuts]], subretot indicat dins lo teissut cutanèu, e la doçor de la [[pèl]] e ajuda eliminar las verrugas, subretot quans se combina amb saüc (''[[Saüc negre|Salis chilensis]])'' o amb [[alh]] (''Allium sativum''), que melhòra la seuna eficecitat. * '''Cosmetic pel pèl''', coma l'òli es soluble dins [[alcòl]] se fa de preparacions pels pèls sècs, que, un còp aplicadas e que l'alcòl s'evaporèt lo daissa suau e brilhant. * '''Estimulant''' de las '''contraccions [[uter|uter]]inax''' abans la [[jasilha]]. * '''Dolors musculars''': l'òli de ricin asoplís los [[muscule]]s, los tonifica e ajuda a combatre la [[dolor]], subretot a l'[[esquina]]. La dòsi dins aquel cas serián de doas friccions cada jorn. * '''Protectors [[pot|labials]]''': quand contenon d'òli idrogenat. * Una gota d'òli de ricin tanben pòt servir per tractar los orjòls. L'òli de ricin es presenta dins de medicaments actuals. === Usatge etnomedicinal === En [[medicina chinesa]] s'utiliza el tractament de [[paralisi]] faciala, [[alcera]]s, [[faringitis]] e qualques [[inflamacions]] ulceroses a la pèl. En [[medicina indiana]] s'utiliza per combatre lo mal de las [[articulacion]]s e las malautiás [[dispepsiá|dispepticas]]. En un [[tractament omeopatic]] dels [[vòmit]]s e [[diarrèa]]a abondantas. === Usatge en alimentacion === * [[Additiu]]s * [[Edulcorant]] (dins lo [[chocolat]] per exemple) * Mòtles de [[plastic]] === Toxicitat === L'ingestion de granas de ''Ricinus communis'' provòca una [[intoxicacion]] que pòt menar a la mòrt. La dòsi letala per a un mainat es entre tres o quatre [[grana]]s. La [[ricina]], qu'es la proteïna toxica que se tròba dins las granas, se tròba pas dins l'òli de ricon comercializada. La ricina ([[proteïna]] [[toxic]]a presenta dins la [[planta]], mas pas dins l'òli) foguèt utilizada coma [[arma]] biologica.<ref>{{en}}Soto-Blanco B, Sinhorini IL, Gorniak SL, Schumaher-Henrique B. 2002. Ricinus communis cake poisoning in a dog. Vet Hum Toxicol. Jun 44(3):155-6.</ref> == Istòria == Los egipcians serián estats los descobridors d'aquela planta e los primers utilizaires de l'òli eissida de las seunas [[grana]]a, e pendent de temps se nomenèt [[Palmacristi]], per la seuna semblança amb lo [[pat]] (en grèc, pat rep lo nom de ''Croton''). Tanben es coneguda amb el nom d'herba de las [[talpa]]s, perque abans se pensava que la planta que donava las granas èra lo [[pebrièr fèr]] o ''Vitex agnus castus'' <ref> "Berdonces" {{ca}} Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496 </ref> == Produccion == La taula mòstra los principals productors de granas de ricin pel mond en 2003: {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" align="center" |----- | colspan="6" align="center" bgcolor=#DDFFDD | '''Produccion en tonas de granas de ricin'''<br /> <small> Donadas de FAOSTAT ([[FAO]])</small> <ref>FAOSTAT https://web.archive.org/web/20120624235410/http://faostat.fao.org/site/291/default.aspx</ref> |----- | [[Índia]]||804&nbsp;000||66 %||804&nbsp;000||61 % |------ | [[China]]||258&nbsp;000||21 %||275&nbsp;000||21 % |------ | [[Brasil]]||77&nbsp;970||6 %||149&nbsp;099||11 % |------ | Altres païses ||82&nbsp;950||7 %||83&nbsp;580||6 % |----- | '''Total'''||'''1&nbsp;222&nbsp;920'''||100 %||'''1&nbsp;311&nbsp;679'''||100 % |} == Galeriá d'imatges == <center><gallery> File:Ricinus comm01.jpg| Visió general; planta mai desenvolopada Fichièr:Rizinus_blatt_01.jpg‎|Detalh de las fuèlhas File:Zürich - Alter Botanischer Garten IMG 0798.JPG|Flors Fichièr:Starr 080610-8374 Ricinus communis.jpg|Fruch en capsula File:Castor_beans.jpg|Granas Fichièr:Pollen Ricinus communis sanguineus.jpg|Pollen File:Castor oil.svg|Estructura del compausat principal de l'òli de ricin </gallery></center> == Referencias== <References/> == Bibliografia == * {{it}}Della Beffa, M. El gran libro de las hierbas. Editorial Planeta, S.A., Barcelona, 2003. * {{ca}}Pahlow, M. Enciclopedia familiar Everest de las plantas medicinales. Editorial Everest, S.A., León, 2002. * {{ca}}Arango Mejía, Mª C. Plantas Medicinales. Botánica de Interés Médico. ISBN 958-33-9235-9 * {{ca}}Lockie, A. ''Enciclopedia de la Homeopatía''. Editorial Grijalbo, S.A., China, 2000. ISBN 84-253-3542-6 * {{es}}Villar, D. i Ortiz, J.J, ''Plantas tóxicas de interés veterinario''. Casos clínicos. ISBN 978-84-458-1607-3 * {{es}}GRACÍA LLAMAS, F. ''La Gran Enciclopedia de las plantas curativas.'' Ed. Diana. México, 2005. ISBN 968-13-3907-X == Ligams extèrnes == {{Commons|Ricinus communis}} * {{ca}}[http://herbarivirtual.uib.es/cat-med/especie/4653.html UIB - Herbari virtual] [[Categoria:Plantas medicinalas]] [[Categoria:Plantas utilas]] [[Categoria:Plantas toxicas]] 36ujc5dz203ehueuk7nznie4x95cm1r 0 124610 2503046 2502877 2026-06-18T22:37:40Z Alaric 506 44932 2503046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bolvir''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [bul'bi]. Las fòrmas ancianas son ''villam Vulverri'' en 937, ''Boluirr'' dins lo ''Capbreu'' de l'Acte de Consecracion de la Seu d'Urgèl, ''Volvir'' en 952, ''Volvir'' en 958, ''Bulvir'' en 968 e 985, ''Vulvirri'' en 1011, ''Buluuiro'' en 1074, 1180-85, ''Boluir'' en 1180-85 e en 1195, ''Boluirrio'' en 1306, ''Bolvir'' en 1359 e al sègle XIII, etc. ''Bolvir'' es un nom basc o ibèrobasc. Ven de ''Buru-iri'' « lo vilatge del cap, dissimilat en ''Bulŭiri'', que mena a ''Bolvir''. Lo nom s'aplicava al Veinat d'Amunt, lo vesinat pus naut (de costuma, la populacion tend a davalar a partir d'un primièr site naut). Se la fòrma d'origina de ''buru'' es ''bulu'', i a pas agut besonh de dissimilacion. Las fòrmas ancianas son sovent ambe ''rr'' dobla, çò que poiriá far supausar un segond element en ''erri'' « país, paratge » puslèu que ''iri'', mès lo nom es en ''i'' e non pas en ''e'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 60-61 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9860</ref>. ===Talltorta=== La prononciacion es [taʎ'tɔrtə] o [taʎ'ttɔrtə]. Las fòrmas ancianas son ''Taltorta'' en 941, al sègle X, 1086, 1163, al sègle XIII, 1072, 1253, 1268 i 1463, ''Tayltorta'' en 1359. La primièra iniciala ven pas del grèc latinizat ''thallus'' « tija », pas gaire passat dins las lengas romanicas. Es un nom a associar ambe ''Talltendre'', del municipi de [[Bellver de Cerdanya]], tanben sus un pujòl, tanben ambe las fòrmas ancianas essencialament en ''Tal-'' e non ''Tall-''. Sembla que ''tall'' siá degut a una atraccion paronimica. En realitat son de noms de castèls, formats ambe un imperatiu, coma ''Tal-te-vull'' (> ''Talteùll''), ''Tornatort'' > ''Tornafort'' (tres castèls). Los noms presents venon de « auça-te fèrament, coma mon orguèlh de senhor », del latin ''tolle, -te'', « se plaçar pus naut, s'enorguelhir »; per l'autre ''Tal-ten-te'' : siá ''ten-te fèrme'' (tal coma t'ai fait). Dins ''tal-tol-te'', i agèt una dissimilacion ''l-l'' > ''l-r'', çò qu'assimilèt lo nom als toponimes en ''tort'', ''torta''; las fòrmas en ''-a'' s'explican per la neutralizacion de ''e'' e ''a'' en catalan oriental. Dins ''tal-ten-te'' se passèt la repercussion de liquida acostumada (coma ''cartó'' > ''cartró'') e l'atraccion del catalan ''tendre'' èra inevitabla <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 219-220 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42501</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} nrrrqpfy680y4ft0uao3gogipg17m8m 0 124643 2503139 2502498 2026-06-19T08:53:02Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2503139 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Das''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Das=== La prononciacion es ['das]. Las fòrmas ancianas son ''Adacz'' al sègle X ?, ''in villa Adatio'' en 965, ''Adaz'' en 966, ''Adaç'' en 983, ''Adacio'' (divèrsas mencions del sègle XI), <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16334</ref>. ===Mosoll=== [[imatge:Santa_Maria_de_Mosoll,_al_terme_de_Das,_Cerdanya_-_panoramio.jpg|thumb|250px|left|Glèisa Santa Maria de Mosoll]] Lo nom es atestat ''Moroll'' en 1044. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La fòrma pus generala es ''Mesull'', ''Meüll''. La segonda sillaba deriva aicí de ''-ŭllu-'', e non pas de ''-ūllu-'', coma dins los autres cases <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. Notem l'assimilacion vocalica aparenta aboriva ''e-o'' > ''o-o''. En general, quand i a doás anomalias dins un toponime, una explica l'autra. Mès cossí ? Benlèu ''*mesull'' > ''*mosull'' > ''mosoll'' (assimilacion). O autrament. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} jnx6fbnthv9b5dxqaihvmntc10w79ng 0 125876 2503050 2502687 2026-06-19T00:35:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503050 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Albesa''' es un [[municipi]] catalan de {{popes25|8}} abitants. Administrativament, es dins la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Noguera]], dins la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], dins l'[[estat espanhòl]]. == Geografia == {{Entpopcat}} ==Toponimia== Joan Coromines cita pas aquel nom en ''Al-'' dins los toponimes d'origina araba<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia catalana, tòme I, editorial Barcino, 1965''</ref>. Lo Diccionari català-valencià-balear supausa, ambe un punt d'interrogacion, que ''Albesa'' vendriá del nom patronimic latin plural Albēnsia''<ref>http://dcvb.iec.cat/</ref>. Es interessant de conferir lo nom emb lo de [[Daubesa]], que seriá lo resultat d'''*Albisia (villa)'', deu nom d'òme latin ''Albisius'', de ''Albius''. En 1834 se disiá [[Camporrells (Noguera)|Camporrells]].<ref>''Subdivisión en partidos judiciales de la nueva división territorial de la Península e islas adyacentes / aprobada por S. M. en el real decreto de 21 de abril de 1834''. Madrid: Imprenta Real, 1834; Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2006. p. 128 [https://web.archive.org/web/20221112232638/https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Legir en linha].</ref> Al recensament de 1842 se disiá Albesa y Camponells.<ref>[https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&error1=Debe+introducir+un+nombre+de+municipio.&error2=Debe+introducir+al+menos+3+caracteres.&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=Albesa&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%C3%B3n "25008 Albesa"]. ''Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842''. INE, en linha</ref> Lo toponim es una maissanta transcripcion de Camponells: existís un masatge e una torre de Camporrels al miègjorn d'Albesa. Camporrels es tanben citada coma parròquia annèxa d'Albesa per Madoz,<ref>[[Pascual Madoz e Ibáñez]]. “ALBESA.” ''[[Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar]]''. Vol. 1. [[Estrasborg]]: [[Edicions Talvera]]. 2022. [https://web.archive.org/web/20221228160427/http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%201.pdf#page=328 p. 328].</ref> mas a pas de dintrada independenta. == Istòria == == Administracion == == Demografia == == Lòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} liybwth0bcpyzw6cfgl1lzr5288s5oi 0 125982 2503003 2494014 2026-06-18T16:24:53Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503003 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} {{omon|Montoliu}} '''Montoliu de Lleida''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [monto'liw], pus rarament [munto'liw]. Lo nom es atestat ''Muntoliu'' en 1359. Lo nom es format de ''mont'' e del nom d'albre, ''oliu'', ''olivièr'' (mès los ''Montolivet'' remembran lo Mont dels Olivièrs dels Evangèlis). Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 29 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27319</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} c8izb330ypc3hzmj7ju19hn9o88jvnz 0 126004 2503004 2494017 2026-06-18T16:25:56Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503004 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Portella''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [por'teʎa]. Lo gentilici es ''portellans''. Las fòrmas ancianas son ''Portella'' en 1094, 1194, 1359 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 268 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32341</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} oz2j22jtiwp4hkmvrxue6b3jxexb6ha 0 126011 2503005 2494018 2026-06-18T16:27:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503005 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigverd de Lleida''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Lo sens es evident <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 303 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32969</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} nt42me2k22evj0qhcdd9i99shd6krx2 0 126016 2503006 2494024 2026-06-18T16:32:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503006 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Rosselló''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] , de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [rrose'ʎo]. Las fòrmas ancianas son ''Rossilionem'' en 1285, ''Rossello'' en 1359. Lo nom es associat al [[Rosselhon]], mès per l'intermediari d'un patronime <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 432-433 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35585</ref>. ===Alcanís=== Poiriá èsser un transferiment del nom de [[Alcanyiz|Alcanyís]], vila aragonesa, pas luènh de las tèrras lheidatanas, mès lo nom ancian èra ''Al-Kanís'' segon la Wp catalana (sense font). Cal puslèu cercar una etimologia originala, l'arabe ''al-kanā'is'', « las glèisas », o las canas o las canissas (la vila es dins la ribièra del Rio Guadalope). ===La Tossa=== Designa un mont, un puèg de granda nautor <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44263</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} e2yjx4k3r8uh2qi7pibwwsqmm8hx66p 0 126026 2503007 2494025 2026-06-18T16:34:24Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503007 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sarroca de Lleida''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ''Sa'' es l'article arcaïc, del latin ''ipsa''. Prelatin ''*rocca'', que designa una montanha o una tuca rocosa, puèi lo castèl bastit dessús, puèi un castèl fòrt <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569, a ''Roche''</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} gao26iadjyw6er08iy1k84umzm13jhd 0 126029 2503008 2494027 2026-06-18T16:35:31Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503008 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Seròs''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [se'rɔs], totjorn ambe ò dobèrta. Lo gentilici es ''serossans''. Las fòrmas ancianas son ''Seròs'' en 1120, 1149, etc, ''Seros'' (del sègle XII al sègle XIV), ''Ceros'' en 1379. La finala es lo sufixe iberobascoïde ''ŏsse''. Es un nom aparentat a [[Valle de Hecho|Siresa]], Seró, [[Siròs]], [[Cirés]]. Ven del [[basc]] ''çiri'', « cunh, cavilha », que se combina ambe'ls sufixes ''-osse'', ''-on'', ''-esse'', ''-este'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38532</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} g1gc09tliwhl836thwv407zt8b99aqg 0 126034 2503009 2494041 2026-06-18T16:36:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503009 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Soses''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['sozes]. Las fòrmas ancianas son ''Soses'' en 1149, ''Sosas'' en 1168, 1173, ''Sos'' en 1179, 1212, ''Soes'' en 1359, etc. Cf. ''la Sosa'', riusset de nauta Llitera. ''Soses'' pòt venir del nom de la ''sosa'' o ''barrella'' [planta salina del genre ''Salsola''], d'ont s'extrai lo mineral sodic. L'etimologia de ''sosa'' es l'[[arabi|arabe]] ''sauda'', « negrosa ». A l'entorn abondan los salancs ont la ''sosa'' se plai. Dins las comunas a l'entorn, i a de toponimes ''El Salà(r)'' que van dins aquel sens. Lo nom se redusiguèt en ''Soes'' (1359) > ''Sos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 170-171 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39583</ref>. ===Gebut=== Lòc despoblat, vilatge ibèr, ancian castèl sarrasin. Las fòrmas ancianas son ''Iebut'' en 1120, Iabud en 1172, ''Jabud'' en 1179, ''Algabut'' en 1175, ''Gibut'' en 1184, ''Gebut'' en 1196 e 1359, ''Ajabut'' en 1200 e 1347, ''Ajebut'' en 1310, etc. Lo nom de persona ''Gibot'' o ''Agibot'' es frequent en Catalonha a la meteissa epòca. Lo nom non se pòt explicar per l'arabe, ven del nom germanic d'òme ''Agibōd'', format de doás rasics fecondas, ''agi'' e ''bod''. Lo nom passèt de ''o'' a ''u'' per influéncia araba <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 340-341 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20309</ref>. ==Nòtas== <references/>. {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} qx0rnupmbda007e5od15cz3h6ieduyh 0 126035 2503010 2494044 2026-06-18T16:38:18Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503010 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sudanell''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] , de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion de las personas vièlhas del sègle XX es [sona'deʎ], mès [suda'neʎ], que progrèssava, es la fòrma oficiala e istorica. La prononciacion populara s'explica per l'atraccion de ''sonat'', ''sonada''. Las fòrmas ancianas son ''Çudanel'' en 1170 e al sègle XIII, ''Zudanel'' en 1168 e 1152, ''Zudanell'' en 1196, ''Sudanell'' en 1213, etc. L'etime es ''sudd-an-nahr'' (''sudd'' = presa, barratge, ''nahr'', riusset, diferent de ''uadi'' qu'es una aiga importanta). Lo riusset es Set, afluent de [[Segre]]. Sudanell es aquí ont Set s'ajusta dins Segre. Lo ''r'' se confondiá ambe ''l'' dins la prononciacion morisca. Los repoblaires catalans corregiguèron ''-el'' en ''-ell'', per confusion ambe'l sufixe <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 179-180 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39788</ref>. ==Nòtas== <references/>. {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4e8p6qm3v8o51sl53zqnmvhovkp8zo2 0 126036 2503011 2494045 2026-06-18T16:39:22Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503011 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Sunyer''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ''Sunyer'' ven d'un nom germanic de persona, mès [[Joan Coromines]] non fornís l'etimologia. La prononciacion es [su'ɲe]. Lo lòc es citat en 1225, ''Suner'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 221 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39854</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} gz77of2hc41idd1qkuelpuyyndhnu47 0 126050 2503012 2494047 2026-06-18T16:40:47Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503012 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torrebesses''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [torro'βɛses] e lo gentilici es ''torrobessins''. Lo nom es citat en 1359: ''Torres Beces''. Lo nom es format de ''torres'', « tors » e de ''beces'', varianta arcaïca de ''bessones'', ambe un ''ç'', confòrme a l'etimologia del mot ''besson'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 311 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43960</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rclur0r4tckihi7e85a3oaegq0de729 0 126051 2503013 2494048 2026-06-18T16:42:02Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503013 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torrefarrera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Lo nom es atestat ''Turrem Ferrariam'' en 1194 e 1285. Es compausat de ''torre'', « tor » e del nom germanic d'òme ''Ferrer''. Es una formacion bessona de [[Torre-serona]], situat a 2 km <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 213 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44026</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 9d46arlmjuiqi6iopnq92sqsmm13lfd 0 126055 2503014 2494061 2026-06-18T16:43:28Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503014 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torres de Segre''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['torres] o ['torres de 'segre]. Lo gentilici es ''torredans''. Las fòrmas ancianas son ''Turres'', circa 1170, 1172, 1184, ''(castell de) Torres de Segre'' en 1191 e 1272 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 311 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44121</ref>. ===Segre=== La prononciacion es ['sɛgrə] en [[Cerdanha]], ['segre] dins lo domeni del [[catalan occidental]] ([[La Seu d'Urgèl]], [[Coll de Nargó]], [[Artesa de Segre]], [[Balaguer]], [[Lhèida]]), ambe una excepcion per [[Bassella]], Castellnou de Bassella ([lo sɛgre]) perqué l'isoglòssa de ɛ/e davala long de la Ribera Salada [a l'oèst de [[Solsona]] ]. Es un dels flumes catalans que l'usatge i consèrva generalament la construccion sense article : « lo Boté(r) salte cap a Segre ». Las fòrmas ancianas son ''flumen Segure'' en 952, ''Segor'' en 1050, ''Segre'' en 888 (las precedentas son donc d'arcaïsmes). Lo nom iberolatin es ''Sĭcŏris'' e l'etimologia pus anciana, segon [[Julius Pokorny|Pokorny]], es l'indoeuropèu ''Sik<small>u</small>ari-''. L'origina sembla donc celtica o, segon la teoria de [[Joan Coromines]], sorotaptica (de la [[Cultura dels camps d'urnas]] o ''Urnenfelder'', pus anciana que los [[cèltas]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 79-80 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38092</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} rvbv6axc1btvq38hcj5unqqolyl9v1q 0 126056 2503015 2494074 2026-06-18T16:44:48Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503015 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Torre-serona''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es ['torrese'lona] o rarament [-se'rona]. Lo nom es atestat ''Torre Serona'' en 1359. Fòra de ''torre'', « tor », lo nom, coma [[Castellserà]], deriva de la rasic germanica ''sarua'', ''sara-'', pr'amor que ''-an'' e ''-on'' altèrnan tant en gotic coma en francic. La fòrma en ''-o-'', pel femenin, e en ''-a-'', pel masculin, es gotica; en francic, es al revèrs. ''Torre-serona'' ven de ''Burg-Särion-'', puèi ''burg'' foguèt traduit en ''torre''. ''Castellserà'' ven de ''Särian-''. Särion- e Särian- son de noms germanics de personas. Cf. [[Montseron]], [[La Bastida de Seron]], [[Sentenac de Seron]]. Çaquelà [[Joan Coromines]] a explorat tanben una solucion [[arabi|araba]], pas tan satisfasenta, e una autra solucion germanica, un compausat del fecond ''hari-'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 324-325 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44125</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} o5ajei2ziuifco2ih3603g1on92pcv1 0 126066 2503016 2494075 2026-06-18T16:45:59Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503016 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de la Barca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ''Vilanova'' correspond a una aglomeracion rurala novèla, sense necessitat d'una decision politica.</br> ''La Barca'' es apondut a d'endrets que son près d'una barca de passatge d'una aiga <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 346 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2381</ref>. Vilanova es dins la ribièra de [[Segre]], a pauca distància del flume. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} iqpn9lohhb5c39q2o8eoub7tp70q1gi 0 126069 2503017 2494076 2026-06-18T16:47:11Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2503017 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Vilanova de Segrià''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Segrià (comarca)|Segrià]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ''Vilanova'' correspond a una aglomeracion rurala novèla, sense necessitat d'una decision politica.</br> Popularament, lo determinant balança entre V. ''del Segrià'', ''de Lleida'' e ''de França''. Las fòrmas ancianas son ''Vilanova de Corbins'' en 1213, ''Vilanova de Sagrià'' en 1349 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 20-21 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46980</ref>. [[Corbins]] es a 6 o 7 km a l'èst. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} t2ikufx90hjvzj7qurp116qg8ol9sqj 0 131787 2503114 2493673 2026-06-19T07:15:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503114 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Una '''malautiá infecciosa''' es la manifestacion clinica consequéncia d'una [[infeccion]] provocada per un [[microorganisme]] —coma la [[bacteria]]s, [[fongi]], [[virus]], [[protozoari]], ecaa.— o per [[prion]]s. Dins lo cas d'agents biologics [[patogèns]] de grandor macroscopica, se parla pas d'infeccion, mas d'[[infestacion]]. == Generalitats == Las malautiás infecciosas se caracterizan per l'apareisson de simptòmas coma fèbre, malèsser general e poiriment. Tota malautiá infecciosa passa per 4 estapas # '''La contagion'''. Quand una persona malauta contamina una autra sana. # '''Període d'incubacion'''. Temps comprès entre la dintrada de l'agent fins a l'apareisson dels seus primièrs simptòmas. Alara l'agent patogèn se pòt multiplicar e s'espandre dempuèi las zonas d'ataca. Lo temps depend de la malautiá. # '''Periòde de desvolopament'''. Apareisson los simptòmas caracteristics. # '''Convalescéncia'''. Quand la malautiá es vencuda e que l'organisme se remet. == Transmissibilitat == Las [[malautiá]]s infecciosas se divison en '''transmissiblas''' e '''non transmissiblas'''. Las '''malautiás infecciosas transmissiblas''' se pòdon propagar dirèctament dempuèi l'individu infectat, mejans la pèl o las membranas [[mucòsa|mucosicas]] o, indirèctament, quand la persona infectada contamina l'[[aire]] mejans la respiracion, un objècte inanimat o un aliment. Per las '''malautiás infecciosas no transmissiblas''' Lo microorganisme es pas contagiós d'un individú cap a un autre, sonque se requerís de circumstàncias especialas, que sián mediambientalas, accidentalas, eca., per que se transmeten. Dins aqueles cases, las personas infectadas transmetan la malautiá. == Classificacion == Una classificacion utila, e clinicament generalizada, regropa las malautiás infecciosas segon las caracteristicas biologicas de l'agent patogèn que los provòcan: Las infeccions fachas per de bacterias an pas de cura. === Infeccions bacterianas === {| class="bellataula" ! Malautiá ! Agent ! Principals simptòmas |----- | [[Brucellòsi]] | ''[[Brucella]]'' spp. | [[Fèbre]] ondulanta, [[adenopatia]], [[endocarditis]], [[pneumonia]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Antrax]] | ''[[Bacillus anthracis]]'' | [[Fèbre]], [[papula]] cutanèa, [[sepsis]]. |----- | [[Còlera]] | ''[[Vibrio cholerae]]'' | [[Fèbre]], [[diarrèa]], [[vòmits]], [[desidratacion]]. |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Difteria]] | ''[[Corynebacterium diphtheriae]]'' | [[Fèbre]], [[amigdalitis]], lesions de la [[pèl]] |----- | [[Escarlatina]] | ''[[Streptococcus pyogenes]]'' | [[Fèbre]], [[amigdalitis]], [[eritèma]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Erisipela]] | ''[[Streptococcus]]'' spp. | [[Fèbre]], [[eritema]], [[prusor]], [[dolor]] |----- | [[Febre Q]] | ''[[Coxiella burnetii]]'' | [[Fèbre]] nauta, [[cefalèa]] intensa, [[mialgia]], confusion, [[vòmits]], [[diarrèa]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Febre tifoide]] | ''[[Salmonella typhi]]'', ''[[Salmonella paratyphi]]'' | [[Fèbre]] nauta, [[bacteriemia]], [[cefalalèa]], [[estupor]], tumefaccion de la mucosa nasala, lengua "torrada", ulcèrs del paladar; [[epatosplenomegalia]], [[diarrèa]]], perforacion intestinala |----- | | | |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Legionellòsi]] | ''[[Legionella pneumophila]]'' | [[Fèbre]], [[pneumonia]] |----- | [[Pneumonia]] | ''[[Streptococcus pneumoniae]]'', ''[[Staphylococcus aureus]]'',<br /> ''[[Klebsiella pneumoniae]]'', ''[[Mycoplasma]]'' spp., ''[[Chlamydia]]'' spp. | [[Fèbre]] nauta, [[expectoracion]] jaunenca i/o sanguinolenta, dolor toracica. |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Tuberculòsi]] | ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' | [[Fèbre]], [[set]], sudor nocturna; [[necròsi]] [[palmon|palmonària]] |----- | [[Tetanós]] | ''[[Clostridium tetani]]'' | [[Fèbre]], [[paralisi]] |-bgcolor="#EFEFEF" |} === Infeccions viralas === {| class="bellataula" ! Malautiá ! Agent ! Principals simptòmas |----- | [[Dengue]] | ''[[Flavivirus]]'' | [[Fèbre]], [[dolor]] intensa de las [[articulacion (anatomia)|articulacions]] e dels [[muscles]], [[inflamacion]] dels [[ganglion limfatic|ganglion limfatics]] e erupcion ocasionala de la [[pèl]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Fèbre jauna]] | ''[[Flavivirus]]'' | [[Fèbre]] nauta, [[ictericia]], sagnament del nas e bòca, vòmit nègre, [[bradicardia]] malgrat la fèbre, [[desidratacion]] |----- | [[Fèbre emorragica d'Ebola]] | [[Filovirus]] | [[Fèbre]] nauta, postracion, [[mialgia]], [[artralgia]]s, [[dolor]] [[abdomen|abdominala]], [[cefalèa]], [[erupcion cutanèa|erupcions cutanèas]] [[emorragia|emorragicas]] per tot lo còrs. |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Gripa]] | ''[[Influenzavirus]]'' | [[Fèbre]], [[astenia]], [[cefalèa]], malèsser general, [[tos]] sèca, [[dolor]] de [[Gòrja (anatomia)|gòrja]]; [[gastroenteritis]], [[vòmits]], [[diarrèa]]. |----- | [[Epatitis A]], [[Epatitis B|B]], [[Epatitis C|C]], [[Epatitis G|G]] | A: ''[[Enterovirus]]'' ([[VHA]]); B: ''[[Orthohepadnavirus]]'' ([[VHB]]); C: ''[[Hepacivirus]]'' ([[VHC]]); G:[[VHG]] | [[Inflamacion]] del [[fètge]]; [[fèbre]], [[fatiga]], [[nausèa]]a, [[diarrèa]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Erpès]] | ''[[Herpesvirus]]'' | Bofiga dins la bòca ([[erpès labial]]), dins las partidas genitalas ([[erpès genital]]) o sus la [[pèl]] ([[erpès zoster]]) |----- | [[mononucleòsi infecciòsa|Mononucleòsi]] | [[Virus d'Epstein-Barr]] | [[Fèbre]], [[faringitis]], [[inflamacion]] dels [[ganglion limfatic|ganglions limfatics]], [[fatiga]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Gautissons]] | ''[[Paramixovirus]]'' | [[Fèbre]], [[cefalèa]], [[dolor]] e [[inflamacion]] de las [[glandulas salivàrias]] |----- | [[Pèsta porcina]] | ''[[Pestivirus]]'' | [[Fèbre]], [[leucopenia]], [[tremolor]]s, [[paralisi]], [[mòrt]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Poliomielitis]] | ''[[Enterovirus]]'' | [[Inflamacion]] [[neuròna|neuronalas]] motoras de la [[colomna vertebrala]] e del [[cervèl]] que provòca la [[paralisi]] e [[atrofia]] [[muscle|musculara]] |----- | [[Ràbia (malautiá)|Ràbia]] | ''[[Rhabdovirus]]'' | [[Fèbre]], [[vòmits]], [[confusion]], [[agressivitat]], [[allucinacion]]s, [[convulsion]]s, [[parelisi]], [[diplopia]], [[idrofobia]], [[Comà]] e [[mòrt]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Raumàs]] | ''[[Rinovirus]]'', ''[[Coronavirus]]'', ''[[Ecovirus]]'', ''[[Coxsackievirus]]'' | [[Esternut]]s, secrecion, congestion i picament nasal, [[dolor]] de [[Gòrja (anatomia)|gòrja]], [[tos]], [[cefalèa]], malèsser general |----- | [[Rubeòla]] | ''[[Rubivirus]]'' | [[Fèbre]], [[cefalèa]], [[erupció cutània|erupcions a la pell]], malestar general, envermelliment dels ulls, [[faringitis]], [[inflamació]] dolorosa de [[gangli limfàtic|ganglis]] al voltant del [[clatell]] |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Sarrampiu]] | ''[[Morbillivirus]]'' | [[Fèbre]], [[erupcion cutanèa]], [[tos]], [[rinitis]]; [[diarrèa]], [[pneumònia]], [[encefalitis]] |----- | [[Varicèla]] | ''[[Varicela-zoster]]'' | [[Fèbre]], [[cefalèa]], malèsser general, [[erupcion cutanèa]] en forma de bofigas |-bgcolor="#EFEFEF" | [[Veròla]] | ''[[Orthopoxvirus]]'' | [[Fèbre]] nauta, malèsser, [[cefalèa]], fòrta [[erupcion cutanèa]] en forma de [[pustula]]s, que daissan de gravas crètas sus la [[pèl]] |} === Infeccions fongicas === * [[Aspergillòsi]] * [[Candidòsi]] * [[Cromomicòsi]] * [[Dermatofitòsi]] * [[Esporotricòsi]] * [[Histoplasmòsi]] * [[Otomicòsi]] * [[Pitiriasi versicolor]] * [[Queratomicòsi]] === Infeccions per protozaris === Las mai importantas son: * [[Malària]] * [[Amibòsi]] * [[Tripanosomòsi africana]] * [[Malautiá de Chagas]] === Infeccions per prions === * [[Malautiá de Creutzfeldt-Jakob]] * [[Encefalopatia espongiforma bovina]] (''malautiá de la vaca bauja'') * [[Tremolor ovina]] (''Scrapie'') * [[Insomni familiar fatal]] * [[Kuru]] == Mortalitat == L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) enregistra l'informacion sus las mòrts globalas segon la [[Classificacion internacionala de malautiás]] (ICD, pels sigles angleses). La taula seguenta rebat las malautiás infecciosas que causarián mai de {{formatnum:100000}} disfoncions pendent una estimacion facha en [[2002]]. Tanben s'encluson las donadas de 1993 per poder las comparar. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |+ '''Mortalitat mondiala a causa de malautiás infeciosas'''<ref>[http://www.who.int/whr/en/ The World Health Report] - [http://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf 2004 Annex taula 2 '''{{pdf}}}'''] e [http://www.who.int/whr/1995/en/whr95_ch1_en.pdf 1995 Taula 5 '''{{pdf}}''']</ref> ! Classificacion|| Causa de la mòrt || Mòrts en 2002 || Percentatge sus<br /> totas las mòrts || Mòrts en 1993|| Classificacion en 1993 |- |colspan="1" style="background:#ffdead;"|N/A||colspan="1" style="background:#ffdead;" | Totas las malautiás infecciosas ||colspan="1" style="background:#ffdead;" |14,7 milions ||colspan="1" style="background:#ffdead;" align="center"|25,9% ||colspan="1" style="background:#ffdead;"| 16,4 milions || colspan="1" style="background:#ffdead;" align="center" |32.2% |- | 1 ||[[Infeccion de las vias respiratòrias baissas|Infeccions de las vias respiratòrias baissas]]<ref>L'infeccion de vias respiratòrias baissas enclusís [[Pneumònia|pneumòniaa]], [[Influenza|influenzas]] e [[bronquitis]].</ref> ||3,9 milions ||align="center"|6,9%||4,1 milions||1 |- | 2 |||[[VIH]]/[[sida]] ||2,8 milions || align="center" |4,9% || 0,7 milions||7 |- | 3 ||[[Gastroenteriti]]<ref>Las gastroenteritis son causadas per diferents microorganismes, soma lo [[còlera]], lo [[botulisme]], e l'[[E. coli]], entre autres</ref>||1,8 milions ||align="center" |3,2% ||3,0 milions||2 |- | 4 ||[[Tuberculòsi]] (TB)|| 1,6 milions || align="center" |2,7% ||2,7 milions ||3 |- | 5 ||[[Malària]] ||1,3 milions ||align="center" |2,2% ||2,0 milions ||4 |- | 6 || [[Rubeòla]] ||0,6 milions ||align="center" |1,1% ||1,1 milions ||5 |- | 7 ||[[Cacarucha]] ||0,29 milions ||align="center" |0,5% ||0,36 milions ||7 |- | 8 ||[[Tetanós]] ||0,21 milions ||align="center" |0,4% ||0,15 milions ||12 |- | 9 ||[[Meningitis]]||0,17 milions ||align="center" |0,3% ||0,25 milions ||8 |- | 10 ||[[Sifilis]]||0,16 milions ||align="center" |0,3% ||0,19 milions || 11 |- | 11 ||[[Epatitis B]] ||0,10 milions ||align="center" |0,2% ||0,93 milions || 6 |- | 12-17 ||[[Malautiá tropicala|Malautiás tropicalas]] (6)<ref>Las malautiás tropicalas encluson: la [[malautiá de Chagas]], [[dengue]], [[filariòsi]], [[leishmaniosi]], [[oncocerciasi]], [[esquistosomòsi]] e [[tripanosomòsi]].</ref>||0,13 milions ||align="center" |0,2% ||0,53 milions ||9, 10, 16-18 |- |align="left" colspan="6"| <small>''Nota: Autres causas de mòrt encloson de malautias maternalas e perinatalas (5,2%), deficiéncias nutricionalas (0,9%), malautiás no contagiosas (58,8%) e feridas (9,1%).''</small> |} == Referéncias == <references/> * {{en}}H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner, 2003. ''Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans'', 3rd Edition. ASM Press, American Society for Microbiology, Washington DC., USA, 456 pp. ISBN 1-55581-236-8 == Vejatz tanben == * [[Aerobiologia]] == Ligams extèrnes == * {{ca}}http://www.scmimc.org Societat Catalana de Malalties infeccioses i Microbiologia clínica] * {{es}}[https://web.archive.org/web/20170608235119/http://www.saei.org/ Sociedad Andaluza de Enfermedades Infecciosas] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20131018175309/http://www.ppidonline.com/ Principis e practicas de Mandell sus malalties infeccioses] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20060427013821/http://www.intl.elsevierhealth.com/catalogue/title.cfm?ISBN=0443066736 Elsevier health] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20050911204030/http://www.elsevier-international.com/catalogue/title.cfm?ISBN=0702026409 Manson's Tropical Diseases] * {{en}}[http://www.who.int/whr/en/ The World Health Report] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20120721040919/http://www.medical-microbiology.de/Dateien/zoo_eng.html Llibres sobre malalties infeccioses] {{Portal medecina}} [[Categoria:Malautiá]] 41fa43gc1yc4v33ezmx19ks4wykh816 0 132032 2503142 2494010 2026-06-19T08:58:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503142 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Estelada blava.svg|thumb|«La bandièra estelada, simbòl dels desirs sobeiranistas del pòble de Catalonha».]] Lo '''territòri catalan liure''' o '''territòri catalan desliurat''' es l'ensems de las comunas e comarcas que sos elegits an votada una resolucion demandant al Parlament de Catalonha de bastir un estat sobiran catalan. Las resolucions precisan que d'un biais provisòri s'aplica la legislacion espanhòla. A la fin de decembre de 2012, 188 municipis e 5 conselhs comarcals se son declarats territòri catalan liure, çò que representa 10% de la populacion de Catalonha. {{clr}} =Municipis e comarcas declarats= [[Fichièr:Municipis_declarats_Territori_Català_Lliure.png|thumb|center|550px|Mapa dels municipis (blau escur) e las comarcas (blau clar) catalanas que se son declarats territòri catalan liure.]] {| class="wikitable sortable" |- ! Numèro ! Municipi ! Abitants (2011) ! Comarca ! Data de declaracion ! Referéncias |- |- | 1 || [[Sant Pere de Torelló]] || 2.423 || [[Osona]] || 3 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/politica/sant-pere-torello-declara-territorio-catalan-libre-2197099 Sant Pere de Torelló es declara "territori català lliure" i insta el Parlament a assumir la sobirania nacional] ''el Periódico'', 04/09/2012</ref> |- | 2 || [[Calldetenes]] || 2.426 || Osona || 3 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20120906021626/http://www.elsingulardigital.cat/cat/notices/2012/09/calldetenes_segon_municipi_territori_catala_lliure_88219.php Calldetenes, segon municipi "territori català lliure"] ''el Singular Digital'', 05/09/2012</ref> |- | 3 || [[Cervià de les Garrigues]] || 808 || [[Garrigues]] || 6 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20140913012130/http://www.segre.com/detall-de-la-noticia/article/cervia-de-les-garrigues-primer-municipi-de-lleida-que-es-declara-territori-catala-lliure Cervià de les Garrigues, primer municipi de Lleida que es declara "territori català lliure"] ''Segre'', 08/09/2012</ref> |- | 4 || [[Marçà]] || 638 || [[Priorat]] || 10 de setembre de 2012 || <ref>[http://rol-riberaonline.blogspot.com.es/2012/09/marca-aprovara-avui-una-mocio-que.html Marçà aprovarà avui una moció que declararà el municipi territori català lliure] ''Ribera online'', 10/09/2012</ref><ref name="avuimarçà">{{citar web | url = http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/574982-marca-es-declara-territori-catala-lliure.html | títol = Marçà es declara “territori català lliure” | editor = El Punt Avui | data = 10 setembre 2012 | consulta = 16 d'octobre de 2012}}</ref> |- | 5 || [[La Bisbal del Penedès]] || 3.373 || [[Baix Penedès]] || 10 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.vilaweb.cat/noticia/4038247/20120905/bisbal-penedes-declarara-territori-catala-lliure.html La Bisbal del Penedès també es declararà 'territori català lliure'] ''Vilaweb'', 05/09/2012</ref> |- | 6 || [[Premià de Dalt]] || 10.168 || [[Maresme]] || 10 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20131029193259/http://www.premiadedalt.cat/document.php?id=2228 Premià de Dalt, nou municipi que es declara territori català lliure] Web de l'Ajuntament de Premià de Dalt, 13/09/2012</ref> |- | 7 || [[Arenys de Munt]] || 8.500 || Maresme || 13 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150402155526/http://diarimaresme.com/2012/arenys-munt-territori-catala-lliure-i-sobira/ Arenys Munt, ‘territori català lliure i sobirà’] ''Diari Maresme'', 14/09/2012</ref> |- | 8 || [[Bolvir]] || 393 || [[Baixa Cerdanya|Cerdanya]] || 15 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20250415030351/http://www.xarxanoticies.cat/politica/article?id=1039896 Bolvir es declara territori català lliure] ''XarxaNoticies.cat'', 15/09/2012</ref> |- | 9 || [[Vic]] || 40.900 || Osona || 17 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.el9nou.cat/noticies_o_0_/26487/vic,_territori_catala_lliure Vic, "territori català lliure"] ''El 9 Nou'', 17/09/2012</ref> |- | 10 || [[Tortosa]] || 34.432 || [[Baix Ebre]] || 17 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150502165819/http://www.naciodigital.cat/noticia/46853/tortosa/territori/catal/lliure/dret/decidir Tortosa, territori català lliure però «pel dret a decidir»] ''Nació Digital'', 18/09/2012</ref> |- | 11 || [[Seva]] || 3.412 || Osona || 17 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33500/seva/tamb/declara/territori/catal/lliure/amb/moci/agosarada Seva també es declara «territori català lliure» amb una moció més agosarada] ''Nació Digital'', 18/09/2012</ref> |- | 12 || [[Argentona]] || 11.776 || Maresme || 17 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20120924192821/http://www.totmataro.cat/portal/index.php?option=com_content&task=view&id=97756&Itemid=109 Argentona es declara 'territori català lliure'] ''Tot Mataró'', 18/9/2012</ref> |- | 13 || [[Celrà]] || 4.772 || [[Gironès]] || 18 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/577286-celra-tambe-es-declara-territori-catala-lliure.html Celrà també es declara territori català lliure] ''El Punt/Avui'', 19/09/2012</ref> |- | 14 || [[Ullastrell]] || 1.904 || [[Vallès Occidental]] || 19 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/latorredelpalau/noticia/19785/ullastrell/primer/territori/catala/lliure/valles/occidental Ullastrell, el primer «territori català lliure» del Vallès Occidental] ''Nació Digital'', 20/09/2012.</ref> |- | 15 || [[Sant Llorenç de Morunys]] || 1.032 || [[Solsonès]] || 19 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.regio7.cat/solsones/2012/09/20/sant-llorenc-declara-territori-catala-lliure-sobira-hissa-lestelada-al-balco/210338.html?utm_source=rss Sant Llorenç es declara ´territori català lliure i sobirà´ i hissa l'estelada al balcó] ''Regió7'', 20/09/2012</ref> |- | 16 || [[Vallfogona de Ripollès]] || 223 || [[Ripollès]] || 20 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/elripolles/pdf.php?id=18913 Vallfogona serà el primer municipi del Ripollès en declarar-se «territori català lliure»] ''Nació Digital'', 20/09/2012</ref> |- | 17 || [[Collbató]] || 4.242 || [[Baix Llobregat]] || 20 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622161212/http://www.directe.cat/acn/595479/collbato-primer-municipi-del-baix-llobregat-en-declarar-se-territori-catala-lliure Collbató, primer municipi del Baix Llobregat en declarar-se "territori català lliure"] ''Directe.cat'', 20/09/2012</ref> |- | 18 || [[Sant Jaume de Llierca]] || 774 || [[Garrotxa]] || 20 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121028125314/http://www.naciodigital.cat/noticia/47048/sant/jaume/llierca/declara/territori/lliure/catala Sant Jaume de Llierca es declara territori lliure català] ''Nació Digital'', 23/09/2012</ref> |- | 19 || [[Valls]] || 25.016 || [[Alt Camp]] || 21 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/577994-valls-aprova-una-mocio-pel-dret-a-decidir-sobre-la-independencia.html Valls aprova una moció pel dret a decidir sobre la independència de Catalunya] ''El Punt/Avui'', 21/09/2012</ref> |- | 20 || [[Vilablareix]] || 2.401 || Gironès || 21 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/577798-el-ple-declarara-avui-vilablareix-territori-catala-lliure.html El ple declararà avui Vilablareix territori català lliure] ''El Punt/Avui'', 21/09/2012</ref> |- | 21 || [[Orpí]] || 172 || [[Anoia]] || 21 de setembre de 2012 || <ref name="anoiadiari">[http://www.anoiadiari.cat/noticia/14927/carme-i-orpi-es-declaren-territori-catala-lliure Carme i Orpí es declaren 'territori català lliure'] ''AnoiaDiari.cat'', 24/09/2012</ref> |- | 22 || [[Carme]] || 836 || Anoia || 21 de setembre de 2012 || <ref name="anoiadiari"/> |- | 23 || [[Tavèrnoles]] || 307 || Osona || 24 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33609/esperit/independentista/sant/pere/torell/est/tot/osona L'esperit independentista de Sant Pere de Torelló s'estén a tot Osona] ''Osona.com'', 25/09/2012</ref> |- | 24 || [[Cruïlles, Monells i Sant Sadurní de l'Heura]] || 1.282 || [[Baix Empordà]] || 24 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.totbisbal.com/acte/detallsacte.php?acte=2451&dInici=2012-09-23 Monells,Cruïlles,Sant Sadurní es declaren territori català lliure i sobirà] ''Tot Bisbal'', 24/09/2012</ref> |- | 25 || [[Navàs]] || 6.171 || [[Bages]] || 24 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.regio7.cat/bages/2012/09/25/navas-declara-territori-catala-lliure-reclama-nou/210934.html Navàs es declara territori català lliure i reclama un nou estat] ''Regió7'', 25/09/2012</ref><ref name="radioberganavas">{{citar web | url = http://www.radioberga.cat/noticies/noticia.xsp?id=12207 | títol = Navàs es declara territori català lliure i sobirà | editor = Ràdio Berga | data = 24 setembre 2012 | consulta = 16 d'octobre de 2012}}</ref> |- | 26 || [[Sant Andreu de Llavaneres]] || 10.406 || Maresme || 24 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622161753/http://www.directe.cat/acn/595850/llavaneres-aprova-una-declaracio-municipal-d-independencia-amb-els-vots-d-erc-ciu-i-els-in Llavaneres aprova una declaració municipal d'independència amb els vots d'ERC, CiU i els independents de SOS] ''Directe.cat'', 25/09/2012</ref> |- | 27 || [[Sant Gregori]] || 3.280 || Gironès || 24 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.europapress.cat/politica/noticia-sant-gregori-girona-declara-territori-catala-lliure-sobira-20120925101545.html Sant Gregori (Girona) es declara "territori català lliure i sobirà"] ''Europa Press'', 25/09/2012</ref> |- | 28 || [[Els Prats de Rei]] || 532 || Anoia || 24 de setembre de 2012 || <ref>[http://locals.esquerra.cat/anoia/article/14812/els-prats-de-rei-es-declara-territori-catala-lliure Els Prats de Rei es declara 'territori català lliure'] ''Locals.Esquerra.cat'', 25/09/2012</ref> |- | 29 || [[Sant Julià de Vilatorta]] || 2.984 || Osona || 25 de setembre de 2012 || <ref name="naciodigital">[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33618/manlleu/sant/julia/afegeixen/llista/territori/catala/lliure Manlleu i Sant Julià s'afegeixen a la llista de «territoris catalans lliures»] ''Osona.com'', 26/09/2012</ref> |- | 30 || [[Ripoll]] || 10.913 || Ripollès || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/579081-ripoll-sallibera-de-lestat-espanyol-per-majoria-al-ple.html Ripoll s'allibera de l'Estat espanyol, per majoria al ple] ''El Punt/Avui'', 26/09/2012</ref> |- | 31 || [[Manlleu]] || 20.445 || Osona || 25 de setembre de 2012 || <ref name="naciodigital"/> |- | 32 || [[Vidreres]] || 7.661 || [[Selva]] || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.diaridegirona.cat/comarques/2012/09/26/vidreres-poble-selva-que-declara-territori-catala-lliure/583125.html?utm_source=rss Vidreres és el primer poble de la Selva que es declara ´territori català lliure´] ''Diari de Girona'', 26/09/2012</ref> |- | 33 || [[Igualada]] || 39.191 || Anoia || 25 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622162406/http://www.acn.cat/acn/685707/General/text/mocio-independencia-ple-Igualada-estat-catala-tarnsicio-Parlament.html El ple d'Igualada aprova una moció de declaració d'independència amb els vots favorables de CiU, ERC i PSC] ''Agència Catalana de Notícies'', 25/09/2012</ref> |- | 34 || [[Sarrià de Ter]] || 4.714 || Gironès || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://rsarria.blogspot.com.es/2012/09/sarria-de-ter-es-declara-avui-territori.html Sarrià de Ter es declara avui Territori Català Lliure, la moció ha estat consensuada entre l'equip de govern (ERC) i CiU no s'hi ha afegit del PSC de Sarrià de Ter] ''Ràdio Sarrià'', 25/09/2012</ref> |- | 35 || [[El Perelló]] || 3.336 || Baix Ebre || 25 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121003062605/http://www.ebredigital.cat/politica/deltebre-i-el-perello-es-declaren-territori-catala-lliure/?id=2052 Vilafranca, Deltebre i el Perelló es declaren "territori català lliure"] ''L'EBREdigital.cat'', 26/09/2012</ref> |- | 36 || [[Vilafranca del Penedès]] || 38.785 || [[Alt Penedès]] || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.rtvvilafranca.cat/noticies-rtvvilafranca/politica/30600-vilafranca-es-declara-territori-catala-lliure-i-sobira.html Vilafranca es declara territori català lliure i sobirà] ''RTVVilafranca.cat'', 26/09/2012</ref> |- | 37 || [[Sant Julià de Ramis]] || 3.348 || Gironès || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/579033-sant-julia-de-ramis-fa-onejar-lestelada-al-balco-municipal.html Sant Julià de Ramis fa onejar l'estelada al balcó municipal] ''El Punt/Avui'', 26/09/2012</ref> |- | 38 || [[Canet d'Adri]] || 609 || Gironès || 25 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/579238-canet-dadri-es-constitueix-com-a-territori-catala-lliure.html Canet d'Adri es constitueix com a territori català lliure] ''El Punt/Avui'', 27/09/2012</ref> |- | 39 || [[Deltebre]] || 12.302 || Baix Ebre || 26 de setembre de 2012 || <ref>[http://lamarfanta.blogspot.com.es/2012/09/una-mocio-pactada-entre-erc-i-ciu.html Deltebre es 'territori català lliure i sobirà' amb els vots d'ERC, CiU i PSC] ''Marfanta.com'', 26/09/2012</ref> |- | 40 || [[Tona (Osona)|Tona]] || 8.119 || Osona || 26 de setembre de 2012 || <ref name="naciodigital01">[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33642/tona/prats/sant/vicen/torell/alliberen/estat/espanyol Tona, Prats i Sant Vicenç de Torelló «s'alliberen» de l'Estat espanyol] ''Osona.com'', 27/09/2012</ref> |- | 41 || [[Prats de Lluçanès]] || 2.676 || Osona || 26 de setembre de 2012 || <ref name="naciodigital01"/> |- | 42 || [[La Garriga]] || 15.236 || [[Vallès Oriental]] || 26 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.vilaweb.cat/noticia/4043091/20120926/garriga-poblacio-dalbert-rivera-declara-territori-catala-lliure.html La Garriga, població d'Albert Rivera, es declara també 'territori català lliure'] ''Vilaweb'', 26/09/2012</ref> |- | 43 || [[L'Ametlla del Vallès]] || 8.111 || Vallès Oriental || 26 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.el9nou.cat/noticies_v_0_/26698/garriga_l_ametlla,_primers_municipis_vallesans_que_declaren_territori La Garriga i l'Ametlla, primers municipis vallesans que es declaren "territori lliure i sobirà"] ''El 9 Nou'', 27/09/2012</ref> |- | 44 || [[Porqueres]] || 4.431 || [[Pla de l'Estany]] || 26 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150209132953/http://www.radiobanyoles.cat/noticia.php?id=9001 La Porqueres és el primer municipi del Pla de l'Estany que s'ha declarat territori català lliure] ''ràdiobanyoles'', 27/09/2012</ref> |- | 45 || [[Sant Vicenç de Torelló]] || 2.049 || Osona || 26 de setembre de 2012 || <ref name="naciodigital01"/> |- | 46 || [[Montblanc]] || 7.354 || [[Conca de Barberà]] || 26 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622154807/http://www.acn.cat/acn/685923/General/audio/mocio-independencia-Montblanc-unanimitat-ple-Josep-Andreu.html Montblanc es declara "territori català lliure i sobirà" per unanimitat] ''Agència Catalana de Notícies'', 27/09/2012</ref> |- | 47 || [[Esterri d'Àneu]] || 924 || [[Pallars Sobirà]] || 26 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622155214/http://www.acn.cat/acn/685899/General/text/Esterri-dAneu-territori-catala-lliure-mocio-aprovada-.html Esterri d'Àneu es converteix en el primer municipi del Pirineu de Lleida a declarar-se "territori català lliure"] ''Agència Catalana de Notícies'', 26/09/2012</ref> |- | 48 || [[Arenys de Mar]] || 14.863 || Maresme || 26 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/579507-arenys-de-mar-tambe-es-converteix-en-territori-catala-lliure-i-sobira.html Arenys de Mar també es converteix en “territori català, lliure i sobirà”] ''El Punt/Avui'', 27/09/2012</ref> |- | 49 || [[Argençola]] || 238 || Anoia || 26 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.veuanoia.cat/?p=832 L’Anoia més a prop de ser “territori català lliure”] ''La Veu de l'Anoia'', 28/09/2012</ref> |- | 50 || [[La Vall d'en Bas]] || 2.888 || Garrotxa || 26 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20241208110245/http://elgarrotxi.cat/?p=4640 La Vall d’en Bas es va declarar ahir al vespre municipi català, lliure i sobirà] ''elgarrotxi.cat'', 27/09/2012</ref> |- | 51 || [[Alcarràs]] || 8.350 || [[Segrià]] || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121102134826/http://www.naciodigital.cat/noticia/47209/ple/alcarras/aprova/declarar/municipi/territori/catala/lliure El ple d'Alcarràs aprova declarar el municipi «territori català lliure»] ''Nació Digital'', 27/09/2012</ref> |- | 52 || [[Les Borges del Camp]] || 2.146 || [[Baix Camp]] || 27 de setembre de 2012 || <ref name="periodico">[http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/politica/fornells-selva-alcarras-les-borges-del-camp-jorba-son-els-ultims-municipis-que-declaren-territori-catala-lliure-sumen-regions-2213811 Fornells de la Selva, Alcarràs, les Borges del Camp i Jorba es declaren "territori català lliure"] ''elPeriódico.cat'', 28/09/2012</ref> |- | 53 || [[Jorba]] || 820 || Anoia || 27 de setembre de 2012 || <ref name="periodico"/> |- | 54 || [[Fornells de la Selva]] || 2.380 || Gironès || 27 de setembre de 2012 || <ref name="periodico"/> |- | 55 || [[Linyola]] || 2.712 || [[Pla d'Urgell]] || 27 de setembre de 2012 || <ref name="segre">[https://web.archive.org/web/20121007052722/http://www.segre.com/detall-de-la-noticia/article/balaguer-i-les-borges-primeres-capitals-de-comarca-que-es-declaren-independents/ Balaguer i les Borges, primeres capitals de comarca que es declaren "independents"] ''Segre'', 28/09/2012</ref> |- | 56 || [[Sant Antoni de Vilamajor]] || 5.555 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/baixmontseny/noticia/1240/sant/antoni/vilamajor/territori/catala/lliure/sobira Sant Antoni de Vilamajor ja és territori català lliure i sobirà] ''BaixMontseny.info'', 28/09/2012</ref> |- | 57 || [[Sant Martí de Tous]] || 1.167 || Anoia || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico">{{Citar web| url=http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/politica/fornells-selva-alcarras-les-borges-del-camp-jorba-declaren-territori-catala-lliure-2213811| editor=[[El Periódico de Catalunya]]| llengua=català| títol=Mapa de municipis declarats territori català lliure}}</ref> |- | 58 || [[Alella]] || 9.570 || Maresme || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.alella.cat/document.php?id=2693 Alella es declara territori català lliure] ''alella.cat'', 27/09/2012</ref> |- | 59 || [[Cassà de la Selva]] || 9.789 || Gironès || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121001034856/http://www.cassadigital.cat/noticia/2032/el-ple-aprova-modificar-el-poum-per-construir-la-planta-de-biomassa El ple aprova modificar el POUM per construir la planta de biomassa] ''Cassà digital'', 27/09/2012</ref> |- | 60 || [[Palau-solità i Plegamans]] || 14.352 || Vallès Occidental || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://jaumeoliveras.blogspot.com.es/2012/09/palau-solita-i-plegamans-ja-sha.html Palau-Solità i Plegamans ja s'ha declarat territori català lliure i sobirà!] ''Bloc d'en Jaume Oliveras Malla'', 28/09/2012</ref> |- | 61 || [[Canet de Mar]] || 14.072 || Maresme || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622155901/http://www.radiocanet.cat/canet/veure/s_aprova_al_ple_la_mocio_que_declara_canet_territori_catala_lliure_i_sobira S'aprova al ple la moció que declara Canet "territori català lliure i sobirà""] ''Canet Ràdio'', 28/09/2012</ref> |- | 62 || [[Collsuspina]] || 347 || Osona || 27 de setembre de 2012 || <ref name="osona">[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33665/collsuspina/santa/eug/nia/fan/pujar/fins/dotzena/territoris/lliures Collsuspina i Santa Eugènia fan pujar fins a la dotzena els «territoris lliures»] ''Osona.com'', 25/09/2012</ref> |- | 63 || [[Sant Esteve de Palautordera]] || 2.516 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121103111643/http://santestevedepalautordera.cat/2012/09/28/sant-esteve-de-palautordera-es-declara-territori-catala-lliure/ Sant Esteve de Palautordera es declara territori català lliure] ''Ajuntament de Sant Esteve de Palautordera'', 28/09/2012</ref> |- | 64 || [[Cardedeu]] || 17.241 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 65 || [[Els Hostalets de Pierola]] || 2.827 || Anoia || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 66 || [[Bellvís]] || 2.404 || Pla d'Urgell || 27 de setembre de 2012 || <ref name="segre"/> |- | 67 || [[Puig-reig]] || 4.347 || [[Berguedà]] || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 68 || [[Santa Eugènia de Berga]] || 2.294 || Osona || 27 de setembre de 2012 || <ref name="osona"/> |- | 69 || [[Balaguer]] || 16.877 || [[Noguera]] || 27 de setembre de 2012 || <ref name="segre"/> |- | 70 || [[Casserres]] || 1.595 || Berguedà || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 71 || [[Torrelles de Llobregat]] || 5.661 || Baix Llobregat || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 72 || [[Sant Celoni]] || 16.949 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 73 || [[Les Borges Blanques]] || 6.034 || Garrigues || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622160554/http://www.acn.cat/acn/686076/Noticia/text/Noticia.html Les Borges Blanques es converteix en la primera capital lleidatana en declarar-se territori català lliure] ''Agència Catalana de Notícies'', 27/09/2012</ref> |- | 74 || [[Montgai]] || 720 || Noguera || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622154000/http://www.acn.cat/acn/686089/Noticia/text/Noticia.html Montgai aprova una moció de suport a la resolució del Parlament sobre el referèndum d'autodeterminació] ''Agència Catalana de Notícies'', 28/09/2012</ref> |- | 75 || [[Castelló d'Empúries]] || 11.885 || [[Alt Empordà]] || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/579613-castello-es-declara-territori-catala-lliure.html?cks_mnu_id=386 Castelló es declara territori català lliure] ''El Punt/Avui'', 27/09/2012</ref> |- | 76 || [[Móra d'Ebre]] || 5.699 || [[Ribera d'Ebre]] || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://rol-riberaonline.blogspot.com.es/2012/09/mora-debre-aprova-una-mocio.html Móra d'Ebre aprova una moció independentita amb els vots de CiU i ERC i l'abstenció del PSC i el PP] ''Ribera online'', 27/09/2012</ref> |- | 77 || [[Flaçà]] || 1.059 || Gironès || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 78 || [[Les Franqueses del Vallès]] || 18.693 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref name="Periódico"/> |- | 79 || [[Fontcoberta]] || 1.349 || Pla de l'Estany || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150209132108/http://www.radiobanyoles.cat/noticia.php?id=9010 Fontcoberta ja és també territori català lliure] ''ràdiobanyoles'', 28/09/2012</ref> |- | 80 || [[Santa Eulàlia de Ronçana]] || 6.921 || Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://archive.today/20121206030523/http://gentdesantaeulalia.cat/nova/?p=2975 El poble de Santa Eulàlia de Ronçana declarat territori català lliure i sobirà] ''gentdesantaeulalia.cat'', 28/09/2012</ref> |- | 81 || [[Vilassar de Dalt]] || 8.794 || Maresme || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622174122/http://www.vilassardedalt.org/document.php?id=6053 Vilassar de Dalt dóna suport a la constitució de l'Estat Català] ''Ajuntament de Vilassar de Dalt'', 28/09/2012</ref> |- | 82 || [[Arsèguel]] || 100 || [[Alt Urgell]] || 27 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622174026/http://www.radioseu.cat/not%C3%ADcies/Pol%C3%ADtica/Ars%C3%A8guel%2C+primer+municipi+de+l%27Alt+Urgell+que+es+declara+%27Territori+Catal%C3%A0+Lliure%27 Arsèguel, primer municipi de l'Alt Urgell que es declara 'Territori Català Lliure'] ''RàdioSeu'', 04/10/2012</ref> |- | 83 || [[Bigues i Riells]] || 8.755 ||| Vallès Oriental || 27 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.el9nou.cat/noticies_v_0_/26818/vuit_municipis_mes_segueixen_els_passos_l%E2%80%99ametlla_garriga Vuit municipis més segueixen els passos de l'Ametlla i la Garriga i es declaren “territori català lliure”] ''El 9 Nou'', 04/10/2012</ref> |- | 84 || [[L'Ametlla de Mar]] || 7.649 || Baix Ebre || 28 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622154812/http://laplanaradio.cat/28092012/amb-lametlla-de-mar-ja-son-tres-els-municipis-ebrencs-que-es-declaren-territori-catala-lliure/ Amb l'Ametlla de Mar ja són tres els municipis ebrencs que es declaren Territori Català Lliure] ''La Plana Ràdio'', 28/09/2012</ref> |- | 85 || [[Sant Martí Sarroca]] || 3.197 || Alt Penedès || 28 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622195414/http://santmartisarroca.cup.cat/noticia/sant-mart%C3%AD-sarroca-es-declara-territori-lliure-catal%C3%A0-i-sobir%C3%A0 Sant Martí Sarroca es declara territori liure català i sobirà] ''santmartisarroca.cup.cat'', 28/09/2012</ref> |- | 86 || [[Sant Joan de les Abadesses]] || 3.492 || Ripollès || 28 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622163632/http://www.naciodigital.cat/noticia/47267/sant/joan/abadesses/socialista/independentista Sant Joan de les Abadesses, socialista i independentista] ''Nació Digital'', 28/09/2012</ref> |- | 87 || [[Espinelves]] || 199 || Osona || 28 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33681/tav/rnoles/espinelves/tamb/enfilen/cap/independ/ncia Tavèrnoles i Espinelves també enfilen cap a la independència] ''Osona.com'', 29/09/2012</ref> |- | 88 || [[Llanars]] || 561 || Ripollès || 28 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/elripolles/noticia/19000/llanars/esdev/quart/municipi/esdevenir/territori/catal/lliure Llanars esdevé el quart municipi en esdevenir «territori català lliure»] ''ElRipollès.info'', 01/10/2012</ref> |- | 89 || [[Gallifa]] || 204 || Vallès Occidental || 28 de setembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20130916060257/http://gallifa.cat/id-802-declaracio-dindependencia-.html Declaració d'independència] ''Ajuntament de Gallifa'', 28/09/2012</ref> |- | 90 || [[Altafulla]] || 4.776 || [[Tarragonès]] || 29 de setembre de 2012 || <ref>[https://archive.today/20121205225611/http://www.baixgaia.cat/ca/municipis/noticies-altafulla/politica/item/561-altafulla-ja-%C3%A9s-territori-catal%C3%A0-lliure.html?tmpl=component&print=1Altafulla Altafulla ja és territori català lliure ] ''Baix Gaià'', 29/09/2012</ref> |- | 91 || [[Arbúcies]] || 6.713 || Selva || 29 de setembre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/580257-arbucies-es-declara-per-unanimitat-territori-catala-lliure.html Arbúcies es declara per unanimitat territori català lliure] ''El Punt/Avui'', 29/09/2012</ref> |- | 92 || [[Corbera de Llobregat]] || 14.064 || Baix Llobregat || 2 d'octobre de 2012 || <ref name="periodico3">[http://elperiodico.com/es/noticias/politica/cuatro-municipios-anaden-lista-territorios-catalanes-libres-son-casi-del-total-2218983 Cuatro municipios se añaden a la lista de "territorios catalanes libres" y ya son 94, casi un 10% del total] ''elPeriódico.com'', 05/10/2012</ref> |- | 93 || [[Llançà]] || 5.140 || Alt Empordà || 3 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622162825/http://empordatv.cat/castello/index.php?option=com_content&view=article&id=1586:prospera-la-mocio-presentada-per-unio-llancanenca-per-declarar-llanca-territori-catala-lliure-i-sobira&catid=43:actualitat&Itemid=54 Prospera la moció presentada per Unió Llançanenca per declarar Llançà Territori Català Lliure i Sobirà] ''Diari Digital de l'Empordà'', 04/10/2012</ref> |- | 94 || [[Cercs]] || 1.303 || Berguedà || 3 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622161559/http://clamcercs.org/2012/10/03/cercs-es-declara-territori-lliure-i-aposta-fermament-per-un-estat-propi/ El municipi de Cercs es declara territori lliure i aposta fermament per un estat propi] ''Clam Cercs'', 03/10/2012</ref> |- | 95 || [[Isona i Conca Dellà]] || 1.100 || [[Pallars Jussà]] || 3 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 96 || [[Vilamaniscle]] || 171 || Alt Empordà || 3 d'octobre de 2012 || <ref>[http://webspobles.ddgi.cat/sites/vilamaniscle/_wpresources/DiputacioGirona.WebParts/1.0.0.0__f7edde02d6b23424/NewsDetails.aspx?idSite=0f4a4aab-2e05-4348-a072-8965bb17f8b0&idWeb=6d3f1081-9cb4-4e78-9ceb-668aeda1929f&idList=36&idItem=36&lcid=3082 Territori Català Lliure] ''Ajuntament de Vilamaniscle'', 14/10/2012</ref> |- | 97 || [[Calella]] || 18.694 || Maresme || 4 d'octobre de 2012 || <ref>[http://infocatradiocat.wordpress.com/2012/10/05/calella-declarada-territori-catala-lliure-i-sobira/ Calella, declarada territori català, lliure i sobirà] ''InfoCat'', 05/10/2012</ref> |- | 98 || [[Viladamat]] || 458 || Alt Empordà || 4 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.llibertat.cat/2012/10/el-12-d-octubre-i-el-6-de-desembre-seran-laborables-a-viladamat-19518 El 12 d'octobre i el 6 de desembre seran laborables a Viladamat] ''Llibertat.cat'', 04/10/2012</ref> |- | 99 || [[Arnes]] || 496 || [[Terra Alta]] || 4 d'octobre de 2012 || <ref>[http://locals.esquerra.cat/terraalta/article/14991/arnes-nou-territori-catala-lliure Arnes nou "Territori Català Lliure"] ''Locals.Esquerra.cat'', 07/10/2012</ref><ref name="20121009Periodico">{{citar web | url = http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/politica/catalunya-compta-amb-centenar-municipis-declarats-territoris-catalans-lliures-2222383 | títol = Catalunya ja compta amb un centenar de municipis declarats "territoris catalans lliures" | editor = ''El Periódico'' | data = 9/10/2012 | consulta = 10/10/2012}}</ref> |- | 100 || [[Arbolí]] || 114 || Baix Camp || ?? d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 101 || [[Les Piles]] || 219 || Conca de Barberà || 5 d'octobre de 2012 || <ref name="periodico3"/> |- | 102 || [[Santa Bàrbara]] || 3.989 || [[Montsià]] || 5 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150128142412/http://laplanaradio.cat/09102012/santa-barbara-es-suma-a-l-onada-sobiranista/ Santa Bàrbara es suma a l'onada sobiranista] ''La Plana Ràdio'', 09/10/2012</ref> |- | 103 || [[La Seu d'Urgell]] || 13.009 || Alt Urgell || 8 d'octobre de 2012 || <ref name="indepe-radio">[http://www.independencia-radio.cat/NOT-52457.html Puigcerdà, Hostalric i la Seu es declaren "territori català lliure d'Espanya". Amb aquests tres municipis, ja són quasi bé un centenar les viles que han optat per començar un procés simbòlic d'independència.] ''IND-Ràdio'', 09/10/2012</ref><ref name="20121009Periodico"/> |- | 104 || [[Puigcerdà]] || 8.802 || Cerdanya || 8 d'octobre de 2012 || <ref name="indepe-radio"/><ref name="20121009Periodico"/> |- | 105 || [[Vilanova i la Geltrú]] || 66.905 || [[Garraf]] || 8 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150128115407/http://www.acn.cat/acn/687621/Politica/fotografia/Vilanova-ple-independencia-territori-catala-lliure-i-sobira-rei-Joan-Carles-I.html Vilanova i la Geltrú es declara "territori català lliure i sobirà" i considera el rei Joan Carles I "persona non grata"] ''ACN'', 08/10/2012</ref><ref name="20121009Periodico"/> |- | 106 || [[Hostalric]] || 4.030 || Selva || 8 d'octobre de 2012 || <ref name="indepe-radio"/><ref name="20121009Periodico"/> |- | 107 || [[Sallent]] || 6.892 || Bages || 8 d'octobre de 2012 || <ref name="20121009Periodico"/> |- | 108 || [[Lladó]] || 713 || Alt Empordà || 8 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/583402-llado-es-territori-catala-lliure-per-unanimitat.html Lladó és territori català lliure per unanimitat] ''El Punt/Avui'', 11/10/12</ref> |- | 109 || [[Castellfollit de la Roca]] || 1.002 || Garrotxa || 9 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/583547-castellfollit-de-la-roca-ja-es-lliure-despanya.html Castellfollit de la Roca ja és lliure d'Espanya] ''El Punt/Avui'', 11/10/12</ref> |- | 110 || [[Miravet]] || 770 || Ribera d'Ebre || 9 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150128132553/http://www.miravet.altanet.org///noticies/view.php?ID=487 Miravet aprova la moció de declaració com a territori lliure de l'Estat Espanyol i a favor de la Independència de Catalunya] ''Ajuntament de Miravet'', 09/10/2012</ref> |- | 111 || [[Olost]] || 1.191 || Osona || 9 d'octobre de 2012 || <ref> [http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33838/municipis/osona/son/independentistes Els 51 municipis d'Osona ja són independentistes] ''Osona.com'', 10/10/2012</ref> |- | 112 || [[Sant Hilari Sacalm]] || 5.724 || Selva || 10 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.diaridegirona.cat/comarques/2012/10/11/sant-hilari-aprova-unanimitat-apujar-745-escombraries-l1-libi/585637.html Sant Hilari aprova per unanimitat apujar el 7,45% les escombraries i l´1% l´IBI] ''Diari de Girona'', 11/10/2012</ref> |- | 113 || [[Artés]] || 5.575 || Bages || 10 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.regio7.cat/bages/2012/10/12/artes-declara-municipi-independent-labstencio-duna-regidora-del-gua/212925.html Artés es declara municipi independent amb l´abstenció d´una regidora del GUA] ''Regio7'', 10/10/2012</ref> |- | 114 || [[Alpens]] || 302 || Osona || 10 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33863/alpens/esdev/15e/territori/catala/lliure/osona Alpens esdevé el 15è «territori català lliure» d'Osona] ''Osona.com'', 11/10/2012</ref> |- | 115 || [[Torroella de Montgrí]] || 11.385 || Baix Empordà || 11 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/584007-torroella-es-territori-catala-lliure-i-sobira-amb-lunic-no-del-pp.html Torroella és territori català lliure i sobirà amb l'únic no del PP] ''El Punt/Avui'', 12/10/2012</ref> |- | 116 || [[Ivars d'Urgell]] || 1.702 || Pla d'Urgell || 11 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.vilaweb.cat/noticia/4046830/20121012/ivars-durgell-territori-catala-lliure-sobira.html Ivars d'Urgell, territori català lliure i sobirà] ''Vilaweb'', 12/10/2012</ref> |- | 117 || [[Taradell]] || 6.181 || Osona || 11 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121016075737/http://www.taradell.com/2012/10/12/taradell-ja-es-un-territori-catala-lliure/ Taradell ja és un territori català lliure] ''Taradell.com'', 12/10/2012</ref> |- | 118 || [[Cervera]] || 9.390 || [[Segarra]] || 11 d'octobre de 2012 || <ref>[https://archive.is/20130101065253/http://www.cerverapaeria.cat/noticies-ca/cervera-es-declara-territori-catala-lliure Cervera es declara territori català lliure] ''CerveraPaeria.cat'', 11/10/2012</ref> |- | 119 || [[Santa Coloma de Queralt]] || 3.092 || Conca de Barberà || 11 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 120 || [[Riudarenes]] || 2.183 || Selva || 11 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.diaridegirona.cat/comarques/2012/10/12/hora-discutint-sobre-collocar-lestelada/585840.html Una hora discutint sobre on col•locar l´estelada] ''Diari de Girona'', 12/10/2012</ref><ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/583849-riudarenes-aprova-la-mocio-per-lestat-propi-en-un-ple-tens.html Riudarenes aprova la moció per l'estat propi en un ple tens] ''El Punt/Avui'', 12/10/2012</ref> |- | 121 || [[Sant Pere de Vilamajor]] || 4.256 || Vallès Oriental || 12 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150128113539/http://www.naciodigital.cat/naciogranollers/noticia/14412/sant/pere/vilamajor/declara/territori/catala/lliure/12o Sant Pere de Vilamajor es declara territori català lliure el 12O] ''NacióGranollers.cat'', 12/10/2012</ref> |- | 122 || [[Prades]] || 662 || Baix Camp || 12 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 123 || [[Avià]] || 2.245 || Berguedà || 12 d'octobre de 2012 || <ref>{{citar web | url = http://www.dbergueda.cat/noticies/noticia.xsp?id=12294 | títol = Comerços de Berga obren portes per la Hispanitat | editor = ''Diari del Berguedà'' | data = 11/10/2012 | consulta = 16/10/2012}}</ref> |- | 124 || [[Sant Feliu de Pallerols]] || 1.330 || Garrotxa || ?? d'octobre de 2012 || <ref name="mieres">[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/3-politica/17-politica/585291-mieres-tambe-es-declara-municipi-lliure-i-sobira.html Mieres també es declara municipi “lliure i sobirà”] ''El Punt/Avui'', 18/10/2012</ref>{{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 125 || [[El Brull]] || 249 || Osona || 15 d'octobre de 2012 || <ref name="elperiodico20121023">{{citar web | url = http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/politica/catalunya-compta-amb-tres-comarques-amb-100-dels-municipis-adherits-lassociacio-municipis-per-independencia-2231568 | títol = Catalunya ja compta amb tres comarques amb el 100% dels municipis adherits a l'AMI | editor = El Periódico de Catalunya | data = 23/10/2012 | consulta = 23/10/2012}}</ref> |- | 126 || [[Breda]] || 3.781 || Selva || 15 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/baixmontseny/noticia/1359/breda/tamb/declara/territori/catala/lliure Breda també es declara "territori català lliure"] ''BaixMontseny.info'', 16/10/2012</ref> |- | 127 || [[Roda de Ter]] || 6.151 || Osona || 16 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/33956/roda/ter/territori/catala/lliure/sobira Roda de Ter ja és un «territori català lliure i sobirà»] ''Osona.com'', 17/10/2012</ref><ref name="elperiodico20121023" /> |- | 128 || [[Mieres (Girona)|Mieres]] || 335 || Garrotxa || 16 d'octobre de 2012 || <ref name="mieres"/> |- | 129 || [[Ribera d'Urgellet]] || 975 || Alt Urgell || 17 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 130 || [[Navata]] || 1.227 || Alt Empordà || 17 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 131 || [[Sant Pere de Riudebitlles]] || 2.382 || Alt Penedès || 17 d'octobre de 2012 || <ref>{{citar web | url = http://www.acn.cat/acn/688922/Noticia/text/Noticia.html | títol = Sant Pere de Riudebitlles es declara "territori català lliure" | editor = Agència Catalana de Notícies | data = 18/10/2012}}</ref><ref name="elperiodico20121023" /> |- | 132 || [[El Masnou]] || 22.523 || Maresme || 18 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622163752/http://www.elmasnou.net/10028 El Masnou ja és territori català lliure i sobirà] ''Ajuntament del Masnou'', 22/10/2012</ref><ref name="elperiodico20121023" /> |- | 133 || [[Santa Coloma de Farners]] || 12.305 || Selva || 22 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.scf.cat/index.php?option=com_content&task=view&id=1296&Itemid=134 Santa Coloma de Farners ja és territori català lliure i sobirà] ''Ajuntament del Santa Coloma de Farners'', 22/10/2012</ref> |- | 134 || [[Santa Eulàlia de Riuprimer]] || 1.123 || Osona || 22 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/34046/santa/eulalia/es/declara/territori/catala/lliure/votacio/estranya Santa Eulàlia es declara «territori català lliure» en una votació estranya] ''Osona.com'', 23/10/2012</ref> |- | 135 || [[Vilobí d'Onyar]] || 3.031 || Selva || 25 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 136 || [[Molins de Rei]] || 24.572 || Baix Llobregat || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elbaix.cat/2012/10/26/molins-de-rei-es-declara-territori-catala-lliure-i-gava-es-posiciona-a-favor-del-dret-a-decidir/ Molins de Rei es declara territori català lliure i Gavà es posiciona a favor del dret a decidir] ''elBaix.cat'', 26/10/2012</ref> |- | 137 || [[Tordera]] || 15.974 || Maresme || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.facebook.com/ERCTordera/posts/373539862725393 Nota a Facebook] ''ERC Tordera'', 25/10/2012</ref> |- | 138 || [[Olot]] || 33.725 || Garrotxa || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/noticia/article/1-territori/10-administracions/587857.html Olot ja és ciutat catalana, lliure i sobirana] ''El Punt/Avui'', 26/10/2012</ref> |- | 139 || [[Moià]] || 5.730 || Bages || 25 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 140 || [[Santa Cristina d'Aro]] || 5.066 || Baix Empordà || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.elpuntavui.cat/ma/article/3-politica/17-politica/587869-santa-cristina-aprova-les-taxes-sense-cap-puja.html Santa Cristina aprova les taxes sense cap puja] ''El Punt/Avui'', 26/10/2012</ref> |- | 141 || [[Sant Carles de la Ràpita]] || 15.338 || Montsià || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20121028173535/http://www.larazon.es/noticia/2021-sant-carles-de-la-r-pita-se-declarara-hoy-territorio-catalan-libre Sant Carles de La Ràpita se declarará hoy «territorio catalán libre»] ''La Razón'', 25/10/2012</ref> |- | 142 || [[Agramunt]] || 5.653 || [[Urgell]] || 25 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622195709/http://www.radiosio.cat/default_mail.asp?v=02&ref=5443 Agramunt es declara territori català lliure] ''Ràdio Sió Agramunt'', 29/10/2012</ref> |- | 143 || [[Campelles]] || 136 || Ripollès || 26 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 144 || [[Sant Pere Pescador]] || 2.108 || Alt Empordà || 26 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 145 || [[L'Aldea]] || 4.513 || Baix Ebre || 29 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.infoaldaia.info/2012/10/aprovada-la-mocio-en-defensa-de.html Aprovada la moció en defensa de Catalunya] ''infoaldaia'', 29/10/2012</ref> |- | 146 || [[Amposta]] || 21.445 || Montsià || 29 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 147 || [[Folgueroles]] || 2.229 || Osona || 29 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.folgueroles.cat/actualitat/noticies/aprovada-la-proposta-per-la-independencia-de-catalunya Folgueroles es declara territori català lliure i sobirà ] ''Ajuntament de Folgueroles'', 30/10/2012</ref> |- | 148 || [[Perafita]] || 400 || Osona || 29 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20130509204304/http://www.naciodigital.cat/llusanes/noticia/7545/perafita/quart/territori/catala/lliure/llucanes Perafita, quart «territori català lliure» del Lluçanès] ''Naciodigital'', 07/11/2012</ref> |- | 149 || [[Torelló]] || 13.931 || Osona || 29 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150205090136/http://www.ajtorello.cat/frontal/noticies/detall.php?apartat=&noticia=1283 Torelló ja és moralment territori català lliure i sobirà] ''Ajutament de Torelló'', 29/10/2012</ref> |- | 150 || [[Santa Pau]] || 1.601 || Garrotxa || 29 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 151 || [[Almoster]] || 1.362 || Baix Camp || 29 d'octobre de 2012 || <ref name="ajalmoster">{{citar web | url = http://www.almoster.cat/noticies/64 | títol = Almoster es declara territori català lliure | editor = Ajuntament d'Almoster | data = 29 d'octobre de 2012 | consulta = 30 d'octobre de 2012}}</ref> |- | 152 || [[Santa Maria de Palautordera]] || 9.097 || Vallès Oriental || 29 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/baixmontseny/noticia/1444/santa/maria/palautordera/es/declara/territori/catala/lliure/sobira Santa Maria de Palautordera es declara territori català lliure i sobirà] ''BaixMontseny.info'', 30/10/2012</ref> |- | 153 || [[Montesquiu]] || 901 || Osona || 30 d'octobre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/34170/folgueroles/montesquiu/sant/quirze/torello/nous/territoris/catalans/lliures Folgueroles, Montesquiu, Sant Quirze i Torelló, nous «territoris catalans lliures»] ''Osona.com'', 31/10/2012 </ref> |- | 154 || [[Piera]] || 14.867 || Anoia || 30 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 155 || [[Sant Quintí de Mediona]] || 2.147 || Alt Penedès || 30 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 156 || [[Monistrol de Montserrat]] || 3.009 || Bages || 30 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 157 || [[Oliana]] || 1.942 || Alt Urgell || 31 d'octobre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150622163235/http://www.radioseu.cat/not%C3%ADcies/Pol%C3%ADtica/Oliana+tamb%C3%A9+es+declara+%27Territori+Catal%C3%A0+Lliure%27 Oliana també es declara 'Territori Català Lliure'] ''Radioseu.cat'', 31/10/2012</ref> |- | 158 || [[Lluçà]] || 254 || Osona || 31 d'octobre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 159 || [[Sant Quirze de Besora]] || 2.201 || Osona || 1 de novembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/34170/folgueroles/montesquiu/sant/quirze/torello/nous/territoris/catalans/lliures Folgueroles, Montesquiu, Sant Quirze i Torelló, nous «territoris catalans lliures»] ''Osona.com'', 31/10/2012 </ref> |- | 160 || [[L'Albagés]] || 449 || Garrigues || ? de novembre de 2012 || <ref name="somgarrigues1">[http://www.somgarrigues.cat/noticies/1803/lespluga-calba-territori-catala-lliure L'Espluga Calba, "territori català lliure"] ''SomGarrigues.cat'', 07/11/2012</ref> |- | 161 || [[Viladrau]] || 1.102 || Osona || 5 de novembre de 2012 || <ref>[http://www.naciodigital.cat/osona/noticia/34245/viladrau/24/territori/catal/lliure/osona Viladrau, 24è «territori català lliure» d'Osona] ''Osona.com'', 06/11/2012</ref> |- | 162 || [[Tiana]] || 7.973 || Maresme || 6 de novembre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 163 || [[Santpedor]] || 7.185 || Bages || 6 de novembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150209094136/http://www.naciodigital.cat/manresainfo/noticia/30845/ Santpedor es declara territori català, lliure i sobirà] ''Manresainfo.cat'', 07/11/2012</ref> |- | 164 || [[L'Espluga Calba]] || 430 || Garrigues || 6 de novembre de 2012 || <ref name="somgarrigues1"/> |- | 165 || [[Alcanar]] || 10.601 || Montsià || 6 de novembre de 2012 || <ref>[http://www.canalte.cat/actualitat/index.php?id=3408 Alcanar es declara “Territori català lliure i sobirà”] ''canalTe.cat'', 08/11/2012</ref> |- | 166 || [[Tagamanent]] || 314 || Vallès Oriental || 7 de novembre de 2012 || <ref>[http://www.el9nou.cat/noticies_v_0/27428/ Tagamanent es declara territori català lliure amb l’abstenció del PSC] ''El 9 Nou'', 07/11/2012</ref> |- | 167 || [[Cabra del Camp]] || 1.152 || Alt Camp || 8? de novembre de 2012 || <ref>[http://www.elvallenc.com/ciu-i-psc-de-cabra-a-favor-de-ser-territori-catala-lliure CiU i PSC de Cabra, a favor de ser territori català lliure] ''el vallenc.com'', 09/11/2012</ref> |- | 168 || [[Cardona]] || 5.116 || Bages || 9 de novembre de 2012 || {{Refnec|data=novembre de 2012}} |- | 169 || [[Serinyà]] || 1.117 || Pla de l'Estany || 13 de novembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20150209092621/http://www.radiobanyoles.cat/noticia.php?id=9172 Serinyà s’ha declarat per ple territori català lliure amb els vots en contra del PSC] ''Ràdio Banyoles'', 16/11/2012</ref> |- | 170 || [[Torredembarra]] || 15.461 || Tarragonès || 15 de novembre de 2012 || <ref>[https://web.archive.org/web/20241211005640/http://www.baixgaia.cat/ca/municipis/noticies-torredembarra/politica/item/790-el-ple-de-torredembarra-aposta-per-la-independ%C3%A8ncia-de-catalunya-i-descarta-el-federalisme.html El ple de Torredembarra aposta per la independència de Catalunya i descarta el federalisme] ''Baix Gaia.cat'', 15/11/2012</ref> |- |} = Véder tanben = * [[Independentisme catalan]] * [[Assemblada Nacionala Catalana]] * [[Associacion de Municipis per l'independéncia]] * [[Consultacions sur l'independéncia de Catalonha]] * [[Manifestacion "Catalonha, nau estat d'Euròpa"]] ==Nòtas e referéncias== <div class="reflist4" style="height: 225px; overflow: auto; padding: 3px" > <references /> </div> [[Categoria:Catalonha]] e52dahx362ro0vz4ugi7kxvytk2drpd 0 132334 2503077 2283215 2026-06-19T04:49:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503077 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Cefetentrada.jpg|right|300px|thumb|Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca]] L’'''Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' (''Centro Federal Celso Suckow da Fonseca''), o pus simplament '''Cefet-RJ''', es una universitat situada a [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]]. Fondada en [[1917]], es considerada coma l'establiment d'ensenhament superior mai ancian del Rio de Janeiro.<ref name="noticias">[https://web.archive.org/web/20110412103411/http://noticias.cefet-rj.br/2011/04/04/eleicoes-para-direcao-geral-do-cefetrj-debate-com-os-candidatos/ Eleições para Direção-Geral do CEFET/RJ: DEBATE COM OS CANDIDATOS], portal Cefet/RJ, publicado em 4 de abril de 2011.</ref><ref name="noticias01">[https://archive.is/20120715064637/http://noticias.cefet-rj.br/2011/07/01/cefetrj-tem-novo-diretor-geral/ CEFET/RJ tem novo diretor geral]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130119053955/http://webtv.cefet-rj.br/ Página principal da TV Cefet/RJ], acessado em 14 de janeiro de 2011.</ref> == Nòtas == <references /> == Ligams extèrnes == * {{pt}} [https://web.archive.org/web/20130412202620/http://portal.cefet-rj.br/ Sit web oficial de l'Universitat] [[Categoria:Universitat]] a0yq1pl02o59q3zhikcw8ub8bvvxhmv 0 132697 2503110 2499853 2026-06-19T07:05:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503110 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Los '''[[tèrmes romans]]''' son un dels elements essencials de la civilizacion romana, tant dins la vida videnta que dins los monuments bastits pels abrigar e los provesir ([[aqüeducte]]s). Aquela lista alfabetica per país atièra qualques tèrmes del mond roman. [[Imatge:Baths of Diocletian-Antmoose1.jpg|thumb|450px|right|Tèrmes de Dioclecian, Roma.]] == Albania == * [[Buthrote]] == Alemanha == * '''[[Aquisgran]]''' (''[[Aquae Granni]]'') * [[Badenweiler]] : Tèrmes romans escavats e dessenhats en [[1784]] per Carl Friedrich Autenrieth<ref>[http://www.archeophile.com/forum/RWmessage4223.htm]</ref> * [[Baden-Baden]] : roïnas dels tèrmes romans * [[Trevèri]] (''[[Colonia Augusta Treverorum]]'') : [[Tèrmes imperials de Trevèris]] e [[tèrmes de Barbara]] * '''[[Weissenburg in Bayern]]''' ([[Bavièrema]]) (''[[Biriciana]]'') : [[Tèrmes romans de Weissenburg in Bayern]] == Argeria == * [[Annaba]] (''[[Hippo Regius]]'') : Tèrmes del Sud * [[Khenchela]] (''Mascula'') : Hammam Essalihine ('''''[[Aquae Flavianae]]''''') * [[Djemila]] (''[[Cuicul]]'') : Tèrmes de Commòde, escavats un primièr còp entre [[1952]] e [[1957]] per Yvonne Allais<ref> "Fevrier" p.&nbsp;70</ref>. * [[Tiddis]] : pichons e grands tèrmes<ref>[http://www.constantine.free.fr/LaVille/tiddis.ht]</ref> * '''[[Timgad]]''' (''[[Thamugadi]]'') * [[Tipasa]] : tèrmes mencionats sul site de l'Unesco <ref>[http://www.unesco.org/water/wwd2006/water_heritage/roman_baths_fr.shtml site Internet de l'Unesco]</ref> == Àustria == * '''[[Carnuntum]]''' == Belgica == * [[Arlon]] (''[[Orolaunum]]''): <ref>[https://web.archive.org/web/20130201062159/http://www.ftlb.be/fr/attractions/fiche.php?avi_id=154 site touristic del Luxemborg belga]</ref> * [[Dinant]] : <ref>[https://web.archive.org/web/20101122050740/http://dinant.be/index.htm?lg=1&m1=5&m2=15&m3=423 site de là a vila de Dinant]</ref> * '''[[Fontaine-Valmont]]''' * [[Vervoz]] (''[[Vervigum]]'') : <ref>[http://vervoz.be/fouilles.htm voir un site sus Vervoz]</ref> == Bulgaria == * [[Plovdiv]] (''[[Philippopolis]]'' puèi ''[[Trimontium]]'') * [[Varna (Bulgaria)|Varna]] (''[[Odessos]]'') : [[Tèrmes romans de Varna]], <ref>[http://la-bulgarie.fr/?visite=thermes+romains+Varna]</ref> == Croàcia == * '''[[Solin (Croàcia)|Solin]]''' (''[[Salona]]'') * '''[[Varaždin]]''' (''[[Aquae Issae]]'') * [[Vis (illa)|Illa de Vis]] <ref>[https://web.archive.org/web/20110802050532/http://www.linternaute.com/voyage/croatie/les-iles-de-dalmatie-centrale/monument/ site de tourisme]</ref> == Egipte == * [[Alexandria]] <ref>{{fr}}Jean-Yves Empereur, "Fouilles et découvertes récentes (à Alexandrie)" in ''Dossiers d'Archéologie'' n° 201, març de 1995, pp. 82 à 87</ref> == Espanha == * [[Alange]] : tèrmes mai plan conservats d'Espanha * [[Badalona]] (''[[Baetulo]]''): tèrmes romans del periòde republican. <ref>[http://www.museudebadalona.cat site del musée]</ref> * [[Gijon]] :<ref>[http://www.gijon.es/Contenido.aspx?zona=3&leng=fr&id=14486 site de la ville]</ref> * '''[[Marbella]]''' : [[Tèrmes romans de Guadalmina]] * [[Saragossa]] (''[[Caesaraugusta]]'') * '''[[Santiponce]]''' (''[[Italica (Espanha)|Italica]]'') * [[Sevilha]] (''[[Hispalis]]'') tèrmes descoberts en [[1997]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080115112516/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3550,36-781500@51-657575,0.html article de "le monde" 9 de junh de 2006]</ref>. * [[Tolèda]] (''[[Toletum]]'')<ref>[https://web.archive.org/web/20080321050420/http://appearfr.english-heritage.org.uk/site/?34]</ref> == França == === Arpitania === * '''[[Aix-les-Bains|Èx-los-Bens]]''' : [[Imatge:Thermes romains aix-les-bains.jpg|250px|thumb|right|Tèrmes romans d'Èx-los-Bens]] ===Occitània=== * '''[[Ais de Provença]]''' (''[[Aquae Sextiae]]'') : [[Tèrmes romans d'Ais de Provença]] * [[Antíbol]] (''[[Antipolis]]'') : tèrmes romans supausat, non localizat, benleu l'oèst de l'ansa Sant Ròc<ref>"Clébert"p.&nbsp;100</ref>. * '''[[Arle]]''' (''[[Arelate]]'') : [[Tèrmes de Constantin (Arle)|Tèrmes de Constantin]] * [[Ate]] (''[[Apta Julia]]'') : non escavat, los tèrmes se situant jos la sosprefectura<ref> "Clébert"> p.&nbsp;199</ref>. * '''[[Banhòu]]''' (''aquae calidae'') * '''[[Banhèras de Luishon]]''' : [[Banhs onesians]] * '''[[Barzan]]''' [[Imatge:ThermesFa.jpg|thumb|250px|right|Tèrmes de [[Barzan]]]] [[Imatge:Thermes romains de Cimiez.jpg|thumb|right|250px|Vestigis dels tèrmes romans de [[Cimiez|Cimier]]]] * [[Caors]] (''[[Divona Cadurcorum]]''). [[Imatge:Cahors Arc de Diane.jpg|thumb|right|250px|Caors : fòrça bèls rèstes de l'« Arc de Diana », una de las quatre parets del ''frigidarium'' que donava a una pichona piscina dins un absidi]]. * '''[[Cavalhon]]''' (''[[Cabellio]]'') * '''[[Chassanom]]''' (''[[Cassinomagus]]'') : [[Tèrmes de Chassanon|Tèrmes romans de Chassanon]]<ref> [http://amis.chassenon.free.fr/ ]</ref> * [[Dacs]] (''[[Aquae Tarbellicae]]'') <ref>{{fr}}[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/dax.htm Ofici del torisme de Dacs]</ref> * [[Diá]] : tèrmes del fifre e tèrmes datés de Empire naut<ref>"Segard">p.&nbsp;67</ref> * '''[[Evaus]]''' (''[[Ivaonum]]''): [[Tèrmes romans d'Evaus]] * [[Frejús]] (''[[Forum Julii]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/frejus.htm Ofici del torisme de Frejús]</ref> * '''[[Gaujac (Gard)|Gaujac]]''' : [[Tèrmes romans de Gaujac]] * '''[[Glanum]]''' : [[Tèrmes romans de Glanum]] * [[Grèus]] (''[[Gryselium]]'') : font d'aiga cauda (36 grases<ref>[https://web.archive.org/web/20021123011559/http://www.marxfamily.de/circuit1.htm site Internet dels vilatges del val de Verdon]</ref>) e sulfurosa. Arrenjaments termals pels Romans<ref>"Clébert" p.&nbsp;247</ref>. * [[Ieras]] (''[[Olbia-Pomponiana]]'') : tèrmes descoberts en [[1844]] per Méry<ref>"Clébert"p.&nbsp;116</ref>. * '''[[Jàvols]]''' (''[[Anderitum]]'') * '''[[Limòtges]]''' (''[[Augustoritum]]'') * [[Lo Vernegue]] : mai cèlèbre pel [[Temple roman de Castèu Bas|temple]] dedicat a Roma e August, la ciutata acculhís segon F. Benoit « des tèrmes amb de pasiments de marbre e piscinas, reconeguts prèp e jos los jardins del castèl »<ref> "Clébert"p.&nbsp;151</ref> * '''[[Marselha]]''' (''[[Massalia]]'') : [[Tèrmes romans de Marselha]] * [[Montbrison (Léser)|Montbrison]] (''[[Aquae Segetae]]'') : important centre termal ligat a un sanctuari monumental<ref>{{fr}}Marie-Odile Lavendhomme, ''Carte archéologique de la Loire'', París 1997, pp. 136 à 140</ref> * [[Montoliu de Sant Bernat]] : tèrmes romans descobert en [[1957]] al massatge de Pelet * '''[[Néris]]''' (''[[Aquae Nerii]]'') * [[Nimes]] (''[[Nemausus]]'') : tèrmes romans creats pel gendre de l'emperaire [[August]], [[Marcus Vipsanius Agrippa]] (tanben comanditairi de l'[[Ostal carrat]])<ref> group="Clébert" p.&nbsp;177</ref>. * '''[[Niça]]''' (''[[Cemenelum]]'') : [[Tèrmes romans de Niça]] * [[Royat]] (''[[Royat|Rubiacum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081121034912/http://www.ot-royat.com/fr/architecture_thermale_52.php Ofixci del torisme de Royat]</ref> * '''[[Riés]]''' : [[Tèrmes romans de Riés]] * [[Sant Rafèu]] : tèrmes localizats jol casinò<ref>"Clébert"p.&nbsp;105</ref>. * [[Sent Sarnin de L'Archa]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071230054359/http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/membres/labrouss.htm voir un site]</ref> * [[Tolon]] (''[[Telo Martius]]'') * [[Tolosa]] : Tèrmes d'[[Ancelin]] * [[Vaison]] (''[[Vasio]]'') : tèrmes supausats mas non trapats<ref>"Clébert">p.&nbsp;239</ref> * [[Vichèi]] ===Endacòm=== * [[Aix-les-Bains]] (''[[Aquae]]'') : Un centre monumental desapregut es bordat per l'edifici termal, ara parcialament encastrat dins los Tèrmes Nacionals. Los bastiments seriá estat construits al sègle I, reabilitats al sègle II e auriá foncionat fins al sègle IV<ref> "Segard" p.&nbsp;55</ref>. * '''[[Els Banys i Palaldà]]''' : [[Tèrmes romans d'Els Banys i Palaldà]] * [[Amiens]] (''[[Samarobriva]]'') <ref>[http://www.communes-francaises.com/80/amiens/ voir]</ref> * [[Annecy]] (''Boutae'') : Los tèrmes son separats d'un grand espaci public per de magazins. Foguèron bastits entre 80 e 100, abandonat puèi reutilizat coma fornariá a la fin del sègle<ref>"Segard" p.&nbsp;51</ref> * [[Aubigné-Racan]] : [[site arqueologic del Cherré]] * [[Aurenja]] (''[[Arausio]]'') : existéncia fòrça probables de tèrmes<ref >"Clébert"p.&nbsp;223</ref>. * '''[[Barzan]]''' : [[Tèrmes romans de Barzan]] * '''[[Bliesbruck]]''' * [[Bourbonne-les-Bains]] : tèrmes romans * [[Borges]] (''[[Avaricum]]'') * [[Châteauneuf (Savoie)|Châteauneuf]] : tèrmes galloromans<ref>{{fr}}« Les thermes gallo-romains de Châteauneuf » in ''Archéologia'' n° 131, juin 1979, pp. 10 à 15</ref>. Los tèrmes foguèron bastits tardièrament (fin del sègle I començament del II). Al mens foguèron reconeguts lo : ''caldarium'', ''tepidarium'' e ''frigidarium''<ref group="Segard">p.&nbsp;3</ref>. * [[Corseul]] (''[[Fanum Martis]]'') <ref>[http://armorance.free.fr/corseul1.htm]</ref> * '''[[Entrammes (Mayenne)|Entrammes]]''' : [[Tèrmes galloromans d'Entrammes]] * [[Escolives-Sainte-Camille]] : '''[[Tèrmes romans d'Escolives-Sainte-Camille]]''' * '''[[Évreux]]''' : [[Tèrmes romans d'Évreux]] * [[Feurs]] (''[[Forum Segusiavorum]]'') [https://web.archive.org/web/20080323235510/http://www.feurs.org/index.adml?s=383368341156741313329&r=543 site oficial de la vila]</ref> * [[Grand (Vòges)|Grand]] : (''[[Andesina]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/grand.htm Ofici du torisme de Grand]</ref> * '''[[Jublains]]''' (''[[Jublains|Noviodunum]]'') : [[Tèrmes romans de Jublains]] * '''[[Langres]]''' (''[[Andemantunnum]]'') : [[Andemantunnum]] * [[Lo Mans]] (''[[Vindunum]]'') : tèrmes romans descoberts en [[1980]], dins cròta arqueologica, jos l'escòla superiora de las Bèlas Arts<ref>[https://web.archive.org/web/20080228114927/http://www.ville-lemans.fr/page.do?t=2&uuid=5C30F714-C0A8006E-007F1316-7FBDE258 site oficiel de la vila]</ref> * '''[[Lillebonne]]''' (''[[Juliobona]]'') * '''[[Lisieux]]''' : [[Jardin arqueologic de l'espital]] * '''[[Lion]]''' (''[[Lugdunum]]'') : [[Tèrmes de Lugdunum]] * [[Luxeuil-les-Bains]] (''[[Luxeuil-les-Bains|Luxovium]]'') * '''[[Mandeure]]''' (''[[Epomanduodurum]]'') : [[Banhs de Courcelles]] * [[Metz]] (''[[Divodurum Mediomatricorum]]'') : tèrmes conservats jols Musèus de la Cort d'Aur<ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/metz.htm Ofici del torisme de Metz]</ref> * [[Niederbronn-les-Bains]] <ref>[https://web.archive.org/web/20230528160913/http://www.jazztet.net/presse/Une-ville-thermale-gallo-romaine-L.html?artsuite=1]</ref> * '''[[París]]''' (''[[Lutèça]]'') : [[Tèrmes de Cluny]], [[Tèrmes de l'Èst]] * [[Plestin-les-Grèves]] : tèrmes del Hogolo descoberts en [[1892]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014143458/http://www.tregor.fr/patrimoine.php?numero=218]</ref> * [[Plombières-les-Bains]] * '''[[Peitieus]]''' (''[[Limonum]]'') * [[Rems]] (''[[Durocortorum]]'') : tèrmes contra la catedrala<ref>[https://web.archive.org/web/20080320204859/http://www.culture.fr/sections/regions/champagne_ardenne/articles/couverture-du-site]</ref> * '''[[Roan]]''' (''[[Rotomagus]]'') * [[Saint-Honoré-les-Bains]]: [[Tèrmes romans de Saint-Honoré-les-Bains]] * [[Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)|Sent Joan lo Vielh]] : (''[[Imus Pyrenaeus]]'') : escavacions de J.-L. Tobie * '''[[Saint-Père (Yonne)|Saint-Père]]''' font salgada<ref>[https://web.archive.org/web/20100823035624/http://www.saint-pere.fr/les-fontaines-salees.htm site de la commune sur le site]</ref> * [[Saintas]] (''[[Mediolanum Santonum]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/saintes.htm Ofice du torisme de Santas]</ref> * '''[[Salins-les-Bains]]''' : [[Tèrmes romans de Salins-les-Bains]] * [[Sanxay]] : restes de tèrmes, superfícia de {{unitat|110|mètres}} sus {{unitat|60|mètres}}, sègle II, remaniats entre lo sègle III e IV<ref>[https://web.archive.org/web/20080107121225/http://sanxay.monuments-nationaux.fr/fr/ site dels monuments nationals francés]</ref> * [[Sarreinsming]] <ref>[https://web.archive.org/web/20080322041834/http://www.archeographe.net/Sarreinsming-la-villa-du.html]</ref> * [[Sens]], [[Agedincum]] * [[Thénac]] : tèrmes de dobles [[ipocaust]]s escavats pel baron Eschassériaux, fin del sègle XIX<ref>[http://pagesperso-orange.fr/thenac/Histoire/LesArenes/lesarenes.html site oficial de la vila]</ref> * [[Triguères]] : escavacions fachas vèrs [[1858]] puèi tapadas<ref>''l’Eclaireur du Gâtinais'', n° 2780 du 8 janvier 1999 sur [https://web.archive.org/web/20071222011919/http://perso.magic.fr/felipe/hTrig1.htm un site personal]</ref> * [[Valognes]] (''[[Alauna]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20080210184019/http://www.mairie-valognes.fr/ site de la vila]</ref> * [[Vanves]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080321053203/http://www.futura-sciences.com/fr/sinformer/actualites/news/t/terre-3/d/vanves-revele-son-passe-antique-et-medieval-des-thermes-monumentaux_7937/]</ref> * '''[[Vièna (Isèra)|Vièna]]''' (''[[Histoire de Vienne (Isère)|Vienna]]'') : [[Tèrmes romans de Vièna]] * [[Vieux (Calvados)|Vieux]] <ref>[https://web.archive.org/web/20150919170336/http://www.fleurysien.com/divers/vieux.php]</ref> == Grècia == * [[Aptera (Grècia)|Aptera]] : restancas e banhs romans * [[Eleftherna]] * [[Stavromenos]] : <ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090715213911/http://www.arkadi.gr/index.php/en/3/2 Voir un site]</ref> * [[Zevgolatio]]<ref>[http://www.mae.u-paris10.fr/ginouves/texteimpr/grec/AR4.html Voir un site]</ref> == Ongria == * [[Budapèst]] (''[[Aquincum]]'') : ''Thermae Maiores'',<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080212022045/http://www.aquincum.hu/kismuzeumok/kismuzeumokangol.htm site del musèu]</ref>. == Israèl == * [[Massada]] : vila antica classificada al [[patrimòni mondial de l'Unesco]] depuèi [[2001]]<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1040.pdf candidatura de Masada]</ref> == Itàlia == === Abruç === * [[Atri (Itàlia)|Atri]] : los tèrmes romans repausan jos la catedrala romanicogotica (bastida dins una piscina)<ref>[https://web.archive.org/web/20090715192225/http://www.regione.abruzzo.it/turismo/fr/territorio/province_teramo_1.htm]</ref> * [[Vasto]], Histonium<ref>[http://www.touristie.com/italie/Vasto-92 un site de torisme]</ref> === Calàbria === * [[Rossano]] (''[[Roscianum]]'') : site arqueologic de 500 ectaras escavats a partir de [[1945]] amb de [[tèrmes romans]] === Campània === * [[Bacoli]] ([[Baiae]]) * '''[[Herculanum]]''' * [[Nàpols]] * '''[[Oplontis]]''' * [[Pompeia]] possedava quatre establiments termals e los Tèrmes centrals (qu'èran pas acabat pendent l'erupcion de [[79]]). === Emília-Romanha === * '''[[Bolonha]]''' (''Bononia]]'') === Laci === [[Imatge:Thermae Villa Adriana.jpg|thumb|right|250px|[[Villa d'Adrian#Los tèrmes|Tèrmes de la villa d'Adrien]]. Lo ''[[frigidarium]]'' que parcialament conserva la vòlta]]. * [[Ostia]] : fòrça edificis que los Tèrmes de Neptun<ref>[https://web.archive.org/web/20130113015205/http://www.archeorome.com/ostie_antique.thermes.htm]</ref> * '''[[Tivoli]]''' === Roma === * '''[[Tèrmes d'Agrippa]]''' (''Thermæ Agrippæ''), [[-25]] * '''[[Tèrmes de Caracalla]]''', [[212]] a [[216]] * '''[[Tèrmes de Commòd]]''' : [[180]] * '''[[Tèrmes de Constantin]]''' : [[326]] * '''[[Tèrmes de Deciano]]''' : [[303]] * '''[[Tèrmes de Dioclecian]]''' * '''[[Tèrmes de Domician]]''' * '''[[Tèrmes de Mecenat]]''' * '''[[Tèrmes de Neron e d'Alexandre]]''' (''Thermæ Neronianæ'') : [[64]] * '''[[Tèrmes de Septim Svèr]]''' : [[203]] * '''[[Tèrmes de Suran]]''' * '''[[Tèrmes de Titian]]''' (''Thermæ Titianæ'') : [[80]] * '''[[Tèrmes de Trajan]]''' === Lombàrdia === * [[Milan]] (''[[Mediolanum]]'') : Tèrmes d'Ercule === Sardenha === * [[Fordongianus]] (''[[Forum Trajani]]'') === Sicília === * [[Catania]] : Tèrmes d'Aquiles e Tèrmes de l'Indirizzo * '''[[Piazza Armerina]]''' : [[Villa romana del Casale]] * [[Taormina]] (''[[Tauromenium]]'') === Val d'Aoste === * [[Tèrmes de Sant Vincent]] * [[Pré Saint Didier]] == Jordania == * [[Gadara]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090720074354/http://www.nouveauxcontinents.com/merrouge.htm]</ref> * [[Jerash]] (''[[Gerasa]]'') == Liban == * [[Beirot]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130317230859/http://www.discoverlebanon.com/vues_panorama_liban/beyrouth/thermes_romains.php]</ref> == Libia == * [[Leptis Magna]] == Luxemborg == * [[Dalheim (Luxemborg)|Dalheim]]<ref>"Lyon2"[https://web.archive.org/web/20071225132559/http://scdinf.univ-lyon2.fr/celtes/belgique.htm]</ref> (''[[Vicus Ricciacum]]'' * [[Mamer]] (''[[Vicus Mambra]]'') : vilatge antic de 12 ectaras gareben, escavat en catastrofe en [[1972]]. Los [[tèrmes romans]] foguèron descoberts en [[1973]]. Foguèt monstrat que lo vicus e los tèrmes foguèron encendiat pendent d'incursions germanicas en [[275]] e [[276]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071012013040/http://www.dangesaintromain.fr/html/jumelage/luxembourg.htm]</ref>. == Marròc == * [[Banasa]] : çà que la sièis tèrmes que dos privats * [[Thamusida]] * [[Volubilis]] : quatre ensembles termals publics e mai d'autres privats == Païses Basses == * [[Heerlen]] == Portugal == * ''[[Conímbriga]]'' : existència d'un aqüeducte alimentant de tèrmes publics<ref>[https://web.archive.org/web/20080201055824/http://www3.dfj.vd.ch/~latin/Images/conimbriga_1.htm]</ref> * [[Évora]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080207073652/http://www.eu2007.pt/ue/vfr/bem_vindo_portugal/descubra/evora.htm]</ref> * [[Lisbona]] (''[[Felicitas Julia]]'') == Romania == * [[Vetel]]<ref>"MNIR"[https://web.archive.org/web/20080321021052/http://www.mnir.ro/ro/publicatii/periodice/cercetari-arheologice/1975/rapoarte%20sapatura/marinescu-marghitan.html]</ref> (''[[Micia]]'' == Reialme Unit == [[Imatge:Roman ruins at Jewry Wall.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes de Leicester]] * '''[[Bath]]''' (''[[Aquae Sullis]]'') : [[Tèrmes de Bath]] * [[Leicester]] (''[[Ratae Corieltauorum]]'') * [[Silchester (Reialme Unit)|Silchester]] ([[Calleva Atrebatum]]) * [[Wroxeter]] (''[[Viroconium]]'') : rèstes de tèrmes romans, coma « The Old Work », una arca del ''[[frigidarium]]'' == Serbia == * [[Gamzigrad]] : tèrmes del [[castrum]] roman * '''[[Belgrad]]''' (''[[Singidunum]]'') * [[Sokobanja]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080705105346/http://www.visite-serbie.com/Tourisme-en-Serbie/Stations-thermales-%26-spas/Sokobanja/Sokobanja.3.212.htm]</ref> * ''[[Viminacium]]'' : tèrmes descobèrts en [[2003]]<ref>[http://klicevac.free.fr/viminacium.htm]</ref> == Siria == * Tèrmes de Sleim (Mohafazat de Souweida) : banhs fórça plan conservés. Se compausan de cinq salas - que tres caufada - en linha. Sens dobte son precoces , benleu lo primièr sègle<ref>[http://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00289113/fr/ Voir Rapòrt arqueologic]</ref> == Soïssa == [[Imatge:Iuliomagus therme 1.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes romans de Schleitheim]] * [[Avenches]] (''[[Aventicum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081109035522/http://www.avenches.ch/aventicum/fr/Archeo/monument/b2i.htm voir un site]</ref> * [[Bèrna]] : thermes mentionnés sur Internet<ref>[https://web.archive.org/web/20100107082819/http://www.erz.be.ch/site/fr/archaeologie-fundstellen-bernroemerbad voir un site]</ref> * [[Massongex]] (''[[Tarnaiae]]'') : tèrmes romans bastits vers [[10]]-[[15]]. Un mosaïc de {{unitat|1.47|m}} sus {{unitat|1.48|m}} (ans [[30]]) representant dos pugilistas que seriá estat dins l'''[[apodyterium]]'' (vestiari)<ref>[[Massongex|voir la page sur Wikipédia]]</ref>. * [[Schleitheim]] : (''[[Schleitheim|Juliomagus]]'') * [[Windisch]] (''[[Vindonissa]]'') : tèrmes del [[camp roman]] fondat vèrs [[15]]. Vers l'an [[30]] * [[Yverdon-les-Bains]] (''[[Eburodunum]]'') == Tunisia == * [[Bulla Regia]] : [[Tèrmes romans de Bulla Regia]] * '''[[Carthage]]''' (''Karthago'') : [[Tèrmes d'Antonin de Cartage|Tèrmes d'Antonin]] * [[Dogga]] : [[Tèrmes de Caracalla de Dogga]] * [[Makthar]] (''Mactaris'') * [[Odna]] * [[Sbeïtla]] (''Sufetula'') : [[Tèrmes romans de Sufetula]] * [[Thuburbo Majus]] : [[Tèrmes romans de Thuburbo Majus]] == Turquia == * [[Allianoi]] : Tèrmes del sègle II jos l'emperaire [[Adrien]], menacat per l'aigada d'un barratge<ref>[https://web.archive.org/web/20080321020440/http://www.arte.tv/fr/connaissance-decouverte/aventure-humaine/Allianoi/1152842.html site d'Arte television]</ref>. * [[Ankara]] : tèrmes romans construits jos l'emperaire [[Caracalla]] al sègle III * [[Kaunos]] : thermes romains mentionnés sur Internet * [[Milet]] : tèrmes du sègle -II * [[Olympos (Turquia)|Olympos]] * [[Sardes]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130105234009/http://insecula.com/salle/MS03496.html]</ref> == Referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}}Les Alpes occidentales romaines, Maxence Segard, 2009, Ais de Provença, Errance, ISBN 2877723879 * {{fr}}Provence antique. Tome 2 : L'époque gallo-romaine, Jean-Paul Clébert, 1970, ed: Robert Laffont * {{fr}}tApproches du Maghreb romain, Paul-Albert Fevrier 1989 mml1xwikvge3irmldqw7wlw4imz2r9c 0 149818 2503085 2444067 2026-06-19T05:32:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503085 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Portrait Gandhi.jpg|thumb|200px|[[Mohandas Karamchand Gandhi]], una figura coneguda pel mond entièr coma avocat de la desobesissença civila no-violenta]] La '''desobesissença civila''' es lo refús actiu d'obesir a de leis, demandas e òrdres d'un govèrn, o d'un poder internacional d'ocupacion. Es un dels principals actes de [[resisténcia non-violenta]]. Dins lo seu biais mai non-violent (en Índia, es coneguda coma la [[ahimsa]] o [[satyagraha]]) se poiriá dire que'es la [[compassion]] en forma de desacòrdi respectuós. Una de las primièras concretizacions massissas foguèt realisada pels egipcians contra l'ocupacion britanica pendent la [[Revolucion egipciana de 1919|revolucion de 1919]].<ref>"Egypt"> {{en}}Nonviolent Social Movements: A Geographical Perspective; Zunes Stephen (1999), edit:Blackwell Publishing</ref> La desobesissença civila es un d'entre fòrça biais que las personas se pòdon rebellar coma las leis injustas. Foguèt utilizat dins los moviments de [[resisténcia non-violenta]], de biais plan documentat, en [[Índia]] dins las campanhas (de [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] per l'[[independéncia]] de l'[[Empèri Britanic]]), en [[Checoslovaquia]] amb la [[Revolucion de Velós]] e a [[Alemanha Orientala]] per expulsar las dictaduras [[Comunisme|comunistas]]<ref>Tikkun reader; Michael Lerner</ref><ref>"eastgermany">[http://www.aeinstein.org/organizations/org/NonviolentStruggleandtheRevolutioninEastGermany-Eng.pdf|title=Nonviolent Struggle and the Revolution in East Germany]</ref>, en [[Sud-Africa]] en la luta contra l'[[apartheid]], per l'[[American Civil Rights Movement]], en la [[Revolucion Cantanta]], que permèt als [[Païses baltics]] se desliurar de la [[Union Sovietica]], e mai recentament dins la [[Revolucion Iranja]] en 2004 <ref>"The Orange Revolution">{{en}}[https://web.archive.org/web/20100410051430/http://www.time.com/time/europe/html/041206/story.html The Orange Revolution] Time Magazine</ref> e en 2005, [[Revolucion de las Ròsas]], entre d'autres diferents moviments pel mond entièr. Aprèp lo [[chasple de Peterloo]] de [[1819]], lo poèta [[Percy Shelley]] escriguèt lo poèma polític de ''[[The Mask of Anarchy]]'', mai tard aquel meteis an, e que comença amb las pertocantas imatges de las formas injustas de l'autoritat del seu temps, e aprèp s'imagina cossi poíra realizar un biais radicalament novel d'accion sociala. Seriá la primièra declaracion modèrna del principi de protestacion non-violenta.<ref>"AFP"> https://web.archive.org/web/20110105232938/http://www.morrissociety.org/JWMS/SP94.10.4.Nichols.pdf</ref> Una interpretacion ne faguèt l'autor [[Henry David Thoreau]] dins lo seu ensag ''[[La desobesissença civila (Thoreau)|Civil Disobedience]]'', e mai tard per Gandhi dins la seuna doctrina del [[Satyagraha|''Satyagraha'']].<ref>"AFP"></ref> La resisténcia passiva de Gandhi foguèt influenciada e inspirada per la non-violéncia de Shelley dins la protestacion e l'accion política.<ref> Thomas Weber, "Gandhi as Disciple and Mentor," Cambridge University Press, 2004, pp. 28-29.</ref> En particular, es conegut que Gandhi èra acostumat a citar ''Masque of Anarchy'' de Shelley a un public larg pendant la campanha per una Índia liura.<ref> =AFP</ref><ref>Thomas Weber, "Gandhi as Disciple and Mentor," Cambridge University Press, 2004, pp. 28.</ref> Dins l'ensag de Thoreau de 1849 ''[[La desobesissença civila (Thoreau)|Civil Disobedience]]'', d'en primièr titulada "Resisténcia al govèrn civil", l'idèa màger de l'ensag es l'autosuficiéncia, atal seriá pas necessari de lutar físicament contra lo govèrn contra una injusticia qu'aquel fa, mas seriá obligat a o sosténer pas. Aquel ensag aguèt una granda influéncia per fòrça partisans de la desobesissença civila. Dins l'ensag, Thoreau expliquèt las seunas rasons per [[resisténcia fiscala|refusar de pagar l'impòst]] coma un acte de [[protestacion]] contra l'[[esclavatge]] e contra la [[Intervencion Nòrdamericana al Mexic|guèrra entre Mexica e America]]. == Referéncias == {{Commonscat}} <references /> == Vejatz tanben == * [[Non-violéncia]] * [[Resisténcia non-violenta]] * [[Objeccion de consciéncia]] * [[Resisténcia fiscala]] * [[Destacament (filosafic)]] * [[Ahimsa]] m7mh61hdvb9lvbli62086yd3wmprrkt 0 149902 2503062 2342961 2026-06-19T02:25:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503062 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) |carta = vocal |NomArtista = Badi Assad |nom naissença = Mariângela Assad Simão |imatge = <!-- Wikidata: Badi Assad (210154657).jpg --> |legenda = ''Badi Assad'' |naissença = [[23 de decembre]] de [[1966]]<br />[[São João da Boa Vista]] {{Brasil}} |decès = |país origina = {{Brasil}} |instrument = Guitare |profession = [[Cantaire]] |annadas activas = [[1986]]. actual |genre = MPB, World music, Fusion, Bossa Nova, Latin jazz |labèl = |entoratge = |sit oficial = http://www.badiassad.com.br }} '''Mariângela Assad Simão''', mai coneguda coma '''Badi Assad''' ([[São João da Boa Vista]], [[23 de decembre]] de [[1966]]) es una cantaira e guitarrista [[Brasil|brasiliana]] d'origina [[liban]]esa. Badi, que canta en [[Portugués|lenga portuguesa]] e en [[Anglés|anglés]], foguèt elegida melhora guitarrista de ''fingerstyle'' per la [[revista]] americana ''Guitar Player'' en [[1995]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110521152908/http://music.aol.com/artist/badi-assad/biography Biografia de Badi Assad] su ''music.aol.com''</ref>. == Discografia == * [[1989]] - ''Dança dos tons'' (Independente LP) * [[1994]] - ''Solo'' (Chesky Records CD) * [[1995]] - ''Rhythms'' (Chesky Records CD) * [[1997]] - ''Echoes of Brazil'' (Chesky Records CD) * [[1998]] - ''Chameleon'' (i.e.music/PolyGram CD) * [[2003]] - ''Nowhere'' (Independente CD) * [[2003]] - ''Three guitars'' (Chesky Records CD) * [[2003]] - ''Dança das Ondas'' (GHA CD) * [[2004]] - ''Verde'' (eDGe music/Universal CD) * [[2006]] - ''Wonderland'' (eDGe music/ Universal CD) == Galariá == <gallery> Image:Toquinho Badi Assad Cremona 5th aug 2010.jpg|Badi Assad, en ''duo'' amb [[Toquinho]] en [[Cremona]], [[Italia]], [[5 d'agost]] [[2010]]. </gallery> ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== * [http://www.badiassad.com.br Site oficiau] {{multibendèl|musica}} {{DEFAULTSORT:Assad, Badi}} [[Categoria:Musician brasilièr]] [[Categoria:Naissença en 1966]] [[Categoria:Naissença en Brasil]] rn1y4xozw6ngnbptoj1n4cy1av06da2 0 149904 2503081 2450899 2026-06-19T05:19:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503081 wikitext text/x-wiki Las '''Colonias Meridionalas''' en [[America del Nòrd]] foguèron establidas per la [[Grand Bretanha]] pendent los sègles XVI e XVII. Las Colonias Meridionalas son<ref>[https://web.archive.org/web/20130927114918/http://www.brtprojects.org/cyberschool/history/ch04/index.html Study resource for Sixteen Colonies history]</ref> (segon de documents, Virgínia e Maryland pòdon èsser gropadas amb las [[Colonias de Chesapeake]]) * la [[Província de Maryland]], que venguèt l'estat de [[Maryland]] * la [[Colonia e Dominion de Virgínia]], que venguèt los estats de [[Virgínia]], [[Kentucky]] e [[Virgínia Occidentala]] * la [[Província de Carolina del Nòrd]], que venguèt l'estat de [[Carolina del Nòrd]]; * la [[Província de Carolina del Sud]], que venguèt l'estat de [[Carolina del Sud]] * la [[Província de Georgia]], que venguèt l'estat de [[Georgia (Estats Units d'America)|Georgia]]. Aquelas colonias foguèron creadas d'en primièr dins l'encastre la correguda per las colonias als sègles XV, XVI e XVII. Venguèron prospèras e amb lo processus de desvolopament de las colonias nordamericanas faguèron fòrça profits dins las [[cultura de renda|culturas de renda]] coma lo [[tabat]],<ref>Paul S. Boyer, The Enduring Vision, 5th Edition, ed: [[Houghton-Mifflin]], seria: The Enduring Vision, p64, 2004</ref> [[indigòt]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120614034859/http://www.slaveryinamerica.org/history/hs_es_indigo.htm] Jean M. West, The Devil's Blue Dyeim a bossand Slavery, 2011</ref> e [[ris]].<ref>Paul S. Boyer, The Enduring Vision, 5th Edition, ed:[[Houghton-Mifflin]], The Enduring Vision, p77, 2004</ref> Amb lo temps, la region lèu venguèt plan coneguda per sa granda populacion d'[[Esclavatge|esclaus]] e amb una estratificacion en classa sociala fòrta. ==Nòtas e referéncias== <references/> [[Categoria:Tretze Colonias]] dja5quxm7p8tb5u7fz9vb71gunyh2oj 0 149906 2503143 2369524 2026-06-19T08:59:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503143 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Tilia'' | Tilia cordata Sturm62 cropped.jpg | [[Telh de fuèlhas pichonas]] (''[[Tilia cordata]]''). | classification=Cronquist}} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta}} {{Taxobox | division | Magnoliophyta}} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida}} {{Taxobox | sosclassa | Dilleniidae}} {{Taxobox | òrdre | Malvales}} {{Taxobox | familha | Tiliaceae}} {{Taxobox taxon | vegetal | genre | Tilia | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]]}} {{Taxobox filogenia bendèl | classificacion=APGIII}} {{Taxobox | òrdre | Malvales}} {{Taxobox | familha | Malvaceae}} {{Taxobox fin}} Lo genre '''''Tilia''''' regropa los '''telhs''', [[arbre]]s salvages e ornementals que las [[flor]]s odorantas e las [[bractèa]]s son utilizadas en infusions amaisantas e calmantas. Los tilhs apartenon a la familha de las ''[[Tiliaceae]]'' segon la [[classificacion classica]], o aquela de las ''[[Malvaceae]]'' segon la [[Classificacion filogenetica]]. == Caracteristicas == Los telhs son d'arbres de creissença aviada, podent aténher 35 m de naut, de brancas pro largament espandida. La camba presenta una rusca liça, se fendilhant amb l'edat. Las [[fuèlha]]s, caducas, son simplas, altèrnas, mai sovent en forme de còr amb une longa punta a tèrme e de bòrd dentat. Las [[flor]]s son ermafroditas. An cinc sepals e cinc petals liures de color blanc jaunenca, amb fòrça [[etamina]]s. Son amassada en [[cima]]s biparas, cada cime avent a la basa una [[bractèa]] oblonga e translucida, de color jaunenca. Los [[fruch]]s son de pichonas [[Capsula (botanica)|capsulas]] sèches et globuleuses. === Principales espècias === {| border="0" |----- | <div> * ''[[Tilia americana]]'' L., * ''[[Tilia amurensis]]'' Rupr. * ''[[Tilia chinensis]]'' Maxim. * ''Tilia cordata'' Mill., * ''[[Tilia dasystyla]]'' Steven, * ''Tilia ×euchlora'' K. Koch, * ''Tilia ×europaea'' L. (synonyme ''Tilia ×vulgaris'' Hayne) * ''[[Tilia flavescens|Tilia ×flavescens]]'' A.Braun ex Döll * ''[[Tilia henryana]]'' Szyszył. * ''[[Tilia insularis]]'' Nakai * ''[[Tilia intonsa]]'' E. H. Wilson * ''[[Tilia japonica]]'' (Miq.) Simonk. * ''[[Tilia kiusiana]]'' Makino & Shiras. * ''[[Tilia mandshurica]]'' Rupr. & Maxim. * ''[[Tilia maximowicziana]]'' Shiras. </div> | <div> * ''[[Tilia miqueliana]]'' Maxim. * ''[[Tilia moltkei|Tilia ×moltkei]]'' Späth ex C. K. Schneid. * ''[[Tilia mongolica]]'' Maxim. * ''[[Tilia orbicularis|Tilia ×orbicularis]]'' Jouin * ''[[Tilia oliveri]]'' Szyszyl. * ''[[Tilia paucicostata]]'' Maxim. * ''[[Tilia petiolaris]]'' DC. * ''Tilia platyphyllos'' Scop., ** ''Tilia platyphyllos'' subsp. ''cordifolia'' (Besser) C.K.Schneid. ** ''Tilia platyphyllos'' subsp. ''platyphyllos'' ** ''Tilia platyphyllos'' subsp. ''pseudorubra'' C.K.Schneid. * ''[[Tilia taquetii]]'' C.K.Schneid. * ''Tilia tomentosa'' Moench, </div> |} === Una longevitat remarcabla === [[Fichièr:Furnaux AR1bJPG.jpg|thumb|left|Telh dich Esclop de San Nicolau, a Furnaux (Belgica) ; Circonferéncia a {{unitat|1.5|m}} del sol: {{Unitat|740|cm}}, en 2007]] [[Fichièr:Linde von linn.jpg|thumb|Lo telh de Linn en Soïssa vièlh de 5 o 600 ans.]] En Baissa Bavièra, un telh de grandas fuèlhas domina la plaça del vilatge de Ried. Selon Thomas Parkenham, autor del ''Torn del monde en 80 Arbres'', es un dels mai bels arbres qu'a jamai vist. Pendent mai d'un sègle aquel arbre se nomenèt ''Wolframslinde'', es a dire lo telh de [[Wolfram von Eschenbach]], trobador autor de la version originala alemanda de [[Parzival]] que l'auriá inspirat per escriure los seus poèmas. segon las estimacions dels istorians, l'arbre auriá mil ans. Sembla que seriá un maximum, la fusta del telh essent tròp tendre per èsser resistant. Pasmens, a una capacitat de reviscol important que li permet de restablir una tèsta arrancada per una tempèsta. La majoritat dels tilhs passant gaire 400 ans, e los tilhs de grandas fuèlhas semblan èsser mai resistants<ref> name="Rameau"</ref>{{,}}<ref>"Pakenham"</ref>. == Usatges e proprietats == === Caracteristicas comunas de las fustas de telhs === [[Fichièr:Querschnitt einer Linde.jpg|thumb|left|copa d'un tronc]] La fusta de telh<ref> "Rameau">Flore forestière française Montagne ; J.-C. Rameau, D. Mansion G. Dumé, IDF, 1989</ref> es omogenèa, amb de fendilhas pauc marcadas. L'albenca e la fusta al còr son pas distinctes. Es jaunenc a rossenc, blancós o rosenc, a vegadas venat de verd amb de tacas medullaras. A una odor de posca. La fusta es de pauca densitat per las espècias europèas, e mejana per aquels d'America del Nòrd. Es tendre e aisit de trabalhar, de ressar, tornar e escultar. Al secatge, se retracta fortament. Un còp sec e trabalhat, es plan estable. Aquela fusta es gaire duradissa e pas adaptadas a las utilizacions exterioras, mas es corrèctament duradissa a l'estat sèc. En Euròpa, la fusta de ''Tilia cordata]]'' es mai apreciada qu'aquel del ''[[Tilia platyphyllos|tilh de grandas fuèlhas]]'', car lo darrièr es reputat mens tendre e mens resistant, la camba es sovent mai larga mas presentant de formas mens bèlas. Sens estudi scientific, es ara impossible de distinguir amb certitud de fusta de ''Tilia platyphyllos'' o ''Tilia cordata''. Presada per son omogeneitat e son trabalh aisit, la fusta de ''Tilia cordata'' conven gaire quand una fòrta resistança mecanica es necessari. Las utilizacion son: * Tradicionalas: escultura, esclòps, espleches de cosinar e de dessenh (pincèls plans, gredon), bobinas de fials, plan d'estampariás, alumetas, mòtles de fondariá, mòbles, joguinas, caissas e aisinas divèrsas, luteria, bornats, protèsis, eca. Dins l'art sacrat ortòxe, lo telh es la sola fusta autorizada coma supòrt de las icònas. * Contemporanèas: fusta d'ebenisteriá (partidas escultada), esculturas de tota mena, obrador de tornièr, gredon, placatges, pasta de papièr, pans de fibras e de particulas. Lo carbon de fusta es avalorat pel dessenh e las proprietats filtrantas, es un combustible mediòcre mas de fòrta calor radianta<ref> "Rameau"</ref>. Èra tanben utizat per la fabricacion de la pòlvera de fusil<ref> "Domont"</ref>. === Cordariá === S'utiliza la rusca intèrna per fabricar de ficèlas e [[Còrda]]s de granda qualitat. === Perfumariá === Los coeissaires sabon distingar los parfums de las flors de telh de diferentas provenenças. La substáncia produsent la sentor, lo [[farnesol]], foguèt descoberta a Züric en 1923 per Leopold Ruzicka, Prèmi Nobèl de quimia en 1939. Dempuèi, lo famesol ocup una granda plaça en [[perfumariá]]<ref> "Lieutaghi"</ref>. Per o extraire, s'utiza de flors secadas amb [[etèr de petròli]]. La concrèta obtenguda es verd escur e possedís un odor erbacèu de fen sec. L'absoluda es viscosa e verdenca<ref>Les arbres parfumeurs, Jean-Luc Ansel, Éd. Eyrolles, 2003</ref>. === Proprietats medicinalas === ==== Las flors ==== [[Fichièr:Tilia cordata, inflorescence.jpg|thumb|left|flors (''Tilia cordata'')]] [[Fichièr:Tiliae flos dried.jpg|thumb|left|''Tiliae flos'' : Flors secadas per far infusion]] Las flors<ref>Lieutaghi">Lieutaghi P. Livre des arbres, arbustes et arbrisseaux, Arles, Actes Sud, 2004</ref> del [[tilh comun]] tenon de mucilage, d'[[òli essencial|òlis essencials]] (38 %, que lo [[farnesol]]) de [[tanin]]s, de [[glucosid]]s, de gomas, de sucres, de [[manganès]] e de [[vitamina C]]. En tintura maira een infusion, son recomandadas<ref>"Ducerf">[https://web.archive.org/web/20121012112001/http://www.tela-botanica.org/actu/article1291.html?var_recherche=G%E9rard+ducerf Guide ethnobotanique de Phytothérapie], Gérard Ducerf, Éditions Promonature, 2006</ref> dins fòrça casses de trobles nervioses (cassièra, ànsia, [[neurastenia]]), de [[migran]]s, de [[gripa]], et d’[[insomnia]]s. Aquelas flors son d'[[antidepressor]]s, d"[[euforisant]]s e de [[sedatiu]]s. Serián tanben [[antispasmodic]]as, [[diaforetic]]as<ref>Les plantes médicinales, Guide vert, Roberto Chiej (ISBN 2-263-00667-2)</ref> e fasent lo sang mai fluide e favorizant la circulacion<ref name="Couplan"/>. Amb dòsi máger, l'infusion ven excitanta e pòt causar d'insomnias<ref>name="Couplan"</ref>. Mas serán surestimadas<ref> name="Lieutaghi"</ref> las capacitats del tilh per curar de vertadièras [[nevròsi]]s o l'[[epilepsia]]. La forma mai comun es l'infusion de flors secadas. En 1957, an de fòrta gripa en França, s'infusèt {{unitat|500|tonas}} de flors de tilh (20 % de mai que la mejana). Los banhs calmants son tanben recomendats. En Euròpa, la tisana de tilh ne seriá utilizada sonque dempuèi lo sègle XVI<ref> name="Lieutaghi"</ref>. En Provença, existís una vertadièra produccion industriala de flors de tilh dempuèi dos sègles, la culhida se fa tant suls arbres isolat que dins de plantacion talhadas e empeutada especificament. Las flors son secadas dins des secadors ostalièrs o de forns ont son mesclda de contunh. Quatre quilogramas frèsc donan un quilograma de flors secadas. Existís de [[cultivar]]s particulars favorisant la resisténcia de las brancas al pés de las escalas. La culhida de [[Carpentràs]], [[Comtat Venaicin]], [[Auts Aups]], [[Aups d'Auta Provença]]) es de las mai reputadas. Se cultiva lo [[tilh comun]]. Aquela region dona mai de 80 % de la produccion francesa ({{unitat|250|tonas}}). Realizada per seleccion empirica, la varietat « Benivay » (de [[Bénivay-Ollon]] a una bractèa mesurant de 15 a {{unitat|20|cm}}. En 1985, prèp del Ventor, i a la Confrairiá dels Cavalièrs del Tilh de las Baroniás organisant la feira del Tilh, al [[Lo Bois dei Baroniás|Bois dei Baroniás]]<ref>"Lieutaghi"</ref>{{,}}<ref>"Domont"</ref>. ==== L'albenca ==== Ara, l'albenca del ''[[Tilia platyphyllos]]'' e de ''[[Tilia cordata]]'' son considerat comme un drenaire general qu'interven especificament sul fètge e la vesicula biliara. Es utilizada en infusion, tintura maire o extrat aquòs. Es un [[coleretic]]<ref> "Couplan"</ref>. Permet d'eliminar melhor las toxinas organicas e acids metabolics perturbators. Son accion epatotonica permet una filtracion melhora de las toxinas presentas dins lo sang e lor eliminacion dins l’intestin par la bila que lo volum e la difusion son aumentadas. Es considerada pel Professor [[Jean Valnet]] coma un dissolvent especific de l'acid uric e un diuretic remarcable. Es tanben un [[antispasmodic]] que permet de dissipar de [[migrana]]s. A, encara, una accion suls fenomèns d'[[ipertension]]<ref> "Couplan"</ref>. Los fitoteurapeutas lo donan contra los rumatismas aguts, e la crisis de gota, fa tanben partit de regims amagrissents<ref> "Ducerf"</ref>{{,}}<ref> "Lieutaghi"</ref>. ==== Los borrons ==== [[Fichièr:Tilia-cordata-buds.JPG|thumb|left|borrons (''Tilia cordata'')]] En [[gemmoterapia]], se recomanda d'utilizar los borrons a pèna sortits a la prima, subretot aqueles de [[Tilia tomentosa]]. La dilucion omeopatica del [[macerat glicerinat]] de borrons es utilisada per curar la [[menopausa]]<ref> "Ducerf"</ref>. Segon P. Andrianne, {{cita|lo macerat glicerinat de tilh s'indic dins totes los cas d'insomnia, especialament pels enfants. Remarcaable drenaire del sistèma nerviòs, favoriza lo sòm mas n'aumenta tanben la durada. Sa presa regulara contribuís a destoxificar l'organisme, subretot del [[colesteròl]] e de l'[[acid uric]], [[uricemia]]}}<ref>La gemmothérapie, [https://web.archive.org/web/20070929071732/http://www.editionsamyris.com/auteurs/andrianne.html Philippe Andrianne], Editions AMYRIS, 2004</ref>. De biais mai subtil, curriá los problèmas de [[tiroída]], seriá antiinflammatòri e utisat dins de regims amagrissent<ref> "Ducerf"</ref>. Lo Doctor Bach, pels Elixirs florals utilisa lo borron de ''Tilia tomentosa'' per curar las « Penas d'Amors que se pensava eternals »<ref> "Ducerf"</ref>. === Nectar, melat e pollèn === [[Fichièr:Flying bee.JPG|thumb|left|Abelha e tilh]] Los tilhs representan per las abelhs un apòrt important en nectar e [[pollèn]] en junh e julhet. Lo mel de tilh se culhís subretot en [[Romania]]. En França, se pren dins le bassin parisienc, en Jura e en Ocitània dins qualques luòcs dels Pirinèus, dels Alps e Massís Central. La secrecion de nectar es mai importanta per temps pauc umid e pro caud. Intensa e fòrça aviada, la melada s'acada en qualques jorns. De fach, la produccion es capriciosa. === Usatges alimentaris === ==== Las flors ==== Lo tilh es conegut per las inflorescèncis parfumadas, que se fa [[infusion]]s de gost agreable<ref> "Domont"</ref>. Etanben se'n pòt apondre a de saladas estivalasr<ref> "Couplan"</ref>. ==== La saba ==== Amassada a la sortida dels borrons, la saba de tilh se la pòt veure de meteis biais qu'aquel del bèç. Es possible de ne far de siròp (operacion fastidiosa a causa de la flaca quantitat [[saccaròsi]] presenta dins la saba).<ref> "Couplan">Le régal végétal, Plantes sauvages comestibles, Vol I ; François Couplan, Ed Equilibres, 1989</ref>. ==== Las fuèlhas ==== Las fuèlhas jovas dels tilhs originaris d'Euròpa son comestibles crudas. Son un pauc mucilaginosas e na un gost agradable. Acompanhan aisidament una salada. Aquelas fuèlhas contenon de sucres intervertits, pro assimilables, quitament pels diabetics<ref> "Couplan"</ref>. Las fuèlhas maduras, secadas, polverizada, criveladas, donan una farina verda fòrça nutritiva (rica en [[proteïna]]s) que foguèt utilisada pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Un quilograma de fuèlhas fresas dona {{unitat|300|gramas}} de farina. Mesclada a d'autras farinas se fa de pan o farinetas<ref name="Domont"/>{{,}}<ref name="Couplan"/>. [[Fichièr:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Tilia cordata.Fruits.jpg|thumb|left|''Tilia cordata'', fruchs]] ==== Los fruchs ==== Los fruchs contenon d'[[òli]] grasse qu'un mètge n'auriá fach apondent de fuèlhas un produch de gost semblant al chocolat<ref>Jean-Baptiste de Monet de Lamarck, Encyclopédie méthodique : Botanique, vol. 7, Paris, Panckoucke, 1792, p. 677</ref> mas lo quimista prussian [[Andreas Sigismund Marggraf|Andreas Margraff]] apitèt pas a ne reproduire tenta de reproduire. Los fruchs [[torrat]]s, fa un substitus de [[cafè]]<ref> name="Couplan"</ref>. == Malautiás e parasits == [[Fichièr:Phalera bucephala 20050909 444 part.jpg|thumb|left|Bucefal (''[[Phalera bucephala]]'')]] [[Fichièr:Euproctis chrysorrhoea-02 (xndr).jpg|thumb|left|coca cul-brun (''[[Euproctis chrysorrhoea]]'')]] == Nòtas e referénciss == <references/> == Vejatz tanben == * [[Unter den Linden]] (« jols tilhs »), celèbra avenguda [[berlin]]esa == Liens externes == {{commons|Tilia}} * [https://web.archive.org/web/20101210185932/http://www.montbrunlesbainsofficedutourisme.fr/article.php?new=133 Le Tilleul des Baronnies] {{Portal|plantas utilas}} etsvo5env5aivfjpaq9jikpt9wrcdsy 0 150066 2503047 2302449 2026-06-18T23:49:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503047 wikitext text/x-wiki '''''1984''''' (en [[anglés]] ''Nineteen Eighty-Four'') es lo [[roman]] mai celèbre de [[George Orwell]], publicat en [[1949]]. ''1984'' es mai sovent considerat coma una referéncia del [[roman d'anticipacion]], de la [[distopia]], veire de la [[sciéncia ficcion]] en general. La principala figura del roman, lo [[Grand Fraire]], venguèt una figura metaforica del regim policièr e totalitari, de la societat de la susvelhança, coma de la reduccion de las libertats. Descriu una [[Grand Bretanha]] trenta ans après une [[guèrra nucleara]] entre l'Èst e l'Ouèst que se seriá passada dans las annadas 1950 e que se seriá instaurat un regim de tipe [[Totalitarisme|totalitari]] fortament inspirat a l'encòp de l'[[estalinisme]] e de qualques elements del [[nazisme]]. La libertat d'expression existís pas mai. Totas las pensadas son minuciosament susvelhadas, e d’immensas afichas son placardadas per las carrièras, indicant a totes que {{cita|Lo [[Grand Fraire]] vos gaita}} (''{{en}} Big Brother is watching you''). == Resumit == [[Imatge:1984 fictious world map.png|thumb|right|Lo mond en 1984 segon [[George Orwell]]<ref>La descripcion del libre es pas tan destalhada. La mapa se fonda doncas sus qualques especulacions. En mai, a la fin del libre, l'Oceania conduerís tota l'Africa, al mens se cresen la propaganda del Partit</ref>. Lo territòri contrarotlat per l'Oceania es representat en ròse. Lo territòri d'Eurasia es en malva e aquela d'Èstasia en verd. Los territòris en jaune son aqueles revendicas per las tres poténcias.]] === Lo mond segon ''1984'' === L’istòria se passa a [[Londres]] en 1984, coma l'indica lo títol del roman. Lo mond, dempuèi las grandas [[Guèrra nucleara|guèrras nuclearas]] dels ans 1950, es divisat en tres grands « blòts » : l’[[Oceania (1984)|Oceania]] ([[America]]s, illas d'Atlantic (comprenent las [[Illas Britanicas|illas Anglocèltas]]), [[Oceania]] e [[Africa Australa]]), l’[[Eurasia (1984)|Eurasia]] ([[Euròpa]] e [[URSS]]) e l’[[Èstasia]] ([[China]] e las seunas contradas miègjornalas, illas de [[Japon]], e una partida importanta mas variabla de la [[Mongolia]], la [[Manchoria]] e del [[Tibet]]<ref>Cal pas oblidar qu'Orwell s'inspira de la situacion geopolitica mondiala de 1948</ref>) que son en guèrra de contunh los uns contra los autres. Aquelas tres grandas poténcias son dirigidas per diferents regims totalitaris revendicats atal, e s'apiejan sus d'idéologias nomenadas diferentament mas fondamentalament similaras: l’Angsoc (o « [[socialisme]] anglés ») per l'Oceania, lo « neo[[bolchevics|bolchevisme]] » per l'Eurasia e lo « culte de la mòrt » (o « escafadura del ieu ») per l'Èstasia. Totes aqueles partits son presentats coma comunistas abans que pujèron al poder, fins a que venguèron de [[totalitarisme|regims totalitaris]] e releguèron los [[proletariat|proletaris]] que pretendavan defendre a la basa de la piramida sociala. Al costat d'aqueles tres blòts demòra una mena de « Quart mond », que territòri sembla a airal avent per sucs [[Tànger]], [[Brazzaville]], [[Darwin (Austràlia)|Darwin]] e [[Hong Kong]]. Es lo contraròtle d'aquel territòri, e tanben aquel d'[[Antartida]], que justifica oficialament la guèrra de contunh entre los tres blòts. === Winston Smith === [[Fichièr:1984-Big-Brother.jpg|thumb|200px|left|Grand Fraire]] [[Winston Smith]], 39 ans, abitant de [[Londres]] en Oceania, es un emplegat del Partit Exterior, es a dire un membre de la « casta » intermediária del regim oceanian, l'Angsoc (mòt [[nòvaparla]] per « Socialisme Anglés »). Winston oficia al ''Minivert'', Ministèri de la Vertat. Son trabalh consistís a retocar los archius istorics per far correspondre lo passat a la version oficiala del Partit. Atal, quand Oceania declara la guèrra a l'Èstasia alara qu'èra en patz dos jorns abans amb aquel Estat, los autres membres del Ministèri de la Vertat, e subretot aqueles del comissariat dels archius (« Comarch » en nòvaparla), ont trabalha Winston, deuran s'assegurar que pas mai de traça escricha existís de l'anciana aliança amb Èstasia. Pasmens, al contrari de la máger partida de la populacion, Winston capita pas a practicar aquela amnesia selectiva e pòt pas alara aderir a las mentiras del partit. Prenguèt alara consciéncia qu'existís gaire de pensadas tant ortodòxas que deuriá n'aver als uèi del Partit. Susceptible d'èsser tracat per la [[Polícia de la Pensada]], una redobtabla organizacion de repression, amaga las seunas opinions contestatárias als uèlhs dels collègas de trabalh. Lo roman se dobrís suls projèctes d'escritura de Winston; desira en efècte gardar una traça esricha e doncas fixa del passat, en oposicion a la propaganda d'Oceania. La primesa de las possibilitats de rebellion aparéis leu; la simpla redaccion del seu jornal es possible a Winston sonque mercé una particularitat del plan del seu apartament que permet d'escapar a l'agach omnipresent del ''telecran''. Winston Smith utlisará mai tard lo pretèxte del seu roman per expausar la societat totalitária del seu entorn, los òmes qu'i collabòran e los seus ressòrts mai despietadoses. serrán expausadas los seus rencontres la negacion de l'amor e de la sensualitat per l'ensems de la societat - amb l'exemple notable de l'exfemna de Winston - o encara una presentacion de la destruccion de la lenga per un dels artesans entosiastas d'aquela entrepresa. La delacion dins la familha e tanben l'alunhament generalizat dels membres mai fidèls a la societat qu'acaban per prononciar dins lor sòm çò que riscan pas de prononciar la jornada serán abordats dins lo roman. === Rencontre amb Julia === Al moment de las ''Doas Minutas de l'Òdi'', moment ritual de la jornada, pendent que la cara de l'« enemic » de l'Angsoc, [[Emmanuel Goldstein]], es difusada sus d'ecrans, Winston crosa Julia, una gojata del comissariat als romans, membre de la liga antisèxe dels joves. Aprèp que creguèt qu'èra una espia de la Polícia de la Pensada e quitament qu'aviá desirat l'assassinar (mai precisament li espotir la clòsca d'una calada), subretot a causa del fach que semblava sovent lo seguir, Winston cambièt d'avís quand ela li confessèt mai tard qu'èra amorosa d'el. S'enamorèron e s'amorejèron clandestinament dins una [[mansarda]] rendada dins lo quartièr dels [[proletariat|proletaris]]. Sabon que serán condamnats, e que tard o d'ora deuran pagar lo prètz de totes aqueles crimes contra lo partit. Sómian pasmens d’un soslèvament, d’una resisténcia; creson al mite d’una Fraternitat qu'existiriá endacòm e uniriá las gents coma eles contra lo Partit. Es per aquó qu'acaban per anar rencontrat O’Brien, personatge intelligent e carismatic, membre del Partit interior que Winston a l’intima conviccion qu’es un partisant de la Fraternitat. O’Brien lor fa pervenir « Lo Libre » de Goldstein, l’[[enemic del pòble]] e del Partit, objècte de l'òdi e de la paur mai intensa en Oceania. I es explicat totas las originas e las consequéncias dels sistèmas politics e de las manipulacions psicologicas mesas en plaça en Oceania. === Arrestacion === Abans la fin de lor lectura, Winston e Julia son arrestats per la Polícia de la Pensada e menats al Ministèri de l'Amor (M. Charrington, que rendava una cambra a Winston e Julia, i aviá amagat un ''telecran'' darrièra un quadre). Winston i trapa lo quite O'Brien, que jamai èra membre de la Fraternitat, tot o contrari, perque precisament èra encargat de tracar los « criminals per la pensada ». O'Brien li apren que Winston èra ja reperat coma gaire fisable plan abans qu'el meteis ne prenga consciéncia (sèt ans d'ora) Winston será torturat e umiliat pendent de jorns e de setmanas veire de meses (la nocion del temps es pas plan precesada a aquel moment de l'istòria car Winston a pas cap d'instrument que se fisar per mesurar lo temps) fins a que pèrda totas la seunas conviccions moralas e siá prèst a acceptar vertadièrament quina que siá vertat, tan contradictòria que siá ([[2 + 2 = 5|2 e 2 fan 5]], Winston existís pas en realitat…), del moment qu'emana del Partit. La ''reeducacion'' s'acaba quand confrontat a sa terror mai fòrta (dels rats), traís Julia e la renega. En efècte, la tòca del Partit es d'epurar totas las pensadas que li son geinantas abans d'executar aqueles que los an emisas per eliminar çò que Winston nomena « la natura umana ». La leialtat de Winston per Julia èra la darrièra causa qu'anava contra las idèas del Partit, èra doncas l'etapa finala logica de sa « reeducacion ». Aprenèm fin finala que lo « Libre » de Goldstein es en realitat una creacion del Partit Interior, qu'es a l'origina del regim de l'Oceania, e qu'Emmanuel Goldstein es una figura allegorica al mèsme títol que lo [[Grand Fraire]]; çò qu'i es escrich ne demòra pel mens vertadièr segon las paraulas d'O'Brien, donnant una dimension esglasianta d'aquel mond. === Escac de Winston === Relargat, Winston es pas mai qu'una epava voida de sentiments e de dignitat, passant sa vida a l'estanquet. Par hazard torna veire Julia, qu'ela tanben o reneguèt jos la tortura e aquela traïson mutuala trenca lor afeccion. Pendent la guèrra necessária e de contunh qu'opausa los tres blòts totalitaris, la propaganda pretend qu'una « novèla brilhanta victòria » auriá afavorit magistralament una situacion qu'èra compromesa. Ven alara un admirator beat del Grand Fraire. Morrís benlèu executat d'una bala dins la nuca, tan que son totes los criminals de la pensada un còp lor « foliá » espurgada. == Contèxte == ''1984'' s'inspira d'un obratge de l'escrivan rus [[Ievgueni Zamiatine]] titolat ''[[Nosautres]]'' e sortit en 1920. El tanben dona la descripcion d'una [[distopia]] totalitària. Manleva tanben fòrça a ''[[La Kallocaïne]]'', distopia de la suèca [[Karin Boye]], publicat en 1940, que pausa lo problèma de la fisança, de la delacion e de la traïson dels pròches dins un regim totalitari. [[Parabòla]] del [[despotisme]] modèrne, [[conte filosofic]] sul pièger del sègle XX, lo [[totalitarisme]] orwellien es de segur inspirat del sistèma [[URSS|sovietic]], amb lo [[Partit unic]], lo cap tutelar objècte d'un [[culte de la personalitat]], lo regim d'assemblada, la confusion dels poders, los plans de produccions trienals, lo militarisme de patronatge, las paradas e manifestacions « espontanèas », las filas d'espèras, los eslogans, los camps de reeducacion, las confessions publicas « a la moscovita » e las afichas giantas. Se pòt veire tanben de manlèu al [[nazisme]], al [[fascisme]] e a l'[[stalinisme]]. Orwell èra e demorèt un òme d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] d'una absoluda sinceritat. Abans ''1984'', aviá per exemple publicat suls fogals obrièrs miserablas dins lo [[Yorkshire]] et los caumaires de [[Middlesbrough]] (''[[Lo Cai de Wigan]]''). Tanben aviá aderit al [[Partit trabalhista independant]], partit « socialista d'esquèrra » e èra pròche dels marxistas (combatèt dins las milicias comunistas del [[Partit obrièr d'unificacion marxista|POUM]] pendent la guèrra civila espanhòla). Mas èra un socialista « de terren ». Se la drecha conservatritz èran plan segur son adversari politic, èra fòrt exigent contre l'esquèrra. Atal se trufèt de biais crudèl dins un dels seus primièrs romans (''E òsca l'aspidistra !'', amb lo personatge ridicul de Ravelston) d'una partida de l'« esquèrra » plan alunhada de la realitat sociala e materiala del mond obrièr. Crenhava tant l'« esquèrra morala » satisfacha, que sopçonava de far lo lièch del totalitarisme (mejans lo conferencièr « anti-Hitler » ridicul d' ''Un pauc d'aire fresc'') en [[1938]]. Fin finala, odiava los comunistas, a fortiori « de salon », e mespresava per exemple [[Jean-Paul Sartre]]<ref>« Pensi que Sartre es una bofiga e vau lui donner un copas de pé. » (Letra non publicada per David Astor, citat dins ''George Orwell, Une Vie''", de Francis Crick, p.|467)</ref>. La misèria materiala demorava per el la misèria materiala, que lo « Partit » siá al poder o que siá los « capitalistas ». I a cap dobte doncas, al contrari de çò que se crei a vegadas, sus sas conviccions [[Socialisme|socialistas]] fòrça prigondament antiautoritárias<ref>Conviccions qu'exprimèt dètz ans abans la redaccion de ''1984'' dins son obratge ''Omenatge a Catalònha''</ref>, e Orwell acceptava mal d'èsser recuperat per la drecha, çò que foguèt subretot lo fach de l'accuèlh nordamerican de ''1984''. D'autras particularitats de la descopa del Mond dins ''1984'' son tanben un rebat de las inquietuds d'Orwell. Atal dins lo roman, los Estats Units d'America son censat far partit d'Oceania (que regropa en fach los païses anglosaxons - veire mapa). Orwell vesiá dins los Estats Units d'America, un pauc al biais dels ''[[Los Temps modèrnes (film)|Temps modèrnes]]'' de [[Charlie Chaplin|Chaplin]], la quintesséncia del mond modèrne tecnomaniac qu'es tanben l'un dels avertisments de ''1984''. Fin finala la tèsi qu'Orwell expausa mejan lo manifèste del « traïdor » Emmanuel Goldstein (''Del collectivisme oligarquic'') supausa que lo poder pòt emplegar la misèria per de fins politicas: Goldstein atribuís las penurias regnant jos l'« angsoc » a una estrategia exprèssa del poder puslèu qu'a un escac economic. Qualques intellectuals qu'avián conegut lo regim estalinian, coma l'ancian dissident [[Alexandre Zinoviev]], s'acòrdan per saludar l'estonanta intuicion orwelliana dels mecanismes politics e psicologics del totalitarisme, quitament se Zinoviev fa de resèrvas sus l'obratge, que tròba a vegadas un pauc « simplista »<ref>Vejatz ''Confessions d'un homme en trop'', Alexandre Zinoviev</ref>). == Tèmas e personatges == Los personatges e los concèptes inventats per Orwell (Big Brother, Doblapensada, nòvaparla, O'Brien…) venguèron d'arquetips, que pòdon influénciar las sciéncias politicas coma: === Trucatge de l’Istòria e propaganda === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="float:right; margin: 0 0 10px 20px; width:200px; border: solid 1px #bbb; clear: right;" | |- | |- | colspan="1" align="left" |<small>[[Nikolaï Iejov|Exemple de fototrucatge del regim estalinian]]. La falsificacion de l'Istòria del Comarch d'Oceania es similar.</small> |} Lo Partit a la mainmesa sus l'archiu e fa acceptar la seuna pròpia vertat istorica ne la farlabicant; practica la [[desinformacion]] e lo [[lavatge de cervèl]] per assetar sa dominacion. Fa tanben desapareisser de personas que venon tròp encombrantas e modifica lor passat, o los tornan, fals testimònis dels interessats per supòrt, pels traïdors, d'espions o de sabotaires. Es lo principi de la « mutabilitat del passat » car « que deten lo passat deten l’avenir ». Una posicion vertadièrament filosofica sosten l'accion del Partit: la teoria del Partit es que lo [[passat]] existís pas d'esperel. Es pas qu'un sovenir dins los esperits umans. Lo mond existís sonque mejan la pensada umana e a gaire de realitat absoluda. Atal, se Winston es l'unic òme a se remembrar qu'Oceania èra una setmana mai d'ora en guèrra contra l'Eurasia e non pas contre l'Èstasia, es el lo fòl e non pas los autres. Quitament se lo fach es objectivament vertadièr, existís (dins lo sens qu'a de consequéncias) sonque dins la memòria de Winston. Lo Partit impausa una gimnastica de l'esperit als òmes (nomenat « [[doblepensada]] » en nòvaparla): cal assimilar totes los faches que lo Partit lor lança, e subretot obliar qu'èra autrament. E mai, cal obliar lo fach d'aver obliar. === [[Grand Fraire]] e telecrans === Al domicili e suls luòcs de trabalh dels membres del Partit, e tanben dins los luòcs publics, son dispausats de « [[telecran]]s », sistèma de [[videosusvelhança]] e simultanèament de television, que difusa de contunh de messatges del Partit. Los telecrans permeton a la polícia de la Pensada d’entendre e de veire çò que se fa dins cada pèça ont qualcun es present. Sols los membres del partit interior pòdon arestar lo telecran que se tròba a çò d'el pendent un cort periòde. Se pòt comparar lo telecran dels ecrans gigants de television interactiva que tapissant los murs dels ostal dins ''[[Fahrenheit 451]]'' de [[Ray Bradbury]] ([[1953]]). Alucats en permanéncia, abestisson la populacion amb d'emissions en favor del partit (informacion, cants…). Los pompièrs piromans son encargats de cremar los libres anant contra las idèas del partit e de percaçar los asocials. Orwell manifestament integrèt al seu recit un novelum que fasiá debat a l'epòca: la [[television]], que lo quite nom èra tot un programa. La confusion entre receptor e camerà èra, en mai, una inquietud frequenta als començaments de la television, de raras personas equipadas se cresent susvelhadas par l'aparelh. Una traça d'aquela angoissa se vei dins ''[[Los Temps modèrnes (film)|Los Temps modèrnes]]'' de [[Charlie Chaplin]] : Charlot es reprimendat per l'ecran gigant ont apareis son patron, que lo « vei » mejans aquel e que lo seguís dels uèlhs. Se pòt encara veire un rebat d'aquela idèa dins ''[[2001, una odissèa de l'espaci|2001 : una Odissèa de l'espaci]]'', de [[Stanley Kubrick]], que l'ordinator Hal 9000 susvelha de contunh la nau espatiala e los passatgièrs pels seus innombrables e inquietants objectius de camerà rogencs. E plan segur los abitants de l'esglasianta vila sosterranha de ''[[THX 1138]]'', de [[George Lucas]], son susvelhat en permanéncia dins lors mendres faches e actes. Ironicament, lo país de [[George Orwell]], la Grand Bretanha, es ara lo país mai densament equipat en malhums de telesusvelhança: comptam una camerà per 15 abitants. En mai, per proder exercir un contraròtle continual al sen de las quita familhas, los enfants son endoctrinats fòrça joves. Son encoratjats a denonciar lors parents al mendre simptòma de manca a l'ortodoxia. Aquel comportament fa pensar a aquel dels enfants jol regim faissista italian, dins las [[Jovensas hitlerianas]], o dins lo sistèma sovietic, que recompensava los joves que denonciavan lors parents e aviá fondat un vertadièr culte nacional amb lo delator presumit [[Pavel Morozov]]. === Boc emissari e mòstras d'òdi collectiu === L’ensems dels mals que tòcan la societat es atribuit a un oposant, lo « Traïdor Emmanuel Goldstein », que lo nom e la descripcion fisica semblant fòrça a Lev Davidovitch Bronstein aliàs [[Trotski]]. Aquel traïdor es l'objècte de sessilha d'isteria collectiva obligatòria, las « doas minutas d'òdi » que son organizadas jornalament. Aquel Goldstein pòt tanben èsser considerat, coma lo Grand Fraire, coma una allegoria imortala. dins aquel cas una personificacion del mal, del desviament al respècte del partit. Pensam evitamment a l'« Enemic del Pòble » que se servissiá Stalin, que lo regim totalitari inspirèt fòrça lo roman tot entièr. Dins lo roman, es tanben considerat coma l'autor d'un libre subversiu que los oposants al regim se passan entre eles. Winston Smith capita a obtenir lo libre, mas apren quand es arrestat que s'agís pas que d'un tèxte redigit pel regim d'esperel. === Destruccion de la lenga e de la logica === En mai de l'[[anglés]] classic, lenga oficiala d'Oceania, l'Angsoc creèt una lenga, la [[nòvaparla]] (''newspeak'' en anglés). Aquela lenga es constituida subretot de montatge de mots e es somesa a una politica de reduccion del vocabulari. Lo nombre de mots en nòvaparla merma de contunh. Al començament del roman, un membre del Partit Exterior revèla que la version finala del diccionari nòvaparla èra en preparacion per eliminar tot autre mena de pensada e idèa eretica. De mai, los mots nòvaparlas compòrtan pauc de sillabas per se prononciar mai rapidament, son concebuts per èsser prononciats sens reflexion e per anientar l'afècte e la coneissénça intuitiva dels mots e tanben de rendre impossible l’expression e la formulacion de pensadas subversivas. Pr'amor que siá totjorn possible de dire que las decisions del Partit son marrida, será impossible d'argumentar sus aquó. A l’epòca que se passa lo roman, la nòvaparla constituís encara una noveltat, que coexistissiá mai omens amb l’anglés classic. Lo lengatge n'es reduit a una foncion informativa. La [[nòvaparla]] fa l’objècte d’apauriments planificats que la tòca es d'abestiar lo pòble pels contraròtlar melhor. En mai, lo quite « sens logic » dels assubjectits al regim es alterat. En [[nòvaparla]], per exemple, un mèsme mot coma « canalenga » pòt aver un sens laudatiu s’es aplicat a un membre del partit o pejoratiu s’es aplicat a un enemic del Partit. Ven doncas impossible de l'utilizar per dire de mal d'un membre du Partit. La populacion es aclapada d'eslogans coma: * « La guèrra, es la patz. » * « La libertat, es l’esclavatge. » * « L'ignorància, c'est la fòrça. » [[Imatge:1984 fictious world map v2 arr.png|thumb|right|Situacion geopolitica a la fin del roman. La flècha negra representa las atacas d'Eurasia, alara que la blanca representa aquelas d'Oceania.]] [[Imatge:1984 Social Classes alt.svg|thumb|right|Piramida sociala coma apareis dins lo roman. [[Big Brother]] es al cap. En dejos, los membres del Partit interior (mens de 2 % de la populacion d'Oceania); puèi los membres del Partit exterior, coma [[Winston Smith]]. A la basa de la piramida, sián gaireben 85 % de la populacion de l'Oceania: los proletaris.]] === Angsoc === L’Angsoc, regim d’Oceania, divisís lo pòble en tres [[Classa sociala|classas socialas]]: lo « Partit Interior », classa dirigenta al poder partejat, lo « Partit Exterior », trabalhadors mejans, e los « proletaris », sosclassa s’amassant dins los quartièrs lords. Lo cap suprèma del Partit es lo [[Grand Fraire]], visatge imortal e adulat placardat suls murs de la vila. Totes los membres del Partit son de contunh susvelhats per la [[Polícia de la Pensada]] e cada acte, mot o agach es analisat mejans de « telecrans » (bastit de dos mots coma aqueles en nòvaparla) qu'exploran los mendres luòcs. [[Winston Smith]], membre del Partit exterior, ocupa un pòste de rectificacion d’informacion al comissariat a l'archivu, dins lo Ministèri de la Vertat ([[Minivert]] en nòvaparla). Son trabalh consistís a suprimir totas las traças istoricas que correspondon pas a l'Istòria Oficiala, que deu totjorn correspondre a çò que predís lo [[Grand Fraire]]. === La mòrt de Winston Smith === Aprèp que foguèt torturat per O'Brien e aver renegat Julia, Winston Smith venguèt un fervorós admirator del sistèma totalitari. Pasmens, dins la darrièra pagina del libre, aprenèm que será executat per la Polícia de la pensada. Porque aquela darrièra suprimariá un òme qu'es totalament favorable al regime en plaça? La responsa ven de la quita natura del regim totalitari; la mòrt de Smith significa: * d'un costat, que lo sistèma tua non tant los oposants, coma dins los regims dictorials « classics », mas tanben los seus mai feveroses partisants: coma dins lo fenomèn de las [[Grandas Purgas|Grandas purgas]] estalinianas dels ans 1930, degun es aparat, e lo fach d'èsser un partisant del regim en plaça garantís gaire que la vida será salvada; dins aquel sistèma la vida umana val res e a cap de significacion; * d'autre costat, se lo regim vòl anientar tot biais de libertat constrenhent la libertat d'anar e tornar, los còrs, lo langatge, la sexualitat, la pensada politica e la pensada privada, vòl, d'una mena, « empachar tot escap »: non tant los amics del regim pòdon èsser executats, mas los enemics son d'en primièr convertits abans de subir lo mèsme sòrt. Atal, qué que fasem, qué que pensam, qué que disèm, lo Partit, de tota eternitat e per sempre, es « lo mai fòrt », anientant tota traça presenta, passada e futura d'oposicion, absoludament res e degun podent li risistir. La mòrt de Smith pòt voler dire: « De tota mena, tot lo mond será executat un jorn o l'autre ». === Elements vertadièrs dins lo roman === La correspondéncia d’[[George Orwell|Orwell]] indica que son projècte èra de lançar un avertiment contra los [[totalitarisme]]s, subretot a una esquèrra britanica (que n'èra) que sopçona de complasença en favor de [[Ïosif Stalin|Stalin]], subretot de la part d'intellectuals coma [[George Bernard Shaw]] o [[H. G. Wells]]. Es possible que son roman siá una critica del movement de la [[Fabian Society]] qu'aqueles darrièrs apartenián, e que poiriá correspondre a l’''angsoc'' (''ingsoc'' en anglés : ''progressive socialism'')<ref>[https://web.archive.org/web/20120607063705/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1571/is_49_17/ai_81790763/ Orwell's 1984: the future is here]</ref>, movement que lo quite Orwell auriá appartengut, introdusit per [[Aldous Huxley]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081219031854/http://uk1884.wordpress.com/2008/09/23/the-evil-that-is-fabiansbrown-the-actor-fabian-to-his-bones/ THE EVIL THAT IS FABIANS….BROWN THE ACTOR- FABIAN TO HIS BONES..]</ref>. Fòrça elements son posats dins la realitat de la fin dels ans 1940 qu'inspirèt Orwell de biais flagrant: la descripcion d'un [[Londres]] descrepit, amb de cratèris duguts a de « bombas fusadas », sas filas d'espèra devant las boticas, ostals victorians en roïna, las privacions de totas menas. Tot aquó evòca fortament lo Londres de l'imediat [[postguèrra]] e las penurias (los tiquets de racionament demorèron una realitat fins a [[1953]]) sens comptar los efèctes encora visibles dels bombardaments alemands. Lo bastiment qu'aurián inspirat lo « ministèri de la Vertat » seriá aquel del ministèri de l'Informacion dins lo quartièr [[Bloomsbury (Londres)|Bloomsbury]], [[Senate House (universitat de Londres)|Senate House]], ara proprietat de l'[[universitat de Londres]]. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Bibliografia, estudis === * [[Anthony Burgess]], ''1984-85'', ed Robert Laffont, Paris, [[1977]] * [[Hannah Arendt]], ''[[Les Origines du totalitarisme]]'' * [[François Brune (écrivain)|François Brune]], ''Sous le soleil de Big Brother'', Précis sur ''"1984"'' à l'usage des années ''2000'', [[Éditions L'Harmattan]], [[2000]]. * ''Frédéric Regard commente 1984'', [[Éditions Gallimard|Folio]], París, [[1994]] === Articles connèxes === * [[Nòvaparla]] (en [[anglés]] ''newspeak,'' en francés ''novlangue'', ''lenganava'' en occitan dens la [http://www.letrasdoc.org/oc/catalogue/1984/ version] de Felip Biu en 2021 en çò de Letras d'Òc). * [[Grand Fraire]] (en [[anglés]] ''[[Big Brother]]'') * [[Distopia]] * ''[[Brazil (film, 1985)|Brazil]]'', film de [[Terry Gilliam]] ([[1985]]) {{commons|Nineteen Eighty-Four|1984}} [[Categoria:Roman de lenga anglesa]] [[Categoria:Roman britanic]] ly2uhu7h7faloopm9s2e9osg9kl066v 0 150950 2503138 2457096 2026-06-19T08:52:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503138 wikitext text/x-wiki '''Sòchi''' - Сочи {{ru}}; სოჭი {{ka}} es una vila toristica [[Russia|russa]] dins lo [[territòri de Krasnodar]], prèp de la frontièra amb [[Abcazia]] ([[Georgia (Caucàs)|Georgia]]). S'espandís sus la riba de la [[mar Negra]] amb los pics nevats de las montanhas del [[Caucàs]] enrèire. L'airal metropolitana de Sòchi s'espandís sus 145 quilomètres lo long de la còsta, qu'es la mai longa del continent e la segonda del mond. En [[1989]] sa populacion èra de {{unitat|336514|abitants}}, e mermèt a 328809 en 2002. La vila foguèt causida pel [[Comitat Internacional Olimpic]] per organizar los [[Jocs Olimpics d'Ivèrn de 2014]].<ref>{{ca}}[https://web.archive.org/web/20080613061417/http://www.avui.cat/article/esports/2821/la/ciutat/russa/sochi/jocs/olimpics/dhivern.html AVUI.cat - La vila russa de Sòchi, sèti dels Jòcs Olimpics d'Ivèrn de 2014]</ref> [[Fichièr:Sochi-kurort.jpg|thumb|250px|Sòchi al començament del sègle XX]] == Meteorologia == [[Fichièr:Climatediagram-metric-english-Sochi-Russia-1961-1990.png|thumb|180px|Climograma (1961-1990)]] Sòchi gausís d'un dels ivèrns mai suaus de Russia tota (+5'9 °C en genièr) e en agost las temperaturas maximalas son de 27 °C. La pluviometria annadièra es fòrça nauta, amb {{unitat|1400|mm}}. [[Stalin]] i possedissiá una ''[[datcha]]'' qu'es oficiosament la ''capitala sovietica d'estiu''. == Religion == Abans de [[1864]], la vila de Sòchi èra predominantament [[Islam|musulmana]], religion practicada pels clans ubigis de la zona. Al nòrd, la cultura dels [[adigis]] dominava. Ara, al contrari, la vila es de predomiança [[cristianisme|cristiana]], malgrat qu'encara i demòran prèp de {{unitat|20000|musulmans}}, la majoritat [[Adigia|adigis]], [[Turquia|turcs]] e [[Tatarstan|tatars]]. Malgrat aquò, i a pas cap de [[mosqueta]] a Sòchi, la mai pròcha es a 60 km al nòrd del centre urban, dins la vilòta de T'hagapsh. <center><gallery> Fichièr:Sochi_edited.jpg|Ponent sus la mar Negra, a Sòchi Fichièr:Mikhael_Archangel_Church_Sochi.jpg|Glèisa de l'Àngel Sant Miquèl Fichièr:Zimniy_theatre_Sochi.jpg|Teatre d'Ivèrn Fichièr:Letniy_theatre_Sochi.jpg|Teatre d'Estiu Fichièr:Dendrarium_Sochi_main_entrance.jpg|Intrada del [[Dendrarium de Sòchi]] Fichièr:Bytkha Sochi.jpg|Zona de Bytkha Fichièr:Sochi_Beach_arbour.jpg|Passatge cap a la plaja Arbour </gallery></center> == Referéncias== <references /> == Ligams extèrnes == {{Commons|Sochi}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20060214042111/http://sochi2014.com/en/ob/questionnaire/ Site web dels jòcs Sòchi] * {{ru}}[https://web.archive.org/web/20140207202325/http://forum.allsochi.info/ Forums de Sòchi] * [http://maps.google.com/maps?t=k&q=43.596389,39.726667&ie=UTF8&ll=43.591481,39.71961&spn=0.003777,0.007145&z=15&iwloc=addr&om=1 Sòchi sus Google Maps] [[Categoria:Vila de Russia]] i374zfs51sdd7i3dgy3zb967vp1tr6f 0 151018 2503029 2411880 2026-06-18T19:52:48Z Flopao 61533 /* */ 2503029 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Infobox Ancian país|nom=Reialme de las Doas Sicílias (oc)|nom2=Regno delle Due Sicilie (it)|imne=Inno al Re |blason=CoA Kingdom of the Two Sicilies.svg|bandièra=Flag_of_the_Kingdom_of_the_Two_Sicilies_(1816).svg|carta=it|capitala=[[Nàpols]]|religion=[[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme roman]]|govèrn=Monarquia absoluda|dirigent=Ferdinand I<br>Francés I<br>Ferdinand II<br>Francés II|carta liura=|leaderA1=Ferdinand I|leaderA2 data=12 de decembre de 1816 ─ 4 de genièr de 1825|s1=[[Reialme d'Itàlia]]|p1=[[Reialme de Sicília]]|p2=[[Reialme de Nàpols]]|gentilici=sicilian -a ─ napolitan -a|moneda=[[ducat de las Doas Sicílias]]|lengas=[[italian]] e [[latin]]|annada debuta=[[8 de decembre]] de [[1816]]|annada fin=[[21 de febrièr]] de [[1861]]|superfícia=111 557 (1856)|populacion=9 117 050|pop data=1856|durée=|annada debuta 2=[[Fichièr:Kingdom_of_the_Two_Sicilies_within_Europe_in_1839.svg|200px]]|audio_imne=}} Lo '''Reialme de las Doas Sicílias''' (var. '''Reiaume de las Duas Sicílias,''' '''Reiaume dei Doas Sicílias, Reiaume dei Doi Sicílias''') foguèt una [[monarquia absoluda]] creada per l'union del [[Reialme de Nàpols]] e lo [[Reialme de Sicília]]. Existiguèt de sa formacion en [[1816]] a sa disparicion en [[1861]] pel projècte de l'Unificacion italiana, periòde apelat "[[Risorgimento]]" (la Renaissença).<ref>« [https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento Risorgimento] » sur Enciclopedia Treccani</ref> == {{Infobox/Fichièr|Inno al Re|Giovanni Paisiello - Inno al Re — Inno nazionale del Regno delle Due Sicilie.ogg||Giovanni Paisiello - Inno al Re — Inno nazionale del Regno delle Due Sicilie.ogg}}Istòria == Lo [[reialme de Sicília]], nascut en 1130, comencèt a èsser apelat Reialme de Sicília al delà del far (o ulterior) e Reialme de Sicília en deçà del far (o citerior), en referéncia al far de Messina qu'èra l'anciana denominacion de l'[[estrech de Messina]]. En 1268, Carles Ièr d'Anjau foguèt coronat pel papa Clamenç IV, ''rex Siciliae'', tre que montèt sul tròne, desplacèt la capitala a Nàpols e comencèt una dura politica vexatòria contra los sicilians que culminèt en 1282 amb la Revolucion de las [[Vèspras sicilianas]] e la secession que ne resultèt. Sicília prendrà lo nom de Reialme de Sicília Mai luènh del Continent. Lo Parlament sicilian ofriguèt la corona de l'illa a Pèire Ièr de Sicília, l'eretièr legitim del rei Manfred, considerant Carles Ièr d'Anjau coma un usurpaire. Foguèt la debuta de la primièra fasa de la guèrra de las Vèspras qu'aguèt una trèva amb la patz de Caltabellotta, en 1302, e sancionèt la separacion en dos estats independents e distints. Segon los acòrdis, a la mòrt del rei Frederic III de Sicília, l'illa auriá degut tornar als anjavins, çò qu'en realitat s'es pas jamai produch. La primièra mencion oficiala del toponim "Doas Sicílias" aguèt luòc quand Anfós V d'Aragon prenguèt lo títol en 1442 sens pasmens unificar lo reialme de Sicília e lo reialme de Nàpols, que demoravan de reialmes separats; la corona de Rex Utriusque Siciliae representava alara l'union personala dels dos reialmes omonims, de còps distinguits coma "citra pharum" (de Nàpols) e "ultra pharum" (de Sicília pròpriament dicha). Après la brèva parentèsi d'Alfonsina, los dos reialmes son tornats completament separats, l'un amb la capitala Nàpols, l'autre amb la capitala Palèrme. Los franceses avián un primièr còp pel passat atench Itàlia en 1796 jols comandaments de [[Napoleon Bonaparte]]; aqueste avián aisidament capitat a prene lo dessús sus las armadas austrianas e los febles govèrns locals. Lo 22 de decembre de 1798, lo rei abandonèt lo reialme de Nàpols per se refugiar a Palèrme, daissant la vila de Nàpols practicament sens defensa. Los franceses an portat un còp sevèr al patrimòni cultural napolitan. En 1799, amb l'arribada dels franceses a Nàpols e la brèva implantacion de la Republica napolitana, los degalhs son enòrmes: mantuna òbra d'art es saquejada e raubada, menada cap a França. Segon lo catalòg publicat dins lo Bulletin de la Societat de l'art francés de 1936, cap de las òbras d'art es pas jamai tornada en Itàlia. Ferdinand, se refugissent un segond còp a Palèrme en 1806 a causa de l'invasion francesa, i tròba una atmosfèra tot levat festiva, volent pas que lo pòble sicilian se someta a sa dominacion. Lo 12 de julhet de 1812, lo rei promulga la Constitucion siciliana, mentre que son filh Francés es nommat regent, e un govèrn novèl es installat amb los notables sicilians. Lo segond retorn de Ferdinand a Nàpols es pas estat marcat per de repressions. Lo sobeiran a mantengut la màger part de las reformas començadas pels franceses, e mai las disposicions del Còdi Napoleon adoptat pendent la decennia francesa, qu'es estat rebatejat "Còdi del Reialme de las Doas Sicílias".<ref>Gabriele De Rosa, Storia Contemporanea, Minerva Italica</ref> === Naissença del reialme === La politica d'absolutisme reformista menada pel govèrn napolitan de Medicis condutz egalament a l'unificacion efectiva de las províncias napolitanas amb las de Sicília. Après lo Congrès de Viena e lo tractat de Casalanza (20 de mai de 1815), l'8 de decembre de 1816, Ferdinand IV amassèt los reialmes de Nàpols e de Sicília en un sol Estat amb lo nom de Reialme dels Doas Sicílias, abandonant lo nom d'el meteis de Ferdinand IV de Nàpols e III de Sicília e assumissent lo de Ferdinand I de las Doas Sicílias. Aquel acte aguèt, entre autres, per consequéncia de privar de fa Sicília de la Constitucion promulgada per Ferdinand el meteis en 1812.<ref>{{Pdf}} [https://constantinianorder.net/wp-content/uploads/2013/09/Breve-Storia-Delle-Due-Sicilie.pdf BREVE STORIA DELLE DUE SICILIE] (Istituto di Ricerca Storica delle Due Sicilie A.D. MMXIII) DAI LONGOBARDI AI BORBONE</ref> L'acte d'unificacion es estat considerat per la classa politica e nòbla siciliana coma un afront a çò qu'èra estat un reialme independent a totas fins utilas pendent mai o mens 600 ans. Una campanha anti-Borbon debuta quasi tanlèu, acompanhada d'una propaganda d'identitat siciliana, principalament per l'accion de las flors aristocraticas de Palèrme. La capitala del reialme novèl es egalament estada desplaçada a Nàpols, mentre que lo prince Francés es vengut lòctenent general de Sicília. Un ministèri dels Afars sicilians es estat creat dins lo govèrn en 1820. Près dels Carbonari se trobavan egalament los elements Murat que, amb la politica de reconciliacion de las Médicis, avián réoccupé de nombroses pòsts dins l'administracion de l'Estat e de las fòrças armadas. === Constitucion de 1820 === [[Fichièr:Itàlia_-_Division_politica_en_1815_(Congrès_de_Viena).png|thumb|right|Division d'Itàlia après lo [[Congrès de Viena]] e Reiaume dei Doas Sicílias (jaune).]] En Sicília, lo malcontentament creissent al respècte de las autoritats napolitanas (acompanhat del recent cambiament constitucional) provoquèt l'aviada d'una revòlta populara lo 15 de junh de 1820, mentre que Francés de Borbon, lòctenent general de Sicília, foguèt obligat lo 27 de junh de quitar Sicília per Nàpols. Totjorn dins la region napolitana, aquela demanda creissenta de renovelament conduguèt, dins la nuèch del 1èr al 2 de julhet de 1820, al prononciat a Nola d'un grop de soldats de cavalariá, dirigit pels lòctenents Michele Morelli e Giuseppe Silvati. L'iniciativa del movement revolucionari dins la region napolitana foguèt presa seguida a la capitada de la revòlta constitucionala espanhòla de genièr de 1820. Lo còp d'estat dins lo Reialme dels Doas Sicílias foguèt menat amb l'ajuda dels carbonari e dels oficièrs superiors de las fòrças armadas, e mai Guglielmo Pepe, qu'a pres lo comandament de las fòrças revolucionàrias. Lo rei Ferdinand Ièr, avent constatat l'impossibilitat d'estofar la revòlta (que s'espandiguèt lèu dins de nombrosas províncias), acordèt lo 7 de julhet de 1820 la Constitucion espanhòla de 1812 e nommèt son filh Francés coma vicari. Lo 1èr d'octobre, debutan las òbras del novèl parlament napolitan elegit fin agost, dins lo qual prevalon los ideals borgeses espandits dins la decennia francesa. Demest los actes del parlament figuravan la reorganizacion de las administracions provincialas e municipalas e de las disposicions sus la libertat de la premsa e de culte. <center>'''Constitucion del Reialme de las Doas Sicílias (1820)'''<ref>{{Pdf}} [https://www.giurcost.org/contents/giurcost//cronache/memoria13/COSTITUZIONE1820.pdf COSTITUZIONE DEL REGNO DELLE DUE SICILIE (1820)] ─ tèxt complèt</ref></center> <center>Preambul</center> Mentretant, lo 16 de julhet, un govèrn provisòri declarat independentista es establit a Palèrme, que demanda al govèrn revolucionari de Nàpols de restaurar lo reialme de Sicília, malgrat que totjorn jos la direccion de las Borbons, e son pròpri parlament. Lo govèrn napolitan a primièr enviat lo general Florestano Pepe en Sicília lo 30 d'agost, que, amb l'acòrdi Termini Imerese del 22 de setembre, a acordat als sicilians la possibilitat d'elegir lor pròpri assemblada de deputats, acòrdi qu'es pas estat ratificat pel parlament novèlament elegit de Nàpols. Ferdinando Primo per la gràcia de Dieu e per la Constitucion de la Monarquia Rei del Reialme de las Daos Sicílias, rei de Jerusalèm, etc. Infant d'Espanha, duc de Parma, Plaisance, Castro, etc., Prince eretièr de toscana, etc., sabon que lo Parlament del Reialme de las Daos Sicílias a decretat de cambiaments dins la constitucion politica d'Espanha per l'adaptar a la monarquia de las Daos Sicílias. Al nom de Dieu totpoderós, Paire, Fils e Sant Esperit, autor e legislator suprèm de la societat. societat. En consequéncia de las leis de las 7 e 22 de julhet de 1820, per las qualas la constitucion politica de la monarquia espanhòla es estada adoptada amb las modificacions (jos resèrva de las basas) que la representacion nacionala constitucionalament convocada prepausariá per l'adaptar a las circonstàncias particularas del reialme de las Doas Sicílias, lo parlament nacional avent tractat aquela question amb la mai granda maturitat e lo mai grand escrupul, e avent enquestat sus tot çò que concernís la monarquia de las Doas Sicílias. e escrupulós, e avent examinat tot çò que fa besonh per aténher l'objectiu grand de glòria, la prosperitat e lo ben de tota la nacion ; decreta de modificar, coma seguís, la constitucion politica pel bon govèrn e la bona administracion de l'Estat.<br> == Politica == === Sobeirans === ==== Borbons de las Doas Sicílias ==== Cap de familha europèa se pòt pas vantar d'una istòria tanben rica e illustra que llos Borbons. Los ducs de Borbon (qu'al fil dels sègles se van retrobar regnant sus Navarra, França, Espanha, Parma, Nàpols e Sicília) a l'Edat Mejana se dividissián en tres brancas. Lo principal, començat amb Pietro I (filh ainat de Loís I) en 1310, fusionat amb la branca cabdèta de las Borbons Montpensier quand Suzanne (nebot de Pèir Ièr) obtenguèt de rei de França, [[Loís XII de França|Loís XII]], lo drech de Lo tresen linhatge es la de las Borbon-Vendôme que remonta a un nebot de Robert de Clarmont, Jean de Marcha qu'esposèt la sòrre del darrièr comte de Vendôme, Bouchad VII. Los linhatges collaterals menors èran la de las Borbon Condé, de las Borbon-Conti, de las Borbons de Vendôme-Mercoeur e aquela, considerada coma illegitima e non dinastica, de las Borbon-Busset. A partir de Giovanni, l'istòria de l'Ostal de Borbon serà totjorn estrechament ligada a l'istòria de França e dels autres païses dins los quals los Borbons seràn apelats a governar. Ultra-catolics e plan fidèls a l'ostal de Valois, las Guisa contrastavan obèrtament amb la noblesa uganauda, o protestanta, que se referissiá precisament a l'ostal de Borbon e al duc Antonio. La Branca de Guisa, a la noblesa francesa a presentat a Enric de Navarra una proposicion oficiala d'èsser coronat rei de França. Pasmens, los franceses aurián pas jamai consentit a l'installacion d'un sobeiran protestant sul tròne de Carlesmanhe e de Loís IX lo Sant e es aital qu'en 1594, après una intensa espròva espirituala e personala, acceptèron la conversion al catolicisme. Per la gràcia de Dieu, los Borbons èran venguts reis de França. Marie de Médicis, reina doarièra, o faguèt per son filh Loís XIII encara menor e, quand se moriguèt en 1643, es sa femna Anna d'Àustria que deteniá l'Estat per son filh d'a pena cinc ans, Loís XIV que, ajudat per l'accion del cardinal Mazarin, vendrà lo mai grand e lo mai important sobeiran de la França modèrna.<ref>{{Pdf}} [https://www.eleaml.org/e_book/Michele_de_Sangro_Borboni.pdf I Borboni nel Regno delle Due Sicilie di Michele de Sangro] ─ Firenze, lì 12 giugno 1884 2 Michele de Sangro Duca di Casacalenda</ref> ==== Los Borbon a Nàpols ==== Felip V venguèt Rei d'Espanha, contemporanèament, prenguèt possession dels domenis italians: reialme de Nàpols e de Sicília, e lo ducat de Milan. Dos ans après son arribada en Espanha, Felip IV visitèt sos Estats italians. Lo 16 d'abril de 1702, arriba a Nàpols ont es recebut amb totes los onors pel marqués de Vigliena, vicerei de Nàpols. Carles de Habsborg aviá desbarcat en Espanha mas, podent pas aténher Madrid, establiguèt sa cort a Barcelona e s'i proclamèt rei d'Espanha ne concurréncia amb Philippe. Los Borbons se batèron en Itàlia e als Païses Basses. A aquel moment, Carles de Habsborg deguèt quitar Espanha per assumir lo tròne de Viena e la corona imperiala. Amb l'intencion de balhar pas Euròpa a las Habsborg, lo Reialme Unit e Olanda comencèron de far pression sus Carles per que s'ausisca amb Loís XIV en renonciant a sas pretensions sus Madrid. Espanha. La peninsula iberica e las colonias americanas demorèron a la disposicion de Felip V de Borbon que foguèt reconegut coma lo sobeiran legitim d'Espanha. Carles de Habsborg, renonciant a sas pretensions sus Madrid, s'apoderèt dels Païses Basses, del ducat de Milan e del reialme de Nàpols e de Sicília. Vicereis qu'aquel còp recebèron d'òrdres de Viena. De 1714 a 1720, l'illa de Sicília passa a Savòia e torna a las Habsborg d'Àustria en escambi de Sardenha que ven accessibla a Vittorio Amedeo de Savòia, que consèrva la dignitat reiala obtenguda per son engatjament dins lo conflicte. La branca de las Borbons de Nàpols a per origina lo rei d'Espanha Felip V que, demorat veuse, esposa, en 1715, Elisabetta Farnese, eretièra del ducat de Parma e Plaisance. Aquela union balhèt naissença al futur rei d'Espanha, Carles III. En 1734, es coronat rei de Nàpols e de Sicília. A la mòrt de Ferdinand VI (10 d'agost de 1759), Carles III ven rei d'Espanha, transmetent, lo 6 d'octobre de 1759, lo tròne de Nàpols a son tresen filh Ferdinand, annadit d'uèch ans. En 1806, Ferdinand IV foguèt obligat de fugir tornarmai a Palerme. [[Josèp Bonaparte]] prenguèt sas foncions e foguèt remplaçat per Joaquin Murat. Après l'execucion d'aquel darrièr, qu'aguèt luòc al castèl de Pizzo Calabro, Ferdinand IV poguèt tornar a Nàpols, èra lo 17 de junh de 1815. En 1816, l'union dels Reialmes de Nàpols e de Sicília balha naissença al Reialme dels Dos Sicílias. Ferdinand IV amb la Lei Fondamentala del Reialme sancionèt aquela union, e amb lo nom de Ferdinand I venguèt son rei. En julhet de 1820, lo rei deguèt afrontar la situacion dificila que se presenta amb lo soslevament liberal, abans lo qual a acceptat d'acordar la Constitucion espanhòla de 1812. A la debuta de 1821, participèt al [[Congrès de Ljubljana]], ont s'opausèt pas a la decision de las poténcias europèas de restablir l'òrdre a Nàpols amb una intervencion armada d'Àustria. Ferdinand I se moriguèt a Nàpols, dins la nuèch del 3 al 4 de genièr de 1825. Francés Ièr li succediguèt, dont lo regne es estat caracterizat per una continuitat substanciala amb lo precedent.<ref>''Archivio di Stato di Napoli'', seria: familha, còda: 0000000276 : Borbone, Re del Regno di Napoli, poi delle Due Sicilie, Napoli (1716 – 1894).</ref> ==== Lista dels sobeirans ==== {| class="wikitable noresize" style="line-height:1.4em; text-align:center" | rowspan="2" |'''Ferdinand I''' <small>(1751–1825)</small> | rowspan="2" |[[File:Ferdinand_i_twosicilies.jpg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Ferdinand_i_twosicilies.jpg|157x157px]] | rowspan="2" |[[File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|96x96px]] |12 de decembre de 1816 | rowspan="2" |(1) Maria Carolina d'Àustria <small>2 filhs e 5 filhas</small> (2) Lucia Migliaccio <small>Aucun</small> | rowspan="2" |Filh de [[Carles VII d'Espanha|Carles VII]] (Eretièr de Napoli e Sicilia) fin al 1816 '''Ferdinand IV ([[Reialme de Nàpols|Nàpols]]) & III ([[Reialme de Sicília|Sicília]])''' | rowspan="2" |<ref>'''^''' De Maio, Sivlio, ''FERDINANDO I di Borbone, re delle Due Sicilie'', in ''Dizionario Biografico degli Italiani'', vol. 46, Treccani, 1996.</ref> |- |4 de gennaio de 1825 |- | rowspan="2" |'''Francés I''' <small>(1777–1830)</small> | rowspan="2" |[[File:Francis1januarius.jpg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Francis1januarius.jpg|167x167px]] | rowspan="2" |[[File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|96x96px]] |4 de genièr de 1825 | rowspan="2" |(1) Maria Clementina d'Àustria <small>1 filha</small> (2) Maria Isabela d'Espanha <small>6 filhs, 6 filhas</small> | rowspan="2" |Filh di Ferdinand I | rowspan="2" |<ref>'''^''' De Maio, Silvio, ''FRANCESCO I di Borbone, re delle Due Sicilie'', in ''Dizionario Biografico degli Italiani'', vol. 49, Treccani, 1977.</ref> |- |8 de novembre de 1830 |- | rowspan="2" |'''Ferdinand II''' <small>(1810–1859)</small> | rowspan="2" |[[File:Giovanni_Salomone,_Ritratto_di_Ferdinando_II,_1851._Caserta,_Palazzo_Reale.jpg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Giovanni_Salomone,_Ritratto_di_Ferdinando_II,_1851._Caserta,_Palazzo_Reale.jpg|166x166px]] | rowspan="2" |[[File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|96x96px]] |8 denovembre de 1830 | rowspan="2" |(1) Maria Cristina de Savòia <small>1 filh</small> (2) Maria Teresa d'Àustria <small>5 filhs e 4 filhas</small> | rowspan="2" |Filh de Francés | rowspan="2" |<ref>'''^''' Scirocco, Alfonso, ''FERDINANDO II di Borbone, re delle Due Sicilie'', in ''Dizionario Biografico degli Italiani'', vol. 46, Treccani, 1996.</ref> |- |22 de mai de 1859 |- | rowspan="2" |'''Francés II''' <small>(1836–1894)</small> | rowspan="2" |[[File:Francesco_II_of_the_Two_Sicilies.JPG|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Francesco_II_of_the_Two_Sicilies.JPG|195x195px]] | rowspan="2" |[[File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|ligam=https://oc.wikipedia.org/wiki/File:Great_Royal_Arms_of_theTwo_Sicilies.svg|96x96px]] |22 de mai de 1859 | rowspan="2" |Maria Sofia de Baviera <small>1 filha</small> | rowspan="2" |Filh de Ferdinand II | rowspan="2" |<ref>'''^''' Scirocco, Alfonso, ''FRANCESCO II di Borbone, re delle Due Sicilie'', in ''Dizionario Biografico degli Italiani'', vol. 49, Treccani, 1997.</ref> |- |13 de febrièr de [[1861]] |} === Subdivisions administrativas === [[Fichièr:Provincie duosiciliane con confronto.png|vinheta|500px|Subdivisions administrativas]] ==== ''Domenis reials deçà del Far'' ==== * I Província de Nàpols (capluòc: Nàpols) * II Terra di Lavoro (capluòc: [[Casèrta]], fin a 1818 [[Càpoa]]) * III Principato Citra (capluòc: [[Salèrn (Itàlia)|Salèrn]]) * IV Principato Utra (capluòc: [[Avellin (Campània)|Avellin]]) * V Basilicata (capluòc: [[Potença]]) * VI Capitanata (capluòc: [[Foggia]]) * VII Terra di Bari (capluòc: [[Bar (vila)|Bari]]) * VII Terra d'Otranto (capluòc: [[Lecce]]) * IX Calabria Citeriore (capluòc: [[Cosença]]) * X Calabria Ulteriore Prima (capluòc: [[Reggio de Calàbria|Reggio]]) * IX Calabria Ulteriore Seconda (capluòc: [[Catanzaro]]) * XII Contado di Molise (capluòc: [[Campobasso|Campbas]]) * XIII Abruzzo Citeriore (capluòc: [[Chieti]]) * XIV Abruzzo Ulteriore Primo (capluòc: [[Teramo]]) * XV Abruzzo Ulteriore Secondo (capluòc: [[L'Aquila]]) ==== ''Domenis reials delai lo Far'' ==== * XVI Província de Palèrme (capluòc: [[Palèrme]]) * XVII Província de Messina (capluòc: [[Messina]]) * XVIII Provínci di Catania (capluòc: [[Catània]]) * XIX Província de Girgenti (capluòc: [[Girgenti]]) * XX Província de Noto (capluòc: Noto, fin a 1837 [[Siracusa]]) * XXI Província de Trapani (capluòc: [[Drapena]]) * XXII Província de Caltanissetta (capluòc: [[Caltanissetta]]) === Bandièras === <nowiki> </nowiki><gallery perrow="3"> Fichièr:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1738).svg|Bandièra d'Estat e navala borbonica<br>(1816 - 3 d'abril de 1848 e 19 marzo de 1849 - 25 de junh de 1860) Fichièr:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1848).svg|Bandiera d'estat e navala borbonica<br>(3 d'abril de 1848 - 19 de març de 1849) Fichièr:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg|Bandiera d'estat e navala borbonica<br>(25 de junh de 1860 - 20 de març de 1861) Fichièr:Royal Standard of the Kingdom of the Two Sicilies (1829).svg|Reala Bandiera <br>(1829 – 20 de març de 1861) </gallery> == Economia == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] [[Categoria:Estat disparegut|doas sicilias]] 5xn92ullsowcl8hjeb1quh4l2jsnk0i 0 151174 2503092 2365428 2026-06-19T06:03:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503092 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Franco Trappoli''' </big></big> |- !align=right|Deputat de: | {{Itàlia}} |- !align=right|Data de naissença: |[[5 de novembre]] de [[1947]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Orvieto]], [[Itàlia]] |- !align=right|Profession: | Politic |- !align=right|Partit politic: | ''Partito Socialista Italiano'' |} [[Image:Franco Trappoli IT deputy before 1992.jpg|Right|thumb|210px|Franco Trappoli]] '''Franco Trappoli''' (nascut en [[1947]] a [[Orvieto]]) es un òme politic [[socialisme|socialista]] [[Itàlia|italian]]. Foguèt [[primièr cònsol]] de [[Fano]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140222194537/http://oldsite.comune.fano.ps.it/pagina.aspx?pag=1445&Ex=notizia ''Tutti i sindaci che hanno fatto la storia del Comune di Fano''].</ref> e membre de la Cambra dels deputats italiana. == Sa vida == Nascut a [[Orvieto]] lo [[5 de novembre]] de [[1947]], foguèt diplomat en «Sciéncias economicas e comercialas» e venguèt [[primièr cònsol]] de [[Fano]] de [[1980]] a [[1983]]. Foguèt puèi deputat de [[1983]] a [[1987]] e de [[1992]] a [[1994]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160314212819/http://www.viverepesaro.it/index.php?articolo_id=216432&page=articolo ''Partito Socialista, Trappoli si dimette'']</ref>. Foguèt le primièr [[Bodisme|bodista]] de venir membre de la Cambra dels deputats italiana.<ref>[http://www.adnkronos.com/Archivio/AdnAgenzia/1993/03/11/Politica/REFERENDUM-TRAPPOLI-ORGANIZZA-I-SOCIALISTI-PER-IL-NO_180600.php ''Referendum : Trappoli organizza i "Socialisti per il no"''].</ref>. ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== * [http://www.radioradicale.it/soggetti/franco-trappoli Radio Radicale: ''Événements auxquels a participé Franco Trappoli''] ==Nòtas== {{clr}} {{dinastia |carta = ita |abans= Enzo Cicetti |aprèp= Gustavo Mazzoni |nom= <br /> [[Primièr cònsol]] de [[Fano]]<br /> [[1980]] - [[1983]]}}. {{DEFAULTSORT:Trappoli, Franco}} [[Categoria:Naissença a Orvieto]] [[Categoria:Personalitat politica italiana]] [[Categoria:Naissença en 1947]] tceqn2hucihmu0lv15pv9hrg0b8hucq 0 153656 2503111 2476337 2026-06-19T07:11:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503111 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Il quarto stato (Volpedo).jpg|thumb|right|450px|''[[Il Quarto Stato]]'' (« Lo Quart Estat »), pintura de [[Giuseppe Pellizza]], [[1901]].]] La '''lucha de las classas''' es una teoria qu'explica los enjòcs e las tensions dins una [[Societat]] devesida en [[classa sociala|classas socialas]], caduna luchant per sa situacion sociala e economica. Aquel concèpte apareguèt al sègle XIX amb los istorians [[liberalisme|liberals]] franceses de la [[Restauracion (istòria de França)|Restauracion]], [[François Guizot]], l'iniciador, [[Augustin Thierry]], [[Adolphe Thiers]] e [[François-Auguste Mignet]], als quals [[Karl Marx]] o manlevèt<ref>Marx escriguèt en 1852: ''{{cita|Es pas de ièu que ven lo meriti d'aver descobèrt ni l'existéncia de las classas dins la societat modèrna, ni lor lucha entre elas. Plan longtemps abans ièu, d'istorians borgeses avián descrich l'evolucion istorica d'aquela lucha de las classas, e d'economistas borgeses n'avián analisat l'anatomia economica.}}'' (Letra citada dins [[Maximilien Rubel]] (ed.), {{fr}}''Sociologie critique'', Payot, p.85.)</ref>. La lucha de las classas es un concèpte màger de la filosofia politica [[Marxisme|marxista]], que cerca a descriure los enjòcs istorics e las tensions economicas al sen d'una societat devesida en classas socialas antagonistas. Per Karl Marx e [[Friedrich Engels]], que faguèron la difusion internacionala d'aquela nocion, la lucha de las classas es un motor de las transformacions de las societats e de l'istòria modèrna<ref>Engels presisa qu'aquela formula se limita a « l'istòria escricha ». apond: ''{{cita|En 1847, l'istòria de l'organizacion sociala qui precedèt tota l'istòria escricha, la preïstòria, èra gaireben desconeguda.}}'' (Nota d’Engels de 1888 al ''[[Manifèst del Partit comunista]]''.)</ref>. La classa dominanta de la [[Capitalisme|societat capitalista]] es identificada a la [[borgesiá]] (o [[classa capitalista]]); domina çò que nomenan lo [[proletariat]]. Aquela teoria foguèt adoptada per fòrça corrents [[Sindicalisme|sindicalistas]], [[Socialisme|socialistas]], [[Comunisme|communistas]], [[anarquisme|anarquistas]], revolucionaris o reformistas, als sègle XIX, XX e XXI, e donèt un encastre teoric<ref>Lo sociològ [[Alain Accardo]] parla d'un « efièch de teoria » : ''{{cita|mercé a la conjonccion istorica del marxisme e del moviment obrièr, las teorias elaboradas per Marx e los autres teoricians del “socialisme scientific”, podèron tocar un public immens, coma pauc de trabalhs teorics aguèron l'escasença de n'encontrar.}}'' ({{fr}}''Introduction à une sociologie critique. Lire Pierre Bourdieu'', [[Éditions Agone|Agone]], coll. « Éléments », 2006, {{p.|285}}.)</ref> a las luchas per lo melhorament de las condicions de vida dels [[trabalhador]]s<ref>Vejatz par exemple la definicion que dona de la {{en}} ''Class War'' lo sindicat revolucionari american [[Industrial Workers of the World|IWW]] : ''{{cita|The struggle between the employing class (always looking to lower the costs of labor at workers' expense) and the working class (seeking to retain all that it produces).}}'' (La lucha entre la classa patronala (totjorn a la recerca de reduire los costes del trabalh a la carga dels trabalhadors) e la classa obrièra (cercant de conservar tot aquò que produtz) ([http://www.iww.org/culture/official/dictionary Source].)</ref>. Aquel analisi, qu'aqueriguèt una autonomia al respècte de l'encastre marxista, foguèt utilizada per fòrça sociològs, filosòfs, e teoricians politics<ref>Per exemple [[Joan Jaurés]], [[Rosa Luxemburg]], [[Herbert Marcuse]], [[Guy Debord]], etc.</ref>. == Las classas == Lo modèle de societat organizada en classas concurrentas, donc comparablas, s'opausa a aquel de societat polisegmentária o de societat de castas ont de grops diferenciats ocupan de foncions separadas e predefinidas, coma las activitats militaras e religiosas. De societats de classas apareguèron jos l'Antiquitat, per exemple a Roma, e dins las societats urbanas modèrnas amb l'emergéncia de la Borgesiá. Se trapa las nocions de classas e de lucha de las classas emplegadas dins de contèxtes istorics fòrça variats: * lucha entre los [[esclavatge|esclaus]] e los mèstres dins las societats esclavagistas o metècs e esclaus de las societats anticas, * lucha entre [[plèba]] e proprietaris terrians, illustrada pels [[Gracs]], * lucha entre lo [[Tèrç Estat]] e la noblessa a la velha de la [[Revolucion francesa]], * lucha entre los salariats e lors emplegaires dins la societat [[capitalisme|capitalista]] modèrna, * lucha entre òmes e femnas dins las societats patriarcalas, ont l'expleitacion domestica es lo nervi de la ierarquia sociala<ref>{{fr}}[[Christine Delphy]], ''L'Ennemi principal, l'économie politique du patriarcat''.</ref>, * [[casta]]s en [[Índia]], * separacion entre colons e indigèns dins las [[empèire colonial|colonias]], * [[dicotomia]] marcada entre país del [[Nòrd]] e país del [[Sud]], * segregacions racialas e/o socioculturalas dans las metropòlis, * [[Mandarin (foncionari)|mandarins]] dins la China anciana. Pasmens la nocion de classa es subretot [[Economia|economica]], e l'apartenença a una classa es pas totjorn aisit de determinar per de critèris legals objectius. L'omogeneïtat d'una classa assegurada per un foncionament de la societat ont los malhums son indispensables e ont las inegalitats son durablas (se nais dins una familha rica o paure), e tanben per de mecanismes socials subtils, conscients o inconscients (critica de l'[[ideologia]]), e non per de constrencha legalas explicitas, coma l'èran los estats del [[Regim Ancian]]. La lucha de las classas se fa pas totjorn entre la classa dominanta e la classa dominanda, mas pòt se far entre doas classas dominantas per qui assegurará la supremacia sus las classas dominadas. Es perque Marx qualifica la [[Revolucion francesa]] de revolucion borgesa, considerant qu'es lo moment istoric ont la borgesiá prenguèt plaça de la noblesa e lo clergat per assetar son opression sus las classas popularas. Se la lucha tampauc se fa entre sonque doas classas, e Marx distinga entre quatre e sèt classas segon los seus obratges<ref>{{fr}}''La Pensée marxiste'', Jacques Ellul.</ref>, pòdon totjorn èsser distribuidas en dos grops, l'un formant la classa dominanta, l'autre las classas dominadas que los movements sindicalistas e revolucionaris ensajarán d'amassar a l'entorn d'una consciéncia comuna de lors intereses. == Perspectiva liberala == Lo concèpte de « lucha de las classas » aparéis dins lo cors d'istòria modèrna <ref>''Histoire générale de la civilisation en Europe depuis la chute de l'Empire romain jusqu'à la Révolution française''</ref> de [[François Guizot]] donat a [[La Sorbona]] en [[1828]]<ref>{{fr}}Corinne Pelta, ''Le Romantisme libéral en France: 1815-1830 : la représentation souveraine'', L'Harmattan, 2001, 302 pages, {{p.|140}} {{ISBN|2747504662}} ; Carlo Antoni, ''L'Historisme'', Librairie Droz, 1963, 128 pages, {{p.|84}}.</ref>, ont explica que ''{{Cita|Lo tresen grand resultat de l'afranquiment de las comunas, es la lucha de las classas, lucha qu'emplís l'istòria modèrna. L'Euròpa modèrna nasquèt de la lucha de las divèrsas classas de la societat<ref>{{fr}}François Guizot, ''Cours d'histoire moderne: Histoire générale de la civilisation en Europe depuis la chute de l'empire romain jusqu'à la Révolution française'', Paris, Pichon & Didier, 1828, [http://books.google.fr/books?id=es0WAAAAQAAJ&pg=RA6-PA29&dq=guizot+histoire+g%C3%A9n%C3%A9rale+lutte+des+classes p. 29].</ref>.}}'' Dins son vejaire, la lucha de las classas es un fenomèn que l'origina ven de la conquèsta franca del sègle V, opausant dos pòbles o, segon la formulacion del temps, doas raças, es a dire un tèrç estat d'origina galloroman, assimilat a la borgesiá, e une noblesa d'origina franca dempuèi lo [[Comuna (Edat Mejana)|movement comunal]] del sègle XII fins a las revolucions de [[revolucion francesa|1789]] e de [[Tres Gloriosas|1830]]. Es una idèa comuna a fòrça istorians franceses de la [[Restauracion (istòria de França)|Restauracion]], coma [[Augustin Thierry]]<ref>''Essai sur l'histoire de la formation et des progrès du tiers état'' ([[1853 en littérature|1853]])</ref>, [[Adolphe Thiers]] e [[François-Auguste Mignet]]<ref>Jean Walch, ''Les Maîtres de l'histoire, 1515-1850 : Augustin Thierry, Mignet, Guizot, Thiers, Michelet, Edgard Quinet'', Slatkine, 1986.</ref>. Los autors franceses d'aquela teoria liberala de la lucha de las classas s'inspirèron de [[Jean-Baptiste Say]] o [[Antoine Destutt de Tracy]]. E torna sus de temas que qu'existisson dins de movements mai ancians coma aquel del combat per l'egalitat dels ''[[Nivelaires|levellers]]'' angleses de sègle XVII o dins aquel d'expleitacion dels escrichs de [[Turgot]] e de [[Jeremy Bentham]] que s'interessèron a la « recerca de renda ». Dins la dralha d'aquela òbras, e dels primièrs teoricians de la lucha de las classas, de pensaires coma [[Charles Comte (1782-1837)|Charles Comte]] o [[Charles Dunoyer]] presentèran l'Estat coma lo sèti de la recerca de rendas financiadas pels impòstes. En consequéncia, distingan doas grandas classas dins la societat industriala: los productors de riquessa que pagan l'impòst ([[Tèrç Estat]]) e los consomadors d'impòstes (la noblessa<ref>Charles Comte in ''De l'organisation sociale'', vol. 2, p.33, dona atal l'exemple de la noblesa: ''{{cita|Jol Regime Ancian, la noblesa, per que es pas mai capabla de s'atacar dirèctament als mai industrioses, se metèt a poblar l'Administracion per viure d'una novèla forma de tribut: « l'impòst ».}}</ref>). Lors intereses de classa son clarament antagonistas, perque los primièrs desiran èsser mens taxats alara que los segonds son en favor d'un aument de l'imposicion<ref>''Le Censeur Européen'', jornal liberal del sègle XIX, escrich atal lapidàriament que ''{{cita|los foncionaris venguèron “una classa qu'es l'enemic del ben èsser de totes los autres”.}}''</ref>. == Perspectiva marxista == [[Fichièr:Horace Vernet-Barricade rue Soufflot.jpg|left|thumb|Barricada a París levada pendent la [[Revolucion francesa de 1848]].]] Lo [[marxisme]] desvolpèt una teoria complèxa al subjècte de la lucha de las classas e de son evolucion istorica, que lo ''[[Manifèst del Partit comunista]]'' fornís una introduccion. Aquela teoria coneguèt un van màger pendent lo sègle XX e influencièt lo destin d'un grand nombre de païses. S'inspirant de fòrça autors filosòfs, economistas o istorians, [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels|Engels]] fan lo ligam entre diferents concèptes per comprene melhor la societat e de sas estructuras. Lo concèpte de ''lucha de las classas'' dels liberals, associat a una critica de qualques aspèctes de la pensada d'[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] e a una ''[[Materialisme istoric|concepcion materialista de l'istòria]]'' constituisson d'elements contribuissent a explicar los movements [[istòria|istorics]]. Lo marxisme envisatja que la classa expleitada (lo [[proletariat]]) s'emanciperá capvirant la dominacion de la classa expleitadoira (la [[borgesiá]]) per capitar l'[[egalitat sociala|egalitat]] (la [[societat sens classa]]). Segon la perspectiva marxista, l'istòria de la societat fins ara rebat la division de la societat en classas socialas (« òme liure e esclau, patrician e plebeian, baron e sèrv, mèstre de juranda e companhon, dins un mot opressors e oprimits ») que s'opausan dins una lucha ininterrompuda, a vegada declarada, a vegada amagada, pacific o non. La societat capitalista modèrna, en capvirant las divisions en ''òrdres'' de la societat feudala aboliguèt los antagonismas de classa, mas los remplacèt per de nòus. Tanben los simplifiquèt, e ara, la « societat se divisa en mai en dos vasts camps enemics, en doas grandas classas diametralament opausada: la [[borgesiá]] e lo [[proletariat]] ». [[Fichièr:Der Streik.jpg|thumb|''La Cauma'', [[Robert Koehler]]. S'opausan lo [[patron]] e los [[trabalhador]]s.]] [[Karl Marx|Marx]] distinga totjorn al mens '''doas classas fondamentalas''' : * los [[classa capitalista|capitalistas]] o borgeses, classa dominanta que possèda lo [[capital]] e dispausa atal de mejans de far trabalhar altrú pel seu benefici en pesant sul cors de compra de la fòrça de trabalh; * le [[proletariat]], amassant las personas qu'an pas de capital e son constrenchas de vendre lor fòrça de trabalh per subsistir. S'agís de la classa salariada. En mai distinga a vegada de sosclassas (opausant per exemple la borgesiá industriala e financièra) a aquelas doas classas fondamentalas s'apond una classa intermediària, coma ''flautanta'' al nivèl d'aquelas intencions d'emancipacion: * la [[pichona borgesiá]], amassant las personas que possèdon los seus mejans de subsisténcia (pichons comerciants, professions liberalas, eca.), çò que lor confèra una autonomia precària al respècte dels capitalistas. An pas besonh de se salariar mas son pas eles los patrons, e devon trabalhar per viure. [[Fichièr:Battle strike 1934.jpg|thumb|Aquel conflicte entre classa dominanta e classa oprimida pòt prendre forma fisicament. Un combat per carrièra a la seguida d'una cauma en 1934 als EUA.]] Pasmens, segon el, sola la [[borgesiá]] e lo proletariat pòdon aver una politica vertadièrament independenta, las divèrsas jaças de la pichona borgesiá essent o ganhat pel proletariat, fins a i confondre a vegada sos intereses, o al contrari respectant e enviant los grands capitalistas, confondent atal sa vision politica amb aquela del grand patronat. Aquela lucha abraçariá totes los domènis de la vida sociala, economica, politica e ideologica e seriá un motor per l'evolucion sociala, e donc de l'istòria. Lo [[capitalisme]] exerçariá una pression per mernar la partida de la produccion destinada als [[proletariat|proletaris]], fasent créisser l’expleitacion dels trabalhadors e lor pauperizacion, e aumentant lo capital, massa de riquessas que son consomidas dins la lucha (o [[concurréncia]]) qu'opausa los capitalistas entre eles. Lo [[movement obrièr]] (coma la [[Sindicalisme|lucha sindicala]]), fòrça opausada, tend a aumentar la partida de las riquessas reculhidas per la [[proletariat|classa laboriosa]]<ref>{{cita|''La valor de la fòrça de trabalh'' constituís la basa racionala e declarada dels Sindicats.}} ''Un capítol inedit del Capital'', Karl Marx, 10/18, p. 278-279.</ref>, tot en establissent lors revendicacions dins l'estricte encastre del [[salari]]<ref>''{{cita|Los sindicats an per tòca d'empachar que lo ''nivèl'' dels salaris davales pas en ''dejós'' del còst pagat tradicionalament dins las divèrsas brancas d'industria, e que lo ''prètz'' de la fòrça de trabalh casas pas en dejós de sa valor}}'', ''op. cit.'', p. 279.</ref>. Los [[acquesits socials]] representan la partida que lo capital alogat al proletariat per mantener l'estabilitat de la patz de la societat (que li es totjorn favorable), sovent après de trebolums màgers coma la cauma generala espontanèa de 1936. La [[pichona borgesiá]] seriá, de son costat, condamnada a regressar (a se ''proletarizar'') en rason de son incapacitat a sostener la concurréncia amb los capitalistas. Pels marxistas la lucha de las classas dona un sens a l'[[istòria]] e explica la dinamica que mòu las societats, « L’istòria de tota societat fins ara foguèt pas que l’istòria de luchas de classas » ([[Karl Marx]]). S'acabará quand una [[la Revolucion proletariana|revolucion proletariana]] mondiala conduirá a una societat ont, après un temps que la classa dominanta, seriá tanben la classa laboriosa (« dictatura del proletariat »), las diferéncias de classas serán definitivament abolidas, menant atal a una « [[sociatat sens classa]] » e donc a l'[[Egalitat]]. Segon aquela perspectiva, se la quita organizacion sociala encoratja la coesion del proletariat, alara las riquessas produchas poirán èsser emplegadas de biais optimal per melhorar l'avenir de l'umanitat; la produccion poirá respondre exclusivament a una demanda (e non a un besonh de conquerir de [[mercat]]s), e lo poder politic será pas mai una aisina al servici dels capitalistas mas l'expression vertadièra d'una [[democracia]]. La revolucion [[comunisme|comunista]] permetriá d'acabar amb la division de la societat en classas. Per capitar l'objectiu, los marxistas considèran que lo [[proletariat]] deu aquerir una [[consciéncia de classa]] (es a dire deu prene consciéncia de çò qu' ''es''<ref>« S'agís de saber ''çò que'' lo proletariat ''es'' e çò que ''deu far'' istoricament, conformament a son èsser » ''La Santa Familha'' Marx-Engels 1845</ref>, cossí o concep la teoria marxista, dins l'encastre general de la societat), e prene confiença dins sa capacitat a organizar la societat de biais solidari, sens pas mai se sometre a la [[classa capitalista]]. Aquò se seriá produch mai d'un còp dins l'istòria, coma pendent la [[Comuna de París (1871)]] e la [[Revolucion Russa|Revolucion Russa en 1917]] (quitament se, sus aquel darrièr eveniment, los avís son fòrça divisats entre los diferents corrents marxistas). == Lucha de las classas contemporanèa == La lucha de las classas se manifestariá formalament ara pels movements socials coma las caumas o las manifestacions. Los principals motius de caumas son: per exigir del patronat d'aumentacions de salaris; per empachar de licenciaments; contra las condicions peniblas de trabalh<ref>{{fr}}[http://www.inegalites.fr/spip.php?article511&id_mot=120 Les conditions du travail en France], article de l'[[Observatoire des inégalités]].</ref>. Pendent lo sègle XX, foguèron realizats de mecanismes o organismes [[paritarisme|paritaris]], repausant sus la dicotomia [[emplegaire]]s/[[emplegat]]s. S'agís, al nivèl de l'entrepresa del [[comitat d'entrepresa]], o al nivèl nacional d'organismes de formacion professionala, de [[convencion collectiva]], del [[conselh dels prudòmes]], eca. Aqueles mecanismes donan un cadre legal e institucional a las relacions entre classas. Pòdon donc intrar dins l'encastre de la collaboracion entre classas. Per [[Raymond Aron]], lo fach decisiu de l'evolucion sociala es l'aument del revengut global, que merma la rivalitat de las classas en intensitat e en violéncia de biais que la lucha de las classas faga plaça a la « satisfaccion querelaira<ref>{{fr}}Aron, ''La lutte de classes'', 1964, cap XII ''« De la lutte de classes à la satisfaction querelleuse »''. Subreot paginas 214 e 226.</ref> ». Aron indiquèt qu'aquela evolucion istorica desmentirá unas prediccions del quita Marx que podavan s'explicar per son sistèma<ref>{{fr}}Raymond Aron, ''les Étapes de la pensée sociologique'', chapitre Karl Marx, le Capital, Gallimard, collection Tel, p 170, {{quoi|par}} 2 et 3</ref>. En efièch, per Karl Marx, las leis de la produccion capitalista menan a la pauperizacion de las massas<ref>Pels marxistas Bourgin e Rimbert: ''{{cita|Las leis de la produccion capitalista menan a la pauperizacion de las massas. Se sap qu'atal èra la conclusion de Marx. S'aquela conclusion venguèt falsa, es pas que s'èra trompat dins l'analisi de la produccion capitalista, mas que pendent la segonda mitat del sègle XIX se fasiá l'accion organizada e permanenta de la classa obrièra, accion qu'aguèt per consequéncia de modificar la reparticion dels revenguts. Marx e Engels visquèron pro de temps per veire la naissença e lo desvelopament del movement sindical e modificar lor conclusion.}}'' {{fr}}(Bourgin et Rimbert, Le socialisme, Que sais-je ? édition de 1986, chap 5 note 1 p 113)</ref>{{,}}<ref>Karl Marx: ''{{cita|Lo sèrv, en plan servtage, parvenguèt a venir membre d’una comuna, quitament lo pichon borgés s’aucèt al reng de borgés, jol jo de l’absolutisme feudal. L’obrièr modèrne al contrari, luènh de s’auçar amb lo progrés de l’industria, davala totjorn mai bas, quitament al dejós de las condicions de vida de la seuna classa. Lo trabalhador ven un pauvre, e lo pauperisme créis mai aviadament encara que la populacion e la riquessa.}}'' (Lo Manifèst del partit comunista)</ref>, fasent credible la perspectiva d'una revolucion<ref>Aron : ''{{Cita|L'autodestruccion del capitalisme, segon l'analisi de Marx, ten a dos « efièch pervèrs » de la conducha logica dels capitalistas, la [[Bassa tendenciala del taus de profièch]] e la pauperizacion de las massas.}}'' Raymond Aron, Mémoires p. 815</ref>{{,}}<ref>''{{Cita|Se Marx aviá volgut parlar pas que d'una pauperizacion relativa, cossí auriá conclusit que lo capitalisme feriá caser sos esclaus al quita dejós del minim vital e los contrendariá atal, per una seguida de reflèxes irresistibles, a far s'aclapar violentament la borgesiá ?}}'' Jaurés, Ét. soc., 1901, p. XXXV.</ref>. Partent del constat de la pujada del nivèl de vida, Aron mòstra las tendéncias de la lucha per la reparticion du revengut nacional que son la reduccion de la passivitat, l'intensificacion de las revendicacions e l'aflaquiment dels movements revolucionaris e de la propension a utilizar la violéncia<ref>{{fr}}Aron, ''la Lutte de classes'', 1964, cap XII De la lutte de classes à la satisfaction querelleuse. Subretot paginas 214 e 226. Las formulas son d'Aron.</ref>. Pasmens, pels trotskista [[Ernest Mandel]]<ref>{{fr}}Mandel, E. (1962), ''Traité d'économie marxiste, vol. 1'', p 188.</ref>, {{Cita|la teoria de la pauperizacion absoluda del proletariat se tròba pas dins l'òbra de Marx}} mas li foguèt attribuida pel seus adversaris politics. Estima qu'aquela idèa, formulada per [[Thomas Malthus|Malthus]], correspond a la lei d'aram de [[Ferdinand Lassalle|Lassalle]], que foguèt combatuda per Marx<ref>{{fr}} ''Salaires, Prix et Profits'' [http://www.marxists.org/francais/marx/works/1865/06/km18650626.htm sur ''www.marxists.org'']</ref>. En mai Marx defend l'idèa que: * los progreses del capitalisme, de la granda industria e del grand comerci transforman en proletaris una partida dels membres d'autres classas (païsans, artesans, pichons comerciants) e los privan a vegada de tota ressorça * una partida del proletariat foguèt fòrajetada del procés de produccion e patiguèt d'una pauperizacion absoluda (caumaires, vielhs, mutilats, invalids, eca.)<ref>{{fr}} Mandel, E., ''op. cit.'', p. 189.</ref> e constituisson l'''armada industriala de resèrva''<ref>''Lo Capital'', Libre I {{r}}[http://www.marxists.org/francais/marx/works/1867/Capital-I/kmcapI-25-3.htm sus ''www.marxists.org''].</ref>. Per [[Michel Clouscard]], l'integracion de novèlas jaças mejanas, que fa de la lucha de las classas una « metamorfòsi » introdusent de novèlas jaças d'estatut indeterminat – ni proletaris, ni borgesas –, foguèt somesa a las categorias de la dialectica del frivòl e del seriós. Aquel nòu dispositiu de classas prend lo relai de l'antagonisma frontal borgesiá/proletariat. Ne resulta una novèla « civilizacion capitalista » perque « la primièra societat edonista de l'istòria », mas en conservant los clivatges mai salhent de la societat. Dins la seguida de las criticas adreçadas als neokantians Husserl e Sartre, Michel Clouscard, caracteriza de « [[liberalisme libertari]] » las idèas dels freudomarxistas (Marcuse, Deleuze, etc.) que fan desaparéisser l'expleitacion obrièra darrièra la consomacion del « frivòl »: « Mai 68, la parfaite contre-révolution libérale, celle de la modernité qui cache le "nouveau réactionnaire" » selon Michel Clouscard<ref>Cf. ''L'Être et le Code'', préface, {{p.|5}}, L'Harmattan, Paris, 2003.</ref> En mai, las [[Crisi economica|crisis economicas]] pòdont apaurir per un temps la societat entièra: ''{{Cita|dins aquelas crisis, una granda partida, en mai dels produchs ja creats, mas tanben de fòrças productivas existissentas foguèt liurada a la destruccion. Una epidemia sociala ascla, que, dins quina que siá autre epòca, auriá semblat absurd: l'epidemia de la subreproduccion. Subte, la societat se vei fòrejetada cap a un estat de barbaria momentanèa: se diriá qu'una famina, una guèrra de destruccion universala que copèron la vitalha; l'industria, lo comerci semblan anientats}}<ref>''Lo Manifest del partit comunista''.</ref>.'' De biais general, se vei una tendéncia a l'aument del nivèl de vida pertot dins lo mond, contrariada per las guèrras e los desastres umans dels ans 1980-1990 en Africa subsahariana e dins l'ex-URSS. Aqueles dètz derrièrs ans, lo taus de desvelopament uman progressèt dins totas las regions en desvelopament, de biais non unifòrme e excepcion notabla de l'Africa subsahariana<ref>[https://web.archive.org/web/20180110084411/http://hdr.undp.org/en/media/hdr05_complete.pdf Human development report 2005, p 21, voir aussi les tableaux du chapitre 1]</ref>, quitament se la convergéncia entre païses rics e pauvres ralentís<ref>Mèsme document p 25. Mai exactament, lo PIB dels païses rics aumenta encara mai mas amb un taus fòrça mai bas que los païses emergents; la China absorba una granda partida de la creissença cf fig 1.15.</ref>. Sembla que la crisi economica torna sus unas d'aquelas tendéncias. Segon l'[[Organizacion de las Nacions unidas per l'alimentacion e l'agricultura|FAO]], « ''Los problemas economics mondials risan de contrénher las populacions a mermar lors apòrts alimentaris, constata l'FAO, e lo nombre de personas afamadas aumentariá en consequéncia'' », aquel nombre atenguèt 923 milions en 2008<ref>FAO, citat pel {{fr}}[http://www.lefigaro.fr/matieres-premieres/2008/11/11/04012-20081111ARTFIG00272-la-crise-perturbe-les-marches-agricoles-.php Le Figaro]</ref>. En França, las associacions caritativas constatan un aument de las demandas d'ajudas e dison deure afrentar « ''una situacion sens precedent'' » e d'inscripcions en « ''aument net'' »<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20090418120145/http://restosducoeur.org/lire_news.php?id=44</ref>. Las associacions d'ajuda al lotjament « ''s'inquiètan de veire afluar cap a lors centres de populacions mai nombrosas e a de perfils novèls'' » segon ''[[Les Échos]]''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090321174007/http://www.lesechos.fr/info/france/4804117-la-crise-remet-au-premier-plan-la-grande-pauvrete.htm Voir sur ''lesechos.fr''.]</ref>. Ja abans la crisi, la tendencia èra a l'aument de las inegalitats. Segon l'INSEE, qu'utiliza un indici relatiu, lo nombre de paures en França amentèt de {{formatnum:100000}} personas entre 2001 e 2004 (''[[Libération]],'' 23 novembre de 2006). E pels salariats, la proporcion de paures passèt de 3,9 % en 1970 a 5,4 % en 2001 (''[[Libération]],'' 23 novembre de 2006). Segon un estudi de l'Institut de recerca sus l'economia del desvelopament de l'[[ONU]], en 2000 los 2 % mai rics possedavan 50 % de las riquessas, quand los 50 % mai paures possedisson qu'1 % de las riquessas. Per [[Noam Chomsky]], dins un discors prononciat en genièr de [[2002]] al [[Forum social mondial]], la situacion contemporanèa es pròche de çò que, ''{{cita|dins una lenga ara desmodada, auriam nomenat […] ''« guèrra de las classas »''}}'', entre, ''{{Cita|d’un costat, los centres de poder concentrat, estatics o privats, fòrça estrechament imbricadas, e de l’autre, l’ensems de la populacion al nivèl mondial}}''<ref>{{fr}}[[Noam Chomsky]], « Un monde sans guerre », ''[[Actuel Marx]]'' 2003/1 - n° 33, p. 62 [http://www.cairn.info/article.php?ID_REVUE=AMX&ID_NUMPUBLIE=AMX_033&ID_ARTICLE=AMX_033_0057 en linha]</ref>. Selon l'analisi e los tèrmes de [[Joël de Rosnay]], assistissèm dempuèi qualques ans al desvelopament d'una novèla lucha de las classas entre los « infocapitalistas », que detenon los contenguts e los malhum de distribucion de massa, e los « [[pronetari]]s ». == Criticas == Lo concèpte de lucha de las classas foguèt criticat de mai d'un biais. === Criticas ideologicas === Lo concèpte de lucha de las classas foguèt criticat dempuèi lo sègle XIX amb mai d'un biais de vejaires teorics, a l'entorn de la nocion de lucha. ==== Division de la societat ==== Foguèt reprochat al concèpte de lucha de las classas de devesir artificialament la societat en dos camps enemics, e atal de presicar l'òdi de l'autra classa e la violéncia. Es lo repròchi tradicional de la [[Drecha (politica)|drecha]] conservatritz o liberala. Los [[Conservatisme|conservators]] lausan mai sovent lo concèpte de « collaboracion entre classas » que seriá, segon los defensaires del concèpte de lucha de las classas, pas que « l'expleitacion d'una classa per una autra ». La [[doctrina sociala de la Glèisa]] rebuta tanben la lucha de las classas. Dins sa celèbra enciclica ''[[Rerum Novarum]]'', lo papa [[Leon XIII]] reconéis l'existéncia de doas classas: ''{{cita|La violéncia dels trebolums socials divisèt lo còs social en doas classas e cavèt entre elas un imens abisme. D’un costat, una facion, tota poderosa per sa riquessa. Mestressa absoluda de l’industria e del comèrci, desvia lo cors de las riquessas e ne fa afluir cap a ela totas las fonts. E encara ten mai d’una clau de l’administracion publica. De l’autre, una multitud indigenta e flaca, l’alma nafrada, totjorn prèsta al desòrdre}}''. Mas refusa l'idèa de « lucha » entre ambedoas. De conciliacions del concèpte de lucha de las classas e dels ideals crestians foguèron pasmens ensejats coma amb la [[teologia de la liberacion]], desvolopada dins los ans 1960-1970 en [[America Latina]]. Lo papa [[Joan Pau II]] pasmens lausava la permanéncia de la doctrina sociala oficiala de Gleisa, declarant per exemple en 2002, al subjècte de l'occupacion de las tèrras al Brasil: ''{{cita|per capitar la justícia sociala, cal anar plan al delà de la simpla applicacion d'esquemas ideologics rajant de la lucha de las classas, per exemple l’occupacion de las tèrras, que ja reprovèri pendent mon vitge pastoral de 1991}}''. La doctrina sociala de la Glèisa opausa donc a la lucha de las classas l'idèa d'una « associacion de las classas » : ''{{cita|lo trabalh de l’un e lo capital de l’autre devon s’associar entre eles, perque l’un pòt pas res sens l'ajuda de l’autre}}'' dich l'enciclica (''[[Quadragesimo Anno]]''). L'aplicacion d'aquela idèa pòt èsser trobada dins la promocion del [[corporatisme]] crestian o de l'associacion capital trabalh lausat pel [[gaullisme]]. ==== Lucha de las classas contra nacion ==== Los nacionalistas apondan que lo concèpte de lucha de las classas aflaquís aquel de [[nacion]], donant prioritat a una division sociala e economica qu'abolís lo concèpte de frontièra nacionala. La lucha de las classas segon Marx se refèra sul pic a un encastre internacional, lo ''Manifèst del partit comunista'' se situant dins lo vam de las revolucions europèas de 1848. Lo nacionalisme vei donc dins la lucha de las classas un adversari complèt, que a l'encòp divisa la nacion e la despassa en creant de solidaritats internacionalas. L'oposicion a la lucha de las classas foguèt un tèma màger de la propaganda dels regimes e partits [[fascisme|fascistas]] e [[nazisme|nazís]] dins los ans 1920 a 1940. ==== La question dels autres combats politics ==== L'[[afar Dreyfus]] constituiguèt lo grand cas de consciéncia del socialisme francés dins l'articulacion entre lucha politica — en l'espècia la defensa de la [[justícia]] e dels [[dreches de l'Òme]] — e la prioritat doctrinala absoluda donada a la lucha de las classas. De socialistas esitèron abans de s'engatjar en favor del capitani [[Alfred Dreyfus]] (oficièr e [[Borgesiá|borgés]]), jutjant que, s'agissent d'un afar intèrne a la borgesia, un engatjament mòstra la lucha de las classas. D'autres socialistas, coma [[Rosa Luxemburg]] o Joan Jaurés ({{cita|De segur, podem, sens contredire nòstres principis e sens mancar a la lucha de las classas, escotar la crida de nòstre pitat; podèm dins lo combat revolucionari gardar d'entralhas umanas<ref>{{fr}}[http://centenaire.parti-socialiste.fr/article.php3%3Fid_article=333.html La posicion de Jaurés, sul site del partit socialista francés].</ref>.}}), estimèron que la defensa de Dreyfus èra compatibla amb la lucha de las classas. Dins la dralha de mai 1968, de revolucionaris repochèron als partits marxistas ligats a la lucha de las classas d'aver de dificultats a integrar las « novèlas luchas » : [[feminisme]], [[regionalisme (politica)|regionalisme]], [[antiracisme]], [[ecologia]], eca. ==== La question de la participacion al pouder e del reformisme ==== Lo concèpte de lucha de las classas es tanben criticat pels socialistas reformistas volent de menar una accion de reforma sociala al cap de l'« Estat borgés ». Aquel concèpte interdís teoricament la collaboracion dels ministres socialistas a un govèrn borgés. En França, menèt lo partit socialista a refusar la participacion al govèrn après las victòrias de 1924 e 1932. Per resòlvre aquela dificultat doctrinala, [[Léon Blum]] elaborèt dempuèi lo Congrés SFIO de genièr de 1926 la distinccion entre l'« exercici del poder » (que pòt tolerar fins a un gras de collaboracion de las classas, amb lo Parti radical socialista per exemple) e « conquèta del poder » (eissit de la lucha de las classas)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120512164555/http://centenaire.parti-socialiste.fr/article.php3?id_article=206.html Site del partit socialista francés]</ref>. ==== Critica liberala ==== Los partisans del [[liberalisme economic]] contestan la concepcion marxista de la lucha de las classas. Pòdon o la negar, o na far una tipologia diferenta, o ne reduire la portada a aquela del necessari conflicte de reparticion del produch nacional (coma [[Raymond Aron]]). Per contra, [[Karl Popper]] escriguèt que Marx aviá rason « en sostenent que la lucha de las classas e l'union dels trabalhadors serián los principals agents » de la transformacion del capitalisme<ref>{{fr}}''La Société ouverte et ses ennemis'', tome 2, Seuil, 1979, page 127.</ref>. Pels liberals, las relacions entre capitalistas e trabalhadors devon demorar sul terren [[drech|juridic]] de la [[negociacion]], subretot a l'entorn del [[contrate de trabalh]] per çò qu'es de las relacions individualas. Aquel seriá librament negociat e consentit per l'emplegaire e l'emplegat, alara que pels marxistas la libertat de contractar de l'emplegaat es sonque formala vesent de sa situacion de dependéncia economica e de l'[[inegalitat]] de sa situacion fàcia als emplegaires. === Criticas sociologicas === Un autre grand axe de la critica del conçète de lucha de las classas repausa sus la validitat de la definicion de las quitas classas socialas. L'estudi de las populacions s'afina atal totjorn mai per respondre a la diversificacion creissanta de las situacions e comportaments socioeconomics (nocion de [[segment de populacion]]) ==== La question de l'omogeneïtat de las classas socialas ==== De criticas tornèron a la question l'omogeneïtat dels intereses e dels comportaments existent al sen d'una meteissa classa sociala. Per aquels critics, la nocion de lucha de las classas es {{Cita|simplista}}<ref>Per exemple pel filosòf [[Roger Scruton]], ''A political philosophy, arguments for conservatism'', p 148, traduction libre</ref>, la division de la societat entre trabalhadors e capitalistas correspond pas a la realitat. Dins aquela, las personas avent las mèsmas foncions son en concurréncia e an donc dins una biais d'intereses contraris. Es atal que s'observa de tensions protectionistas, que visan a protejar las entrepresas localas e donc d'obrièrs contra d'autres obrièrs, de patrons contra d'autres patrons; de tensions pendent las caumas entre caumaires e non caumaires; de tensions entre aqueles que son integrats al sistèma e aqueles a sa marga ([[teoria dels insiders outsiders]]). ==== La question de las classas mejanas ==== D'autras criticas repausan sus l'emergéncia dins la segonda mitat del sègle XX d'una vasta [[classas mejanas|classa mejana]] e que lo declin quantitatiu de la [[classa obrièra]] — en França a partir de 1970 — lancèt una escomesa de natura sociologicoistorica al concèpte de lucha de las classas. Per unes, aquelas evolucions sociologicas invalidan lo concèpte de lucha de las classas, que se deu alara remplaçar per d'autres biais d'accion politica (per exemple lo reformisme jos l'accion de l'Estat), o d'autres encastres de lucha. Per d'autre, lo concèpte de lucha de las classas es totjorn viu. L'idèa de classa mejana èra pres en compta per [[Karl Marx]] qu'estimava qu'èra vodada a l'assimilacion amb lo proletariat. Al sègle XX, l'economista [[Paul Boccara]] pausa l'existéncia d'una novèla « classa salariala »<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090520045709/http://www.pcf.fr/spip.php?article64 Boccara Paul, « Escomesas identitàrias de classa dels salariats. De las divisions e raprochaments afectant los trabalhadors e la classa obrièra a la pujada de l’identitat de l’ensems salarial »], ''Économie et politique'', n° 588-589, julhèt agost de 2003.</ref>. == Fonts == * [[Karl Marx]], ''Manifèst del Partit comunista'', 1848 * Karl Marx, ''Las Luchas de classas en França'', 1850 * Karl Marx, ''Lo Capital'', 1867 * [[Friedrich Engels]], ''La Situacion de la classa laboriosa en Anglatèrra'', 1845 * [[Jaime Semprun]], ''La Guèrra sociala al Portugal'', 1975 * [[Edward Palmer Thompson|Edward Thompson]], ''La Formacion de la classa obrièra angleda'' 1988 * [[Simone Weil]], ''La Condicion obrièra'' * [[Raymond Aron]], ''La Lucha de classas. Novèlas leiçons sus las societats industrialas'', 1967 == Bibliografia == * ''The International Encyclopedia of Revolution and Protest: 1500 to the Present'', ed. by Immanuel Ness, Malden, MA [etc.] : Wiley & Sons, 2009 {{ISBN|1-4051-8464-7}} * {{obratge| autor = [[Guillaume Bernard, Jean-Pierre Deschodt, dir.]]| títol = Les forces syndicales françaises| editor = Paris, PUF| annada = 2010}} * [[Louis Chauvel]] e Franz Schultheis, « Le sens d’une dénégation : L’oubli des classes sociales en Allemagne et en France », ''[[Mouvements (revue)|Mouvements]]'', n°26 2003/2 [http://www.cairn.info/revue-mouvements-2003-2-page-17.htm en linha] * [[Maurizio Lazzarato]], « La lucha de classa dins lo capitalisme postmodèrne », ''[[Multitudes]]'', 1996/1 [http://multitudes.samizdat.net/La-lutte-de-classe-dans-le.html en linha] * ''Los Miserables'' ([[Victor Hugo]]) == Notas e referéncias == {{colomnas|nombre=2| <references/> }} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === {{colomnas|nombre=2| * [[Consciéncia de classa]] * [[Sindicalisme]] * [[Sindicalisme de lucha]] * [[Cauma]] * [[Capitalisme]] * [[Comunisme]] * [[Istòria del comunisme]] * [[Socialisme]] * [[Societat sens classas]] * [[Movement obrièr]] * [[Internacionalisme]] * [[Economia marxista]] }} === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.marxists.org/francais/marx/works/1865/06/km18650626o.htm La lucha entre lo Capital e lo Trabalh] per [[Karl Marx]] * {{fr}}[http://www.marxists.org/francais/engels/works/1845/03/fe_18450315.htm La situacion de la classa laboriosa en Anglatèrra] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20140106123745/http://www.rue89.com/rue89-eco/2011/11/08/thomas-piketty-la-lutte-des-classes-nest-pas-morte-226345 « La lucha de las classas es pas mòrta »], entrevista amb l'economista [[Thomas Piketty]] (2011) {{Politica}} mh16fjgms32avj1j6xa4p58i49tlc7e 0 153753 2503053 2464160 2026-06-19T00:58:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503053 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Disability symbols.svg|thumb|Pictogramas illustrant de formas d'andicap.]] Un '''andicap''' (de l'anglés: ''handicap''),<ref name="D1">{{Dicodòc|Handicap}}</ref><ref>{{DGLO|pagina=55}}</ref> '''desaventatge'''<ref name="D1"/> o '''endecament''',<ref name="D1"/><ref>{{Ref-libre|títol=Diccionari provençau-francés, occitan (après 1500); provençal|url=https://books.google.com/books?id=mPTjAAAAMAAJ&pg=PA53&dq=endecament&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjR2NS11MOLAxWZVaQEHV3XEA8Q6AF6BAgKEAM|editor=Edisud|data=2003|isbn=978-2-7449-0464-6|lengua=fr|nom=Jòrgi|cognòm=Fettuciari|nom2=Guiu|cognòm2=Martin|nom3=Jaume|cognòm3=Pietri|pagina=53}}</ref> es la condicion d'un individú limitat dins las possibilitats d'interaccion amb son mitan, causada per una deficiéncia provocant una incapacitat, permanenta o non, menant a un estrès e a de dificultats moralas, [[Intelligéncia|intellectualas]], [[sociologia|socialas]] e/o fisicas. Lo tèrme '''andicap''' se referís tanben a las dificultats de la persona andicapada fàcia a son mitan en tèrmes d'[[accessibilitat]], d'expression, de [[compreneson]] o de percepcion. S'agís tant d'una nocion sociala que d'una nocion [[medecina|medicala]]. Aquelas limitacions d'activitat e de participacion demorant variablas segon los contèxtes nacionals o societals. L'andicap tòca 80 milions de personas en Euròpa<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/justice/discrimination/disabilities/disability-strategy/index_en.htm European Disabilty Strategy 2010-2020] sur ec.europa.eu, ''European Commission - Justice'', relu le 30 novembre 2013.</ref> e 650 milions dins lo mond entièr<ref>[http://www.un.org/french/disabilities/default.asp?navid=35&pid=833 Faits et chiffres sur le handicap] sur www.un.org, relu le 29 novembre 2013.</ref>, veire un miliard de personas segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]<ref name="rmh">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131203062300/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/index.html Incapacités et réadaptation - Rapport mondial sur le handicap]</ref>. La [[prevaléncia]] de l'andicap es estimat a 15 % de la populacion mondiala<ref name="rmh"/>, e dins 80% dels cas seriá d'[[andicap invisible|andicaps invisibles]]<ref>{{fr}}[handicap.essec.edu/handicap-definition Qu'est ce que le handicap ?]</ref>. == Terminologia e definicion == L'andicap es une nocion « complèxe, evolutiva, multidimensionala e controversiada »<ref name="ReferenceA">{{fr}}Rapport mondial sur le handicap, Qu’est-ce que le handicap ?, page 4.</ref>. Lo mot « andicap » ven de l'expression [[anglés|anglesa]] ''{{Lang|en|hand in cap}}'' significant « man dins lo capèl ». Dins l'encastre d'un [[tròc]] de bens entre doas personas, caliá tornar establir una egalitat de valor entre çò qu'èra donat e çò qu'èra recebut: atal aquel que receviá un objècte d'una valor superiora deuriá metre dins un capèl una soma d'argent per restablir l'equitat. L'expression pauc a pauc se transformèt en mot puèi aplicat al domèni esportiu (corsas de cavals) al sègle XVIII. En ipisme, un ''andicap'' correspondava a la volontat de donar tant d'escasenças a totes los partents en impausant de dificultats suplementàrias als melhors. Pendent de la fin del sègle XX, la nocion d'andicap evoluèt. L'andicap se definissiá en oposicion a la malautiá e centrat sus l'individú. En [[1980]], l'epidemiologista [[Philip Wood]] definisiá atal un vejaire medical de l'andicap que foguèt adoptat per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]]. Aquela definicion mai tard tornèt èsser formulada per inclure son aspècte estructural e social<ref name="ReferenceA"/> Lo site oficial de l'[[OMS]] definís atal los andicapats: ''« Los andicaps son un tèrme general recobrissent de deficiéncias, una limitacion de l'activitat e de restrenhements contributius »''<ref>{{en}}[http://www.who.int/topics/disabilities/en/ Health topics - Disabilities]: « ''Disabilities is an umbrella term, covering impairments, activity limitations, and participation restrictions.'' ».</ref> e menciona tanben: ''{{Cita|L'andicap es pas simplament un problèma de santat. S’agís d’un fenomèn complèxe que raja de l’interaccion entre las caracteristicas corporalas d’una persona e las caracteristicas de la societat ont viu. Per susmontar las dificultats que las personas andicapadas son confrontadas, d'entrepresas destinadas a levar los obstacles del mitan e societals son necessairis<ref>{{fr}}[http://www.who.int/topics/disabilities/fr/ Thèmes de santé - Handicaps] OMS.</ref>.}}'' == Causas == === deficiéncias === Una deficiéncia es una ''{{Cita|pèrda de substéncia o alteracion definitiva o provisòria, d'una estructura o foncion psicologica, fisiologica o anatomica<ref>{{fr}}Guy Dreano, ''Guide de l'éducation spécialisée'', Dunod, 2002.</ref>.}}'' Las deficiéncias son de problèmas del còs, d'escarts al respècte de la situacion normala. Las lesions de las estructuras anatomicas e la limitacions de las foncions organicas e psiquicas son diagnosticadas. Pòdon èsser la consequéncia (lo [[simptòma]]) d'una malautiá, mas n'es pas la quita malautiá. Per exemple, una pèrda de l'[[ausida]] pòt èsset la consequéncia d'una patologia ([[otiti]], [[encefaliti]]s, [[gautissons]]), d'un [[Traumatisme (medecina)|traumatisme]], d'una anomalia [[genetica]] o de la [[vielhesa]]. Una dimension subjectiva, « es a dire de çò que ressentís la persona qui viu de situacions d'andicap » s'apond a las tres autras que son « la modificacion del còs », « la limitacion fonctionala », e « los obstacles dins la vida videnta »<ref>{{fr}}[[Claude Hamonet]] : [http://claude.hamonet.free.fr/fr/art_subjectivite.htm LA SUBJECTIVITÉ : la dimension cachée du handicap et de la Réadaptation.]</ref>. Se las deficiénças an sempre una causa organica o psiquica, recobrisson un domèni mai espandit que la nocion de treble o de malautiá, doncas una deficiéncia deu pas necessàriament èsser considerada coma una malautiá; pòt tanben èsser lo resultar d'un traumatisme d'origina extèrna (accident, agression, ferrida de guèrra...). === Limitacions d’activitats === Lo domèni de l'andicap se referís a las malautiás, ferridas mas tanben als trebles psiquics, a las anomalias congenitalas o geneticas, veire als efièchs de l'edat, de la [[grossessa]], del biais de viure ([[alcoòl]], [[Obesitat]]), que pòdon provocar de deficiéncias o d'apondre en mai als efièchs d'una deficiéncia. Per exemple l'impacte d'una deficiéncia motritz sus las possibilitats de desplaçament poiriá èsser agravat pel demai de pes. === Mitan === Lo mitan o los factors contextuals an un impacte considerable sus l'andicap<ref name="ReferenceA"/>. Designan l'ensems dels aspèctes del mond ont viu un individú e qu'an una influéncia sus las situacions de vida que la persona andicapada es confrontada. Son los factors contextuals, coma l'accés al suènh (las ajudas tecnicas e protesis), l’accessibilitat dels bastits e de las organizacions, la legislacion en vigor. Es tanben l'actitud de las institucions e de l'ensems de la societat sus las [[deficiéncia]]s de l'individú. == Categorias de l'andicap == === Tipologia de l'andicap === Aquelas tres tipologias de l'andicap son pas adoptats pels organismes internacionals mas se pòt destriar: * '''l'[[andicap fisic]]''' amassa l’ensems dels trebles podent provocar un prejudici parcial o total de la motricitat; * '''l'andicap sensorial''' amassa las dificultats ligadas als organs sensorials; * '''l'[[andicap mental]] o intellectual''': es una dificultat de comprene e una limitacion dins la rapiditat de las foncions mentalas sul plan de la compreneson, de las coneissenças e de la cognicion. De legislacions fan la distinccion entre andicap mental, andicap psiquic, e andicap cognitiu<ref>La lei francesa de l'11 de febrièr de 2005.</ref>. L’OMS ela, emplec lo tèrme de « retard mental » per l'[[andicap mental]]. E mai, cal destriar l'especificitat de las personas poliandicapadas, es a dire que conjugan mai d'un andicaps. === Classificacion internacionala dels andicaps === La [[classificacion internacionala dels andicaps]] (CIH), creada en 1980, s'apièja suls trabalhs del doctor [[Philip Wood]], epidemiologista de l'[[Universitat de Manchester]] qu'analisa l'andicap en tres punts<ref name="williams-france">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131109190947/http://www.williams-france.org/fr/fiche-williams.php?fa=141 Historique du handicap], williams-france.org</ref>: la deficiéncia, l'incapacitat, e lo desavantatge social o lo quita andicap. Aquela classificacion foguèt revisada e renomenada en ''[[Classificacion internacionala del Foncionament, de l'andicap e de la santat]]'' (CIF). La novèla distinccion analisa l'andicap en quatre nocions: *foncion organica (foncion mentala, sensoriala, digestiva, eca), es a dire lo domèni del foncionament corporal; *estructura anatomica (estructura del sistème nerviós, estructura ligada al moviment…) que tòca l'organizacion fisica; *activitat e participacion (activitat de comunicacion, de mobilitat…) qu'identifica los foncionaments concernits; *factors environamentals (produch e sistèma tecnic, sosten e relacion…) que liga als factors exteriors potencialament andicapants. === Classificacion en foncion de la data d'arribada === En foncion de la data d'arribada de l'andicap<ref>{{en}} Hagberg B, Hagberg G, Olow I, Van Wendt L. « The changing panorama of cerebral palsy in Sweden. {{VII}}. Prevalence and origin in the birth year period 1987-90 » ''Acta Paediatr''. 1996, 85 : 954-960</ref> : *l'andicap d'origina prenatala (cromosomic o genetic), los embriofetopatias infecciosas d'arribada precoça (20 a 35 %) ; *l'andicap de l’enfant d'origina perinatala entre 22 setmana d’amenorrèa e uèit jorns postnatals (30 a 60 %) ; *l'andicap d'origina postnatala (infecciosa, tumorala o traumatica) (5 a 10 %)= == Istòria de l'andicap == L'andicap, concepte polisemic, es lo resultat d’una construccion istorica. === Antiquitat === En [[Mesopotamia]], la descobèrta d'una tauleta en escritura cuneifòrma datant de 2800 AbC mòstra una percepcion de l'andicap. Sus aquela tauleta, parla de « mòstres » per deca, per excés o encora par de dobles. Dins la mitologia grèga, [[Efèst]], segon de fonts, es filh de Zèus e d'Èra. Es abitualament representat coma un fabre garrèl e desformat. A la naissença, la maire lo troba tan laid que lo saca al bas de l'Olimp, e es d'aquela casuda que li ven sa claudicacion. Es tanben lo cas d’[[Edip]]. Mostrat pel paire, rei de Tebas per que eissit d’una alliança impossibla, amb un pé difòrme, foguèt caçat per alunhar lo malastre de la ciutat. Pels Grècs e Romans, l'astre de las personas andicapadas es foncion del prejudici; distriavan diformitat e malautiá sens incidéncia fisica. E mai, l'astre reservat als enfants que l'andicap èra pas visible, es a dire pels enfants patiguèt de trebles mentals, èra pas lo metèis que pels enfants patissent d'un andicap fisic. Amb la decision dels responsables de la ciutat, los enfants diformes èra menats fòra de la ciuta per èsser expausats, e èran daissats per morrir, pas tuats dirèctament, mas daissat a la volontat dels dieus. Pasmens, lo liure arbitre del paire o de la maire influenciava lo destin de l'enfant. Decidián de lo gardar o de lo forajetar. Dins aquel cas, l'enfant èra sacat a las bordilhas, ont morrigèt lèu. Atal, los [[Esparta|esparciats]] expausavan lors recents nascuts difòrmes al pé del mont Tegetus. Lor diformitat èra codificada e aviá un sens, representava la colèra dels dieus. Dins la literature ateniena, [[Platon]] e [[Aristòtel]] envisatjavan l’eliminacion dels enfants que naissián mutilats, o cècs o sords. Los Romans, eles, se donavan l'autorizacion de tuar los enfants, mas a condicion que siá fach dins los uèit jorns segent la naissença, après una institucion de l'Estat s'encargava de l'enfant. A l'epòca, una lei recomandava d'exterminar los enfants « monstruoses ». Sonque al sègle VII ApC. la practica de la mòstra dels enfants foguèt enenbida per la lei. La religion ebraïca, interdisiá a l’individu patissent d’infirmitat d'aprochar los luòcs de culte. L'andicap aparessiá coma una impuretat. En efièch, lo libre del Levitic que tracta de la casta sacerdotala, los filh del preires nascuts infirms son interdits de culte. Vèrs los sègles VII e Vet 5 AbC., los tèxtes sacrats començon a tornar integrar l’infirm dins l’òrdre du sacrat insistissent sul ligam de fraternitat. Es lo cas del [[Nòu Testament]]. L'invaliditat seriá pas una macula del còs mas lo comportament al respècte de l’autre, qu'es una de las preséncias possiblas del divin. Pasmens, l’equilibri exclusion/integracion sociala essent trencat, l'unic principi de caritat participa a l’integracion de l’infirm. Dins l'[[Alcoran]] o la [[Bíblia]], los infirms son interdits de combat. Es alara pas question d’impuretat mas d’incapacitat. Tot lo rèste lor es autorizat. En fach, la Bíblia e l'Alcoran tracta fòrça pauc la question de l'andicap<ref>{{en}} Cheikh Isse A. Musse, Imam. ''Disability: An Islamic Insight'', Islamic Council of Victoria, [https://web.archive.org/web/20070830062018/http://icv.org.au/disabilityarticle.shtml http:// www.icv.org.au/disabilityarticle.shtml]</ref>. === Edat Mejana === A l'Edat Mejana, la nocion d'andicap es assimilada dins la categoria dels indigents (raubaires, vagabonds, paures). Qualques personas coma los nans, boçuts, fòls, an paradoxalament lo drech a una libertat mai granda. Lor es acordat un estatut particular. === Epòca modèrna === Coma a l'Edat Mejana, la nocion d'andicap, d'[[invaliditat]], de [[marginalitat]] es pas diferenciada. Se l'epòca modèrna aparéis en continuitat amb la precedenta, pasmens se vei una franca trencadura a la fin de l'epòca dins fòrça domènis (medecina, biologia) de las societats europèas. E las primièras intervencions [[politica]]s al subjècte de l'andicap datan en [[França]] del sègle XVII. La medecina avançava e començava a comprene los mecanismes de l’ereditat. Encara mai son estigmatizat los parents, que son considearts coma responsables dels problèmas de lors enfants, en rason dels ligams de filiacion. La medecina contraròtlava tojorn mai las personnas andicapadas<ref>{{fr}}[[Michel Foucault]], ''La Naissance de la clinique'', dans La leçon des hôpitaux, PUF, 1663.</ref>. L'andicap començava a existir coma un objècte favorizant la vida dels andicapats. L’abbé de l’Épée estudièt los malentendents e sords, [[Denis Diderot]] se consacrèt als cècs<ref>{{fr}}Denis Diderot, ''[[Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient]]'', 1749.</ref>, un subjècte plan discutat a l'epòca per las operacions quirurgicalas permetent de tornar la vista e de cècs de naissença. Mas qualques uns venon de vetadièras curiositats de fièra, pratican la mòstra pel le mitan medical o lo grand public. E mai, l'influéncia de la medecina justificava racionalament las amassadas o la relegacion de las personas dichas anormalas<ref>{{fr}}'''''Michel Foucault, '''Histoire de la folie à l'âge classique'', Première partie, chapitre {{III}}, Gallimard, 1972</ref>. === Epòca contemporanèa === La presa en carga de l'andicap leugièr evolua pendent tot lo sègle XX, amb l'establiment del [[tèst Binet-Simon]] e las classas de perfeccionament. Pels andicapats prigonds, la segonda mitat del sègle XIX es marcada per la relegacion a l'[[Espital psiquiatric|asili]]. Pendent aquel periòde, lo redreiçament moral pasa per l'alunhament al camp, e s'es possible lo trabalh agricòl dins las colonias annèxas de l'espital<ref name="chi-clermont">{{fr}[https://web.archive.org/web/20110830192206/http://www.chi-clermont.fr/historique.html Istoric] sus Chi-Clermont.</ref>. L'asili mai grand d'[[Euròpa]] aculhissiá fins {{FORMATNUM:5000}} malauts e ocupa una superfícia de 450 [[ectara]]s. La colonia agricòla se situa a [[Fitz-James]] a qualques quilomètres de [[Clermont (Oise)|Clermont]] (lo saber far professional dels malauts es « judiciosament » utilizat. L'establiment conéis una long periòde de vam fins a 1880)<ref name="chi-clermont"/>. Autra epòca, autra representacion: la lei de 1898 suls accidents del trabalh dona a la carga de l'emplegaire una asseguréncia permetent lo pagament d'una indemnizacion al títol de las infirmitats aqueridas dins l'encastre del trabalh (accident del trabalh e malautiá professionala). L’influéncia del moviment eugenista sus la legislacion se traduguèt per la realizacion de programas d'[[esterilizacions forçadas]] a la fin del sègle XIX. Los EUA, los primièrs, adoptèron un programa oficial d'esterilizacions forçada, dins l'encastre d'una ideologia eugenica alara al vam, representada par [[Madison Grant]] e d'autres<ref>{{en}} Lombardo, Paul. ''Eugenic Sterilization Laws'', Eugenics Archive</ref>. Lo programa tocava d'en primièr los retardats mentals e personas subjèctas a de trebles psiquics. De mai, quaqlues Estats tocavan tanben los sords, cècs, epileptics e victimas de malformacions congenitalas. Après la [[Primièra Guèrra Mondiala]], en 1918, la question de l'andicap foguèt pausada a causa de las sequèlas venent de la guèrra. Lo tèrme d’infirm, passa a invalid que se considèra alara coma essent mens desvalorizant<ref>{{fr}}François Dagot, [http://ari-accompagnement.fr/ressources_documentaires/doc_84_343145246.pdfApproche istoric del concèpte d'andicap], decembre de 2007</ref>. Entre las doas guèrras, pendent de la fasa de l'[[Espandiment del Japon Showa]], los govèrn japoneses successius realisèron l'esterilizacion dels andicapats mentals e fisics<ref>{{ja}} « The National Eugenic Law » The 107th law that Japanese Government promulgated in 1940 ({{Lang|ja|国民優生法}}) {{Lang|ja|第一条　本法ハ悪質ナル遺伝性疾患ノ素質ヲ有スル者ノ増加ヲ防遏スルト共ニ健全ナル素質ヲ有スル者ノ増加ヲ図リ以テ国民素質ノ向上ヲ期スルコトヲ目的ト ス}}, Kimura, Jurisprudence in Genetics, [http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html]</ref>{{,}}<ref>{{en}} ''Hansen's sanitarium were houses of horrors'', [https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html]</ref>. Mai d'un Estats europèus votèron a lor torn de tèxtes similars: Soïssa en 1928, Danemarc en 1929, Norvègia e Alemanha en 1934, Finlàndia e Suècia en 1935, l'Estonia en 1937<ref>{{fr}}[[André Pichot]], ''La Société pure. De Darwin à Hitler'', Flammarion, París, 2000</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gunnar Broberg et Nils Roll-Hansen, eds., ''Eugenics And the Welfare State: Sterilization Policy in Demark, Sweden, Norway, and Finland'' (Michigan State University Press, 2005)</ref>. Gaireben totes los païses protestants foguèron tocats. Al Reialme Unit, lo secretari d'Estat (''{{Lang|en|Home Secretary}}'') [[Winston Churchill]] realizèt l'esterilizacion forçada dins lo ''{{Lang|en|Mental Deficiency Act}}'' de 1913. Dins los ans 1930, lo cinèma american, coma dins ''[[Freaks]]'', permet de veire cossí se representava las personas andicapadas: apartats perque son consideradas coma monstruosas<ref>{{fr}}Olivier R. Grim, Freaks dans ''Handicap en images'', paginas 163-174</ref>. Constituís una figura per englasiar o esmòure lo public. A l’arribada d’[[Hitler]] al poder, en 1934, los malauts mentals e fisics son ja esterilizadas puèi assassinadas, per que meton en perilh la puretat de la raça, considerada coma lo modèl, l’ideal de capitar, una normalitat qu'exclusís totas las diferéncias. Abans l'arribada d'Adolf Hitler al poder, una majoritat de scientifics e una partida màger de la classa politica alemanda èran favorables a l’eugenisme<ref>Pel ans precedent la pujada d’Hitler al poder veire Paul Weidling, {{fr}}''Hygiène raciale et eugénisme médical en Allemagne, 1870-1932'', La Découverte, París, 1998</ref>. Hitler s'inspirèt de l'eugenisme [[EUA|estatsunidenc]], coma de ''{{Lang|en|The International Jew. The world's Foremost Problem}}'' d'[[Henry Ford]]<ref>''[[Mein Kampf]]'', citat dins {{en}}[https://web.archive.org/web/20110516071702/http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html « Hitler's debt to America »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html&title=Hitler%27s%20debt%20to%20America archive]. ''The Guardian''. 6, 2004.</ref>. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] amaguèt tanben en Alemanha pel projècte [[Aktion T4]], una campanha sistematica d'assassinats pel regim nazi, que comencèt en genièr de 1940, per tòca d’eliminar los andicapats mentals e fisics. En França, se moriguèron {{FORMATNUM:40000}} malauts e andicapats mentals a causa qu'èran de {{Cita|bocas inutilas}} son pas mai noiridas. Per exemple, a Clermont, lo nombre de malauts aculhits passèt de {{FORMATNUM:4444}} en 1939 a {{FORMATNUM:2335}} en 1945<ref name="chi-clermont"/>. [[Lucien Bonnafé]], [[psiquiatre]]-director de l'espital François Tosquelles denoncia aquela {{Cita|[[eutanasia]] (doça)}} influenciada per l'eugenisme del programa nazi [[Aktion T4]] e par la fondacion francesa per l'estudi dels problèmas umans d'[[Alexis Carrel]] creada jol [[Regim de Pétain]]. Los psicanalistas d'aquela segonda mitat del sègle XX militèron per una presa en carga mai umana dins la localitat ont viu lo malaut e dins de pichons establiments medicosocials encadrats per de personal educatiu. L'abat Oziol e François Tosquelles creèron lo ''« Clos du Nid »'', establiment recebent d'enfants pregondament atrassats, a [[Maruèjols]], [[Gavaudan]], en 1955<ref>[http://psychiatriinfirmiere.free.fr/psychotherapie-institutionnelle/st-alban.htm {{fr}} Psychothérapie institutionnelle]</ref>. Après la segonda guèrra mondiala, l'andicap demora una simpla nosografia. Aquel biais de designacion èra corrent dins la leis fins als ans 1970 dins los païses occidentals e dins las organizacions mondialas. L’integracion de las personas andicapadas se declina dins de tèxtes coma aquel del 9 de decembre de 1975 qu'es l'adopcion per l’Assemblada generala de las Nacions unidas d’una declaracion dels drechs de las personas andicapadas<ref>{{fr}}[http://www.fondshs.fr/vie-quotidienne/accessibilite/origines-et-histoire-du-handicap-partie-2 « Le Handicap : du {{XIXe}} siècle au {{XXe}} siècle], Origines et histoire du handicap », ''Fondshs.fr''.</ref>. Alara venguèt una vision mai sociala o societala e mens medicala de la diferéncia pendent los ans 1980. La societat fa una atencion particulara sus la non discriminacion de drechs intellectuals, morals o juridics que las personas andicapadas èran pas privadas. L'objectiu d'aqueles tèxtes es de lutar contra aquelas discriminacions e d'integrar (o d'inclure) mai dins la societat totes aqueles qu'an un andicap. L'accessibilitat de las personas andicapadas dins los espacis publics es un dels exemples sovent prepausats. [[Fichièr:CRPD members.svg|thumb|La [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]] es una convencion internacionala per {{cita|promòure, aparar e assegurar}} la dignitat, l'egalitat devant la lei, los drechs umans e las libertats fondamentalas de las personas amb d'andicaps quin que siá. <br/>'''Verd escur:'''<br/>concecion ratificada<br/>'''verd clar:'''<br/>convencion signada]] Al començament del sègle XXI, es la signatura e la ratificacion de la [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]]. Lo 30 de mai de 2014, 158 païses la signèron, e 147 la retifiquèron, que [[França]] e l'[[Union Europèa]]. == Teorias == La concepcion de l'andicap foguèt gaitat de biais diferents e que la percepcion evoluèt significativament dempuèi lo sègle XIX. === Modèl medical e caritatiu === L'andicap foguèt longtemps considerat coma un problèma individual, essent abordat sonque d’un punt de vista medical o caritatiu<ref>{{fr}}Gilles Marchand, Le handicap, enjeu de société, ''Science humaines'', 2005.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Jean-Pierre Marissal, Les conceptions du handicap : du modèle médical au modèle social et réciproquement…, ''Revue d'éthique et de théologie morale'' 2009/HS (n°256), 218 pages</ref>. === Modèl social === Lo modèl social de l'andicap nasquèt de la critica de las interpretacions dels modèls medicals, dels ans 1970, al Reialme Unit e als Estats Units d'America<ref>{{fr}}Henri-Jacques Stiker, Jean-François Ravaud, Gary L. Albrecht. « L'émergence des ''{{en}}disability studies}'' : état des lieux et perspectives » ''Sciences sociales et santé'', 2001.</ref>. === Modèl environamental === D'autres modèls vegèron lo jorn al mitan dels ans 1980 a partir de las òbras d’organizacions internacionalas ([[ONU]], [[OMS]], [[BIT]]…) e supranacionalas. La noction d'andicap es pas mai, dempuèi aquela decenniá, pensada coma caracterizant una persona malauta mai tanben coma lo resultat de las consequéncias d’un mitan. Existís una definicion de l'andicap comunament admesa al nivèl internacional. Aquela definicion, partejada per l'ensems dels organismes internacionals, es pamens pas partajada en intèrne pels Estats. Aquela definicion es eissida de las règlas per l'egalizacion de las escasenças de las personas andicapadas, a la seguida del programa de las Nacions unidas (1982-1993)<ref>{{fr}}Kristeva Julia, ''Lettre au président de la République sur les citoyens en situation de handicap, à l’usage de tous ceux qui le sont et de ceux qui ne le sont pas'', Fayard, 2003 {{p.|27}}.</ref>. Aquela definicion es la seguenta: ''{{Cita|L'andicap es foncion de la relacions de las personas andicapadas amb lor mitan. Surgís quand aquelas personas encontran d'obstacles culturals, materials o socials que son a la portada de lors concitadanetat. L'andicap residís doncas dins la pèrda o la limitacion de las possibilitats de participar, sus un pé d'egalitat amb los autres individús, a la vida de la comunautat (1982).}}'' En 1993, a la fin del programa mondial, aquela definicion foguèt precisada e completada pels elements seguents: ''{{Cita|per andicap, cal entendre la pèrda o la restriccion de las possibilitats de participar a la vida de la collectivitat a egalitat amb los autres. Soslinham atal las inadequacions del mitan fisic e de las nombrosas activitats organizadas, ''informacion'', comunicacion, educacion, que donan pas accés a las personas andicapadas a la vida de la societat dins l'egalitat<ref>{{fr}}Erich Haider , ''L’accès des personnes handicapées aux infrastructures et espaces publics'', Chambre des régions, groupe politique : SOC</ref>.}}'' Aquela definicion a per particularitat de far pas de referéncias nimai a la deficiencia, nimai a l'incapacitat<ref>{{fr}}''Compensation du handicap : le temps de la solidarité'', Rapport d'information n°369 (2001-2002) de M. [http://www.senat.fr/senfic/blanc_paul92011k.html Paul Blanc], fach al nom de la comission dels afars socials, pausat lo 24 de julhet de 2002</ref>. Siam dins de processes de compreneson ont la nocion d'andicap met d'en primièr en abans las interaccions entre una persona e son mitan<ref>{{en}} ''A coherent policy for the rahabilitation of people with disabilities'', Conseil de l'Europe, 59 pages, {{1er}} janvier 1992.</ref>, e non a quina limitacions que sián foncionalas o autras incapacitats identificadas coma talas o non. Lo parelh normalitat e anormalitat es alara abandonada al benefici d’una definicion de l'andicap coma çò que fa obstacle a la vida comunautària. Torna atal cap a l'idèa de [[Canguilhem]]: qu'una norma es jamai biologica, mai es lo produch d'una relacion entre vivent amb lo seu mitan<ref>{{fr}}Antoine Spire, [Handicap, normalité, citoyenneté Handicap, normalité, citoyenneté], ''www.recit.net''</ref>. == Politicas e legislacion == L'andicap constituís pas una comunautat de destin omogenèu, presenta de percors de vida e de problematica plan diversas. L'andicap es un encontre entre una mautiá, una invaliditat plan definida dins la [[nosografia]], mas tanben una construccion sociala e un destin que dona un estatut dins la societat ont viu l'individú. === Politicas socialas === ==== Integracion e inclusion ==== L'[[integracion (sociologia)|integracion]] dels andicapats remanda a l'[[accessibilitat]] de lor mitan: lo lotjament, l'accés als luòcs publics e los transpòrts. L'integracion escolara pòt implicar un acompanhament adaptat mobilizant un [[auxiliar de vida escolar]], e l'integracion dins la vida professionala (centre de readaptacion, emplec reservat, trabalh protejat en entrepresa adaptada) implica diversas estructuras (en França, [[MDPH]], [[AGEFIPH]]<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20140213143510/https://www.agefiph.fr/L-Agefiph</ref>, e associacions especificas per cada andicap). ===== Acompanhament ===== L'independéncia es pas sonque foncionala, implica tanben d'aver la capacitat d'exprimir de causidas de vida. (Cal se remembra que la vetadièra libertat per [[Critica de la rason practica|Kant]] es l'expression de las seunas causidas dins un mond emplís de contrenchas). Acompanahar la persona, es pas voler per ela mas li permetre d'exprimir liurament las seunas causidas. Se la vertadièra autonomia es la capacitat d'exprimir de causidas, l'individú andicapat pòt èsser ciutadan liure pasmens qu'a una [[autonomia]] foncionala limitada, aquela incapacitat foncionala podent èsser compensada per un acompanhament e d'ajudas umanas e tecnicas. Aquel Biais de veire es una nòva vision ''etica'' de l'acompanhament. Alara, l'acompanhament de l'andicapat es pas sistematica. Fòrça personas andicapadas son autonomas, mas unas pòdon gaire viure sens ajuda umana o tecnica. L'acompanhament pòt èsser una ajuda parciala o totala, umana e tecnica, per complir d'actes elementaris de la vida quotidiana, la persona gardant una plana libertat de causida: una ajuda constanta deguda a las dificultats foncionalas o [[cognicion|cognitivas]]; una ajuda dins la gestion dels seus revenguts e de son patrimòni ligada a de dificultats de destriament del jutjament. L'andicapat pòt aver una [[incapacitat juridica]] ([[tutela]], [[curatela]], [[salvegardia de justícia]]) tot en expriment personalament una autonomia dins sas causidas de vida, coma viure dins un lotjament personal e èsser jol regime de l'incapacitat juridica. Lo ròtle del tutor es alara de respectar las causidas de la persona tot en l'aparant sul plan financièr. Quand la persona andicapada a totas capacitats de jutjament, tend tojorn mai a èsser l'organizaire de son acompanhament, venent l'emplegaire de sos acompanhators ([[Auxiliar de vida|auxiliars de vida]]). Aquela vision de l'autonomia s'opausa a aquela d'una granda dependéncia, classicament presa en carga en establiment especializat. Aquela evolucion rejonh aquela de la [[desinstitutionalizacion]]. S'agís de s'orientar cap a de prestacions personalizadas, aquò de dos biais que son pas incompatibles: lo manten a domicili e la demorança en establiment adaptat. L'incapacitat juridica es pas mai ligada al tipe de domicili mas a l'alteracion del jutjament. La persona pòt èsser domiciliada en institucion e aver tota sa [[capacitat juridica]]. ===== Bons suènhs e etica ===== L'apròcha etica de l'acompanhament se resuma en tres principis: * Pas voler per l'autre, respectar sa [[libertat de causida]] ; * far de l'usagièr e de sa familha los partenaris de son projècte ; * evaluar la qualitat de la meuna intervencion coma qu'acompanhator (Etica de la responsabilitat), escriure la meuna intervencion per poder l'evaluar. Tot aquò contrari a la cultura del socioeducatiu: Es fòrça mai aisit al quotidian e economicament de cort tèrme de far e de causir a la plaça de la persona. Las familhas an sovent mala reputacion (familhas amb problèmas, maires envasissentas, edip non resolgut…) La supervision d'orientacion analitica e l'[[analisi institucional]] largament practicats en favorizant l'expression e la circulacion de la paraula coma simptòma del foncionament institucional a plan de mal a intrar dins l'encastre formal de l'escrich traça de l'evaluacion, causa qu'es plan mai simple per las apròchas d'inspiracion [[comportamentalisme|comportamentalista]]. === Politicas medicalas e tecnologicas === [[Fichièr:Hybrid Assistive Limb, CYBERDYNE.jpg|thumb|120px|Exemple d'[[exoesqueleta]] que poiriá permetre a las personas paraplegicas de se desplaçar melhor.]] Fòrça avançadas de la sciéncia permetèron de susmontar o mermar un andicap. La medecina e la tecnologia permeton ara de portar remèdi a un grand nombre de deficiéncias<ref>{{fr}}[http://www.paristechreview.com/2012/09/28/handicap-technologie/ Handicap : la technologie change-t-elle la donne ?], ''Paristechreview.com'', 28 septembre 2012.</ref>. Atal, los primiers exemples enregistrats de l'utilizacion d'una protèsi data dempuèi l'Antiquitat<ref>{{fr}}[Implants et prothèses : une vieille histoire], ''www.tout-prevoir.gpm.fr'', Consultat lo 25 de genièr de 2014.</ref>. Lo primièr exemple de [[cadièra rotlanta]] o d'una [[audioprotèsi]] data del sègle XVII. Lo progrés de las [[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion]] s'espandiguèt al domèni de la compensacion de l'andicap. Coma l'ordinator personal e lo telefòn son omnipresents, d'organizacions developèron de logicials e de material per far los objèctes electrics mai accessibles per las personas andicapadas. L’aument de poténcia dels processors e lor miniaturizacion (protèsis auditivas per exemple) venon trebolar la portada e la natura de las aisinas de luta contre la deficiéncia. Lo [[World Wide Web Consortium]] reconeguèt la necessitat de las normas internacionalas per l'accessibilitat del Web pels andicapats e creèt la ''Web Accessibility Initiative'' (WAI)<ref>{{fr}}[http://www.w3.org/WAI/wai-fr-intro.htm Internet accessible à tous: bon pour la société, bon pour les affaires], ''[[OIT]]'', 11 de març de 2013.</ref>. == Sociologia de l'andicap == '''Tabla sintetica de la vision istorica e sociala de l'andicap''' {| class="wikitable" |- ! !! '''Etiologia''' !! '''Tractament social''' !! '''Presa en carga, suènhs''' |- | '''Leproses, Cagòts, Cretins''' ''Antiquitat, Edat Mejana'' || Malediccion divina, impuretat || Exclusion, Ostracisme, Murtre a la naissença dels mal formats || Abséncia o pel les autres malauts (pars) |- | '''Malautiá sens infirmitat''' ''Antiquitat romana ([[Galien]]) Edat Mejana'' || medicala e divina || a l'ostal de la familha, espròva divina || objècte de suènhs, ajudant: (trabalh de femnas) Mètge al cabeç. |- | ''Épòca modèrna'' || fisiologica o psiquica|| Securitat sociala, trabalh social || Domicili o espital, Professions de santat, objècte de suènhs, reeducacion, educacion a la santat |- | '''Infirmitat, Imbecillitat, Debilitat''''' Del sègle XVII al XIX}}|| Fatalitat divina perque lo suènh es gaire eficaç || Embarradís, reabilitacion pel trabalh Abandon al torn || Ospici, Espital General, o Psiquiatric, sòrras de Caritat |- | '''Malautiá Mentala, Deficiencia mentala''' ''Epòca modèrna fins al ans 1950'' || Tara ereditària || Embarradís, Eugenisme, reabilitacion pel trabalh || Epital Psiquiatric, Esterilizacion, Professions de santat e religiosas |- | '''Andicap''' ''Epòca actuala'' || origina fisiologica || Presa en carga sociala e juridica e del manca, Compensacion financièra, Proteccion juridica Curatela Tutela, Emplec reservat, trabalh social ||Establiment espécializat, Domicili pels andicaps los mens pesucs, objècte de suènh, reeducacion, educacion a la santat, Professions de santat |- | '''Andicap & Malautiá Mentala''' ''Allemana 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, impuretat de la raça|| Eugenisme, Darwinisme social || Eutanasia de massa |- | '''Malautiá Mentala''' ''França 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, || Eugenisme, Darwinisme social || Mòrt per abandon dels suènhs ({{formatnum:40000}} mòrts) |- | '''Andicap & Malautiá mentala''' ''Epòca actuala, postmodèrna'' || L'andicap la malautiá viscut comunautari, origina biopsiosociala || Accés a la citadanetat, Drech a la diferéncia, Trabalh comunautari, integracion sociala e escolara, || Empowerment, Autosupòrt, Prevencion pels pars, persona andicapada e sa familha partenària del suènh, Professions de santat. |} === Demografia e prevaléncia === ==== Estimacion mondiala ==== I a près 650 milions de personas andicapadas pel mond segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]. S'apondèm las familhas largas, son 2 miliards de personas que son concernidas. En 2004, l'[[OMS]] estimèt per una populacion mondiala de 6,5 miliards de personas, près de 100 milions de personas son gravament andicapadas<ref>"Disease incidence, prevalence and disability". Global Burden of Disease. World Health Organization. 2004. Retrieved August 11, 2012.</ref>. Las personas andicapadas representan 20 % de las personas mai pauras, dins los païses mai paures; 98 % dels enfants andicapats anan pas l’escòla, 30 % dels enfants de las carrièras son d'enfants andicapats. I a un consens larg d'entre los expèrts dins lo domèni que l'andicap es mai frequent dins los païses en via de desvelopament que dins los païses desvelopats. Lo ligam entre andicap e pauretat fa partit d'un « cercle viciós » ont aquelas construccions s'enfortisson mutualament<ref>{{fr}}Yeo, R. & Moore, K. (2003). Including disabled people in poverty reduction work: "Nothing about us, without us". World Development 31, 571-590.</ref>. === Condicions socialas === Las personas andicapadas riscan mai d’èsser victimas de violéncias e de viòls<ref>{{fr}}Maudy Piot, Colloque La violence envers les femmes, le NON des femmes handicapées, 19 juin 2010.</ref> e an mens d'escasença d’obténer una intervencion de la polícia, una proteccion juridica o de suènhs preventius. Segon l’[[Organizacion Internacionala del Trabalh]] (OIT), lo [[caumatge]] dels andicaps atenh 80 % dins fòrça païses<ref>{{fr}}[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/documents/publication/wcms_087708.pdf Faits et chiffres sur le handicap], ''www.ilo.org'', consulté le 23 janvier 2014.</ref>. Dos tèrç dels caumaires andicapats assegura qu’amariá trabalhar mas capita pas a trobar un emplec. Los andicapats son tanben e sovent confinats dins d'emplecs pauc qualificats, mal pagats, amb pauc o pas de tota de proteccion sociala e juridica. === Societat e cultura === Fòrça òbras descriguèron de personatges andicapats. La literatura constituiguèt un dels principals vectors essencials (amb la tradicion orala) de representacions socialas sus l'andicap. Las representacions varian segon lo tipe de deficiencia de l'eròi. L'erói mitologic grèc Edip que se crebèt los uèlhs n'es un exemple marcant. Se l'andicap es sovent plan present dins las òbras, son sovent de personatges secondaris veire episodics qu'apareisson. L'andicap marquèt tanben lo cinèma e las serias de television. Un exemple notable al cinèma es ''[[Freaks]]'', film american de 1932. === Ficcions === * [[Victor Hugo]], ''[[Nòsta Dauna de París]]'', 1831. * Victor Hugo, ''[[L'Òme que risís]]'', 1869 * [[Tod Browning]], ''[[Freaks]], ''1932 * [[John Steinbeck]], ''[[Of Mice and Men]]'', 1937. * [[Stefan Zweig]], ''[[Ungeduld des Herzens]]'', 1939. * [[Daniel Keyes]], ''[[Flowers for Algernon]]'', 1960. * [[Barry Levinson]], ''[[Rain Man]]'', 1988. * Jaco Van Dormael, ''Lo ueiten jorn'', 1996 * [[Mark Haddon]], ''[[The Curious Incident of the Dog in the Night-Time]]'', 2003. * [[Paolo Giordano (escrivan)|Paolo Giordano]], ''[[La solitudine dei numeri primi]]'', 2008. * [[Philip Roth]], ''Némésis'', 2012. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Disabled people|andicap}} === Articles connèxes === * [[Diversitat foncionala]] === Bibliografia === ==== Libres generals ==== * {{fr}}{{Obratge|títol=Droit du handicap et procédures |url=http://www.alexandra-grevin.com/parutions/droit-du-handicap-et-procedures.html |editor=éditions du Puits Fleuri |autor=Alexandra Grévin|volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2009 |lieu= |pages= |isbn= |commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap... Le guide de l'autonomie|éditeur=éditions La Martinière Jeunesse |auteur=Sylvie Allemand-Baussier |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2001 |lieu= |pages=|isbn=|commentaire=}} * {{r}}{{Obratge|títol=Réflexions sur le handicap |editor=éditions Publibook |autor=Jacques Costils |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2003 |lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap : des mots pour le dire, des idées pour agir |éditeur=éditions Connaissances et Savoirs |autor=Claude Hamonet et Marie de Jouvencel |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2005|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap, un challenge au quotidien |editor=éditions Jouvence |autor=Cesarina Moresi, Philippe Barraqué|volume=|titre volume= |langue=|jour=|mois=|annada=2007|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Oser être femme - Handicap et identité féminine |editor=éditions Desclée de Brouwer |auteur=Delphine Siegrist |volume= |titre volume= |langue= |jour=|mois= |annada=2000|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Accessibilité des sites web - Mise en oeuvre des directives WCAG 1.0 |editor=éditions ENI |autor=Luc Van Lancker |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois=|année=|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} ==== Libres suls andicaps {{fr}}==== * Marc Brzustowski, ''L’annonce du handicap au grand accidenté'', 2001. * Chantal Lavigne, ''Handicap et parentalité'', Éditions du Ctnerhi, 2004. * [[Yves Delaporte]], ''“Les sourds, c'est comme ça“. Ethnologie de la surdimutité''. Éditions de la Maison des Sciences de l'Homme, 2002. * Florence Douguet, ''Les malades chroniques acteurs de la gestion de leur affection.'' * Eve Gardien, ''L’apprentissage du corps après l’accident'', PUG, 302p * Olilvier Grim, ''Du monstre à l'enfant : anthropologie et psychanalyse de l'infirmité'', Éditions du Ctnerhi, 2000. * Jean-François Gomez, ''Déficiences mentales : le devenir adulte. La personne en quête de sens'', « Connaissances de la diversité », 2006. ==== Rapòrts ==== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141207044507/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/ Rapòrt mondial sus l'andicap], Unicef, 384 pages, 2011. === Ligamqs extèrnes {{fr}}=== * [http://www.ceremh.org/ Site del Centre nacional d'expertisa mobilitat de la CNSA] * [https://web.archive.org/web/20130207081548/http://www.cri-irc.org/v4/publications/1-politique-europeenne/17-pourquoi-faut-il-une-politique-particuliere-de-protection-des-personnes-handicapees-/ Article suls mecanismes de proteccion juridica de las personas andicapadas] * [https://web.archive.org/web/20141124160726/http://www.anesm.sante.gouv.fr/spip.php?page=rubrique&id_rubrique=10 ANESM, recomandacions de bonas practicas professionalas] * [https://web.archive.org/web/20091108170840/http://www.sportethandicaps.com/fr/ Site de referéncia d'informacion esportiva consacrat a l'andicap] * [https://web.archive.org/web/20120623200818/http://www2.univ-paris8.fr/ingenierie-cognition/master-handi/liens/rapport_gallo/profr/politique_nationales_cee_handicap.php Politiques nationales et européennes sur le Handicap] Sintèsi e analisi comparada elaborada dins l'encastre del Master ''Handi, Technologies et Handicap'' [[Categoria:Andicap|*]] e9ch86egdru9lduy8rodts4irtf1qub 0 154294 2503131 2473780 2026-06-19T08:29:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503131 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Ortografia}} [[File:Table salt with salt shaker V1.jpg|thumb|Sal alimentària]] [[Imatge:Salt - close-up.jpg|thumb|Cristals de sal en gros plan.]] La '''sal alimentària''' (var. '''sau alimentària''') es un [[compausat quimic|compausat]] [[mineral]] principalament constituït de [[clorur de sòdi]]. Es conegut jos d'autres noms segon los luòcs e las epòcas (sal de cosina, sal de taula, etc.) e jos de formas diferentas ([[sal gròssa]], [[sal fina]], [[flor de sal]], etc.) per assasonar los platats. Es una substància indispensabla a la [[vida]] [[Homo sapiens|umana]] e lo [[salat]] es una compausanta de basa del [[gost]] uman. Es atal una substància coneguda dempuèi longtemps e de vestigis [[arqueologia|arqueologics]] mòstran l'existéncia d'installacions dedicadas a sa produccion tre 6000 avC. == Istòria == {{veire|Istòria de la sal}} A causa de son ròtle dins la [[santat]] umana, la sal es probablament coneguda dempuèi la [[Preïstòria]], mas las populacions de caçaires-culheires podián trobar lor racion de sal dins la [[carn]], sustot dins la [[Tombada (carn)|tombada]]. Las traças mai ancianas de produccion actualament identificadas per los [[arqueologia|arqueològs]] datan de 6000 avC e se tròban sul site [[Romania|romanés]] de Poiana Slatinei-Lunca<ref>'''(en)''' Oliver Weller, « The earliest salt production in the world: an early Neolithic exploitation in Poiana Slatinei-Lunca, Romania », ''Antiquity'', n° 79, decembre de 2005.</ref>. Mas cal considerar aquela data amb prudéncia perque de signes indican una fabricacion de [[formatge]]s en [[Tràcia]] en 7500 avC, çò que demanda de dispausar d'una resèrva de sal<ref>'''(fr)''' Mélanie Roffet-Salque, « Les débuts européens de la production laitière », ''Pour la Science'',‎ abriu de [[2014]], pp. 48-54.</ref>. Mai tard, vèrs 5400 avC, la vila de [[Solnitsata]], un de las mai vièlhas d'[[Euròpa]], foguèt un important centre de produccion de sal<ref>'''(en)''' Vassil Nikolov, « The prehistoric salt-production and urban center of Provadia-Solnitsata, Northeastern Bulgaria », ''Méditerranée'', n° 126, 2016, pp. 71-78.</ref>. Pendent los periòdes [[Neolitic|neolitic]], [[Antiquitat|antic]] e [[Edat Mejana|medieval]], la màger partida de la sal utilizada èra escavada de [[mina (jaç)|minas]] ([[sal gemma]], [[alita]], etc.) o, mai aisidament, de [[sorgent]]s [[sau (quimia)|saladas]] o de la [[mar]]<ref>'''(fr)''' Philippe Meyer, ''L'Homme et le sel'', Fayard, 1982, p. 47.</ref>. En particular, pendent l'[[Edat del Fèrre]], son frequentament trobats de tèsts de [[terralha]]s destinadas a extraire la sal per filtratge, concentracion de l'[[aiga-sal]] e calfatge. Lo processús foguèt regularament melhorat per optimizar la consomacion de combustible, tròp importanta dins las versions primitivas de la [[tecnica]]<ref>'''(fr)''' Jean-Claude Hocquet, ''Le Sel et le pouvoir. De l'an mil à la Révolution française'', Albin Michel, 2012.</ref>. En parallèl, lo [[comèrci]] se desvolopèt e participèt a la formacion de las rets mercandas [[eurasia]]ticas e [[comèrci transsaharian|saharians]]<ref>'''(fr)''' Bernard Nantet, ''Histoire du Sahara et des Sahariens : Des origines à la fin des grands empires africains'', Ibis Press, 2008.</ref><ref>'''(en)''' Junius P. Rodriguez, ''The Historical Encyclopedia of World Slavery. Vol. 2. Santa Barbara'', ABC-CLIO, 1997, p. 636.</ref>. Lo contraròtle de las [[Rota de la sal|rotas de la sal]] foguèt atal un objectiu important per mai d'un [[reialme]] o d'un [[empèri]]. De mai, per gerir una ressorsa tant importanta, l'[[Estat]] s'atribuïssiá sovent un [[monopòli]] sus son comèrci ([[Empèri Roman]], [[Republica Populara de China|China]]<ref>'''(en)''' Rowan K. Flad, ''Salt Production and Social Hierarchy in Ancient China'', Cambridge University Press, 2011, p. 36.</ref><ref>'''(en)''' Hong Sheng e Nong Zhao, ''China's state-owned enterprises : nature, performance and reform'', vol. 1, World Scientific, 2013, p. 351.</ref>, reialmes europèus<ref>'''(fr)''' Jean-Claude Hocquet, « Le Roi, le Marchand et le Sel », ''Actes de la table ronde L'impôt du sel en Europe XIIIe – XVIIIe siècle, Arc-en-Senans, 23-26 août 1986'', Presses de l'université de Lille, 1987.</ref><ref>'''(fr)''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise et le monopole du sel : production, commerce et finance d'une république marchande'', Istituto veneto di scienze, lettere ed arti, 2012.</ref>, etc.). Fins a la [[Revolucion Industriala]], los procediments de produccion de la sal evoluèron pauc. La sal èra utilizada per l'alimentacion, per la conservacion de [[carn]] e de [[peis]], per de rites [[religion|religioses]] e coma mejan de pagament. L'[[industria manufacturiera|industrializacion]] e los progrèsses en [[quimia]] permetèron d'aumentar considerablament la produccion a partir del sègle XIX dins los païses [[industria|industrializats]]<ref>'''(fr)''' Claude-Isabelle Brelot, « L'industrie du sel en Franche-Comté », ''Dossiers Histoire et Archéologie'', Éditions Faton, julhet-agost de 1986, pp. 72-77.</ref>. Aquò demesiguèt son importància economica, evolucion confirmada per las transformacions politicas iniciadas per la [[Revolucion Francesa]] qu'aboliguèt las [[gabèla]]s<ref>'''(fr)''' Marcel Marion, ''Dictionnaire des institutions de la France. XVIIe-XVIIIe siècles'', Éditions Piccard, 1923, pp. 247-250.</ref>. Pasmens, aqueles cambiaments foguèron longs coma o mòstra l'importància de la sal dins l'economia de l'[[Índia]] de [[Gandhi]] e, uèi, dins de regions isoladas e pauc desvolopadas, la sal a gardat son ròtle tradicional. Al sègle XX, lo desvolopament del [[freg industrial]] e la generalizacion de las consèrvas reduguèron la demanda de sal dins los païses desvolopats. Aquò entrainèt un declin de las salinas a causa del declin de la [[salason]] de peis<ref>'''(fr)''' Louis Papy, « Les marais salants de l'Ouest », ''Revue géographique des Pyrénées et du Sud-Ouest. Sud-Ouest Européen'', 1931.</ref>. Los salins actuals son atal destinats a la produccion de sal de lux. Los salins [[Mar Mediterranèa|mediterranèus]] an en partida resistit a aquela evolucion perque la consomacion de [[sal de mar]] es tradicionala dins aquela region. De mai, la [[concentracion (quimia)|concentracion]] de sal dins l'[[aiga]] es mai nauta, çò que facilita la produccion. En parallèl, la sal es venguda una [[matèria primièra]] fondamentala de l'[[industria quimica]] que representa uèi 50 % dels besonhs. Las minas e los dòmas de sal son las fonts principalas de matèria perque permeton tanben de trobar de sals de qualitats diferentas. Enfin, darrièra evolucion recenta, es aparegut un [[torisme]] de la sal dins las regions productritz avent gardat una partida de lor patrimòni saunier ([[Wieliczka]] en [[Polonha]], [[Lons-le-Saunier]] en [[Jura]]...). == Tips de sal == === La sal naturala === {{veire|Sal naturala|Flor de sal}} [[Imatge:France-Noirmoutier-Sel brut.jpg|thumb|Sal de Noirmoutier après la recòlta.]] La sal naturala es pas afinada e conten encara totes sos [[mineral]]s naturals. Las sals naturalas an donc de proprietats [[gost|gustativas]] e un aspècte diferent que depend d'aqueles minerals. La [[flor de sal]] es lo jaç fin de cristals blancs que se forma a flor d'aiga dins las salinas, en general en seguida de l'accion evaporatritz del [[vent]]. La sal de mar non afinada contèn de concentracions mai importantas de [[magnèsi]] (jos forma de [[clorur de magnèsi]]), d'oligoelements e de [[fèrre]] que la sal afinada. En revenge, la quantitat d'[[iòde]] presenta dins las sals naturalas es sovent mai febla, çò que pòt engendrar de caréncias en cas de consomacion unica de sal naturala. === La sal afinada === L'afinatge permet de donar una sal de la color blaca. Es alara compausada de ''NaCl'' gaireden pur (99,9 %), mas al prejudici de las qualitats alimentàrias. La sal de tipe afinat demora mai emplegada dins l'[[alimentacion]]. 7 % de la sal afinada es tanben utilizat coma [[additiu alimentari|additiu]], mas la partida mai granda es destinada als usatges industrials (fabricacion du [[papièr]], reglatge de la tinta dels [[textil]]s e teissuts, produccion de [[sabon]]s e [[detergent]]s). La sal a una fòrta valor comerciala. Ara, la partida mai granda de la sal afinada es preparada amb de la [[sal gemma]] escavat de las minas de sal. La purificacion compta abitualament una fasa novèla de cristallisacion. Pendent aquela fasa, una solucion d'aiga-sal es tractada amb de produchs quimics que precipitan las impuretats (en granda partida de sals de [[magnesi]] e de [[calci]]). D'etapas successivas d'[[evaporacion]] permeton d'amassar los cristals purs de [[clorur de sòdi]], que son secats dins un forn o en [[autoclava]]. ==== Adjuvants, apond d'iòde e fluoracion ==== D'adjuvants, antiaglomerants e compausat fluorats o iodats, li son abitualament aponduts. D'agents antiaglomerants e d'iodur de potassi son mai sovent aponduts al moment de la fasa de secatge. Son de produchs quimics igroscopics qu'absorban l'umiditat evitant lo tapament dels cristals de sal. Los agents antiaglomerants utilizats son lo [[fosfat]], los carbonats de calci o de magnesi, los sals d'acid gras (sals acids), l'oxid de magnesi, lo [[silici|bioxid de silici]], l'aluminosilicat de sòdi e lo silicat tricalcic d'aluminocalci. D'inquietuds se faguèron al subjècte dels efièch toxics possibles de l'alumini dins los dos darrièrs compausats, pasmens l'Union Europèa e los Estats Units d'america permetan lor utilizacion en quantitats limitadas. La sal d'afinatge es alara presta per l'emballage e la distribucion. En mai, dempuèi qualques annadas los industrials del sector enriquisson o completan la lor sal amb d'[[iòde]] e de [[fluor]]. L'iòde permet de combatre los [[gome]]s e mermar lo [[cretinisme]], lo fluor contribuís a enforçar l'esmalt de las dents evitant las carias. Mas lo demai d'[[iòde]] e de [[fluor]] tanben provòca de malautiás gravas. ==== Sal de taula ==== [[Imatge:Camargue_fg07.jpg|thumb|Salins d'[[Aigas Mòrtas]].]] La sal de taula es una sal afinada contenent 95 % o mai de [[clorur de sòdi]] gaireben pur, sovent iodat e fluorat. Conten de substanças qu'empachan lo tapament dels cristals (d'agents antiaglomerants) coma le silicoaluminat de sòdi (lo nom comun es Tixolex) e una quantitat infima de [[sucre invertit]] per empachar la sal de virar cap a una color jauna un còp expausada a la lutz solara, e per empachar una pèrda d'[[iòde]] per vaporizacion. Se pòt apondre qualques grans de ris crud dins las [[salièra]]s per absorbar l'umiditat quand los agents antiaglomerants son pas pro eficaces. La sal de taula es subretot utilizada en [[cosina]] e sus la taula coma [[condiment]], sovent associat al [[pebre]]. La sal de taula es ara emplegat de pertot pel mond. === Definicions legalas de las sals alimentàrias === ==== França ==== La sal de qualitat alimentària es un produch cristallin se compausant subretot de [[clorur de sòdi]], venent de [[salin]]s, de [[sal gemma]] o d'[[aiga-sal]]s venent de la dissolucion de sal gemma e seguent las especificacions çaijós: * clorur de sòdi: pas mens de 97 % de l'extrach sèc, levat los additius ; * [[coire]]: pas mai de {{unitat|2|mg}}/kg ; * [[plomb]]: pas mai de {{unitat|2|mg}}/kg ; * [[arsenic]]: pas mai de {{unitat|0.5|mg}}/kg ; * [[cadmi]]: pas mai de {{unitat|0.5|mg}}/kg ; * [[Mercuri (element)|mercuri]]: pas mai de {{unitat|0.1|mg}}/kg. En [[França]], la denominacion de venta de la sal de qualitat alimentària es « sal alimentària », « sal de taula » o « sal de coisina ». Per aquel venent dels salins, la denominacion es « sal de mar grisa alimentàri », « sal de mar grisa de taula » o « sal de mar grisa de coisina » <ref>{{fr}}Decret n°2007-588 du 24 abril de 2007 relatiu a las sals destinadas a l'alimentacion umana, [http://www.admi.net/jo/20070425/ECOC0751260D.html NOR : ECOC0751260D]</ref>. == Tecnicas de produccion == La fabricacion e l'utilizacion de la sal son una de las industrias quimicas mai ancianas. Diferentas fonts de produccion son possiblas. === La sal gemma === {{article detalhat|sal gemma}} [[imatge:Cardona_mina.jpg|thumb|150px|Mina de sal a [[Cardona]], catalonha]] La sal gemma es un depaus de minièra contenent una granda concentracion de sal comestible. Los jaces de sal son constituidas per l'evaporacion anciana dels lacs o de la mars interioras. Aqueles tipes de depaus se nomenan evaporit. Cada jaç a une compausicion particulara. s'i pòt trobar d'alita gaireben pura (NaCl), mas tanben de silvit (KCl) o de [[gip]] (CaSO<sub>4</sub>). Aqueles depaus pòdon s'escavar d'una mina o per injeccion d'[[aiga]]. L'aiga injectada dissòlv la sal, e la solucion d'aiga-sal es pompada a la superfícia ont la sal es culhida. === La sal de mar === {{article detalhat|salin}} De sal es tanben obtenduda per evaporacion de l'aiga de mar, abitualament en bacins pauc prigonds caufats per la lutz solara. Los [[cambiaments climatics]] pòdon tocar lo productors de sal de mar s'i a aument de la [[nebulositat]] e de la [[pluviometria]]. Per exemple, l'estiu de 2007 foguèt fòrça pluviós, los salins de l'illa de Re culhèron sonque {{unitat|50|tonas}} de sal, es a dire 2 % de la produccion mejana<ref>{{fr}}''La France agricole'', 31 d'agost de 2007, p.22</ref>. === Autras === {{article detalhat|clorur de sòdi}} Lo [[Clorur de sòdi|sel]], d'origina marina, pòt sortir dirèctament de la mar, amb l'[[aiga-sal]], es a dire d'aiga marina evaporada e cargada en sal o dels jaces fossils (gemma de sal). * La sal marina es culhida dins de [[salin]]s, coma a [[Aigas Mòrtas]], à [[Grussan]] o a l'[[illa d'Oleron]]. * La sal fossila o sal gemma es extracha de las [[mina de sal|minas de sal]], coma a [[Bex]] en Soïssa, [[Varangéville]] en Lorena, o [[Wieliczka]] en Polònha. L'evaporacion de l'aiga de l'aiga-sal pòt èsser naturala o provocada per l'òme que caufa l'aiga salada, aquela sal se dich ''« sal ignigèna »'', es a dire "nascuda del fuòc". == Utilizacion == En [[coisina]], la sal permet d'assaisonar los plats. La sal permet tanben la [[conservacion d'aliments|conservacion dels aliments]] per diminucion de l'[[activitat de l'aiga]]. A l'[[Edat Mejana]], es lo principal mejan de [[Conservacion de la vianda|conservar las viandas]] e peissons. La sal afinada es tanben utilizada per assegurar lo foncionament (regeneracion en ions positius) dels [[descalcarisador d'aiga|descalcarisadors d'aiga]], presents dins los [[lavavaissèla]]s o dins lo circuit de racordament d'aiga domestica. Se dich alara « sal regeneranta ». La sal non afinada es tanben utilizada per [[Sal de desnevament|desnevar]] o desgelar las carrièras (per fusion dicha « [[eutectica]] »). == Alimentacion == === Per l'òme === Al contrari del pensar comun, la sal servís pas a relevar lo gost, mas modificar la percepcion del gost, es per aquó pour qu'es fòrça utilizat en [[coisina]]<ref>{{fr}}Explicacion d'[[Hervé This]], fisicoquimista a l'INRA, [http://hervethis.blogspot.com/2008/12/les-mots-du-got-pas-seulement-une.html]</ref>. Los aliments contenent mai de sal son las carnsaladas e los formatges, e las preparacions cosinadas (plats cosinats, sopas preparadas) dels [[Aliment industrial|aliments industrials]]. La sal joga tanben de ròtles en [[panificacion]]: [[fermentacion]], qualitats [[organoleptica]]s, conservacion. Lo pan conten doncas fòrça sal, mas fòrça de receptas de [[pastissariá]]s contenon tanben de sal. La sal de taula pòt èsser « iodada » per apond d'una sal d'[[iòde]], aquel element essent necessari a la glandula tiroïda per la secrecion de las [[ormona tiroïdiana|ormonas tiroïdianas]] e partissepant al desvelopament intellectual. La venta de sal iodada es impausada per la reglamentacion dins fòrça païses. Los ions clorur e sòdi contenguts dins la sal son tanben plan importants pel foncionament de l'organisme. En efièch, aqueles ions jogan un ròtle dins la conduccion de l'[[sistèma nerviós|influs nerviós]], dins la contraccion dels [[muscle]]s e dins la retencion d'aiga dins lo còs. ==== Santat umana ==== En França coma dins fòrça païses industrializats, la consomacion de sal es tròp importanta. Aquela subreconsomacion de sal es deguda a las preparacions industrialas, provòca de problèmas grèus de santat, coma l'[[ipertension]] o l'[[obesitat]] que son la causa de mai desena de milièrs de mòrts prematuradas cada an. Existisson d'autras sals (coma lo [[clorur de potassi]] [[potassi|K]][[clòr|Cl]], present dins la sal de taula non afinada mas mai toxic per las personas avent de malautiás cardiacas, renalas o de trebolum de pression arteriala) mas pauc espandidas e plan costoses. === Per l'animal === Sovent, los mamifèrs salvatges, subretot erbivòrs, chucan las pèiras saladas o las fonts naturalas de sal. En [[agricultura]], los bovids, ovids e autres erbivors se lor dona de pèiras de sal per chucar. Aquel besonh es degut a la granda consomacion de [[calci]] per causa de lor regim vegetarian. E mai, los bovids pèrdon encara mai de sal pendent lo [[mólzer]]. === Efièch sus las papilles gustativas === Lo clorur de sòdi pòt modificar las sabor primàrias; merma l'amar e lo sucrat, equilibra l'acid e participa a l’intensitat de l’[[umami]], segon de mecanismes encara mal comprés<ref>{{fr}}INRA, [http://www.inra.fr/presse/comprendre_le_gout_sale_en_bouche Comprendre le goût salé en bouche : entre défi scientifique et enjeu sanitaire], 05/05/11</ref>. Segon los industrials productors<ref>{{fr}}[http://www.agfoodcouncil.com/media/15448/guide%20r%C3%A9duction%20du%20sodium-final.pdf Guide de réduction du sodium pour l’industrie alimentaire]</ref>, {{Cita|Lp clorur de sòdi (NaCl) aumenta la sapiditat dels aliments, es a dire qu'intensifica la percepcion de las sabors. Los ions Na+ estimulan las papillas gustativas alara que los ions Cl- donan lo gost salat. La sal auça doc la percepcion de la sabor del aliments avent un perfil inicialament fade e tanben un impacte sul perfil global de sabor del produch acabat, lo fasent mai agradable. Los compausats quimics non volatils son dissolguts per la saliva e detectats per mai d'una partidas de la lenga, del palais o de la gòrja.}} (extrach d'un {{fr}}''Guide de réduction du sodium pour l’industrie alimentaire''). == Santat == Foguèt utilizada autrescòp per sas proprietats desidratantas ([[amoquosia]]). L'excés de consomacion de sal pels abitants dels païses desvelopats es establida. Lo mitan medical e scientific (OMS, Inserm, eca.) considèra que la consomacion de sal dins aqueles païses es excessiva (per França<ref name="anses-sel">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20181129132521/https://www.anses.fr/fr/content/sel-une-diminution-des-apports-malgr%C3%A9-tout-insuffisante Sel : une diminution des apports, malgré tout insuffisante.] « ''la consomacion mejana de sal en França demora, pels adults, de 8,7 g\j pels òmes e de 6,7 g\j per las femnas, fòra de la presa en compte dels aponds de sal de taula e del sal de coseson, o, de gaireben de 10g\j pels òmes e 8g\j per la femnas al total'' »</ref>, dos còps superiors a la recomandacions de l'OMS<ref name="oms-sel">{{en}}[https://web.archive.org/web/20130413121123/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2003/pr32/en/ Daily intake of salt, which should be iodized, should be restricted to less than 5 grams a day] ''Daily intake of salt, which should be iodized, should be restricted to less than 5 grams a day''</ref>) podent èsser responsable de [[malautiás cardiovasculàrias]] e renalas. Lo demai de sal ven subretot, per 80 % dels plats cosinats, sopas e produchs industrializats. L'acostumança a la sal poiriá existir a partir de l'edat dels noirigats mejans los plats industrials pel nenons<ref name=NO-2008>{{fr}}''Sel, l'overdose'', ''Le Nouvel Observateur'', 28 février 2008, {{p.}}81-83</ref>. La quantitat de sal absorbada quotidianament pòt èsser estimada per un interrogatòri dietetic precís, mas pòt èsser aisidament objectivada per la mesura de la quantitat de sòdi excretat dins las urinas, sens presa de medicamentosas (coma los [[diuretic]]s): en situacion establa la quantitat excretada es pròche de la quantitat ingerida. === Efièch sus la santat === La sal conten près de 40 % de sòdi en pes<ref name="USDA">{{en}} [https://web.archive.org/web/20160426013021/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/277 National Nutrient Database for Standard Reference, Basic Report: 02047, Salt, table] in United States Department of Agriculture; seria: gricultural Research Service, National Nutrient Database for Standard Reference</ref>, que s'atribís la majoritat dels efièchs positius o negatius de la sal. ==== Efièchs negatius ==== Los efièchs nedfasts del demai de sal son coneguts dempuèi 1969<ref name=NO-2008/>. La sal, o [[clorur de sòdi]], agís sus la [[Pression arteriala]] l'aumentant<ref>{{en}}INTERSALT Cooperative Research Group, [http://www.bmj.com/cgi/content/abstract/297/6644/319 ''INTERSALT: an international study of electrolyte excretion and blood pressure: results for 24-hour urinary sodium and potassium excretion''], BMJ, 1988;297:319-328</ref>. La sal es pas l'unic factor, mas aumenta los riscs, favorisant tanben la retencion d'aiga<ref name=NO-2008/>. Amb la [[pression arteriala]] aumenta lo risc d'[[accident cardiovasculari]], coma [[Infarctus del miocarde|infarctus]]. L'abús de sal es doncas desconselhat per las personas sofrissent d'[[ipertension arteriala]], mas tanben, a las autras personas. Al contrari, la reduccion de l'apòrt sodat permet la diminucion dels chifres tensionals<ref>{{en}}Sacks FM, Svetkey LP, Vollmer WM et als. [https://web.archive.org/web/20090411204147/http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/344/1/3 ''Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet''], N Engl J Med, 2001;344:3-10</ref>. la diminucion dels apòrts sodats poíria tanben, de biais independent de la diminucion dels chifres tensionals, diminuir lo risc de [[malautiá cardiovasculària]]<ref>{{en}}Cook NR, Cutter JA, Obarzauek E, Buring JE, Rexrode KM, Kumanyka SK, Appel L, Welton PK, [http://www.bmj.com.gate2.inist.fr/content/334/7599/885.abstract ''Long term effects of dietary sodium reduction on cardiovascular disease outcomes: observational follow-up of the Trials of Hypertension Prevention (TOHP)''], BMJ, 2007;334:885–894</ref>. Lo demai de sal es tanben marrit pels [[ren]]s: Une consomacion excessiva de sal aumenta lo risc d'ipertension arteriela, una de las principalas causas d'insufiséncia renale. Al quotidian, un demai de sal pòt tanben provocar de complicacions per las personas ja tocadas per d'insufiséncia renala. Los rens malauts son totjorn mens capable de regular lo demai de sal, e provòca una retencion d'aiga, responsabla de l'apareisson d'una ipertension arteriala<ref name=NO-2008/>. En junh de 2005, l'Agéncia europèa de securitat alimentària anoncièt que « los nivèls actuals de consomacion de sòdi son associats dirèctament a un aument de la tension arteriela, factor de risc de malautiás cardiovasculàrias e renalas que son las principalas causas de morbiditat e de mortalitat en Euròpa » <ref name=UFCQC-2008>{{fr}}[http://www.quechoisir.org/article/Sel-Les-exces-sur-la-sellette/B1E91D0B8398449DC125740C005527C0/ALIMENTATION-AGRICULTURE/Qualit%C3%A9-S%C3%A9curit%C3%A9-Alimentaires/ALI500.htm « Sel, Les excès sur la sellette », Site Internet UFC-Que Choisir 15 de març de 2008]</ref>. La reduccion de consomacion de sal permet de mermar l'incidéncia de las malautiás cardiovasculàrias: Sus un periòde de 10-15 ans, los subjèctes avent reduit fins a 25-30 % lor consomacion de sal patiguèron d'un quart d'eveniments cardiovasculàri de mens<ref name=UFCQC-2007>{{fr}}[http://www.quechoisir.org/article/Alimentation-Range-moi-le-sel/2650452D868EA3DBC125730C005442C0/ALIMENTATION/Nutrition/ALY100.htm ''Alimentation, Range-moi le sel !'', Site Internet UFC-Que Choisir 3 de julhet de 2007]</ref>. En cas d'[[insufiséncia cardiaca]], l'excés de sal aumenta lo risc de de descompensacion e pòt menar fins a de complicacions importantas demandant una espitalizacion ([[edèm agut del palmon]]). Cada an, l'excés de sal provòca la mòrt de {{unitat|1.6|milion}} de personas pel mond<ref>{{fr}}Damien Rigat [https://web.archive.org/web/20160405235042/http://www.reponseatout.com/pratique/sante-bien-etre/exces-de-sel-16-million-deces-an-a1013430 Excès de sel : 1,6 million de décès par an] site Réponse à Tout !.</ref>. ==== Efièchs positius ==== La sal, a dosis pichonas, demora un element indispensable. Permet de mantenir una pression arteriala corrècta e preven los trebolum ligats a una concentracion insufisanta de sal dins la sang ([[iponatremia]]) coma se vei dins de cases de [[desidratacion]]. Lo besonh minimal fisiologic es gaireben de {{unitat|2|g}} /jour<ref name=doc-2008>{{fr}}[http://www.doctissimo.fr/html/nutrition/mag_2001/mag0330/nu_3744_sel_exces.htm ''La vie ne manque pas de sel !'', Site Internet Doctissimo]</ref>. Quitament una consomacion tròp bassa de sal poíria majorar lo risc de malautiàs cardiovasculàrias<ref>{{en}}Aldeman MH, [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(97)09092-2/abstract ''Dietary sodium intake and mortality : the National health and Nutrition Examination Survey'' (NHANES)], Lancet 1998;351:781-5</ref>. ==== Quantitats recomandadas ==== En març de 2003, l'[[OMS]] concluguèt que la quantitat de sal absorbada deu èsser inferiora a {{unitat|5|gramas}} per jorn<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110213032534/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2003/pr20/fr/ Rapport OMS-FAO sur https://web.archive.org/web/20110213032534/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2003/pr20/fr/, març de 2003]</ref>. En febrièr de 2007, l'OMS dona los biais de mermar lo risc de malautiá cardiovasculària, coma ''« consoment mens possible de denadas ricas en grassas, en sucre e en sal. »''<ref>{{fr}}[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/fr/ Aide mémoire OMS sur les maladies cardiovasculaires, février 2007]</ref>. === La question de la subreconsomacion === L'abitud d'una consomacion excessiva de sal vendriá de son usatge intensiu per servar las [[vianda]]s e [[salason]]s. Aquela consomacion podava anar fins a {{unitat|30|gramas}} per jorn, provocant d'accidents vascularis emoragics<ref name=NO-2008/>. Mas, malgraté l'invencion de novèlas tecnicas de [[conservacion]] sdns sal (« la [[cedena de freg]] »), l'abitud de manjar fòrça salat demorèt e sa consomacion demora excessiva al vejaire de las recomandacions dels organismes de santat. Los Franceses consoman en mejana {{unitat|10|g}} de sal cada jorn<ref name=doc-2008/>. Aquela subreconsomacion seriá responsable de mai de {{formatnum:75000}} accidents cardiovascularis e de {{formatnum:25000}} mòrts cada an en França<ref name=doc-2008/>. L'[[industria agroalimentari]] es accusada d'èsser responsabla de la subreconsomacion de sal. Dempuèi d'ans, los industrials apondan fòrça sal dins los aliments industrials (plats cosinats, viandas panadas, carnsalada, chips, pans, formatges, salças, eca.), fasent 80 % del clorur de sòdi absorbat cada jorn <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090113062354/http://www.lanutrition.fr/Exc%C3%A8s-de-sel-comment-tout-a-commenc%C3%A9-a-2134-74.html Intervivew sur le site d'information scientifique ''lanutrition.fr'', 15 de febrièr de 2001]</ref>. Las rasons de l'utilizacion massissa de sal dins los [[aliments industrials]] serián l'auça de la percepcion del gost, l'amagament de qualques sabors, far la vianda mai pesica retenent l’aiga<ref name="NBK50958">{{en}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50958/ Taste and Flavor Roles of Sodium in Foods: A Unique Challenge to Reducing Sodium Intake] ''salt was found to improve the perception of product thickness, enhance sweetness, mask metallic or chemical off-notes, and round out overall flavor while improving flavor intensity''</ref>{{,}}<ref name=doc-2008/>{{,}}<ref name=NO-2008/>. Lo gost de la sal es pas inat mas l'agroalimentari crea la dependéncia pels mai joves salant los produchs pels enfants. De marcas de produchs per nenons regiguèron prepausant de produchs sens sal<ref name=NO-2008/>. De recercas de substitucion a la sal sont menedas: remplaçament pel [[glutamat de sòdi]] poiría ever d'efièchs neurotoxics ; pel [[clorur de potassi]] mas dona un rèiregost amar. Una autra apròcha es de mermar la talha de las particulas de sal, aquó facilita sa dissolucion e permet d'aleugiar las dòsis<ref>{{fr}}[http://www.radio-canada.ca/audio-video/pop.shtml#urlMedia=http://www.radio-canada.ca/Medianet/2010/CBF/LesAnneeslumiere201008081215_3.asx Est-ce que la présence de sel dans les aliments répond à d'autres impératifs que le goût?] Emission Les Années lumière de Radio-Canada, 8 d'agost de 2010</ref>. == Economia == === Productors === Los principals productors mondials de sal sont, en 2009 (capacitat en milions de tonas)<ref>{{fr}}Roskill, K+S, cité in ''Les Échos'', 3 avril 2009, p.19</ref> : * 1: [[K+S]] e Morton: 29,8 ; * 2: China National Salt: 18,7 ; * 3: [[K+S]] (sol) (Alemanha): 16,7 ; * 3: Compass Minerals: 14,4 ; * 4: [[Cargill]]: 14 ; * ancian ': Morton Salt (sol) (EUA): 13,1 ; * 5: Dampier Salt : 9 ; * 6: Artyomsol (Ucraïna) : 7,5 ; == Bibliografia == * '''(fr)''' Jean-Claude Hocquet, ''Le Sel et le pouvoir. De l'an mil à la Révolution française'', Albin Michel, 2012. * '''(fr)''' Pierre Laszlo, ''Chemins et savoirs du sel'', Hachette - Pluriel, 2001. * '''(fr)''' Jean-Noel Salomon, « La mine de sel de Wieliczka (Pologne) », ''Karstologia'', t. 23, 1994, pp. 60-62. == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Salt|sal}} === Articles connèxes === * [[Clorur de sòdi]] • [[Salin]] • [[Mina de sal]] * [[Aiga de mar]] * [[Gabèla de la sal]] * [[Rota de la Sal]] * [[Sal (quimia)]] * [[Salason]] * [[Salat]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20050404160946/http://www.ac-nantes.fr/peda/disc/svt/sel/sommaire.htm Expériences et travaux sur le sel] * {{fr}}[http://www.jeanduperrex.ch/Site/Sel.html Extraction du sel de roche, calcul de la teneur en sel %, TP de chimie] * {{fr}}[http://www.futura-sciences.com/fr/comprendre/dossiers/doc/t/geologie/d/la-route-du-sel-historique-geologie-alimentation_645/c3/221/p5/ Dossier sur le sel, Futura-sciences] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20130923104541/http://www.esco-salt.com/fr esco : Du sel pour l'Europe] * {{fr}}{{Pdf}} [http://www.agfoodcouncil.com/media/15448/guide%20r%C3%A9duction%20du%20sodium-final.pdf Guide de réduction du sodium pour l’industrie alimentaire] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141221211515/http://www.moins-de-sel.fr/ Le sel dans les produits alimentaires industriels] hkzbpbdcfe0t5sz780u4msyiebkp4u1 0 154986 2503087 2495042 2026-06-19T05:43:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503087 wikitext text/x-wiki {{omon|macron}} {{Infobox Politician | carta = fr | nom = Emmanuel Macron | imatge = Emmanuel_Macron_2022.png | legenda = Emmanuel Macron (2022). | foncion1 = [[President de la Republica Francesa]] |eleccion1=[[7 de mai]] de [[2017]] | govèrn 1 = | a partir del foncion1 = [[14 de mai]] de [[2017]] |fins al foncion1= | predecessor 1 = [[François Hollande]] | foncion2 = Ministre de l'Economia, de las Finanças, de l'Industria e del Numeric | president 2 = [[François Hollande]] | govèrn 2 = [[Govèrn de Manuel Valls (2)]] | a partir del foncion2 = 26 d'agost de 2014 |fins al foncion2= 30 d'agost de 2016 | predecessor 2 = [[Arnaud Montebourg]] | foncion3 = Secretari general adjonch de la <br /> presidéncia de la Republica | a partir del foncion3 = 15 de mai de 2012 | fins al foncion3 = 30 d'agost de 2014<ref>[http://legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000029238129 Arrêté du 12 juillet 2014] sul [[Légifrance]].</ref> | cotitulari 3 = [[Nicolas Revel]] | election3 = | reeleccion3 = | president 3 = [[François Hollande]] | premier ministre 3 = | gouvernement 3 = | législature 3 = | coalition 3 = | groupe parlementaire 3 = | predecessor 3 = [[Joan Castèths]]<ref>[http://legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000023650899 Arrêté du 28 février 2011] sul site [[Légifrance]].</ref> | successor 3 = [[Nicolas Revel]] | nom de naissença = Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron | naissença = 21 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Amians]] | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalitat = [[França|Francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|PS]] (2006-2009)<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/coulisses/2015/02/18/25006-20150218ARTFIG00160-emmanuel-macron-n-est-plus-encarte-au-parti-socialiste.php Emmanuel Macron n'est plus encarté au Parti socialiste, Lefigaro.fr, 18 février 2015]</ref><br />[[Sens etiquèta|SE]] (2009-2016)<br />[[Renaissença (partit politic)|EM → LREM → RE]] (2016) | père = | mère = | fratrie = | conjunt = [[Brigitte Macron]] | enfants = | entourage = | universitat = Universitat París-Nanterre<br />IEP de París<br />ENA | profession = Naut foncionari | religion = | résidence = | signature = | emblème = | liste = }} {{DebutaBio}}, de son nom complèt '''Emmanuel''' '''Jean-Michel Frédéric''' '''Macron''', es un [[banca|banquièr d'afars]], naut foncionari e [[politica|politician]] [[França|francés]]. Es lo [[Lista dels presidents de la Republica Francesa|president de la Republica francesa]] dempuèi lo 14 de mai de 2017. Diplomat en estudis aprigondits de [[filosofia]], inspector de las Finanças, foguèt banquièr d'afars a çò de [[Rothschild & Cie]] abans d'èsser nomenat secretari general adjonch de la presidéncia de la Republica<ref name="cabinet">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120518070325/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/le-fonctionnement-de-la-presidence/le-cabinet-du-president-de-la-republique/le-cabinet-du-president-de-la-republique.13214.html Le cabinet du Président de la République ], elysee.fr, 15 mai 2012.</ref>prés de [[François Hollande]] de mai de 2012 a junh de 2014. Entre agost de 2014 e agost de 2016, foguèt ministre de l'Economia, de l'Industria e del Numeric dins lo [[Govèrn de Manuel Valls (2)]]<ref>{{fr}}[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=?cidTexte=JORFTEXT000029405481 Décret du 26 août 2014 relatiu a la composicion del govèrn] sus [[Légifrance]].</ref>. En abrial de 2016, fondèt lo movement politic « ''[[En marche !]]'' » puèi demissionèt de sas foncions de ministre en agost de la meteissa annada. Tres meses mai tard, lo [[16 de novembre]], anoncièt sa candidatura a l'Eleccion presidenciala francesa de 2017. Elegit en 2017, se torna presentar en 2022 e es tornar elegit fàcia a la meteissa [[Marion Ar Penn|Marine Le Pen]]. == Biografia == === Originas familialas e vida privada === Es lo filh de Jean-Michel Macron, mètge professor de [[neurologia]] a l'espital d'[[Amians]]<ref name="Courpic">{{fr}} Georges Charrières, [https://web.archive.org/web/20140903110857/http://www.courrier-picard.fr/courrier/Picardie-Express/Emmanuel-Macron-un-Amienois-a-l-Elysee « Emmanuel Macron, un Amiénois à l’Élysée »], ''Le Courrier picard'', 16 de mai de 2012</ref> e responsable d'ensenhament a l'[[Universitat de Picardia]]<ref>{{fr}} Vincent Delorme, [http://www.francebleu.fr/infos/ministre/emmanuel-macron-ministre-un-amienois-bercy-1723899 « Emmanuel Macron ministre : un Amiénois à Bercy »], France Bleu Picardie, 27 d'agost 2014.</ref>; sa maire, Françoise Noguès, èra mètja conselhièra de la Sécuritat sociala<ref name="Fig">{{fr}} Anne Fulda, [http://www.lefigaro.fr/politique/2012/12/13/01002-20121213ARTFIG00586-emmanuel-macron-le-cerveau-droit-de-hollande.php « Emmanuel Macron - Le cerveau droit de Hollande », ] ''[[Le Figaro Magazine]]'', semana del 14 de decembre de 2012, p. 32-35.</ref>. Es de la granda, principala de collègi, que los seus parents èran illetrats, que ven, segon el, son engatjament a l'[[esquèrra (politica)|esquèrra]]<ref name="Benyahia-Kouider" />. La famiha Macron es originària del vilatge d'[[Authie (Somme)|Authie]] dins la [[Somme (departament)|Somme]] {{refnec}}. Per sa maire, Emmanuel Macron es occitan, d'origina gascona de [[Bigòrra]] - sons grands del costat mairal s'apelavan Joan -''Jean''- Noguès e Germana - ''Germaine'' - Arribet - e lengadociana per sa rèire grand nascuda Mas. Conservèt atal un ligam constant amb la vila de [[Banhèras de Bigòrra]] <ref>{{Article|langue=fr|auteur1=|titre=Sacrées mémés de Bagnères-de-Bigorre !|périodique=ladepeche.fr|date=12/4/2017|issn=|lire en ligne=http://www.ladepeche.fr/article/2017/03/23/2541749-communiques-sacrees-memes-de-bagneres-de-bigorre.html|consulté le=2017-05-09|pages=}}</ref>. En 2007, maridèt Brigitte Trogneux, eissida d'una familha de chocolatièrs amianés<ref>{{fr}} Gaël Rivallain, [http://www.courrier-picard.fr/region/politique-ce-banquier-enarque-amienois-qui-remplace-montebourg-ia0b0n425378 « Ce banquier énarque amiénois qui remplace Montebourg »], ''Le Courrier picard'', 27 d'agost de 2014.</ref>, al [[Le Touquet-Paris-Plage|Touquet]] ont possedís un masatge<ref>{{fr}} Fabrice Leviel, [http://www.lavoixdunord.fr/region/emmanuel-macron-le-nouveau-ministre-de-l-economie-ia36b49168n2345467 « Emmanuel Macron, le nouveau ministre de l’Économie, réside au Touquet »], ''La Voix du Nord'', 28 d'agost 2014.</ref>. Encontrèt son esposa, de 24 ans son aïnada<ref>{{fr}} E.C.; « Emmanuel Macron, l’homme pressé », ''Paris Match'', 28 d'agost de 2014 [http://www.parismatch.com/Actu/Politique/Ministre-de-l-Economie-a-36-ans-Emmanuel-Macron-l-homme-presse-585012 en linha]</ref>, del temps qu'èra sa professora de francés e animatritz de teatre al licèu privat ''La Providence'' d'Amians<ref name="biseau" />. === Formacion e activitats annèxas === Faguèt los estudis de la seisena a la primièra au licèu ''La Providence'', un establiment catolic d'Amians fondat pels [[jesuistas]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140827053346/http://fr.novopress.info/126114/faits-documents-n346-du-16-au-30-novembre-2012-%EF%BB%BFportrait-emmanuel-macron/#more-126114 Portrait : Emmanuel Macron], [[Faits & Documents]] n°346 del 16 al 30 de novembre de 2012.</ref>. Contunhèt son escolaritat al [[licèu Enric IV]] ont obtenguèt lo bachilierat scientific<ref name="Courpic" />. Foguèt admés enseguida en [[Classa preparatòria a las grandas escòlas|CPGE]] B/L - Letras e sciéncias socialas, capitèt pas lo concors d’intrada a l’[[Escòla normala superiora (París)|Escòla normala superiora]]<ref name="Vincent de Féligonde">{{fr}}Vincent de Féligonde, [http://www.la-croix.com/Actualite/France/Emmanuel-Macron-ancien-conseiller-du-Prince-aux-manettes-de-Bercy-2014-08-26-1197132 Emmanuel Macron, ancien conseiller du prince aux manettes de Bercy], ''La Croix'', 26 d'agost 2014</ref> abans d'obtenir un [[Diplòma d'estudes aprigondidas|DEA]] de filosofia a l'universitat de París-Nanterre<ref>[[fr}}Even Vallerie, [http://www.entreprises.ouest-france.fr/article/remaniement-emmanuel-macron-ex-banquier-leconomie-27-08-2014-156759 « Remaniement. Emmanuel Macron, un ex-banquier à l'Économie »], Ouest-France Entreprise, 27 d'agost de 2014</ref> (Memòri sus l'[[interès general]], al respècte de [[filosofia del drech]] d'[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], jos la direccion d'[[Étienne Balibar]]) e venguèt assistent del filosòf [[Paul Ricœur]], per la redaccion de son libre ''La Memòria, l’istòria, l’oblit'' entre 1999 e 2001<ref name="Vincent de Féligonde"/>{{,}}<ref name="Benyahia-Kouider"/>. Es tanben membre del comitat de redaccion de la revista ''[[Esprit]]''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150924072739/http://www.philomag.com/lepoque/breves/emmanuel-macron-de-la-philosophie-au-ministere-de-leconomie-10140 Emmanuel Macron, de la philosophie au ministère de l'Économie], ''[[Philosophie Magazine]]'', 27 d(agost de 2014.</ref>. Diplomat de l'[[Institut d'estudis politics de París]] (2001), integrèt l'[[Escòla nacionala d'administracion (França)|ENA]] a [[Estrasborg]] de 2002 a 2004 dins la promocion [[Léopold Sédar Senghor]]<ref name="Mozart">{{fr}}Emmanuel Macron, de « Mozart de l’Élysée » à ministre de l'économie, Le Monde.fr 27 d'agost de 2014, Charlotte Chabas [http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/08/27/emmanuel-macron-de-mozart-de-l-elysee-a-ministre-de-l-economie_4477318_823448.html en linha].</ref>. Es tanben membre de la promocion 2012 dels « Young Leaders » de la [[French-American Foundation]]<ref>{{en}} Past Classes [https://web.archive.org/web/20160730043710/http://www.frenchamerican.org/youngleadersclasses French American Foundation]</ref>. Seguèt, pendent dètz ans, d'estudis de piano al conservatòri d'Amians e acabèt tresen<ref name="Courpic" />{{,}}<ref>{{fr}}url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2012/10/27/emmanuel-macron_1782025_3208.html Emmanuel Macron, monsieur superlatif] Claire Guélaud, 27 d'octobre de 2012 [[Le Monde]] ; ''88 notes pour piano solo'', [[Jean-Pierre Thiollet]], Neva Editions, 2015, p.193. ISBN 978-2-35055-192-0</ref>. Practiquèt la [[bòxa francesa]]<ref name="Benyahia-Kouider"/> e lo fotbòl. Es tanben administrator del ''[[théâtre de la Ville]]'''<ref name="bensoussan"/>. === Militantisme politic === Comencèt a militar al [[Movement dels ciutadans (França)|Movement dels ciutadans]]<ref name="bombe"/>. Membre del PS a partir de l'edat de 24 ans, Es actiu, es a dire que cotizèt, de 2006 a 2009<ref name="biseau"/>{{,}}<ref name="cotisation">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20170415150522/http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/20140829.OBS7621/macron-militant-ps-depuis-2006-n-est-plus-a-jour-de-cotisation-depuis-5-ans.html Macron, militant PS depuis 2006, n'est plus à jour de cotisation depuis 5 ans], ''Le Nouvel Observateur'', 29 août 2014.</ref><ref group="n">Lo responsable de las federacions al PS Alain Fontanel indica qualques jorns aprés sa nominacion a Bercy qu'Emmanuel Macron es pas a jorn de cotizacion. font : [https://web.archive.org/web/20170415150522/http://tempsreel.nouvelobs.com/politique/20140829.OBS7621/macron-militant-ps-depuis-2006-n-est-plus-a-jour-de-cotisation-depuis-5-ans.html Macron, militant PS depuis 2006, n'est plus à jour de cotisation depuis 5 ans], ''Le Nouvel Observateur'', 29 août 2014.</ref>. Joga un ròtle dins la politica locala del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]], dins la region de [[Berck (Pas de Calais)|Berck]], [[Étaples]], [[Le Touquet-Paris-Plage|Le Touquet]], sens jamai èsser investit<ref name="Benyahia-Kouider"/>. Es un pròche de l'ancian Primièr ministre socialista [[Michel Rocard]] dempuèi 2002<ref name="Benyahia-Kouider">{{fr}}Odile Benyahia-Kouider, [http://tempsreel.nouvelobs.com/portrait/20121224.OBS3481/ils-ont-marque-2012-emmanuel-macron-l-enfant-prodige-de-l-elysee.html Ils ont marqué 2012 : Emmanuel Macron, l'enfant prodige de l’Élysée], ''Le Nouvel Observateur'', 28 décembre 2012.</ref>. Collabora tanben amb la [[fondacion Joan Jaurés]] a partir de 2006<ref name="cotisation"/>. Encontrèt [[François Hollande]] en 2006 per l'intermediari de [[Jean-Pierre Jouyet]] e s'engatja amb el a partir de 2010<ref name = "biseau" />. Pendent l'eleccion presidennciala de 2007, faguèt partit del grop ''[[Les Gracques]]'', compausat d’ancians patrons e nauts foncionaris, que remembra una alliança entre [[Ségolène Royal]] e [[François Bayrou]]<ref name="Biseau2"/>{{,}}<ref>{{fr}}Grégoire Biseau, [http://www.liberation.fr/tribune/2007/04/02/les-gracques-pris-en-flagrant-delit-de-deni_89168 Les Gracques pris en flagrant délit de déni], ''Libération'', 2 avril 2007</ref>. Ensagèt enseguida d’obtenir del [[Partit Socialista (França)|PS]], una investitura a las legislativas en [[Picardia]]<ref name="Visions">[https://web.archive.org/web/20170802204138/http://visionsmag.com/emmanuel-macron-lhomme-du-president/ Emmanuel Macron : l’homme du Président] 24 de febrièr de 2014, ed: Visions Mag.</ref>. Mas, los socialistas del Nòrd refusant de lo causir, es pas candidat<ref name="Visions" />. Aquel escaç, associat a la victòria de [[Nicolas Sarkozy]] a l'eleccion presidenciala de 2007, l'insitís a donar un torn novèl a sa carrièra<ref name="Visions" />. Sostenguèt Francés Hollande a la [[primària presidenciala socialista de 2011]]<ref name="Fig"/>. De julhet a decembre de 2011, anima un ensems d'expèrts e d'economistas, lo grop de la Rotonda, compausat dels economistas [[Philippe Aghion]], [[Gilbert Cette]] e [[Elie Cohen (economista)|Elie Cohen]], e que fa rappòrt totes los quinze jorns al candidat<ref name="Benyahia-Kouider"/>{{,}}<ref>{{fr}}Corinne Lhaïk, [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/elysee-emmanuel-macron-l-ex-banquier-qui-murmure-a-l-oreille-de-francois-hollande_1249011.html Élysée: Emmanuel Macron, l'ex-banquier qui murmure à l'oreille de François Hollande], ''L'Express'', 15 de mai de 2013.</ref>. Una candidatura li es prepausada dins sa vila natala d'[[Amians]] per las municipalas de 2014 mas neguèt. Es a causa d'aquela abséncia de mandat electoral que Francés Hollande venguèt l'idèa de li confiar lo [[Ministèri del Budgèt]] dins lo [[Govèrn de Manuel Valls (1)]]<ref name="Mozart"/>. En 2014, es pressentit per un largatge dins los [[Nauts Pirenèus]], sus la circonscripcion de [[Jean Glavany]], per las legislativas de 2017<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20141211122159/http://lelab.europe1.fr/emmanuel-macron-est-a-la-recherche-active-d-une-circonscription-pour-2017-12605 Emmanuel Macron est à la recherche active d'une circonscription pour 2017], ''Le Lab Europe 1'', 23 de genièr de 2014.</ref>. == Carrièra professionala e politica == === Carrièra professionala === En 2004, a l'eissida de son escolaritat a l'ENA, integrèt lo còs de l'[[Inspeccion generala de las finanças (França)|Inspeccion de las Finanças]]<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000437029&fastPos=23&fastReqId=548872483&categorieLien=id&oldAction=rechTexte Arrêté du 9 avril 2004 portant affectation aux carrières des élèves de la promotion 2002-2004 « Léopold Sédar Senghor » de l'Ecole nationale d'administration] sur le site Légifrance.</ref>{{,}}<ref>Claire Guélaud, [http://www.lemonde.fr/politique/article/2012/05/16/emmanuel-macron-un-banquier-d-affaires-nomme-secretaire-general-adjoint-de-l-elysee_1702135_823448.html Emmanuel Macron, un banquier d'affaires nommé secrétaire général adjoint de l'Elysée], 'Le Monde'', 16 mai 2012.</ref>. En 2007 foguèt nomenat raportaire de la [[Commission per la liberacion de la creissença francesa]] (« commission Attali »). En [[setembre de 2008]], se metèt en disponibilitat de la foncion publica, e venguèt [[banquièr d'afars]] per [[Rothschild & Co]]<ref name="Noyon">{{fr}}Rémi Noyon, [http://rue89.nouvelobs.com/2014/08/28/fait-faisait-quoi-chez-rothschild-emmanuel-macron-254442 Au fait, il faisait quoi chez Rothschild, Emmanuel Macron ?], ''Rue89'', 28 d'agost de 2014.</ref>{{,}}<ref name="bensoussan"/>. Recrutat per [[François Henrot]] sus recomandacion de [[Jacques Attali]] e de [[Serge Weinberg]], indica que l'escaç de son militantisme local e l'eleccion de [[Nicolas Sarkozy]] a la presidéncia de la Republica lo poussé menèro a aquela activitat<ref name="Benyahia-Kouider"/>. En 2010, venguèt [[associat]] de la banca<ref name="Echos">{{fr}}[http://archives.lesechos.fr/archives/2010/lesechos.fr/12/16/0201010007512.htm Rothschild & Cie coopte trois nouveaux associés], ''Les Échos.fr'', 16 de decembre de 2010.</ref>. En 2012, es nomenat gerent, e pilòt d'una negociacion màger de l'an (la compra per [[Nestlé]] d'una filiala de [[Pfizer]]), una transaccion de mai de nòu miliards d'èuros que lo faguèt venir milionari<ref name="biseau">{{fr}}Grégoire Biseau; Avec Macron, l'Élysée décroche le poupon periodic: Libération; 17 de septembre de 2012 [https://web.archive.org/web/20151007000949/http://www.liberation.fr/politiques/2012/09/17/avec-macron-l-elysee-decroche-le-poupon_847010 en linha].</ref>{{,}}<ref name="bensoussan">{{fr}}David Bensoussan; Macron, ce chouchou des patrons qui succède à Montebourg; Challenges; 3 de setembre de 2012 [https://web.archive.org/web/20150220013955/http://www.challenges.fr/economie/20120903.CHA0330/emmanuel-macron-le-jeune-loup-de-l-elysee-qui-rassure-les-patrons.html en linha].</ref>. François Henrot diguèt « d'el que seriá estat, s’èra demorat dins lo mestièr, un dels melhors en França, sens dobte quitament en Euròpa ». <ref name="Noyon"/>. Entre decembre 2010, data de sa nominacion coma associat gerent, e mai de 2012, data de son arribada a l'Elisèu, Emmanuel Macron indica aver ganhat 2 milions d'èuros brut<ref name="bombe">{{fr}}Corinne Lhaïk, Marcelo Wesfreid et Marie Simon, « [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/la-bombe-macron_1572205.html La bombe Macron] », ''L'Express'', 2 septembre 2014</ref>. === Secretari general adjonch de la presidéncia de la Republica === Lo 15 de mai de 2012, Emmanuel Macron, tornat a la foncion publica, venguèt secretari general adjonch de l'Elisèu amb [[Nicolas Revel]]<ref>{{fr}}[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=525254F7DE760AA60A0966BE0BE4526F.tpdjo13v_2?cidTexte=JORFTEXT000025885873&dateTexte=&oldAction=rechJO&categorieLien=id Arrêté du 15 mai 2012 portant nomination à la présidence de la République] publié au [[Journal officiel de la République française|Journal officiel]] du 16 mai 2012.</ref>. Segonda lo nòu secretari general, [[Pierre-René Lemas]]. Es un dels artisans<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20141018171452/http://www.liberation.fr/politiques/2014/08/28/macron-propose-d-elargir-les-derogations-aux-35-heures_1088480 Macron propose d'élargir les dérogations aux 35 heures], ''AFP'', 28 d'agost de 2014.</ref>{{,}}<ref>[http://lentreprise.lexpress.fr/actualites/1/actualites/emmanuel-macron-un-ex-banquier-a-bercy_1570663.html Macron, nouveau patron surprise de Bercy, en rupture avec Montebourg], ''L'Express.fr'', 26 août 2014.</ref>, veire a l'originea<ref>{{fr}}Emmanuel Berretta, [http://www.lepoint.fr/politique/emmanuel-berretta/pacte-de-responsabilite-haro-sur-emmanuel-macron-30-01-2014-1785984_1897.php Pacte de responsabilité : haro sur Emmanuel Macron !], ''Le Point'', 30 de genièr de 2014.</ref> del [[pacte de responsabilitat]] e del [[credit d'impòst per la competitivitat e l'emplec]]<ref>[https://web.archive.org/web/20141017132402/http://bfmbusiness.bfmtv.com/france/emmanuel-macron-devient-ministre-de-l-economie-de-l-industrie-et-du-numerique-830438.html Emmanuel Macron à Bercy, un "beau symbole"], ''BFM Business'', 26 d'agost de 2014.</ref>. Lo 10 de junh de 2014, l’Elisèu anoncia que daissa lo cabinet de Francés Hollande e que [[Laurence Boone]] li succediguèt lo 15 de julhet dins son ròtle de conselhièr economic e financièr. Emmanuel Macron, qu'es tanben secretari general adjonch de l’Elisèu amb Nicolas Revel, es al contrari pas remplaçat dins aquela foncion<ref>{{fr}}Marie Visot, [http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/06/10/10001-20140610ARTFIG00402-laurence-boone-une-forte-tete-a-l-elysee.php « Laurence Boone, une forte tête à l'Élysée »], ''[[Le Figaro]]'', encart « Culture », 11 de junh de 2014, p.38.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Solenn de Royer, « Plusieurs conseillers de François Hollande quittent l'Élysée », ''[[Le Figaro]]'', 11 de junh de 2014, p. 2.</ref>. Lo secretari general de l’Elisèu Jean-Pierre Jouyet indica alara qu’Emmanuel Macron anava quitar la presidéncia « per menar de projèctes personals dins los domènis de l’ensenhament e de la recerca »<ref>{{fr}}[http://www.lesechos.fr/politique-societe/politique/0203552972800-elysee-trois-conseillers-de-hollande-sur-le-depart-1011220.php Élysée : Hollande chamboule son cabinet] 10 de junh de 2014; Les Échos</ref>. === Ministre de l'Economia, de l'Industria e del Numeric === [[Fichièr:Emmanuel Macron (27 août 2014).jpg|thumb|Emmanuel Macron pendent lo passament de poder.]] Lo 26 d'agost de 2014, foguèt nomenat ministre de l'Economia, de l'Industria e del Numeric dins lo [[Govèrn de Manuel Valls (2)]] per remplaçar [[Arnaud Montebourg]]<ref>{{fr}}[http://www.lefigaro.fr/flash-eco/2014/08/26/97002-20140826FILWWW00312-emmanuel-macron-nouveau-ministre-de-l-economie.php Emmanuel Macron remplace Arnaud Montebourg comme ministre de l'Économie], ''lefigaro.fr'', 26 d'agost de 2014.</ref>. Venent lo ministre de l’Economie mai jove dempuèi [[Valèri Giscard d'Estanh]] dins lo [[Govèrn de Jòrdi Pompidor (1)]] en 1962<ref>{{fr}}Christophe Carmarans, [http://www.rfi.fr/mfi/20140829-macron-bercy-economie-parcours-elysee-hollande-ena-rotschild-montebourg-socialiste/ Emmanuel Macron: son adversaire, c’est la défiance], ''Radio France International'', 29 d'agost de 2014</ref>, es alara qualificat per de mèdias e actors politics d'« antiMontebourg »<ref name="Figaro" />{{,}}<ref name="JDD" /> e de « simbòl » d'un viratge [[Socialliberalisme|liberal]] de l'executiu<ref><nowiki>[[fr}}Lénaïg Bredoux et Martine Orange, </nowiki>[http://www.mediapart.fr/journal/france/260814/emmanuel-macron-symbole-de-la-derive-liberale-de-lexecutif « Emmanuel Macron, symbole de la dérive libérale de l'exécutif »], ''Mediapart'', 26 août 2014</ref>{{,}}<ref>Gabriel Vedrenne, [https://web.archive.org/web/20141129043020/http://www.europe1.fr/economie/montebourg-passe-le-relais-a-macron-tout-un-symbole-2212691 « Montebourg passe le relais à Macron, tout un symbole »], Europe 1, 27 août 2014</ref>. Presenta en [[decembre de 2014]] al [[Conselh dels Ministres]], lo [[projècte de lei per la creissença et l'activitat]], o "Lei Macron", qu'a per objectiu de « desverrolhar l'economia francesa » modificant entre autre la reglamentacion al subjècte del [[Trabalh dominical|trabalh lo dimenge]], las [[professions reglamentadas]], los [[transpòrts]] e le [[permés de menar]], e la vida de las [[entrepresa]]s e dels [[salariat]]s. Per paur de trobar pas de majoritat sul tèxte, lo [[Govèrn de Manuel Valls (2)]] decidís de far pas votar aquela reforma pels [[Parlament|parlementaris]] e d'utilizar l'article 49-3 de la [[Constitucion francesa de 1958|Constitucion]], per la far adoptar. <ref>{{fr}}Pourquoi le marteau du 49-3 est un outil indispensable ?[http://www.lesechos.fr/idees-debats/editos-analyses/0204174048131-pourquoi-le-marteau-du-49-3-est-un-outil-indispensable-1096111.php en linha] Les Echos; 25 de febrièr de 2015</ref> === President de la Republica === {{article detalhat|Eleccion presidenciala francesa de 2017}} En abril de 2016, fonda son movement politic, nomenat [[En marche !]], e demissiona quatre meses mai tard de sas foncions de ministre. Candidat a la presidéncia de la Republica, acaba al cap del prièr torn amb 24,01 % dels vòtes debans [[Marion Le Pen|Marine Le Pen]] (21,30 %) e es elegit al segond torn lo 7 de mai de 2017 amb 66,10 % dels vòtes contra 33,90 % per la candidata del [[Acampament Nacional (partit francés)|Acampament nacional]]. Ven, a 39 ans, lo president mai jove de l'istòria de las cinc Republicas francesas e lo dirigent mai jove del G20. == Presas de posicion == [[File:Sommet éco franco-chinois-1934.jpg|thumb|Emmanuel Macron a Tolosa, en 2015]] Qualificat pels observators de [[Socialibéralisme|socialiberal]]<ref>{{fr}}Mehdi Pfeiffer, [http://www.leparisien.fr/economie/emmanuel-macron-un-banquier-social-liberal-a-bercy-26-08-2014-4088311.php Emmanuel Macron, un banquier social-libéral à Bercy], ''LeParisien.fr'', 26 d'agost de 2014.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Pascal Jalabert, [http://www.estrepublicain.fr/actualite/2014/08/28/la-ligne-social-liberale-passe-par-macron La ligne social libérale passe par Macron], ''[[L'Est Républicain]]'', 28 d'agost de 2014.</ref>. Pendent la campanha presidenciala de Francés Hollande, declara en pichon comitat al subjècte de sa proposicion de taxe a 75 % suls fòrça nauts revenguts: « Es [[Cuba]] sens lo solelh! » <ref name="Figaro">{{fr}}Marie Visot, [http://www.lefigaro.fr/conjoncture/2014/08/26/20002-20140826ARTFIG00392-emmanuel-macron-l-anti-montebourg.php Emmanuel Macron, l'anti-Montebourg], ''Le Figaro'', 28 août 2014.</ref>. Es encara mai favorable a la suppression de los [[ròdol fiscal|ròdols fiscals]]<ref name="Benyahia-Kouider"/>. Quand lo ministre de l'Industria [[Arnaud Montebourg]] ensag de salvar los emplecs menaçats del site [[ArcelorMittal]] de [[Florange]], afirma que l'« esquèrra romantica ». deu obrir los uèlhs, e apond: « L'esquèrra es censada cambiar lo real mas, a causa de las contrenchas, cambiar lo real será complicat » <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150317070822/http://tempsreel.nouvelobs.com/societe/20140826.AFP4611/emmanuel-macron-jeune-homme-presse-brillantissime-touche-a-tout.html Emmanuel Macron, jeune homme pressé, brillantissime touche-à-tout], ''AFP'', 26 d'agost de 2014.</ref>. S'es pas ostil a l'opcion de [[Nacionalizacion|nacionalizar]] los nauts fornèls, estima qu'Arnaud Montebourg s'embarra tròp dins aquela unica solucion<ref name="bombe"/>. En octobre de 2013, declara a ''[[Mediapart]]'' : :{{cita|Se pòt pas mai presentar l'esquèrra coma l’extension infinida dels drechs. [...] L’ideologia d'esquèrra classica permet pas de pensar lo real tal coma es. Nos manca d'aisina – o cal reconéisser. L'esquèrra a pas repensat pro los objèctes. [...] Çò que se nomena de biais un pauc vielhòt lo « socialisme de l’ofra », es far atencion a la reparticion de la carga entre los diferents actors de l’economia. […] Aquel « socialisme de l’ofra » supausa donc de tornar visitar un dels reflèxes de l'esquèrra, segon que l’entrepresa es lo luòc de la [[lucha de las classas]] e d’un desalinhament prigond d’intesreses. [...] L'esquèrra modèrna es aquela que dona la possibilitat als individús de far fàcia, quitament pendent los còps durs. Pòt pas mai rasonar en tèrmes d'estatuts. La societat estatutària ont tot será previst inexorablament desparareis}} <ref>{{fr}}Lénaïg Bredoux, [http://www.mediapart.fr/journal/france/270814/emmanuel-macron-la-gauche-classique-est-une-etoile-morte Emmanuel Macron: la gauche classique est une «étoile morte»], ''[[Mediapart]]'', 27 d'agost de 2014.</ref>. Confia mai: « A la davalada de 2013, auriai podut sortir [del secretariat general de l'Elisèu] perque nòstra reforma de las retiradas èra pas a la nautor de çò que se deviá far » <ref name="Biseau2">Grégoire Biseau, [https://web.archive.org/web/20150219135234/http://www.liberation.fr/politiques/2014/08/26/le-symbole-de-la-macron-economie_1087649 Le symbole de la Macron-économie], ''Libération'', 26 d'agost de 2014</ref>. Dins una entrevista donanda al ''[[Le Point|Point]]'' lo jorn abans de sa nominacion coma ministre de l'Economia, de l'Industria e del Numeric dins lo [[Govèrn de Manuel Valls (2)]], declara: {{cita|Poiriam autorizar las entrepresas e las brancas, dins l'encastre d'accòrdis majoritaris, a derogar a las règlas del [[temps de trabalh]] e de remuneracion. Es ja possible per las entrepresas en dificultat. Perqué pas espandre a totes las entrepresas, a condition que siá un accòrdi majoritari amb los salariats?|3={{fr}} [[http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/08/28/emmanuel-macron-veut-autoriser-les-entreprises-a-deroger-aux-35-heures_4477840_823448.html|« Macron prêt à autoriser « toutes les entreprises » à déroger aux 35 heures »]], ''Le Monde.fr'', 28 d'agost de 2014.}} Lo cabinet del Primier ministre indica alara que lo govèrn « a pas l'intencion de tornar sus la durada legala del trabalh a 35 oras », que la modificacion eventuala « relèva de discussions entre partenaris socials » que l'executiu « respecterá »<ref>{{fr}}[http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/08/28/le-gouvernement-n-a-pas-l-intention-de-revenir-sur-la-duree-legale-du-travail-a-35-heures_4477961_823448.html Le gouvernement « n'a pas l'intention de revenir sur la durée légale du travail à 35 heures »], ''Le Monde.fr'', 28 d'agost de 2014.</ref>. En genièr de 2015, Emmanuel Macron dona dempuèi Las Vegas un entrevista al jornal ''Les Échos'', ont declara: « Cal joves franceses qu'ajan enveja de venir miliardaris »<ref>{{fr}} Emmanuel Macron : «''Il faut des jeunes Français qui aient envie de devenir milliardaires''»[http://www.lesechos.fr/politique-societe/politique/0204058027324-emmanuel-macron-2015-doit-etre-lannee-du-tournant-pour-leconomie-1080745.php en linha] Les Echos 06/01/2015 (modificat 07/01/2015)</ref>. Aquela presa de posicion provòca un tir dempuèi son camp, lo primièr secretari del PS comprés, que declara: « L'atrach del ganh, dels miliardaris... es vertadièrament pas una causa que me va »<ref>{{fr}} [http://www.leparisien.fr/economie/macron-et-les-jeunes-milliardaires-la-phrase-qui-consterne-la-gauche-07-01-2015-4425649.php macron-et-les-jeunes-milliardaires-la-phrase-qui-consterne-la-gauche] Le Parisien 07/01/2015</ref>. Al delá del Front d'Esquèrra e del PCF qu'exprisson lo rebut d'aquela idèa, d'unes a drecha, coma François Fillon ironizan: « Compreni qu'es un objectiu que pòt èsser lo seu, o que aviá podut èsser lo seu dins lo passat, mas es subretot, tròbi un pauc reductor coma ideal de vida »<ref>{{fr}}Macron et les jeunes milliardaires : la phrase qui irrite la gauche [https://web.archive.org/web/20150121003032/http://www.franceinfo.fr/actu/politique/article/emmanuel-macron-les-milliardaires-628005 en linha] France Info 07/01/2015</ref>. Fin finala, la premsa dobta qu'aquel genre de sortida ajude lo ministre a far passar sa lei<ref>{{fr}}[http://www.huffingtonpost.fr/2015/01/07/macron-milliardaires-gauche-se-dechaine-encore-ministre_n_6428042.html Emmanuel Macron et les milliardaires: la gauche se déchaîne (encore) contre le ministre] Huffington Post 07/01/2015</ref>. == Notas e referéncias == === Notas === <references group="n"/> === Referéncias === {{colomnas|nombre=2| <references/> }} == Ligam extèrne == * {{fr}} [http://www.gouvernement.fr/ministre/emmanuel-macron Ficha del ministre e sas accions] sul site oficial del govèrn. * {{fr}} Macron e las lengas: [http://tr.news.lexpress.fr/do?32E804B17A5B5A02D9DB2F9CE51689DA49C46B28F0F4F9F5D1AAE98C44FE0D924078368A700861C020159187BFA49C60EB574B2B968A098810F7099F82C17BFE608227CFAD3575F02FADFCAD47992DE3&fbclid=IwAR3fc_Q7Jzl_iARxXPPwAO8N-p4k6-eDDpHUSBnNcfzBAzBJ9ECM1OL6QnM Article dins ''L'Express'']. {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1=#BFC5F9|color2=white|color3=ffaaaa|icòna=Armoiries république française.svg |nom=[[President de la Republica Francesa]] |abans= [[François Hollande]] |aprèp= actual |periòde= [[2017]] - uèi }} {{Inserir dinastia|icòna=Coat of arms of Andorra.svg |nom=[[Coprinces d'Andòrra|Coprince d'Andòrra]]<br />amb [[Joan Enric Vives i Sicília]] |abans= [[François Hollande]] |aprèp= actual |periòde= [[2017]] - uèi }} {{Fin dinastia}}{{Leaders del G8}} {{DEFAULTSORT:Macron, Emmanuel}} {{Politica}} [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica]] [[Categoria:Naissença en 1977]] [[Categoria:Candidat a una eleccion presidenciala francesa]] jb0md2ohlxnc4sy70q91f7iez8htq0p 0 155347 2503002 2502225 2026-06-18T15:56:19Z Poiuytrell 61256 /* */ 2503002 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arban (faire un ") : s'entrajudar * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archa: maid * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arrier: tanben, egalament * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * avena: civada * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbetar v. : còire * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bibar (Creissent) : forrupar, fr. gober * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl, botareu: campanhòu * botifla: veissiga * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * caura f. : avelanièr * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * dempuei: dempuèi * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drapel: fr. lange * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embonilh: fr. nombril * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genebeurnier: genebrièr * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glapar forrupar, fr. gober * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * gomar: forrupar, fr. gober * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlinja: esquilon, fr. grelot * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * guessar ?, guessir ? : profieitar * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ififó : mena de crit * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * lait (minoritari) : lach * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * manca que... : encore que... * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * melh: milh, fr. millet * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petoira: veissiga * petonar: s'enervar, repotegar * petrilhar: petilhar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. Remudar los piuses: mudar d'ostal * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau, saücal (bas+lemosins) [sue(i)cau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * tech, teit: establa * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrassa: grasala granda de tèrra, fr. grande terrine * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasfojau: fôc de Sant Joab * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribe: selha, ferrar, fr. seau * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * ufada: crit * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm] : ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] qjc2ylnshcwosvn9k8ke037yyhmc842 0 155882 2503073 2234266 2026-06-19T04:11:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503073 wikitext text/x-wiki {{Veire omonims|Camp de Mart}} Lo '''Camp de Mart''' (en [[latin]], : ''Campus Martius'', en [[italian]] : ''Campo Marzio'') èra a [[Roma]] una planura que se situava d'en primièr fòra dels barris, e ont [[Romul e Rème|Romul]] aviá consacrat un temple a [[Mart (mitologia)|Mart]]; al nòrd oèst de la vila, e sus la riba esquèrra del [[Tibre]]. == Istòria == [[Imatge:Campus Martius.jpg|thumb|175px|Vèrs [[300|300 ApC]]]] Lo Champ de Mart es la planura inondabla situada entre la [[muralha serviana]] de Roma e la vòlta de [[Tibre]]. Espaci utilisable per amassar lo pòble roman en armas e far d'exercisis militar, èra utilizat tanben per d'autres usatges civils: s'i tenián las assembladas del pòble, e s'i elegissián los [[magistrats romans|magistrats]] pendent de [[comicis]]. Dins los darrièrs temps de la [[Republica Romana|Republica]], foguèron bastits a l'entorn del Camp de Mart de portics, d'[[Arc de trionf|arcs de trionf]] e de monuments publics magnifics, coma lo [[teatre de Pompèu|teatre]] e la [[Curia de Pompèu]]. Foguèt sul Camp de Mart que las cendres de [[Juli Cesar]] foguèron versadas per d'esclaus après qu'èra estat assassinat davant las pòrtes del [[Senat roman|senat]], abans una sesilha. Jos l'[[Empèri Roman|Empèri]], lo Camp de Mart se cobrís pauc a pauc de bastiments publics jos l'iniciativa d'[[August]] e dels successors: coma los [[tèrmes d'Agrippa]], lo [[portic d'Octavia]], lo [[teatre de Marcèl]], puèi l'[[estadi de Domician]] (que venguèt la [[Piazza Navona]]) e lo [[Panteon (Roma)|Panteon]]. == Lo Camp de Mart de l'Antiquitat fin ara == Al contrari dels autres quartièrs de la Roma antica, lo Camp de Mart foguèt pas abandonat a l'Edat Mejana. Lo traçat dels axes de las carrièras anticas demorèt, coma quel de la [[Via Flaminia]], que veniá la via Lata en vila, e correspond a l'actuala [[Via del Corso (Roma)|via del Corso]]. ''[[Campo Marzio (rione de Rome)|Campo Marzio]]'' es ara un des 22 [[rioni de Roma|rioni]] de la vila de Roma. Es designat dins la nomenclatura administrativa pel còdi '''R.IV'''. == Endacòm mai== Per imitacion, foguèt donat, a [[París]], lo nom de [[Camp de Mart (París)|Camp de Mart]] un grand espaci situat entre l'Escòla militara e la [[Torre Eiffel]]. == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20051020070937/http://www.unicaen.fr/rome/romeOld/geographique/champdemars.html Maqueta del Camp de Mart] [[Categoria:Geografia de la Roma antica]] bdrqrl5wuvxiprzb4vny2iuokiz6jtl 0 156797 2503096 2498614 2026-06-19T06:28:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503096 wikitext text/x-wiki [[File:Earth-Erde.jpg|alt=Vue d'artiste de la Terre et citation de Lovelock|thumb|<span class="citation" contenteditable="false">« Car las metafòras son mai que jamai necessàrias per far comprene al mai grand nombre la veritadièra natura de la Tèrra e los perilhs mortals que se profilan a l'orizont »</span> — [[James Lovelock]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>204</span>.</ref>.]] L''''ipotèsi Gaïa''', tanben nomenada '''ipotèsi biogeoquimica'''<ref>Lovelock considèra las doas denominacions coma équivalentas: <span class="ouvrage" id="2000"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20090408145043/http://archive.salon.com/people/feature/2000/08/17/lovelock/ « <cite style="font-style: normal">James Lovelock, Gaia's grand old man (entrevista amb lo journalista Lawrence E. Joseph)</cite> »], sus ''archive.salon.com'',&#x200E; <time>2000</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 de junh de 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="2000"></span>.</ref>, es una [[ipotèsi]] scientifica controversida, d'en primièr avançada per l'[[Ecologia|ecològ]] [[Anglatèrra|anglés]] James Lovelock en 1970, mas tanben evocada per d'autres scientifics abans el, segon que la [[Tèrra]] seriá « un sistèma fisiologic dinamic qu'inclusís la biosfèra manten la nòtra planeta dempuèi mai de tres miliards d'ans en armonia amb la vida »<ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>30</span>.</ref>. L'ensems dels [[Vida|èsser vivents]] sus Tèrra formariá atal un vast superorganisme <span>—</span>&#x20;<span>nomenat « </span>[[Gaïa]]<span> », segon lo nom de la divessa de la mitologia grèga personificant la Tèrra</span>&#x20;<span>—</span> realizant l'autoregulacion dels seus compausants per favorizar la vida. Un exemple citat per Lovelock apiejant son ipotèsi es la composicion de l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]], que seriá estat regulada au dins lo temps de biais a permetre lo desvelopament e lo manten de la vida. L'ipotèsi Gaïa repausa sus un [[Modèle scientifique|modèl scientific]] que se basa sus de constatacions ecologicas, climatologicas, geologicas o encara biologicas <span>—</span>&#x20;<span>mejans la nocion d'</span>[[Éco-évolution|ecoevolucion]]<span> entre autre</span>&#x20;<span>—</span>, nomenat <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''[[Earth system science]]''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span><ref>Pasmens, lo modèl Gaïa pòt pas se confondre entièrament amb aquel de l'<span class="lang-en" lang="en">''Earth Science System''</span><span class="lang-en" lang="en"></span>, mai reconegut per la comunautat scientifica internacionala: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Earth system science is not entirely equivalent to the Gaia Hypothesis, although both take an interdisciplinary approach to studying systems operations on a planetary-scale. </span></span></ref>. Ne resulta un pronostic alarmista sus l'avenir de la [[biosfèra]], fàcia al desfís du [[cambiament climatic]] entre autre<ref><span class="citation">« Se l’aument de temperatura que prevei, de 6 a <span title="46,4 °F o 281,2 K">8&nbsp;</span><abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C</abbr>, se produich, la civilizacion poiriá plan se trobar menaçada: aurèm un atudament en massa de las espècias, e l’agricultura vendrá impossibla sus una bona partida de la planeta. </span></ref>. L'ipotèsi Gaïa foguèt desvelopada per James Lovelock dins d'obratges<span> coma</span>: ''Las Edats de Gaïa'' (1990), ''La Tèrra es un èsser vivent, l’ipotèsi Gaïa'' (1999), ''Gaïa. Una medecina per la planeta'' (2001) e ''La Revancha de Gaïa'' (2006) ; aquel obratge descriu una planeta veguda inabitabla per l'[[Òme]]. D'autres scientifics, coma [[Lynn Margulis]], tornan sus l'ipotèsi Gaïa, que, dempuèi las òbras de Lovelock, fa l'objècte d'una abondanta literatura scientifica e filosofica. Del modèl geobioquimic nasquèt la [[Geofisiologia|geofisiologia]] que, dins la continuitat de l'ipotèsi Gaïa, propausa d'estudiar totas las interaccions existentas al sen del sistèma Tèrra. == Definicion e camp epistemologic == === Experiéncias e constatacions cap a Gaïa === Lo modèl de Lovelock nasquèt d'una multitud de constatacions scientificas de totas disciplinas, s'escalonat subretot de 1965 a 2000<ref><span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101030155751/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=18 « <cite style="font-style: normal">Frisa cronologica realizada sul site de la conferéncia titulat {{fr}} « Cartographie des controverses scientifiques ou techniques »</cite> »], sus ''ionesco.sciences-po.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref> e l'ensems constituís çò que Mitchell Rambler, René Fester e [[Lynn Margulis]] nomenèron l'« ecologia globala » (<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''Global Ecology''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span><ref><span class="ouvrage" id="RamblerMargulisFester1989"><span class="ouvrage" id="Mitchell_RamblerLynn_MargulisRen.C3.A9_Fester1989"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Mitchell <span class="nom_auteur">Rambler</span>, Lynn <span class="nom_auteur">Margulis</span> e René <span class="nom_auteur">Fester</span>, <cite class="italique" lang="en">Global Ecology: Towards a Science of the Biosphere</cite>, Boston, Academic Press,&#x200E; <time>1989</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780125768900</span>)</small><span class="Z3988" id="COinS_32903" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Global+Ecology%3A+Towards+a+Science+of+the+Biosphere&rft.place=Boston&rft.pub=Academic+Press&rft.aulast=Rambler&rft.aufirst=Mitchell&rft.au=Margulis%2C+Lynn&rft.au=Fester%2C+Ren%C3%A9&rft.date=1989&rft.isbn=9780125768900&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="RamblerMargulisFester1989"></span>.</ref>). De recèrcas son encara menadas al sen de diverses centres d'estudi coma lo ''Centre for Ecology and Hydrology'', lo ''Hadley Centre for Climate Prediction and Research'' e l<span contenteditable="false">'</span>''Edinburgh Research Station''. Dins aqueles divèrses obratges James Lovelock cita un corpus d'experiéncias apiejant son modèl gaïenc. A partir de 1968, [[Lynn Margulis]] escriguèt un article titulat ''The Origin of Mitosing Eukaryotic Cells''<ref><span class="ouvrage" id="Margulis1968"><span class="ouvrage" id="Lynn_Margulis1968"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Lynn <span class="nom_auteur">Margulis</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">On the Origin of Mitosing Cells</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Journal of Theoretical Biology</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;14,&#x200E; <time>1968</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;255-274<span class="Z3988" id="COinS_28349" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=On+the+Origin+of+Mitosing+Cells&rft.jtitle=Journal+of+Theoretical+Biology&rft.issue=14&rft.aulast=Margulis&rft.aufirst=Lynn&rft.date=1968&rft.pages=255-274&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Margulis1968"></span>.</ref>, que fondèt mai tard la [[Théorie endosymbiotique|teoria endosimbiotic]]. Fa lo ligam entre la [[fisiologia]] e las regulacions a l'escala terrestra; en 1971, s'associa Lovelock<ref>[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2006|Stephan Harding, 2006]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>63</span>.</ref> e, en 1976, ambedos escrivon « ''Is Mars a Spaceship, Too?'' » que prepausa una lectura gaïenca de l'atmosfèra marciana<ref>[[Hypothèse Gaïa#Is Mars a Spaceship, Too?|Lynn Margulis et James Lovelock, 1976]].</ref>. [[File:Dimethyl-sulfide-3D-vdW.png|alt=H3C-S-CH3|thumb|Estructura de la molecula del DMS (sulfur de dimetil).]] En 1972, James Lovelock comença un viatge scientific sus la nau ''Shackleton''; sa tòca es de mesurar lo taus atmosferic en sulfur de dimetil (DMS)<ref name="Merzouk"><span class="ouvrage" id="Merzouk2007"><span class="ouvrage" id="Anissa_Merzouk2007">Anissa <span class="nom_auteur">Merzouk</span>, [http://archimede.bibl.ulaval.ca/archimede/files/93a617dd-6170-4799-a1f8-b7275b2e45ef/ch01.html « <cite style="font-style: normal">Contraròtle de las variacions de cort tèrme de la produccion biologica de dimetilsulfur (DMS) en mitan marin</cite> »], Université de Laval, Québec,&#x200E; <time>2007</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Anissa_Merzouk2007"></span></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#A geophysiologist's thoughts on the natural sulphur cycle|James Lovelock, 1997]].</ref> en de punts diferents de la planeta. Conclutz que los organismes marins an un ròtle de regulacion dins la difusion del DMS e publica lo meteis an lo primièr article evocant lo mecanisme gaïenc: ''Gaia as seen through the atmosphere''<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia as seen through the atmosphere|James Lovelock, 1972]].</ref>. Amb d'autres scientifics <span>—</span>&nbsp;<span>Robert Charlson, Meinrat Andrea e Stephen Warren</span><ref><span class="ouvrage" id="CharlsonLovelockAndreaeWarren1987"><span class="ouvrage" id="R._J._CharlsonJ._LovelockM._O._AndreaeS._G._Warren1987"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> R. J. Charlson, J. Lovelock, M. O. Andreae et S. G. Warren, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Oceanic phytoplankton, atmospheric sulphur, cloud albedo and climate</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Nature</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;326,&#x200E; <time>1987</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;655–661 <small style="line-height:1em;">([http://www.nature.com/nature/journal/v326/n6114/abs/326655a0.html lire en ligne])</small><span class="Z3988" id="COinS_35399" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Oceanic+phytoplankton%2C+atmospheric+sulphur%2C+cloud+albedo+and+climate&rft.jtitle=Nature&rft.issue=326&rft.aulast=Charlson&rft.aufirst=R.+J.&rft.au=J.+Lovelock&rft.au=M.+O.+Andreae&rft.au=S.+G.+Warren&rft.date=1987&rft.pages=655%E2%80%93661&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="CharlsonLovelockAndreaeWarren1987"></span>.</ref>, Lovelock fa l'ipotèsi « CLAW » ([[acronim]] dels noms dels auteurs) que postula que las emissions de DMS produchas pel plancton marin modifican l'absorpdion de lutz de la planeta e son implicadas dins la regulaction climatica, mejans un procès indentic a aquel de l'[[albedo]]<ref name="Merzouk"/><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>Per una presentacion aviada, amb esquèma, de l'ipotèsi CLAW vejatz: <span class="ouvrage" id="Spokes"><span class="ouvrage" id="Lucinda_Spokes"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Lucinda Spokes, [https://web.archive.org/web/20041229183238/http://www.atmosphere.mpg.de/enid/1w1.html « <cite style="font-style: normal">Is there evidence for this whole Earth control system? </cite>]</span></span></ref>. L'[[Hypothèse CLAW|ipotèsi CLAW]] es confirmada experimentalament par M. O. Andreae en 1978<ref name="Merzouk"/>. Richard Betts de l'''[[Hadley Centre for Climate Prediction and Research]]'' mostrèt dins que mesura las selvas tropicalas passèron la limitacion en aiga s'adaptant a un mitan caud, per un reciclatge d'aquela. Betts e son collèga, Peter Cox, postulan qu'un aument de <span title="39,2 °F ou 277,2 K" contenteditable="false">4&nbsp;</span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr> de la temperatura sufiriá a plaçar la sèlva amazoniana fòra d'estat d'assegurar aquel mecanisme de refrejament<ref><span class="ouvrage" id="CowlingBettsCoxEttwein2004"><span class="ouvrage" id="Sharon_A_CowlingRichard_A_BettsPeter_M_CoxVirginia_J_Ettwein2004"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Sharon A Cowling, Richard A Betts, Peter M Cox, Virginia J Ettwein, Chris D Jones, Mark A Maslin et Steven A Spall, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Contrasting simulated past and future responses of the Amazonian forest to atmospheric change</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Philosophical transactions B</span>'', The Royal Society of London, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;359, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1443,&#x200E; <time>2004</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;539–547 <small style="line-height:1em;">(DOI&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[[doi:10.1098/rstb.2003.1427|10.1098/rstb.2003.1427]]</span><span class="plainlinks noarchive nowrap"></span>, [https://archive.today/20130801122025/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1693338 lire en ligne])</small><span class="Z3988" id="COinS_58956" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Contrasting+simulated+past+and+future+responses+of+the+Amazonian+forest+to+atmospheric+change&rft.jtitle=Philosophical+transactions+B&rft.issue=1443&rft.aulast=Cowling&rft.aufirst=Sharon+A&rft.au=Richard+A+Betts&rft.au=Peter+M+Cox&rft.au=Virginia+J+Ettwein&rft.au=Chris+D+Jones&rft.au=Mark+A+Maslin&rft.au=Steven+A+Spall&rft.date=2004&rft.volume=359&rft.pages=539%E2%80%93547&rft_id=info%3Adoi%2F10.1098%2Frstb.2003.1427&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.pubmedcentral.nih.gov%2Farticlerender.fcgi%3Fartid%3D1693338&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="CowlingBettsCoxEttwein2004"></span>.</ref>. Andrew Watson e Tim Lenton mostrèron lo manten d'una composicion quimica establa dins la mescla atmosferica, e per exemple lo ròtle jogat pel [[fosfòr]]<ref><span class="ouvrage" id="GoldblattLentonWatson2006"><span class="ouvrage" id="C._GoldblattTim_LentonA._J._Watson2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> C. Goldblatt, Tim Lenton et A. J. Watson, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Bistability of atmospheric oxygen and the great oxidation</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Nature</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;443,&#x200E; <time>2006</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;683-686<span class="Z3988" id="COinS_31923" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Bistability+of+atmospheric+oxygen+and+the+great+oxidation&rft.jtitle=Nature&rft.issue=443&rft.aulast=Goldblatt&rft.aufirst=C.&rft.au=Tim+Lenton&rft.au=A.+J.+Watson&rft.date=2006&rft.pages=683-686&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="GoldblattLentonWatson2006"></span>.</ref>. Fin finala, Peter Liss expliquèt perque los oceans son las fonts biologicas dels elements essencials a la quimia de la biosfèra ([[sofre]], [[selèni]] e [[iòde]] maitot)<ref><span class="ouvrage"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20101106032900/http://www.uea.ac.uk/env/people/facstaff/lissp « <cite style="font-style: normal">Peter Liss : publications</cite> »], sur ''uea.ac.uk'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. === Un punt de vista novèl sus la vida === Mai qu'una explicacion geologica, l'ipotèsi Gaïa es, segon los seus partisans, una vision particulara de la vida, una responsa scientifica a la question del [[Vida|vivent]], concèpte proteïfòrma segon la disciplina concernida, veire ignorada per las comunautats scientificas. James Lovelock declarèt<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Legiguèri fòrça, esperant descobrir dins la literatura scientifica una definicion completa de la vida considerada coma un procès fisic, ont seriá possible de fondar lo principi de las experiéncias visant a la detectar. </span><span class="citation" contenteditable="false">(…) Aviam comolat de tonas de donadas sus totes los aspèctes imaginables de las espècias viventas, de las partidas mai exterioras fin a la mai interioras. Mas dins la vasta enciclopèdia de fachs que se trobava a la nòstra disposicion, lo còr del subjècte (la quita vida) aviá estat gaireben ignorat<ref name="James Lovelock.p.23">[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;23.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Dins aquel sens la concepcion gaïenca ten d'aquela d'Alfred James Lotka e d'[[Erwin Schrödinger]] (dans ''What is Life?'', 1944)<ref name="Jacques Grinevald">[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].</ref>. L'ipotèsi permet de passar l'encastre dicotomic abitual del [[Biotòp|biotic]]-abiotic<ref group="note">« Abiotic » : se dich d'un mitan ont la vida es impossibla <span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/tlfiv5/advanced.exe?8;s=2607068235; « <cite style="font-style: normal">''Trésor de la Langue Française Informatisé''</cite><cite style="font-style: normal"></cite> »] <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span>.</ref> mostrant que las espècias participan a l'istòria del mitan que, en retorn, a per tòca lo desvelopament de la [[biosfèra]]<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« La vida s'adaptèt pas a un mond inèrata determinada per la man mòrta de la [[quimia]] e de la [[fisica]]. </span><span class="citation" contenteditable="false">Vivèm dins un mond que foguèt bastit pels nòstres aujòls, ancians e modèrnes, entretengut de contunh pel biòt actual dins sa totalitat. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> D'un punt de vista filosofic, lo modèl gaïenc<span>—</span>&nbsp;<span>que Jacques Grinevald nomena la Biosfèra-Gaïa</span>&nbsp;<span>—</span> pareis a una novèla filosofia de las [[Sègle de las Luses|Luses]]<ref name="Jacques Grinevald">[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].</ref>. Apond que las espècias obesisson tanben a una autoregulacion cap a mai d'estabilitat: <span class="citation" contenteditable="false">« Se, dins lo mond real, l’activitat d’un organisme modifica son environament material dins un sens qu'o favoriza, e que en consequéncia, i a una descendéncia mai abondanta, alara l’espècia e la modificacion van créisser l’una e l’autra fins a que un novèl estat estable siá atenh. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span>. Fin finala, <span class="citation" contenteditable="false">« a una escala locala, l’adaptacion es lo mejan per que los organismes pòdon seguir dins d'environaments desfavorables, mas a l’escala planetara, l’associacion entre la vida e son environament es tan estrecha que la nocion tautologica d’« adaptacion » es propriament evacuada<ref>[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;57.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Dins aquel sens, lo modèl gaïenc es una responsa al [[Evolucion|darwinisme]] estrict, que vei dins la vida un accident avent cap de biais de relacion amb l'[[environament]], segon Lynn Margulis<ref>Lynn Margulis, ''Biologists Can't Define Life'', in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>238</span>.</ref>. Philippe Bertrand, dins ''Les Attracteurs de Gaïa'' (2008), descriu l'evolucion del sistème-Tèrra coma la mesa en plaça d'una complexitat creissenta, creant e fasent interagir diferents nivèls de regulacion (los « atractors »), biologics e non biologics, dempuèi las cellulas find a l'encastre global, quimic, biogeoquimic, climatic e gravitacional, e ont l'evolucion per [[seleccion naturala]] joga pasmens plenament son ròtle. === Originas del nom « Gaïa » === L'ipotèsi d'una Tèrra animada (pasmens se Lovelock li atribuís jamai d'intelligéncia o d'emocions) es un tèma recurrent dins l'imaginari uman, dins la literatura e dins las teorias scientificas. Se pas cap de modèl jamai foguèt tan precís e argumentat qu'aquel de Lovelock, qu'es un <span class="citation" contenteditable="false">« scientific sens afiliacion »</span><ref>« ''Peacoks and Spectroscopes : profile of James Lovelock'' », per Lawrence E. Joseph, 1986, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>20</span>.</ref>, d'autres autors prepausèron una vision gaireben pròche de la seuna. La [[personificacion]] del concèpte es donc fin finala qu'una [[Metafòra|metafòra euristica]] qu'emplís una tòca abans tot didactic<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Dins aquel obratge, parli sovent de l’[[ecosistèma]] planetara, Gaïa, coma vivent […] Alara fai aquò; m'amagui pas que lo tèrme « vivent » relèva de la metafòra e que la Tèrra es pas viventa coma vos e ièu o quitament una bacteria. </span><span class="citation" contenteditable="false">Dins lo meteis temps, insisti sul fach que la quita Gaïa es vertadièrament de la sciéncia e non una simpla [[metafòra]]. </span><span class="citation" contenteditable="false">Utilizi lo tèrme « vivent » coma un engenhaire disent qu’un sistèma mecanic es vivent, per destriar son comportament quand se met en movement o arrestat, o al punt mòrt »</span> explica son creator<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>6</span>.</ref>. [[File:Venus_von_Willendorf_01.jpg|alt=Vènus de Willendorf, sovent considerada coma la primièra representacion preïstorica de la divesa de la fertilitat|thumb|La [[Vénus de Willendorf|Vènus de Willendorf]], mai sovent considerada coma la primièra representacion preïstoric de la divesa de la fertilitat.]] Aquel punt de vista es aquel de Lovelock al començament de son ipotèsi, al moment que deu estalviar son imatge al sen de la comunautat scientifica. Dempuèi, la personifiquèt largament, fins a elargir lo modèl a una dimension [[Mystique|mistica]] veire religiosa, mas sens jamai ne far una entitat conscienta o una mena de dieu vivent. Las teorias Gaïa al contrari, se reclamant d'aquelas assercions, desvolopèron en seguida l'idèa que la Tèrra aurián una « consciéncia »<ref><span class="ouvrage" id="Jantsch1980"><span class="ouvrage" id="Erich_Jantsch1980"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Erich Jantsch, <cite class="italique" lang="en">The self-organizing universe</cite>, Pergamon Press,&#x200E; <time>1980</time>, Préface, p. 3<span class="Z3988" id="COinS_25557" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+self-organizing+universe&rft.pub=Pergamon+Press&rft.aulast=Jantsch&rft.aufirst=Erich&rft.date=1980&rft.pages=Pr%C3%A9face%2C+p.+3&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Jantsch1980"></span>.</ref>, veire que seriá una mena de divinitat, dins la tradicion del movement New Age<ref>L'idèa d'una Tèrra divina foguèt popularizada per <span class="citation">« Georges Trevelyan, David Spangler [qui] s'acòrdan amb la teosòfa Alice Bailey per dire que la Tèrra e las autras planetas, tot coma lo Solelh, son d'èssers divins o miègdivins »</span>, in <span class="ouvrage" id="Hanegraaf1998"><span class="ouvrage" id="Wouter_Hanegraaf1998"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Wouter Hanegraaf, <cite class="italique" lang="en">New Age and Western Culture</cite>, Suny Press,&#x200E; <time>1998</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;156<span class="Z3988" id="COinS_24028" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=New+Age+and+Western+Culture&rft.pub=Suny+Press&rft.aulast=Hanegraaf&rft.aufirst=Wouter&rft.date=1998&rft.pages=156&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Hanegraaf1998"></span>.</ref>. Gaïa es, dins la [[mitologia grèga]], la divesa de la Tèrra, maire dels [[Dieus olimpians|dieus]] e dels [[Titan|titans]], ligada al culte de la feconditat, e tanben una de las mai ancianas representacions teïstas de l'istòria umana perque se trobèt d'estatuas de la tèrra maire (Granda Divesa) a l'epòca preïstorica ([[Mohenjo-daro]] e Harappa). Lo nom de l'ipotèsi foguèt causida per Lovelock sus l'avís de l'escrivan e amic [[William Golding]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>30</span>.</ref>; l'universalitat del nom, d'en primièr a causa de la difusion de la [[mitologia grèga]], mai lo fach que le nom dralha una idèa de proteccion e de maternalisme, balha a l'ipotèsi una [[metafòra]] adequata<ref><span class="citation">« Regrèti pas d'aver causit « Gaïa ». </span></ref>. Lovelock fuguèt, dempui lo començament, conscient de l'importança de donar una metafòra universala e imediata per far venir lo contengut vulgarizable e de rivalizar amb los autres modèls reconeguts. Al contrapunt d'aquel aspècte positiu, Lovelock parla tanben de [[Kali]], divessa que representa l'aspècte destructor divin dins l'[[indoïsme]], aspècte negatiu de la Tèrra se per escasença expulsava l'òme<ref><span class="citation">« « Gaia has a destructive side, like Kali », says Lovelock »</span>, in <span class="ouvrage" id="Brown"><span class="ouvrage" id="Andrew_Brown"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Andrew Brown, [http://www.guardian.co.uk/books/2005/dec/31/featuresreviews.guardianreview13 « <cite style="font-style: normal">Paramedic to the planet</cite> »], The Guardian,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2005-12-31">31 décembre 2005</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">27 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Andrew_Brown"></span></span>.</ref>. === Gaïa e lo darwinisme === Lovelock consèrva la teoria de [[Charles Darwin|Darwin]] sus l'[[evolucion]] de las [[Espècia (biologia)|espècias]] al sen de lor mitan<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>50 et 58</span>.</ref>. L'ipotèsi Gaïa intègra donc las conclusions de la [[seleccion naturala]], malgrat una critica del genetician anglés [[Richard Dawkins]] al començament dels dichs de Lovelock. Dawkins considèra que se pòt pas atribuir un ròtle a la Tèrra dins l'evolucion<ref name="The Mocking Memes"><span class="ouvrage" id="Louis_Sheehan2006"><span class="ouvrage" id="Evan_Louis_Sheehan2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Evan Louis Sheehan, <cite class="italique" lang="en">The Mocking Memes: A Basis for Automated Intelligence</cite>, AuthorHouse,&#x200E; <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781425961602</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;270-279 (cap. ''Intelligence of Gaia'')<span class="Z3988" id="COinS_30610" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+Mocking+Memes%3A+A+Basis+for+Automated+Intelligence&rft.pub=AuthorHouse&rft.au=Evan+Louis+Sheehan&rft.date=2006&rft.pages=270-279+%28chapitre+%27%27Intelligence+of+Gaia%27%27%29&rft.isbn=9781425961602&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Louis_Sheehan2006"></span>.</ref>. Lovelock nega aquel argument e quitament intègra la « teoria del gèn egoïsta » de Dawkins<ref group="note">La « teoria del gèn egoïsta », elaborada per Richard Dawkins en 1976, enoncia que la conservacion del gèn, e non pas de l'individú tal coma es, es la tòca de l'evolucion. </ref> a son modèl. L'ipotèsi Gaïa es, segon el, pas cap de biais en contradiccion amb las conclusions del [[Evolucion|darwinisme]], qu'a per objècte epistemologic lo vivent<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>195</span>.</ref>. Fin finala, Lovelock pren del neodarwinisme l'idèa que la [[genetica]] a per ròtle d'adaptar pel melhor las espècias a lor mitan. Atal desvolopa un concèpte mixte, aquel d'[[Éco-évolution|ecoevolucion]], que definís lo vivent coma una proprietat emergenta de l'ecosistèma; alara que cada [[Espècia (biologia)|espècia]] seguís lo seu interès, la combinason de lors accions tend a contrepesar los efièchs sul cambiament environamental<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]<span>, Cap. </span>''On the Co-Evolution of Life and Its Environment''<span> per M. Kooijiman, p. 243-246</span>.</ref>. [[File:Plos_wilson.jpg|alt=Edward Osborne Wilson|thumb|[[Edward Osborne Wilson]].]] Mas Darwin afirma que lo [[Abitat|mitan]] modifica las espècias, non lo contrari, e es aquó qu'opausa [[Richard Dawkins]] a Lovelock. Acceptant lo costat autoregulator de la planeta, insistís sul fach que Lovelock oblida la condicion essenciala necessària per definir un èsser vivent e son evolucion, qu'es <span class="citation" contenteditable="false">« l'oposicion permanenta a un mitan exterior (presas e predators), sol susceptible d'o far evoluir dins lo temps pel mecanisme plan conegut de l'[[evolucion|evolucion naturala]] »</span>. Mas la Tèrra possedís pas de predator e evolua dins pas cap de mitan permetent la competicion; seguís que l'ipotèsi Gaïa es un abús del modèl de la [[seleccion naturala]], çò que Lovelock reconeis tanben. Pasmens, amb son modèl de simulacion informatica ''[[Daisyworld]]'', Lovelock intègra a sa teoria la vision de Darwin, que ven compatibla amb los seus postulats<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Daisyworld foguèt imaginat per mostrar que la teoria darwiniana de l'evolucion per la seleccion naturala es pas en contradiccion amb la teoria Gaïa, mas ne fa partida tota »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>43</span>.</ref>. Lo debat seguèt amb lo sosten balhat a Lovelock per l'entomologista Edward Osborne Wilson, amb son obratge ''The Future of the life (2002)''. Wilson es tanben un pròche de Dawkins. Fondator de la [[sociobiologia]], Wilson permet d'adaptar lo modèl ecologista de Lovelock amb aquel, filogenetic, de Darwin<ref group="note">La sociobiologia foguèt popularizada pel biologista american Edward Osborne Wilson dins son libre ''Sociobiology: The New Synthesis'' paregut en 1975.</ref>. Se Wilson dich partir de las espècias per devinar un ecosistèma intelligent, Lovelock part, el, de l'ecosistèma per acabar a definir las espècias i contribuissent, mas, segon Wilson, abedos s'encontran<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">My approach tends to be bottom-up. </span></span></ref>. Mas, de zonas de conflictes existisson encara entre lo modèl gaïenc e la teoria de la [[seleccion naturala]]. La principala concernís l'abséncia de capacitat de [[reproduccion]], capacitat qu'es lo pròpri de las espècias, e que Gaïa possedís pas<ref><span class="ouvrage" id="Zin"><span class="ouvrage" id="Jean_Zin">Jean Zin, « <cite style="font-style:normal;">La revange de Gaïa (James Lovelock)</cite> », ''Transversales'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2006-04-06">6 avril 2006</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.grit-transversales.net/article.php3?id_article=165 en linha])</small><span class="Z3988" id="COinS_24468" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=La+revanche+de+Ga%C3%AFa+%28James+Lovelock%29&rft.jtitle=Transversales&rft.aulast=Zin&rft.aufirst=Jean&rft.date=2006&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Zin"></span></ref>. === Gaïa e la sistemica === Lo modèl de Lovelock s'enrasiga precisament dins la sistemica, la quita teoria nascuda de la cibernetica de [[Norbert Wiener|Wiener]] e expausada per exemple per [[Joël de Rosnay]] dons ''[[Lo Macroscòpi]]''<ref group="note"><span class="ouvrage" id="de_Rosnay1977" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Jo.C3.ABl_de_Rosnay1977">Joël de Rosnay, <cite class="italique">Le Macroscope</cite><cite class="italique"></cite>, Seuil, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. Gaïa respond atal a totas las proprietats ligadas a la definicion d'un [[sistèma]]. Lovelock e los seus partisans faguèron de contunh dins lors obratges de la Tèrra, de son climat e dels seus proceses de sistèmas obèrts seguent las conclusions de la [[cibernetica]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>79</span>.</ref>, quitament se de proceses son pas coneguts coma sistemics per de detractors coma [[Richard Dawkins]]. Lo sistèma-Tèrra possedís en efièch tres caracteristicas ciberneticas : [[File:Biosphere_system.png|thumb|La « [[biosfèra]] » coma un sol sistèma. L'« ecosfèra », o sistèma del vieant, es al centre.]] * l’« interaccion », que fa referéncia a l’idèa d’una causalitat non lineara e qu'intra dins los fenomèns d'ecoevolucion e de [[simbiòsi]] en biologia. L'interaccion (que se confond amb lo concèpte de « finalitat ») se manifèsta dins la recerca de contunh d'estats estables, en interaccion amb la [[biosfèra]]; * la « totalitat », que postula que s'un sistèma es d’en primièr un ensems d’elements, a aquò es pas redusit, l'idèa es formulada atal<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« l'ensems es mai que la soma de las seuna partidas »</span>. La Tèrra se compòrta atal coma un ensems coerent en bocla tancada<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Per la teoria Gaïa, vesi la Tèrra e la vida que pòrta coma un sistèma, sistèma qu'a la facultat de regular la temperatura e la composicion de la superfícia de la Tèrra e de la mantenir propici a l’existéncia dels organismes vivents. </span><span class="citation" contenteditable="false">L’autoregulacion d'aquel sistèma es un procès actiu foncionant mercé a l’energia donada sens contrepartiada pel rai solar<ref>[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;54.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> ; * l’« organizacion » es lo concèpte central per comprene çò qu’es un sistèma. L’organizacion es l’agençament d’una totalitat en foncion de la reparticion dels seus elements en nivèl ierarquics. Una interaccion amb de sistèmas dinamics subordenats es une partida integranta de Gaïa : <span class="citation" contenteditable="false">« La majoritat dels geoquimistas considèran l’atmosfèra coma un produch final de l’emission de gases planetaris e èran convençuts que las reaccions subsequentas per procès abiologics avián determinat son estat actual (…) La vida empruntava simplament los gases a l’atmosfèra e li tornava non modificats<ref name="James Lovelock.p.27">[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;27.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> Aquela proprietat es demostrada pel modèl de simulacion ''[[Daisyworld]]''<ref><span class="ouvrage" id="Andrew2009"><span class="ouvrage" id="Alex_M._Andrew2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Alex M. Andrew, <cite class="italique" lang="en">A Missing Link in Cybernetics: Logic and Continuity</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;26, Springer, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref> ; L'ipotèsi Gaïa ven tanben, après sa reconeissença en 2001 al Congrés d'Amsterdam, un pilar fondator del modèl interdisciplinari ecologic nomenat <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''[[Earth system science]]''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span><ref><span class="ouvrage" id="Stephen_LansingKremerSmuts1998"><span class="ouvrage" id="J._Stephen_LansingJames_N._KremerBarbara_B._Smuts1998"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> J. Stephen Lansing, James N. Kremer et Barbara B. Smuts, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">System-dependent selection, ecological feedback and the emergence of functional structure in ecosystems</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Journal of theoretical biology</span>'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;192, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;3,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1998-06">juin 1998</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;377–391 <small style="line-height:1em;">(DOI&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[[doi:10.1006/jtbi.1998.0664|10.1006/jtbi.1998.0664]]</span><span class="plainlinks noarchive nowrap"></span>, [http://www.researchgate.net/profile/Barbara_Smuts/publication/23740487_System-Dependent_Selection_Ecological_Feedback_and_the_Emergence_of_Functional_Structure_in_Ecosystems/links/0deec537b74424c3c6000000.pdf lire en ligne])</small><span class="Z3988" id="COinS_64925" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=System-dependent+selection%2C+ecological+feedback+and+the+emergence+of+functional+structure+in+ecosystems&rft.jtitle=Journal+of+theoretical+biology&rft.issue=3&rft.au=J.+Stephen+Lansing&rft.au=James+N.+Kremer&rft.au=Barbara+B.+Smuts&rft.date=1998-06&rft.volume=192&rft.pages=377%E2%80%93391&rft_id=info%3Adoi%2F10.1006%2Fjtbi.1998.0664&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.researchgate.net%2Fprofile%2FBarbara_Smuts%2Fpublication%2F23740487_System-Dependent_Selection_Ecological_Feedback_and_the_Emergence_of_Functional_Structure_in_Ecosystems%2Flinks%2F0deec537b74424c3c6000000.pdf&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Stephen_LansingKremerSmuts1998"></span>.</ref>, que reünís fòrça disciplinas scientificas dins una volontat comuna: comprene, modelizar e preveire los tressauts de la Tèrra, dins un apròche sistemic<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]<span>, Préface, p. </span></ref>. == Precedents teorics == === Precedents filosofics === Dins l'Antiquitat, los [[Estoïcisme|estoïcians]] concebon l'Univèrs coma un ensems ordonat (lo <span class="lang-grc" lang="grc">''cosmos''</span><span class="lang-grc" lang="grc"></span>) ont tot a una causa, de biais qu'un eveniment, quin que siá, provòca de segur un eveniment futur determinat. Pels Grècs, la rason es la facultat que nos permet de sasir aquelas relacions de causa a efièch. Al meteis temps, los estoïcians nomena « Rason » (lo <span class="lang-grc" lang="grc">''[[logos]]''</span><span class="lang-grc" lang="grc"></span>) aquel ordonançament universal de la Natura que fòrma un ensems qualificat de « divin »<ref><span class="ouvrage">[http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/James_Lovelock « <cite style="font-style: normal">James Lovelock</cite> »], sur ''L'Encyclopédie de L'Agora'',&#x200E; 2006 <small style="line-height:1em;">(consulté en <span class="nowrap">3 juil. 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Lagr.C3.A9e"><span class="ouvrage" id="Jacqueline_Lagr.C3.A9e">Jacqueline Lagrée, [https://web.archive.org/web/20100417182329/http://www.lycee-chateaubriand.fr/cru-atala/publications/lagree.htm « <cite style="font-style: normal">Le naturalisme stoïcien. </cite>]</span></span></ref>. [[Johannes Kepler]], al sègle <span class="romain">XVII</span>, foguèt lo primièr scientific a far sorgir l'idèa que la Tèrra seriá pareis a un organisme redond e unic<ref><span class="ouvrage" id="Kepler1997"><span class="ouvrage" id="Johannes_Kepler1997"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [[Johannes Kepler]] (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. Lo quite [[Leonardo da Vinci]] faguèt una comparason entre lo foncionament intèrne del còs uman e lo mecanisme terrenc. Encara, la pensada de Lovelock s'apròcha d'aquela de [[Ralph Waldo Emerson]], filosòf american, que volgava tornar far una plaça a la Natura dins lo debat metafisic. Per Emerson, dins son obratge ''Nature'' (1836), l’òme venguèt un semiòme, qu'utiliza la natura solament per la seuna compreneson, pel trabalh penós de las fòrças materialas, perque a perdut las seunas fòrças espiritualas. Fin finala, l'ecologia literària d'[[Henry David Thoreau]], davancièr de la consciéncia environamentala segon Donald Worster, prepausa una vision espiritala de la Tèrra pròche d'aquela de Gaïa. Thoreau dich atal en 1851 que <span class="citation" contenteditable="false">« la tèrra que cauqui es pas una massa inèrta e mòrta, es un còs, possedís un esperit, es organizada e permeabla a l'influéncia de son esperit e tanben la mica d'aquel esperit qu'es en ieu »</span>; parla encara de « tèrra viventa » e de « granda creatura »<ref><span class="ouvrage" id="Wortser1992"><span class="ouvrage" id="Donald_Wortser1992">Donald Wortser, <cite class="italique">Les Pionniers de l'écologie : une histoire des idées écologiques</cite>, Paris, Le sang de la terre, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. === Precedents scientifics === Las metafòras scientificas assimilant la Tèrra a un organisme vivent son nombrosas abans Lovelock<ref><span class="ouvrage" id="Hadot2008"><span class="ouvrage" id="Pierre_Hadot2008">Pierre Hadot, <cite class="italique">Le Voile d'Isis : Essai sur l'histoire de l'idée de nature</cite>, Gallimard,&#x200E; <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2070356546</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;255<span class="Z3988" id="COinS_28415" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Le+Voile+d%27Isis+%3A+Essai+sur+l%27histoire+de+l%27id%C3%A9e+de+nature&rft.pub=Gallimard&rft.aulast=Hadot&rft.aufirst=Pierre&rft.date=2008&rft.pages=255&rft.isbn=978-2070356546&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Hadot2008"></span>.</ref>. [[Friedrich Ratzel]] es l'un dels primièrs scientifics a parlar d'organisme terrèstre, concèpte central de çò que nomena la [[biogeografia]]<ref><span class="ouvrage" id="Ratzel1988"><span class="ouvrage" id="Friedrich_Ratzel1988">Friedrich Ratzel, <cite class="italique">Géographie politique</cite>, Paris, Éditions régionales européennes Economica,&#x200E; <time>1988</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;328<span class="Z3988" id="COinS_29056" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=G%C3%A9ographie+politique&rft.place=Paris&rft.pub=%C3%89ditions+r%C3%A9gionales+europ%C3%A9ennes+Economica&rft.aulast=Ratzel&rft.aufirst=Friedrich&rft.date=1988&rft.pages=328&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Ratzel1988"></span>.</ref>. [[Jean-Baptiste de Lamarck|Jean-Baptiste Lamarck]], partisan d'una teoria parallèla a aquela de [[Charles Darwin]], ja aviá desvelopat l'idèa que la Tèrra seriá un ensems organizat e interdependent. Lo geològ [[James Hutton]], dins son obratge fondator per aquela disciplina, ''The Theory of the Earth'', explica en 1785 : <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">I consider the Earth to be a super organism and that its proper study should by physiology</span> »</span> (« Considèri la Tèrra coma un super organisme e que lo seu domèni d'estudi deuriá èsser la fisiologia »)<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> James Hutton cité dans <span class="ouvrage" id="Redclift_et_Graham_Woodgate1995"><span class="ouvrage" id="M._R._Redclift_et_Graham_Woodgate1995">M. R. Redclift et Graham Woodgate, <cite class="italique">The sociology of the environment</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;3, Edward Elgar Publishing et The international library of critical writings in sociology,&#x200E; <time>1995</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781852789022</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;276<span class="Z3988" id="COinS_36217" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+sociology+of+the+environment&rft.pub=Edward+Elgar+Publishing+et+The+international+library+of+critical+writings+in+sociology&rft.aulast=Redclift+et+Graham+Woodgate&rft.aufirst=M.+R.&rft.date=1995&rft.volume=3&rft.pages=276&rft.isbn=9781852789022&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Redclift_et_Graham_Woodgate1995"></span>.</ref>. [[Thomas Henry Huxley]], un partisan de Darwin, pensa, a partir de 1877, que la Tèrra s'autoregula. Lo matematician [[Alfred James Lotka|Alfred Lotka]] fonda enseguida un apròche de la dinamica de las populacions biologicas que lutan per la mestresa de las ressorsas energeticas, fins a modelar e influenciar lor mitan <span>—</span>&nbsp;<span>idèa tornada per James Lovelock amb lo concèpte d'</span>ecoevolution. En 1924, lo paleontològ e geològ [[Pèire Telhard de Chardin|Teilhard de Chardin]] fabrega, en ligam amb Vernadsky e lo filosòf [[Édouard Le Roy]], lo concèpt de « noosfèra »<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>250</span>.</ref>, qu'utiliza Vernadsky<span></span>: s'agís de l'ensems format per las interaccions de consciéncias a la superfícia de la planeta, fins a formar pas mai qu'una sola entitat. Lewis Thomas, el, vei la Tèrra coma una [[Cellula (biologia)|cellula]] unica<ref>Dins son libre <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> ''The Lives of a Cell'', Lewis Thomas explica: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">I have been trying to think of the earth as a kind of organism, but it is no go. </span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>34</span>.</ref>. Mai, en 1960, lo biologista [[Eugène Odum]] vei dins los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] d'entitats autoreguladas<ref><span class="ouvrage" id="Jean_Craige2002"><span class="ouvrage" id="Betty_Jean_Craige2002"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Betty Jean Craige, <cite class="italique" lang="en">Eugene Odum: Ecosystem Ecologist and Environmentalist</cite>, University of Georgia Press,&#x200E; <time>2002</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780820324739</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;95<span class="Z3988" id="COinS_28325" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Eugene+Odum%3A+Ecosystem+Ecologist+and+Environmentalist&rft.pub=University+of+Georgia+Press&rft.au=Betty+Jean+Craige&rft.date=2002&rft.pages=95&rft.isbn=9780820324739&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Jean_Craige2002"></span>.</ref>. E subretot son las teorias de [[Vladimir Vernadsky]] e de [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]] qu'influencièron l'ipotèsi Gaïa. ==== Vernadsky e las jaças ecologicas ==== La nocion de « [[biosfèra]] » enonciada per Vladimir Vernadsky (1863-1945) en 1924 es lo precedent conceptual fondamental<ref group="note"><span class="ouvrage" id="Ivanovich_Vernadsky2002" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Vladimir_Ivanovich_Vernadsky2002">Vladimir Ivanovich Vernadsky, <cite class="italique">La Biosphère</cite>, Paris, Seuil, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>237</span>.</ref> de l'imatge d'un sistèma d'esperel enclaus e tendent a l'autoregulacion optimala. Fondator de la [[geoquimia]] modèrna, Vernadsky postula que la vida s'exprimís coma una fòrça geologica e constituís un fenomèn cosmic. En efièch es lo concèpte de biosfèra que, selon Eileen Crist e H. Bruce Rinker, prefigurèt lo modèl biogeoquimic<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>5</span>.</ref>. Lo modèl gaïenc que prepausa per la planeta se compausa de diferentas jaças en interaccion<span></span>: la [[litosfèra]], nuclèu de ròca e d'aiga; l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]], envelopa gasosa constituissent l'aire; la [[biosfèra]] constituida par la vida; la [[Tecnosfèra|tecnosfèra]] resultant de l'activitat umana e fin finala la [[Noosphère|noosfèra]] o esfèra de la pensada. L'ambidion de l'<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''Earth system science''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> es de comprendre en que la Tèrra es un sistèma ont caduna d'aquelas jaças participa a la mecanica generala. Vernadsky considèra que la compreneson d'aquel fenomèn global se pòt pas far sens prene en compte l'accion del Vivent <span>—</span>&nbsp;<span>idèa que Lovelock exprimís mejans l'</span>[[Éco-évolution|ecoevolucion]]<ref name="Jacques Grinevald">[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].</ref>. ==== Walter Cannon e lo concèpte d'omeostasia ==== Evocat pel mètge [[Claude Bernard]]<ref>Es la <span class="citation">« constança del mitan interior »</span> de Claude Bernard, citat dins <span class="ouvrage" id="Grand1983"><span class="ouvrage" id="Bernard_Grand1983">Bernard Grand, <cite class="italique">Cybernétique de la pensée</cite>, Publibook,&#x200E; <time>1983</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782748308501</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;219<span class="Z3988" id="COinS_25539" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Cybern%C3%A9tique+de+la+pens%C3%A9e&rft.pub=Publibook&rft.aulast=Grand&rft.aufirst=Bernard&rft.date=1983&rft.pages=219&rft.isbn=9782748308501&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Grand1983"></span>.</ref>, lo concèpte biologic d'« omeostasia », fabregat per [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]] (1871-1945), puèi precisat per William Ross Ashby, a partir de dos mots grècs<span></span>: <span class="lang-grc" lang="grc">''stasis''</span><span class="lang-grc" lang="grc"></span> (« estat », « posicion ») e <span class="lang-grc" lang="grc">''homoios''</span><span class="lang-grc" lang="grc"></span> (« egal », « semblabla a »), definís l'estabilizacion dels estats que permeton los processes biologics de la vida. Dins son obratge fondator, ''The Wisdom of the Body'', Cannon definís atal l'omeostasia<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Los èssers vivents superiors constituisson un sistèma obèrt presentant fòrça relacions amb l'environament. </span><span class="citation" contenteditable="false">Las modificacions de l'environament desencadenan de reaccions dins lo sistèma o l'afèctan dirèctament, acabant per de perturbacions intèrnas del sistèma. </span><span class="citation" contenteditable="false">De talas perturbacions son entre autre mantengudas dins de limitas estrechas perque d'ajustaments automatics, a l'interior del sistèma, intren en accion e que d'aquel biais sián defugidas las oscillacions amplas, las condicions intèrnas essent mantengudas a quicòm près constantas »</span><ref><span class="ouvrage" id="Cannon1926"><span class="ouvrage" id="Walter_Cannon1926"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [[Walter Bradford Cannon|Walter Cannon]], <cite class="italique" lang="en">Jubilee Volume for Charles Richet : Transactions of the Congress of American Physicians and Surgeons</cite>,&#x200E; <time>1926</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;91<span class="Z3988" id="COinS_29823" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Jubilee+Volume+for+Charles+Richet&rft.stitle=Transactions+of+the+Congress+of+American+Physicians+and+Surgeons&rft.aulast=Cannon&rft.aufirst=Walter&rft.date=1926&rft.pages=91&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Cannon1926"></span> (texte repris dans ''The Wisdom of the Body'').</ref>. De biologic, lo concèpte ne venguèt a designar tota recerca d'un estat d'equilibri, al sen d'un sistèma cibernetic. Aquela autoregulacion pòt èsser aplicada a l'ecologia, al climat e quitament als cicles geoquimics, e nais de multiplas interaccions dels diferents constituents del sistèma concernit. La « [[Proprietat emergenta|proprietat emergenta]] » traduch lo concèpte d'omeostasia dins lo domèni cibernetic<ref><span class="ouvrage" id="de_Rosnay1994"><span class="ouvrage" id="Jo.C3.ABl_de_Rosnay1994">Joël de Rosnay, <cite class="italique">L'écologie et la vulgarisation scientifique: de l'égocitoyen à l'écocitoyen</cite>, Les Editions Fides,&#x200E; <time>1994</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782762117158</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;17<span class="Z3988" id="COinS_30535" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=L%27%C3%A9cologie+et+la+vulgarisation+scientifique%3A+de+l%27%C3%A9gocitoyen+%C3%A0+l%27%C3%A9cocitoyen&rft.pub=Les+Editions+Fides&rft.au=Jo%C3%ABl+de+Rosnay&rft.date=1994&rft.pages=17&rft.isbn=9782762117158&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="de_Rosnay1994"></span>.</ref> e utilizat pel modèl biogeoquimic coma essent la capacitat, pel sistèma-Tèrra, per manténer una temperatura establa e favorabla a la vida. == Genèsi e actualitat de l'ipotèsi Gaïa == === De Mart cap a Tèrra === En 1970, Lovelock fonda sa teoria Gaïa, fasent partit deml modèl mai vast de l'« <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''[[Earth system science]]''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> », eissit de las recèrcas de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] dins los ans 1980, e desvelopat per David Wilkinson, biologista al departament ''Biological and Earth Sciences''<ref><span class="ouvrage" id="Wilkinson2007"><span class="ouvrage" id="David_M._Wilkinson2007"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> David M. Wilkinson, <cite class="italique" lang="en">Fundamental Processes in Ecology: An Earth Systems Approach</cite>, Oxford University Press,&#x200E; <time>2007</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780199229062</span>, [http://books.google.fr/books?id=PFGWHyRyzBwC&dq=david+wilkinson+Lovelock&source=gbs_navlinks_s lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;140<span class="Z3988" id="COinS_30193" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Fundamental+Processes+in+Ecology%3A+An+Earth+Systems+Approach&rft.pub=Oxford+University+Press&rft.aulast=Wilkinson&rft.aufirst=David+M.&rft.date=2007&rft.pages=140&rft.isbn=9780199229062&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Wilkinson2007"></span>.</ref>. Aquel ipotèsi <span>—</span>&nbsp;<span>que l'ecològ aprigonda pauc a pauc, d'en primièr sol puèi amb un collectiu de scientifics de tota mena</span>&#x20;<span>—</span> utilisa un procès [[Géonomie|geonomic]] (quitament s'aqueles autors utilizavan pas encara aquel tèrme, pauc conegut en 1969). [[File:James_Lovelock_in_2005.jpg|alt=James Lovelock, chez lui, dans le comté de Cornouailles, en Grande-Bretagne|thumb|[[James Lovelock]], a çò d'el, dins la comtat de [[Cornoalha]], en [[Grand Bretanha]].]] Lo còr de l'ipotèsi de Lovelock es que la [[Biomasse (écologie)|biomassa]] modifica las condicions de vida de la planeta dins un sens que las rapròcha dels seus besonhs, fasent atal la planeta mai « espitalièra ». L'ipotèsi Gaïa liga aquela nocion d'« espitalitat » a l'omeostasia. Aquel apròche li venguèt dins los ans 1960, alara que trabalhava amb la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]<span>, p. 2 et p. 177</span>.</ref>, per realizar d'instruments cargats de reculhir de pròvas de vida, pendent las missions d'exploracion dels planetas del sistèma solar per de [[Sonda espaciala|sondas]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, p. 9, 11-13</span>.</ref>. Lovelock se demanda cossí un extraterrèstra saupriá qu’i a a vida sus tèrra e conclutz que l'atmosfèra es benlèu çò melhor per indicar la preséncia d'una [[biosfèra]]. Prepausa alara l'analisi de l'atmosfèra de [[Mart (planeta)|Mart]] coma mejan de reperar la vida, sostenent se n'i aviá una, que <span class="citation" contenteditable="false">« li caldrá utilizar l'atmosfèra per i posar de matèrias primièras e evacuar de degalhs; aquò acabariá per ne modificar la composicion »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>39</span>.</ref>. Son primièr article ''Life Detection by Atmospheric Analysis'', amb D. R. Hitchcock, pareguèt en 1967 dins la revista de [[Carl Sagan]], ''Icarus''<ref>[[Hypothèse Gaïa#Life Detection by Atmospheric Analysis|James Lovelock et D. R. Hitchcock, 1967]].</ref>. Sas conclusions permeton gaire d'apellacion<span></span>: Mart podèt pas aver abrigat la vida perque son atmosfèra mòstra pas cap de signe de regulacion facha per pas cap d'organismes. Aquela concepcion lo faguèt [[Ostracisme (sociologia)|ostracizar]] dins lo mitan scientific de la NASA. La concepcion de Lovelock influéncia los protocòls seguits dins lo domeni de l'[[exobiologia]]. Fòrça prediccions de la teoria Gaïa en efièch menèron a de <span class="citation" contenteditable="false">« descobèrtas planetàrias significativas »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>10-11</span>.</ref>. Lovelock s'interèssa enseguida, personalament, a la question de la continuitat de la vida. En efièch, aquela se mantenguèt malgrat un aument de 30 % de la luminositat solara dempuèi la formacion de la Tèrra. La temperatura globala varièt alara fòrça pauc e çò a causa d'una regulacion que se cal explicar<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« aquelas reflexions me menèron a conjecturar que los èssers vivents regulan dins lor interès lo clima e la quimia de l'atmosfèra »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>40</span>.</ref>. Lovelock trabalha enseguida amb la respectada biologista [[Lynn Margulis]]; anbendos escrivon un primièr article scientific, en 1974, fondator del modèl geobioquimic titulat « ''<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">Biological modulation of the Earth’s atmosphere</span>'' »<ref>[[Hypothèse Gaïa#Margulis et Lovelock, 1974|Lynn Margulis et James Lovelock, 1974]].</ref>. Dins aquel article, estudia l’idèa que la composicion de l’atmosfèra terrèstra, sa temperatura e son [[pH]] se regulan pels organismes vivents per tòca d'optimizar lors reproduccions. Mòstran que la Tèrra es un sistèma de contraròtle actiu capable de mantenir la planeta en [[Homéostasie|omeostasia]]<ref>« ''The Plankton-Climate Connection'' », par Monastersky, 1987, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>25</span>.</ref>. James Lovelock pòrta enseguida sas recèrcas sus la geobioquimia; dins l'encastre d'un programa d'estudi oceanologic, de que sorgís l'ipotèsi CLAW, descobrís los entorns moleculars naturals dels elements [[sofre]] e [[iòde]]<span></span>: lo sulfur de dimetil (DMS) e l’[[Iodur de metil|iodur de metil]], que venon una brica fondamentala de sa teoria<ref>« ''The Plankton-Climate Connection'' », par Monastersky, 1987, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>26</span>.</ref>. Fin finala, dins una seria d'articles, examina en que l'ipotèsi Gaïa es compatibla amb las conclusions de la seleccion naturala. Sols unes especialistas li fan alara bon acuèlh e Lovelock afronta [[Richard Dawkins]], defensor internacional de la teoria de l'evolucion darwiniana. Acaba pasmens per s'accordar amb lo biologista de la [[seleccion naturala]] sus l'incompatibilitat de son modèl amb los canons darwinians. <span class="citation" contenteditable="false">« Perque dobtava pas de Darwin, quicòm deviá mal anar dins l'ipotèsi Gaïa »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>41</span>.</ref> diguèt, tornat alara a son ipotèsi de trabalh. En 1981, Lovelock trenca amb los modèls precedents (levat aquel de Vernadsky) que considèran que la [[biosfèra]] sola s'autoregula e ne fa conforma son ipotèsi amb los postulats darwinians, qu’utilizan la simulacion informatica de ''Daisyworld''. === Del sulfur de dimetil cap al modèl informatic ''Daisyworld'' === L'ipotèsi de trabalh de Lovelock pòt se resumir del biais seguent<span></span>: l'ensems del sistèma (geologic e biologic) se regula, e aquò mejans un malhum complèxe d'interaccions e de retroaccions. La subtilitat d'un tal malhum implica una multitud de paramètres quimics. [[imatge:Schema_DMS.png|left|thumb|Esquèma del cicle del dimetilsulfur (DMS) dins los oceans segon l'ipotèsi CLAW<ref group="note">Legenda de l'esquèma del cicle del dimetilsulfur (DMS) dins los oceans segon l'ipotèsi CLAW</ref>]] En 1986, a [[Seattle]], Lovelock, Robert Charlson, M. O. Andreae e Steven Warren decobriguèron que la formacion de las nívols e, per consequéncia, lo [[clima]], dependon del [[dimetilsulfur]] <span>—</span>&nbsp;<span>DMS en anglés</span>&nbsp;<span>—</span> engendrat per las algas [[Coccolitofòras]] del [[fitoplancton]] dels oceans. Aquelas quita algas participan al cicle del carbòni. Lo sulfur de dimetil produch per aquelas algas s'oxida dins l'atmosfèra e constituís los nuclèus de condensacion de las nívols. Lo sulfur de dimetil a donc un ròtle fondamental dins la formacion de la cobertura nivolosa de las regions situadas al dessús dels oceans e, al delà, dins l'equilibratge termic. N'es lo meteis per l'[[Iodometan]]<ref>James Lovelock, « Reflexions on Gaia » dins Stephen Henry Schneider et coll. (dir.</ref>. Lovelock i vei alara un dels mecanismes de regulation de Gaïa, la retroaccion amb que las algas e los nívols son ligats; per aquela descoberta, recebèt en 1988 lo prèmi Norbert Gerbier de la comunautat dels climatològs<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://www.wmo.int/pages/about/awards/winners_mumm_en.html « <cite style="font-style: normal">Winners of the Norbert Gerbier-MUMM International Award</cite> »], sur ''World Meteorological Organization'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. Es aquel mecanisme que li venguèt l'idèa tornar far un modèl elementari de Gaïa, mejans una simulacion informatica basada sus de paramètres rudimentaris. Lovelock escriguèt un primièr article de dimension epistemologica al subjècte de l'ipotèsi Gaïa en 1989 amb lo títol ''Geophysiology, the science of Gaia''<ref>[[Hypothèse Gaïa#Geophysiology, the science of Gaia|James Lovelock, 1989]].</ref> mas tenguèt de probar experimentalament son modèl. [[File:Daisyworld-gbooth-swingdaisyball.png|alt=Exemples des courbes calculées au moyen du modèle informatique Daisyworld.|thumb|Exemple de las corbas calculadas mejans lo modèl informatic ''Daisyworld''. ''Naut :'' proporcion del mond cobèrt per las [[pimparèla]]<nowiki/>s (corba presentant un plan a 0,7, en violet). Aquel exemple es mai complèxe que lo modèl simple, que fa intervenir d'autras populacions coma les conifèrs, l'aiga (corba presentant un maxim de 0,2, en blau) e los nívols (corba creissenta, en blanc). ''Bas :'' temperatura mejana en foncion de la luminositat solara, dins lo cas d'una tèrra arida (corba de contunh creissenta, marron) e aquel d'un mond abrigant doas populacions de pimparèlas (corba presentant un platn, violet).]] Donc realizèt, en 1983, amb lo geoquimista estatsunian Andrew Watson, un modèl informatizat destinat a procar un mecanisme autoregulator simple<span></span>: aquel de la temperatura terrèstra, fasent intervenir los vegetals. Aquelas conclusions foguèron publicadas enseguida lo meteis an dins la revista ''Telus''<ref>[[Hypothèse Gaïa#Andrew Watson et James Lovelock, 1983|Andrew Watson et James Lovelock, 1983]].</ref>. Aquel modèl numeric, nomenat ''Daisyworld'' (« mond de las pimparèlas » en anglés), utiliza un sistèma simple fasent intervenir tres variablas<span></span>: la luminositat solara e las superfícias cobèrtas per doas populacions de pimparèlas, l'una negra e l'autra blanca, e que s'espandís passada la temperatura de <span title="41 °F ou 278,2 K" contenteditable="false">5&nbsp;</span><span title="41 °F ou 278,2 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr> e podent pas céisser mai al delà de <span title="104 °F ou 313,2 K">40&nbsp;</span><span title="104 °F ou 313,2 K"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C</abbr>. Mòstra que l'equilibri entre populacions de pimparèlas, que determina l'[[albedo]], tend a mantenir la temperatura constanta quand la luminositat solara varia<span></span>: la biosfèra i servís d'agent omeostatic<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">The fractions of daisies and bare ground present on the planet gives a changing albedo that regulates the planet’s temperature. </span></span></ref>. Dins una segonda version del modèl, Lovelock e Lee Kump<ref name="Lovelock,Kump">[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock et Lee Kump, 1994|James Lovelock et Lee Kump, 1994]].</ref>, en 1993 puèi en 1994, provan que lo [[Evolucion|darwinisme]] es compatible amb lor modèl numeric<ref name="Lovelock,Kump">[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock et Lee Kump, 1994|James Lovelock et Lee Kump, 1994]].</ref> perque la populacion de las pimparèlas es regida per las leis de la [[seleccion naturala]]. Una autra simulacion, nomenada ''Damworld'' (« lo mond de la restanca »), permet tanben a W. D Hamilton e Peter Henderson, en 1999, de metre en jòc tres espècias animalas<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101031035309/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=66 « <cite style="font-style: normal">Daisyworld et Damworld</cite> »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">9 juillet 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. Mercé a ''Daisyworld'', las recèrcas progresson e fòrça versions logicialas apareguèron<ref group="note">La simulacion ''Daisyworld'' inspirèt lo modèl dinamic de vegetacion « TRIFFID » (acronime per <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''Top-down Representation of Interactive Foliage and Flora Including Dynamics''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span>), inventat per Peter M. Cox en 1998 e que servís dins lo calcul del modèl climatic anglés del Centre de la Tèrra d'Hadley.</ref>. Dos biologistas<span></span>: John Maynard Smith e William Hamilton confirmèron enseguida las conclusions de Tim Lenton<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://www.uea.ac.uk/env/people/facstaff/lentont « <cite style="font-style: normal">Tim Lenton (fiche biographique et travaux)</cite> »], sur ''University of East Anglia'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref> quand publiquèt dins la revista ''Nature'' en 1998 un article titulat « ''Gaïa and natural selection'' »<ref>[[Hypothèse Gaïa#Lenton, 1998|Tim Lenton, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>439-447</span>.</ref> ont apond, amb succés, de factors quimics (oxigèn e fosfat) e de variablas d'adaptacion segon la [[seleccion naturala]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2006|Stephan Harding, 2006]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>171-172</span>.</ref>. William Hamilton ensems amb escriguèt Tim Lenton un article<span></span>: « ''Spores and Gaïa'' » que fa un ligam entre l'ocean, las algas e lo climat. Segon los autors, lo modèl de simulacion de Lovelock es una vertadièra revolucion e Hamilton planta alara lo debat on l'ipotèsi Gaïa s'inscrich<span></span>: dins d'una emission de television, en 1999, explica: <span class="citation" contenteditable="false">« Tot coma las observacions de Copernic avián agut besonh d'un Newton per las explicar, avèm besonh d'un autre Newton per explicar cossí l'evolucion darwiniana fa una planeta abitabla »</span><ref>William Hamilton, citat dins [[Hypothèse Gaïa#Lovelock, 2003|Lovelock, 2003]].</ref>. L'ecològ Stephan Harding<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20100611173218/http://www.schumachercollege.org.uk/staff/stephan-harding « <cite style="font-style: normal">Stephan Harding (biographie et travaux)</cite> »], sur ''Schumacher College'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref> enfòrça la simulacion de Lovelock e Watson en modelizant d'ecosistèmas entièrs, mai complèxes, e prenent en compte entre autras de cadenas alimentàrias. Aquelas conclusions son publicadas dins son article « ''Food web complexity enhances community stability and climate regulation in a geophysiological model'' »<ref>[[Hypothèse Gaïa#Harding, 2002|Stephan Harding, 2002]].</ref>. Harding considèra que la [[biosfèra]] enseja per quin biais que siá de s'autoregular<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>256-265</span>.</ref>, amb la seleccion naturala, tèsi que forma le centre de son argumentation dans ''Animate earth: science, intuition and Gaia'' (2006). === La consecracion internacionala: las conferéncias === Foguèt pendent doas conferéncias Chapman, patronizadas per l'<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''American Geophysical Union''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> (AGU), que Lovelock expausèt publicament, per la comunautat scientifica concernada, son ipotèsi<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20110829044716/http://www.agu.org/meetings/chapman/chapman_archive/cc00bcall.html « <cite style="font-style: normal">''General Information. ''</cite>]</span></ref>. Dins la conferéncia de 1988, a San Diego, una definition de l'ipotèsi foguèt pausada<ref>L'ipotèsi Gaïa es <span class="citation">« una teoria aplicada a un sistèma en evolucion, un sistèma constituit d’organismes vivents coma sus la Tèrra e de material constituissent lor environament, ambedoas composantas essent cobladas e indivisiblas. </span></ref> ; encara James Kirchner prepausa sa division epistemologica. Segon el, se pòt comptar cinc « sosteorias »: Gaïa influenta, coevolucionària, omeostatica, teleologica, optimisanta, qu'unís en dos Gaïa<span></span>: <span class="lang-en" lang="en">''weak Gaïa''</span><span class="lang-en" lang="en"></span> e <span class="lang-en" lang="en">''strong Gaïa''</span><span class="lang-en" lang="en"></span><ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>39</span>.</ref>. Fòrça conferencièrs, e tanben de criticas reconeguèron alara <span class="citation">« l'ingeniositat del novèl agach sus la planeta que constituís lo modèl de Gaïa »</span><ref>« ''What Gaia Hath Wrought'' », par Francesca Lyman, 1989, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>30</span>.</ref> e lo nom de « teoria Gaïa » remplaça aquel d'« ipotèsi Gaïa ». Una segonda conferéncia Chapman foguèt organizada los 19 e 23 de junh de 2000 a [[Valéncia]]. Las tres tematicas abordadas son destinadas a consolidar l'ipotèsi. Examinèt<span></span>: « Gaia dins lo temps », « Lo ròtle del vivent dins la regulacion dels cicles biogeoquimics e del climat » e « Cossí gerir la complexitat e los mecanismes de retroaccion del sistèma terra ». L'obratge [[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']] (2004), jos la direccion de Stephen Schneider, amassa totas las intervencions. Foguèt en julhet de 2001, pendent la conferéncia d'[[Amsterdam]], nomenada « ''Challenges of a Changing Earth: Global Change Open Science Conference'' », ont participèron las quatre organizacions màgers de recerca sul Cambiament Global, que la teoria de Lovelock se vei consacrada dins lo mitan scientific<ref name="Encyclopedia of world environmental history"><span class="ouvrage" id="Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004"><span class="ouvrage" id="Shepard_Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Shepard Krech, John Robert McNeill, Carolyn Merchant, <cite class="italique" lang="en">Encyclopedia of world environmental history</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;3, Routledge,&#x200E; <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415937344</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;569-570<span class="Z3988" id="COinS_30571" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Encyclopedia+of+world+environmental+history&rft.pub=Routledge&rft.au=Shepard+Krech%2C+John+Robert+McNeill%2C+Carolyn+Merchant&rft.date=2004&rft.volume=3&rft.pages=569-570&rft.isbn=9780415937344&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Krech.2C_John_Robert_McNeill.2C_Carolyn_Merchant2004"></span>.</ref>. En mai d'un milier de delegats signèron alara una declaracion comuna que l'article principal enoncia<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« lo sistèma Tèrra se compòrta al biais un sistèma unic autoregulat, compausat d'elements fisics, quimics, biologics e umains »</span><ref name="UNED"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101229114351/http://www.grida.no/news/press/2187.aspx « <cite style="font-style: normal">The Amsterdam Declaration on Global Change (compte-rendu à la Presse)</cite> »], sur ''UNED'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. L'ipotèsi Gaïa atal <span class="citation">« s'emancipa »</span>, explica Lovelock dins ''Lo Revenge de Gaïa''. Biologistas e geològs s'acòrdan sus l'essencial e los delegats concluson sus la necessitat de fusionar las disciplinas dins un apròche unic e coerent, un sistèma novèl per una sciéncia globala de l'environament<ref name="UNED"/> : l'« <span class="lang-en" lang="en">''Earth system science''</span><span class="lang-en" lang="en"></span> » que Lovelock volgava al començament de las seunas òbras. Una quatrena conferéncia, que se debanèt en octobre de 2006 a Arlington, presidada per Lynn Margulis, nomenada<span></span>: ''Gaia Theory : Model and Metaphor for the XX<sup contenteditable="false">e</sup> Century'', al sens de de l'universitat de George Mason, amassèt fòrça especialistas: Tyler Volk, Dr Donald Aitken, Dr Thomas Lovejoy, Robert Correll, J. Baird Callicott. L'axe màger de reflexion es subretot l'apòrt de l'ipotèsi Gaïa a la compreneson del fenomèn d'[[escalfament global]]<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20100627120156/http://www.gaiatheory.org/background.htm « <cite style="font-style: normal">Conference background</cite> »], sur ''gaiatheory.org'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>xvii.</span></ref>. === La geofisiologia === Fondada en 1996 a [[Oxford]] per [[Peter Westbroek]], la Societat de geofisiologia perlonga lo modèl biogeoquimic, jos un autre nom qu'aquel de « Gaïa » e constituís <span class="citation" contenteditable="false">« lo camp d'estudis de las interaccions entre la vida e lo rèste de la Tèrra »</span><ref><span class="ouvrage" id="L.C3.A9v.C3.AAque2003"><span class="ouvrage" id="C._L.C3.A9v.C3.AAque2003"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> C. Lévêque, <cite class="italique" lang="en">Ecology from ecosystem to biosphere</cite>,&#x200E; <time>2003</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781578082940</span>, [http://books.google.fr/books?id=-h3AFlmGS_kC&dq=ecology+Lovelock&source=gbs_navlinks_s-éditeur=Science%20Publishers lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;357<span class="Z3988" id="COinS_24514" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Ecology+from+ecosystem+to+biosphere&rft.aulast=L%C3%A9v%C3%AAque&rft.aufirst=C.&rft.date=2003&rft.pages=357&rft.isbn=9781578082940&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="L.C3.A9v.C3.AAque2003"></span>.</ref>. Segon Westbroek la « geofisiologia » <span class="citation" contenteditable="false">« es un autre mot per l'idèa de Gaia lançada par James Lovelock, mas foguèt eliminat lo mot Gaïa, perque aviá estat acaparrat pel new age, e qu'èra contaminat per la sciéncia »</span><ref name="Kempf"><span class="ouvrage" id="Kempf"><span class="ouvrage" id="Herv.C3.A9_Kempf">Hervé Kempf, [https://web.archive.org/web/20081206033400/http://www.larecherche.fr/content/recherche/article?id=20581 « <cite style="font-style: normal">Peter Westbroek : « la terre est-elle un superorganisme ? »</cite> »], sur ''La Recherche'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1997-02">février 1997</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">29 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Herv.C3.A9_Kempf"></span></span>.</ref>. Inventada per [[James Hutton]] al sègle XIX, aquela disciplina combina diversas apròches<span></span>: la genetica, la biologia, la sistemica, la climatologia, la geologia, la biogeoquimia tanben e a per tòca, entre autres, de lutar contra le despartiment scientific, mas tanben contra lo dogmatisme e l'obscurantisme<ref>[[Hypothèse Gaïa#Peter Westbroek, 2001|Peter Westbroek, 2001]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>15</span>.</ref>. Lo ròtle d'agent geofisiologic de l'alga <span class="lang-la" contenteditable="false" lang="la">''Emiliania huxleyi''</span><span class="lang-la" contenteditable="false" lang="la"></span>, per exemple, es revelator d'un sistèma complèxe, de l'<span class="citation" contenteditable="false">« organisme vivent mai grand existissent »</span><ref><span class="ouvrage" id="Barlow1997"><span class="ouvrage" id="Connie_C._Barlow1997"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Connie C. Barlow, <cite class="italique" lang="en">Green space, green time: the way of science : Geophysiology and the Revival of Gaia</cite>, Springer,&#x200E; <time>1997</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780387947945</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;159-161<span class="Z3988" id="COinS_31862" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Green+space%2C+green+time%3A+the+way+of+science&rft.pub=Springer&rft.stitle=Geophysiology+and+the+Revival+of+Gaia&rft.aulast=Barlow&rft.aufirst=Connie+C.&rft.date=1997&rft.pages=159-161&rft.isbn=9780387947945&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Barlow1997"></span>.</ref>. [[File:Lynn_Margulis.jpg|alt=ynn Margulis (portrait)|thumb|[[Lynn Margulis]], que trabalha amb Lovelock a partir de [[1971]].]] Las recèrcas en geofisiologia son nombrosas e amassan d'especialistas avent ja trabalhat amb Lovelock o de fòrça expèrts: [[Tyler Volk]] e D. Schwartzman per l'apròche bioastronomic (amb la nocion d'abitabilitat), A.S. McMenamin Mark e L.S Diane McMenamin per l'estudi de la vida marina, Michael Woodley pel ligam seleccion naturala-ecosistèma, Axel Kleidon per la relacion omeostasi-[[Entropia|entropia]] dins lo coble biòt-clima, o encara G. Evelyn Hutchison pels procèsses de regulacion del [[Biosfèra|biota]]. == Lo modèl de Lovelock == === Una metafòra euristica === Lovelock foguèt, dempuèi lo començament, conscient de la dimension non scientifica del nom donat a l'ipotèsi d'una autoregulacion al nivèl global. Pasmens la tòca èra d'en primièr pedagogica, mercé a una [[Metafòra|metafòra euristica]]<ref name="Kirchner,1990"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Kirchner"><span class="ouvrage" id="James_Kirchner">James Kirchner, « <cite style="font-style:normal;">Gaia metaphor unfalsifiable</cite> », ''Nature'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;345,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1990-06-07">7 juin 1990</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;470-480 <small style="line-height:1em;">([http://seismo.berkeley.edu/~kirchner/reprints/1990_8_Gaia_metaphor.pdf lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe"></abbr>)</small><span class="Z3988" id="COinS_25937" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Gaia+metaphor+unfalsifiable&rft.jtitle=Nature&rft.issue=345&rft.aulast=Kirchner&rft.aufirst=James&rft.date=1990&rft.pages=470-480&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Kirchner"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Drouin"><span class="ouvrage" id="Jean-Marc_Drouin">Jean-Marc Drouin, <cite class="italique">L'Écologie et son histoire</cite>, Flammarion, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref> : <span class="citation">« Es sonque considerant la nòstra planeta coma una entitat viventa que podèm comprene (benlèu pel primièr còp) perque l'agricultura a un efièch abrasiu sul teissit vivent de son epidèrme e perque la pollucion l'empresona tant coma nosautre. </span><span class="citation">»</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>12-13</span>.</ref> Lo modèl de Lovelock es euristic car vòl una fusion de las disciplinas, fins alara bugetadas (la biologia d'un costat, la geologia de l'autre) e tanben l'annexion d'autras sciéncias mai novèlas coma la genetica o l'ecologia, e quitament la politica<ref>Václav Havel tanben apelèt la reconeissença de l'ipotèsi Gaïa. </ref>. Lovelock tanben vei dins la conferéncia d'Amsterdam de 2001 un primièr pas positiu cap a una sintèsi de las sciéncias de la Tèrra e de la vida, centrada sus la planeta coma sistèma autoregulat. === Una analogia esperitualista === [[File:CO2_pump_hg-fr.svg|alt=Schéma explicatif du cycle du carbone|thumb|Los cicles naturals (aicí lo cicle del carbòni) pròvan l'existéncia dels mecanismes de regulacion ont [[Vida|èssers vivents]] e [[geologia]] menan a n'estabilizar los paramètres.]] La metafòra d'una Tèrra autoregulada pòt menar a de deribas religiosas, veire a la candidesa scientifica, coma al subjècte del nuclear civil que Lovelock es partisan<ref name="Le Monde 2004"><span class="citation">« Demoram confondut dabant la simplesa d'aqueles dichs qu'alunha de las vertadièras questions que l'umanitat va se trapar. » concluson los autors de Benjamin Dessus, Gustave Massiah e Jean-Pascal van Ypersele [http:confrontée.http://www.docaue.archi.fr/bdd/annexes/annexesCAUE59/D4253.htm docaue.archi.fr] </span></ref>. En efièch l'analogia utilizada per Lovelock ancora sa concepcion dins un paradigme esperitualista e la simplicitat de l'imatge sovent donèt una critica del metòde<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Rance"><span class="ouvrage" id="Hugh_Rance">Hugh Rance, [https://web.archive.org/web/20210412234353/http://geowords.com/histbookpdf/a03.pdf « <cite style="font-style: normal">Gaia metaphor</cite> »], sur ''Science and Historical Geology'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Hugh_Rance"></span></span>.</ref>. Mas foguèt sobretot Anne Primavesi que, dins ''Gaia's Gift''<ref group="note"><span class="ouvrage" id="Primavesi2007" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Anne_Primavesi2007"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Anne Primavesi, <cite class="italique" lang="en">Gaia's Gift</cite>, Taylor & Francis,&#x200E; <time>2007</time><span class="Z3988" id="COinS_21747" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Gaia%27s+Gift&rft.pub=Taylor+%26+Francis&rft.aulast=Primavesi&rft.aufirst=Anne&rft.date=2007&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Primavesi2007" contenteditable="false"></ref>, mostrèt lo ligam qu'existís entre fe e ecologia gaïenca, ligam que Lovelock desira e que s'aplica desperel, dins sa vida videnta, a çò d'el en Anglatèrra. Çò que cèrca, es un novelum del sentiment mistic de la Tèrra Maire, al contrari de las cresenças actualas materialistas, basadas segon el sus <span class="citation" contenteditable="false">« un meteis sòcle de cresença religiosas e umanistas: la Tèrra es destinada a èsser espleitada pel ben de l'umanitat »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>14</span>.</ref>, e que la cultura judeocrestiana<ref group="note">''[[Genèsi]]'', 28 : <span class="citation" contenteditable="false">« Dieu los benesiguèt, e Dieu lor diguèt: Siatz feconds, multiplicatz, emplissetz la tèrra, e la sometatz; e dominatz suls peissons de la mar, suls aucèls del cèl, e sus tot animal qui se mòu sur la tèrra. »</span> e que Lovelock considèra coma l'axiòma materialista màger.</ref> encoratjèt. == Un constat de societat == === Un novelum filosofic === Lo modèl biogeoquimic es una volontat scientifica de fusionar las disciplinas per tòca de destriar lo sistèma Tèrra, mas es tanben un constat e un pronostic per la civilzacation mondiala<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« La nòstra civilizacion se trapa dins la situacion d'aquel que la dròga tuará, que continue o daisse subte de ne prene »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>18</span>.</ref> explica Lovelock. Considèra de fach la natura umana coma essent « esquizoïda », tot coma lo duò <abbr class="abbr" title="Docteur">D.</abbr> Jekyll e M. Hyde d'[[Robert Louis Stevenson|Stevenson]]. Lo modèl de Lovelock, de scientific, ven militant per que dona un vam nòu al movement de l'ecologia prigonda, qu'implica un novelum esperital, mas tanben racional, al respècte de l'[[environament]]<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Harding1997"><span class="ouvrage" id="Stephan_Harding1997">Stephan Harding, « <cite style="font-style:normal;">What is Deep Ecology?</cite> </span></span></ref>. Las referéncias filosoficas son nombrosas dins las òbras de Lovelock. Cita John Gray que, dins ''Straw Dogs : Thoughts on Humans and Other Animals'' (2003), analisa las consequéncias de la demografia coma essent lo factor primièr de la tendéncia autodestructitz de l'umanitat. Lovelock tanben cita la filosòfa Mary Midgley, que, dins ''Science and Poetry'' (2001)<ref group="note"><span class="ouvrage" id="Midgey2001" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Mary_Midgey2001"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Mary Midgey, <cite class="italique" lang="en">Science And Poetry</cite>, Routledge,&#x200E; <time>2001</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">0415378486</span>)</small><span class="Z3988" id="COinS_22863" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Science+And+Poetry&rft.pub=Routledge&rft.aulast=Midgey&rft.aufirst=Mary&rft.date=2001&rft.isbn=0415378486&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Midgey2001" contenteditable="false"></span>.</ref>, avertís contra lo reduccionisme de la pensada scientifica, modèl oposat a l'ipotèsi Gaïa. La separacion de l'esperit e del còs, aviada a partir de [[René Descartes]], menèt segon el a una vision reduccionista del mond e, en consequéncia, a son espleitacion. Puèi, per Lovelock, ven urgent de tornar pensar lo sens de l'òme dins la Natura, o alara poiriá nos destruire, en reaccion a la nòstra activitat destructritz. L'« afògament de la vila » es de segur una absurditat que menèt l'òme a obliar son mitan. Las reformas e plans ecologics mondials tanben çò mens marrit<span></span>: lo mite del [[Desvolopament sostenible|desvelopament sostenible]] e las energias alternativas son d'ideologias que permeton d'alunhar lo problèma segon Lovelock e Margulis, problèma que daissa la nòstra capacitat d'adaptacion dels nòstre besonhs al mitan, e non pas de somission del mitan als nòstres besonhs. Reconéisser aquela menaça es la sola causa que pòsca mobilizar l'òme<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« D'el moment qu'un dangièr vertadièr e subte es pas percebut, la tribú n'agís pas a l'unisson »</span><ref name="James Lovelock.p.23">[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;23.</ref> çò explica. === Una critica de la demografia creissenta === [[File:Erp - 20111006 (6).jpg|alt=La déforestation détruit les mécanismes naturels de régulation (vue satellite de la déforestation en France)|thumb|Lo [[desboscament]] destrusís los mecanismes naturals de regulacion.]] Lo problèma màger es, per Lovelock — e ''a contrario'' de la pensada comuna — la [[demografia]], causa de la [[pollucion]] e de la subrespleitacion de las fonts naturalas<ref name="P.M.Deschamps"><span class="ouvrage" id="Deschamps"><span class="ouvrage" id="Pascale-Marie_Deschamps">Pascale-Marie Deschamps, [https://web.archive.org/web/20081113103556/http://www.generation-ecologie.asso.fr/ge/petitions/lovelock_0.pdf « <cite style="font-style: normal">James Lovelock, « L'idéologie des écologistes nuit à la santé de la terre »</cite> »] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe"></abbr>, sur ''Enjeux'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2007-05">mai 2007</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">29 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Pascale-Marie_Deschamps"></span></span>.</ref> : <span class="citation" contenteditable="false">« Las causas que fasèm a la planeta son pas agressivas e pas mai representan una menaça geofisiologica, del moment que las fasèm pas a granda escala. </span><span class="citation" contenteditable="false">S’i aviá sus Tèrra sonque 500 milions d’umans, gaireben res de çò que fasèm ara a l’environament perturbariá pas Gaïa. […] Es pas una simpla question de subrepopulation; una fòrta densitat de populacion causariá mens de perturbacions dins las regions temperadas de l’emisfèr Nòrd que dins los tropics umids<ref>[[Hypothèse Gaïa#LaG|James Lovelock, 1990]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;214.</ref>. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span> L'antropizacion pòt, fin finala, se resumir a la subrepopulacion que destrusís los mecanismes naturals de retroaccion negativa, menan al desreglament de la Tèrra: <span class="citation">« Un eslogan coma « la sola pollucion, es la populacion » designa una implacabla realitat. </span><span class="citation">La pollucion es tothorn afar de quantitat. Dins l’estat natural, i a pas cap de pollucion. […] Pas cap de damatges ecologics que sèm ara confrontats — la destruccion dels bòscs tropicals, la degradacion de las tèrras e dels oceans, la menaça imminenta d’un escafament de la planeta, la diminucion de lo jaç d’ozòn e la pluèjas acidas — seriá pas gaire un problèma perceptible se la populacion umana de la planeta èra de 500 milions<ref><span class="citation">« Quitament amb un miliard d’umans, encara seriá possible de limitar aquelas pollucions. </span></ref>. </span><span class="citation">»</span> Los detractors qualifiquèron Lovelock de neomalthusianisme perque propausa de tornar a de mejans de luta demografica o de regulacion de las naissenças<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Another related contentious issue is whether our planet is overpopulated with humans, making Malthus more relevant than ever in explaining our environmental crisis. </span></span></ref>, pasmens sens jamai caucionar l'[[eugenisme]]<ref><span class="citation">« Venguèt l’avatar d’una longa linhada de neomaltusians, Lovelock afirma que la creissença demografica es la raiç del nòstre problèma ». </span></ref>. === Una critica de l'ecologia politica === Lo modèl Gaïa s'opausa radicalament als corrents ecologistas politicas actuals<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Los militants ecologistas, las Glèisas, los politicians e los scientifics se preocupan totes dels damatges causats a l’environament. </span><span class="citation" contenteditable="false">Mas se son preocupats, es pel ben de l’umanitat »</span> explica Lovelock qu'escarnís sovent dins los seus escrichs los movements ecologistas, acusats de perpetuar un [[antropocentrisme]] candid<ref name="ReferenceA">[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>17</span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>207-208</span>.</ref>. Lovelock los accusa de prendre pas lo problèma dins sa justa dimension scientifica, e de sostenir de punts de vista sens fondaments racionals coma la pollucion per la [[radioactivitat]], l'eficacitat de las [[Energia renovelabla|energias renovelablas]], la plaça del nuclear civil fin finala. <span class="citation">« L'ideologia dels ecologistas negra a la santat de la Tèrra »</span> çò dich<ref name="P.M.Deschamps"/>. Mai que tot, Lovelock taxa l'ecologia politica de contunhar a plaçar l'òme al centre de las preoccupacions ligadas al problèma de l'[[Escalfament global|escalfament climatic]]. La posicion de Lovelock e dels partisans permetèt a de movements ecologistas pronuclears, coma lo collectiu <span class="lang-en" lang="en">''Environmentalists For Nuclear Energy''</span><span class="lang-en" lang="en"></span>, de basar lors accions sus un fondament scientific<ref><span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101031035420/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=22 « <cite style="font-style: normal">Las associacions ecologistas</cite> »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. == Lo foncionament de Gaïa == === Existéncia de constrencha fisicas === Lovelock precisa que quitament abans de comprene lo « foncionament » del sistèma gaïenc, es imperatiu de comprene lo fach que la Tèrra es somesa a un ensems de contrenchas o de limitatas sonque fisicas. [[File:AYool_WOA_surf_O2.png|thumb|Mapa representant l'[[oxigèn]] dissolgut dins l'aiga<ref><abbr class="abbr indicateur-format format-image" title="Image au format JPEG, PNG, GIF..."><nowiki>[</nowiki>image<nowiki>]</nowiki></abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-image" title="Image au format JPEG, PNG, GIF..."></abbr> Source : ''World Ocean Atlas 2001''.</ref>.]] Per exemple, las populacions biologicas obesisson a de règlas limitativas, sens que, la vida auriá agut una creissença exponenciala e çò empachant tota regulacion omeostatica. Çò meteis se passa al nivèls dels cicles geoquimics e dels autres « agents gaïencs ». Lovelock parla de <span class="citation" contenteditable="false">« paramètres globals »</span>, e cita: lo climat, la composicion de l'atmosfèra e dels oceans, la luminositat solara, las proprietats de l'aiga, la fòrça geotermica etc. Pasmens, aquelas constrenchas environamentalas dependon de la tolerança dels quita organismes; existís per exemple una temperatura minim, maxim, e optimala per la multiplicacion de l'ensems dels vivents (levat unas espècias extremofils). Aquel constat val tanben per l'aciditat, la salinitat e la concentracion de l'[[oxigèn]] dins l'aire e dins l'aiga. <span class="citation">« En consequéncia, los organismes devon viure a l'interior dels tèrmes fixats per las proprietats de lor mitan »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>47</span>.</ref>. En realitat, Lovelock mòstra que per l'essencial la vida s'espandís entre 25 e <span title="95 °F ou 308,2 K">35&nbsp;</span><span title="95 °F ou 308,2 K"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C</abbr>. La formacion del jaç de superfícia es tanben una constrencha fòrta sus la vida oceanica; las proprietats de l'aiga limitan la multiplicacion de las espècias al delà d'una quita densitat. La salinitat de l'aiga es tanben un paramètre constrenhent<ref name="Bertrand284">[[Hypothèse Gaïa#Philippe Bertrand, 2008|Philippe Bertrand, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>284</span>.</ref><span></span>: un taus superior en sal de 8 % provòca la mòrt de l'organisme. Fin finala, aquelas constrenchas fisicas impausadas per las proprietats de l'aiga an un efièch sus la creissença del vivent e determinan lo rapòrt entre aquela creissença, la temperatura, e la reparticion de la vida sus Tèrra<ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>52</span>.</ref>. Lo contraròtle pel sistèma de la temperatura, mejans quatre processes identificats, es per el la pròva primièra d'una recerca d'un equilibri favorable a la vida<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|''Scientists debate Gaia'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>264</span>.</ref>. Mas lo mantenement d'una composicion quimica establa es tanben important. Las conclusions d'Andrew Watson e de Tim Lenton mostrèron los mecanismes regulant l'oxigèn atmosferic, permés pel ròtle del fosfòr<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Lenton_et_Andrew_Watson2000"><span class="ouvrage" id="Tim_Lenton_et_Andrew_Watson2000">Tim Lenton et Andrew Watson, « <cite style="font-style:normal;">Regulation of nitrate, phosphate and oxygen in the oceans</cite> », ''Global biogeochemical cycle'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;14,&#x200E; <time>2000</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;225–248 <small style="line-height:1em;">([http://www.agu.org/pubs/crossref/2000/1999GB900065.shtml lire en ligne])</small><span class="Z3988" id="COinS_30916" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Regulation+of+nitrate%2C+phosphate+and+oxygen+in+the+oceans&rft.jtitle=Global+biogeochemical+cycle&rft.au=Tim+Lenton+et+Andrew+Watson&rft.date=2000&rft.volume=14&rft.pages=225%E2%80%93248&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Lenton_et_Andrew_Watson2000"></span>.</ref>. Los ròtles del seleni, del sofre e de l'iòde son tanben fondamentals per comprene la question. L'obratge de Lee Kump, James Kasting e Robert Crane, ''The Earth System'', dona l'estat de las coneissenças actualas suls ligams complèxes qu'unisson las [[Alga|algas]], la produccion de [[sofre]] gasós, la quimia atmosferica, la fisica dels nívols e lo [[clima]]<ref group="note"><span class="ouvrage" id="Kump2008" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Lee_Kump2008"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Lee Kump, J. F. Kasting, et R. G. Crane, <cite class="italique" lang="en">The Earth System</cite>, New Jersey, Pearson Publishing,&#x200E; <time>2008</time><span class="Z3988" id="COinS_23770" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+Earth+System&rft.place=New+Jersey&rft.pub=Pearson+Publishing&rft.aulast=Kump&rft.aufirst=Lee&rft.date=2008&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Kump2008" contenteditable="false">.</ref>. === Las retroaccions positivas === Lo modèl informatic ''Daisyworld'' permet a Lovelock e Lee Kump mostrar un fenomèn de regulacion automatica, e malaisit<span></span> de comprene: las retroaccions positivas (<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''positive feedback loop''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> en anglés). Lo modèl mòstra en efièch que dins un scenari ont l'ecosistèma pròpri a las algas subís una agression, las fluctuacions s'espandisson jos l'efièch d'una retroaccion positiva — un aument sul còp, de la temperatura mejana s'escai. Lovelock pensa alara que tot apòrt de calor, quina que siá la font, será amplificat, sens que pas cap de resisténcia s'i opausa pas; la temperatura joga donc un ròtle dinamic fondamental, en mai de permetre un diagnostic de l'estat del sistèma global. Las retroaccions positivas pejòran un sistèma, empachant una estabilizacion en retorn, al contrari de las retroaccions negativas, que mena a contrapesar las primièras. [[File:North Pole Sea Ice 1990-1999.ogv|alt=Animation de l'évolution de la calotte polaire nord|thumb|L'[[albedo]], subretot aquel de la calòta glaciària del Pòl Nòrd participa a la regulacion de la temperatura solara.]] Lovelock descriu sièis retroaccions positivas, o retroaccions antigaïencas segon la terminologia de James Kirchner<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">(...) in the Gaia literature, mechanisms linking organisms to their environment are generally termed ‘Gaian’ only if they create negative feedbacks, and only if they are beneficial to the organisms involved, or to the biota as a whole. </span></span></ref> a l'òbra sus la planeta<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[http://www.climateandfuel.com/pages/past.htm « <cite style="font-style: normal">Feedback systems</cite> »], sur ''Climateandfuel'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref> : # l'[[albedo]] de la glaç: la fonda de la cobertura nevosa provòca a son torn un escalfament qu'accelèra lo procès. Lovelock cita l’efièch Budyko, del nom del geofisician rus Mikhail Budyko<ref group="note"><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Budyko1969" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Mikhail_Budyko1969">Mikhail Budyko, « <cite style="font-style:normal;">The effect of solar radiation variations on the climate of the Earth</cite> », ''Tellus'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;21,&#x200E; <time>1969</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;611–619<span class="Z3988" id="COinS_30111" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=The+effect+of+solar+radiation+variations+on+the+climate+of+the+Earth&rft.jtitle=Tellus&rft.issue=21&rft.aulast=Budyko&rft.aufirst=Mikhail&rft.date=1969&rft.pages=611%E2%80%93619&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Budyko1969" contenteditable="false"></span>.</ref> que ne descobriguèt la proprietat. Tyler Volk estudièt lo ròtle dels jaces de glaç dins lo procès de refregiment planetari; # la velocitat d'absorpcion del [[dioxid de carbòni]] e la generacion dels stratus marins, nívols blancs oceanics de fòrt poder reflector. Tot aument sens compensacion mena a una impossibilitat de regular lo sistèma # la desapareisson de las superfícias dels bòscs tropicals, provocada per l'aument de temperatura globala, e que damatge lo mecanisme de refregiment de las tèrras; # l'aument de las superfícias dels bòscs boreals de Siberia e del Canadà que, al contrari, absorban la calor a causa de lor color escura; # la liberacion del [[dioxid de carbòni]] (Tyler Volk<ref>[[Hypothèse Gaïa#Tyler Volk, 2008|Tyler Volk, 2008]].</ref>) e del [[metan]] (Keith A. Kvenvolden e Bruce W. Rogers<ref>[[Hypothèse Gaïa#Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, 2003|Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, 2003]].</ref>) dins l'atmosfèra après la desapareisson dels ecosistèmas pròpris als bòscs e a la alguas; # la liberation de la sèrvas de [[metan]] ([[Efièch de sèrra|gas a efièch de sèrra]] vint còp mai poderós que lo gas carbonic) enclaus dins las clatratas dels cristals de glaç fin finala. N'existisson d'autres; Lovelock pensa tanben que de mecanismes de retroaccion positiva demòran de descobrir. La velocitat de calfament planetari es ara la mòstra d'una retroaccion positiva. Tanben existís a l'estat natural de « poses de dioxid de carbòni » que dissòlvan lo CO<sub>2</sub> dins l'aiga de pluèja, mas lo procès pòt s'acabar en una retroaccion positiva dangierosa; Lovelock cita tanben les tempèstas tropicalas que permeton a las algas de s'espandir. === Lo mecanisme de regulacion === ==== La biosfèra<span></span>: lo resultat d'una ecoevolucion ==== [[File:Centrifugal_governor.png|alt=Le régulateur à boules de James Watt (dessin technique)|thumb|Lo regulator de bolas de [[James Watt]] mòstra, segon Lovelock, la simplicitat dels mecanismes de regulacion.]] Lovelock insistís de contunh sul fach que lo mecanisme de regulacion possedís doas fàcias complementàrias e indissociablas<span></span>: d'un costat l'evolucion [[geofisica]] e d'un autre l'evolucion [[Biologia|biologica]]. La regulacion es atal lo fruch d'aquela dobal evolucion, o « ecoevolution ». Lo cas de l'[[azòt]] es exemplar selon Philippe Bertrand<ref name="Bertrand284">[[Hypothèse Gaïa#Philippe Bertrand, 2008|Philippe Bertrand, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>284</span>.</ref>, coma aquel de la diversitat de las concentracions del [[dioxid de carbòni]] dins l'atmosfèra, vertadièra "repiracion de la Tèrra" descoberta pel modèl geobioquimic<ref name="Jacques Grinevald">[[Hypothèse Gaïa#Jacques Grinevald|Jacques Grinevald, 1990]].</ref>. E per prene en compte ambedós domenis, lo geologic e lo biologic, Lovelock prefèra explicar que son los [[ròdol ecologic]] qu'evoluís, e que los organismes vivents negòcian lor ocupacion d'aquel. D'autre biais, un tal mecanisme escapa sovent a l'experiéncia scientifica<span></span>: sola l'intuicion permet d'o comprene. Se se pòt mostrar de foncionaments globals, se pòt pas, explica Lovelock — mas tanben Joël De Rosnay, un dels teoricians de la [[Systémique|sistemica]] — n'esperar un imatge precís, a causa que lo sistèma evolua e torna distribuir los mecanismes, que n'es pas qu'una proprietat emergenta. Lovelock prend coma exemple lo regulator de velocitat de [[James Watt]]<span></span>: un estudi causalista d'aquel menariá pas que ne comprene sonqu'en partida lo mecanisme. Un tal mecanisme se fonda pas sul modèl classic causa efièch, ''a fortiori'' quand aquel modèl es d'escala planetària<ref><span class="ouvrage" id="Primavesi2000"><span class="ouvrage" id="Anne_Primavesi2000"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Anne Primavesi, <cite class="italique" lang="en">Sacred Gaia: holistic theology and earth system science</cite>, Routledge,&#x200E; <time>2000</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415188340</span>)</small>, xvii<span class="Z3988" id="COinS_28485" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Sacred+Gaia%3A+holistic+theology+and+earth+system+science&rft.pub=Routledge&rft.aulast=Primavesi&rft.aufirst=Anne&rft.date=2000&rft.pages=xvii&rft.isbn=9780415188340&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Primavesi2000"></span>.</ref>. L'ecològ pren alara coma segur que lo modèl olistic explica de fenomèns que la sciéncia lineara pòt pas comprene; amb aquò, l'ipotèsi Gaïa d'ancora dins un corrent de pensada controversiat, al sens que los seus axiòmas [[Epistemologia|epistemologics]] fan pas consensus al sen de la comunautat scientifica. ==== Biografia aviada de Gaïa ==== Per comprene lo mecanisme de regulacion de Gaïa, Lovelock pren coma exemple la biografia de la Tèrra, revelatritz mai d'un còp. L'estat de las coneissenças geologicas e filogeneticas nos permet de descriure precisament lo lent desvelopament d'una intencion estabilizatritz de l'ecosfèra, e çò fasent tot lo long de l'istòria de la planeta. Los mecanismes gaïencs prepausats son subretot aqueles del periòde paleoclimatologic de l'Arquean (-3800 milions d’ans) e al subjècte de la regulacion del sofre, de l'oxigèn, aquela del metan e del dioxid de carbòni. Dins ''Las Edats de Gaïa'' (1988) Lovelock postula qu'a l'origina es l'incresabla calor que permetèt l'emergéncia de la vida, mejans lo ròtle dels organismes metanogèns, primièrs agents gaïencs qu'utilisa la Tèrra per regular lo taus de gas<ref><span class="ouvrage" id="Gargaud_.28dir..292005"><span class="ouvrage" id="Muriel_Gargaud_.28dir..292005">Muriel Gargaud (dir.</span></span></ref>. Remarca qu'aquela idèa vòl ara s'impausar entre los geoquimistas. La Tèrra enseguida modifiquèt l'atmosfèra ont lo dioxid de carbòni remplacèt lo metan coma element dominant — tanben cerquèt a evoluir cap a un estat estable. L'apareisson de l'[[oxigèn]] enseguida (biais de pubertat de la Tèrra) permetèt l'espeliment de la vida, jos la forma d'[[Eukaryota|eucariòtas]]; e mai aquel gas permetèt de conservar los oceans empachant la pèrda de l'[[idrogèn]] dans l'espaci. La planeta enseguida visquèt d'alternanças de periòdes caudas e frejas, bais de succession d'experiéncias destinadas a estabilizar definitivament l'atmosfèra propici a la vida. La Tèrra doncas experimentèt d'autoregulacion (<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''self-regulation''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> en anglés) e aquò dempuèi los començaments<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>278</span>.</ref>. [[File:Zooplancton.jpg|alt=Plancton marin|thumb|Los primièrs [[Organisme vivent|organismes]] contribuiguèron a constituir l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] dins las primièras edats de la vida de la Tèrra.]] Alara la [[filogenia]] multiplica, mejan la [[Seleccion naturala|seleccion naturala]] e los [[Ròdol ecologic|ròdols ecologics]], las espècias viventas. Los grands cicles naturals permeton de regular aquel estat d'equilibri, coma en participant al procès capital de refregiment. La tòca de Gaïa es subretot de regular la calor solara, nefast a la vida a partir d'un quita lindal per permetre l'espandiment del Vivent, pels nívols, per las calòtas polaras e glacièrs, per l'ocean e los bòscs fin finala. Pasmens, recentament dins son istòria, la Tèrra es confrontada a un aument de <span title="32,9 °F ou 273,7 K" contenteditable="false">0,5&nbsp;</span><span title="32,9 °F ou 273,7 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr> de la calor du Solelh. Lo periòde geologic del [[pleïstocèn]], facha d'una alternança de [[Glaciacion|glaciacions]], testimònia d'un darrièr esfòrç de sa partida per regular aquela temperatura<ref>« ''Deep Time Lags : Lessons from Pleistocene Ecology'' » par Connie Barlow, in [[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>165-180</span>.</ref>. Lovelock e Michael Whitfield tanben calculèron en 1981 que dins mens de cent milions d'ans, la calor solara será tròp fòrta pel sistèma de regulacion terrèstra, e s'encalará fatalament<ref>[[Hypothèse Gaïa#Lovelock et Whitfield, 1982|Lovelock et Whitfield, 1982]].</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Monier2005"><span class="ouvrage" id="Eric_M._Monier2005"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Eric M. Monier, <cite class="italique" lang="en">How life on earth is affected by earth's unique placement and orientation in our solar system: an anthology of current thought Contemporary discourse in the field of astronomy</cite>, The Rosen Publishing Group,&#x200E; <time>2005</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781404203921</span>, [http://books.google.fr/books?id=7tm5dCi04OsC&pg=PA77&dq=Lovelock++Michael+Whitfield&hl=fr&ei=P-kqTICwOo7-OZWb6LID&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q=Lovelock%20%20&f=false lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;76-77 (cap. ''« Depletion of Carbon Dioxyde »'')<span class="Z3988" id="COinS_46623" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=How+life+on+earth+is+affected+by+earth%27s+unique+placement+and+orientation+in+our+solar+system%3A+an+anthology+of+current+thought+Contemporary+discourse+in+the+field+of+astronomy&rft.pub=The+Rosen+Publishing+Group&rft.aulast=Monier&rft.aufirst=Eric+M.&rft.date=2005&rft.pages=76-77+%28chapitre+%27%27%C2%AB+Depletion+of+Carbon+Dioxyde+%C2%BB%27%27%29&rft.isbn=9781404203921&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Monier2005"></span>.</ref>. Obligada d'evoluir cap a un estat mai caud, abrigará una autra mena de biosfèra. Tanben l'òme accelèra lo procès, qu'es pas sonque del seu fach, destruïsent los bòscs ne relargant de gas d'[[efièch de sèrra]]. Lovelock conclutz que <span class="citation" contenteditable="false">« Gaïa esta evoluir, confòrmament a las seunas règlas pròpias, cap a un novèl estat ont seram pas mai los benvenguts. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span><ref name="James Lovelock.p.19">[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">19</span>.</ref> == Perspectivas e solucion segon l'ipotèsi Gaïa == === Cap a una Tèrra arida === [[File:Crops_Kansas_AST_20010624.jpg|alt=Image satellite de cultures au Kansas|thumb|L'[[agricultura]] (en dessús<span></span>: vista per satelit de culturas dins lo Kansas als EUA) e l'espleitacion de las superfícias naturalas menant a mermar l'eficacitat dels mecanismes de regulacion terrèstres.]] Lo dangièr que la civilizacion s'expausa es multiple segon lo modèl biogeoquimic: totas las activitats umanas tendon a pejorar la situacion, e d'en primièr l'[[agricultura]], vertadièra agression de la [[Escòrça terrèstra|rusca terrèstra]] e amb de ressons prigonds: <span class="citation" contenteditable="false">« Los ecosistèmas naturals son pas sonque aquí per èsser transformats en espleitacions agricòlas; tanben servisson a preservar lo clima e l'equilibri quimic de la planeta. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span><ref name="James Lovelock.p.27">[[Hypothèse Gaïa#Ltev|James Lovelock, 1999]], <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;27.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>286-288.</span></ref> Lo [[desboscament]] es mai tard l'enjòc fondamental posat per l'ecologia gaïenca. En efièch, lo bòsc regula la calor; lo desboscament, en mai de liberar fòrça quantitats de CO<sub>2</sub> (per la combustion de zonas forestièras) perturba lo sistèma de regulacion termica mondial<ref>Los de Gaïa s'apièjan sus aquel punt sus las òbras de Gedney et Valdes: <span class="ouvrage" id="Gedney_et_P._J._Valdes2000"><span class="ouvrage" id="N._Gedney_et_P._J._Valdes2000"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> N. Gedney et P. J. Valdes, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">The effect of Amazonian deforestation on the northern hemisphere circulation and climate</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Geophysical Research Letter</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;27,&#x200E; <time>2000</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;3053–3056<span class="Z3988" id="COinS_33371" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=The+effect+of+Amazonian+deforestation+on+the+northern+hemisphere+circulation+and+climate&rft.jtitle=Geophysical+Research+Letter&rft.issue=27&rft.au=N.+Gedney+et+P.+J.+Valdes&rft.date=2000&rft.pages=3053%E2%80%933056&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Gedney_et_P._J._Valdes2000"></span>.</ref>. Per comprene aquela realitat, Lovelock prepausa de <span class="citation">« (...) chifrar la valor dels bòscs coma climatizators evaluant lo còst anadièr de l’energia necessària per obtenir mecanicament un refregiment comparable »</span><ref><span class="citation">« L’energia necessària, en suposant un rendament de 100 % e pas cap d'investiment suplementari, costariá cada an 1 300 dolars per ectar. </span></ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Bunyard"><span class="ouvrage" id="Peter_Bunyard">Peter Bunyard, [http://www.i-sis.org.uk/LOG4.php « <cite style="font-style: normal">Why Gaia Needs Rainforests</cite> »], sur ''The Institute of Science in Society'',&#x200E; 2009 <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Peter_Bunyard"></span></span>.</ref>. Las consequéncias d'aquel ambedos mecanismes antropics es una Tèrra arida, que poiriá colomar a una temperatura de +<span title="39,2 °F ou 277,2 K" contenteditable="false">4&nbsp;</span><span title="39,2 °F ou 277,2 K" contenteditable="false"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius" contenteditable="false">°C</abbr> a +<span title="41 °F ou 278,2 K">5&nbsp;</span><span title="41 °F ou 278,2 K"></span><abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C</abbr> abans la fin del sègle<ref name="P.M.Deschamps"/>. Lo punt de nonretorn essent passat per Lovelock<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="McCarthy"><span class="ouvrage" id="Michael_McCarthy">Michael McCarthy, [https://web.archive.org/web/20150831062020/http://www.independent.co.uk/environment/environment-in-crisis-we-are-past-the-point-of-no-return-523192.html « <cite style="font-style: normal">Environment in crisis: « We are past the point of no return »</cite> »], sur ''The Independent'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2006-01-16">16 janvier 2006</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Michael_McCarthy"></span></span>.</ref>, sola l'[[inercia]] del calfament produch se pòt gerir, coma per una <span class="citation">« retirada sostenibla »</span> (<span class="lang-en" lang="en">''sustainable retreat''</span><span class="lang-en" lang="en"></span> en anglais), cap a una civilizacion basada sonque sus l'[[energia nucleara]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>15</span>.</ref>. === La question de l'energia === Las energias alternativas essent manjadors de matièras primièras (e donc polluentas en CO<sub>2</sub> a la fabricacion), Lovelock recomanda coma solucion subte, al contrari de las revendicacions ecologistas politicas, de se virar cap al nuclear civil, sola font energetica establa, non polluenta e capabla de balhar a la civilizacion lo temps de tornar pensar son comportament<ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|''Gaia in Turmoil'']]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>143-147.</span></ref>. L'energia nuclara venent de la [[Fission nucleara|fission]] de segur produch de degalhs mas relarga pas cap de polluent. La fusion seriá mai preferible car auriá pas mai de degalhs radioactius, perque aqueles son reciclats coma combustibles pel reactor termonuclear. Lovelock pren alara França coma modèl de societat e que lèu adoptèt aquela energia. E mai França ensaj de desvelopar los primièrs reactors de fission de generacion III (o EPR): <span class="citation" contenteditable="false">« Lo cas de la França es exemplar: lo nuclear provesís a una partida importanta dels seus besonhs energetics. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>26</span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref name="P.M.Deschamps"/> [[File:Centrale_nucléaire_de_Cruas.jpg|alt=Centrale nucléaire|thumb|Las [[Centrala nucleara|centralas nuclearas]] son segon Lovelock lo sol esper per limitar los damatges ecologics.]] James Lovelock considèra qu'aquela font d'energia es pro fisabla, pauc costosa al vejaire de l'installacion de las energias sosteniblas, e permetriá de dispausar del temps necessari per desvelopar un autre biais de viure. E mai, una tecnologia neta non nucleara demora un produch economic, que demanda d'ans abans d'èsser democratizada e accessible per totes, alara que la seguretat de la civilizacion obliga a un plan d'emergéncia eficaç. Lovelock i vei donc <span class="citation" contenteditable="false">« un mendre mal »</span>, que permetriá mai de contunhar a sosténer la nòstra economia e industria, fòrça dependenta de l'energia electrica<ref name="P.M.Deschamps"/>. Lo nuclear, quin que siá, permet de començar la <span class="citation">« retirada sostenibla »</span>, que lo scientific opausa als « [[Desvolopament sostenible|desvelopament sostenible]] », concèpte fals segon el car politic e nonscientific, antropocentric tanben<span></span>: <span class="citation">« ja es passat lo temps del « desvelopament sostenible »; devèm optar al contrari per una retirada sostenibla »</span><ref name="James Lovelock.p.19">[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">19</span>.</ref>. La tòca sul còp es d'estabilizar l'inercia provocada pel calfament climatic, tornant pensar lo nòstre biais de viure<span></span>: <span class="citation">« Siam pas obligats de venir de sants, mas sonque de pervenir a un estat d’egoïsme enlusit. </span><span class="citation">»</span><ref name="ReferenceA">[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>17</span>.</ref>. Pasmens lo debat demora obèrt, e viu, entre scientifics partisans del nuclear civil sol e generalizat e scientifics partisans de las energias sosteniblas<ref name="Le Monde 2004"><span class="citation">« On reste confondu devant la naïveté de tels propos qui détournent des vraies questions auxquelles l'humanité va se trouver confrontée. </span></ref>. === Aparar la civilizacion e « garir la Tèrra » === Fòrça criticas, coma [[Richard Dawkins]] o de responsables politics ecologistas, mostrèron la [[misantropia]] del modèl gaïenc, que de contunh vòl la reduccion demografica, cap benlèu fins a la desapareisson de l'òme. Mas se reconeis; Lovelok, voler conténer las massas, vòl fin finala aparar la civilizacion: <span class="citation" contenteditable="false">« l'espècia umana es un biais de malautiá planetària. </span><span class="citation" contenteditable="false">Mas la civilizacion, ela, es en dangièr. E es la civilizacion que nos rescata e fa de nosautres un atot presiós per la Tèrra. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#LrG|James Lovelock, 2008]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>24</span>.</ref>. Segon el, nos cal <span class="citation">« capvirar las nòstras disposicions de còr e d'esperit »</span>. Son obratge ''Gaïa. Una medecina per la planeta'' se vòl destinat a fondar una civilizacion futura, mai responsabla e mai en armonia veire en simbiòsi tecnologica amb lo seu mitan<span></span>: <span class="citation">« Dins aquel obratge medical d’un genre novèl, es la Tèrra qu'es lo patient. </span><span class="citation">Oubliam l’òme, los seus drechs, las seunas inquietudes e sofrança, e puslèu preocupam-nos de la nòstra planeta, que benlèu es malauta. Siam partida integranta d'aquela Tèrra e podèm doncas pas envisatjar los nòstres problèmas de biais separat. </span><span class="citation">Siam tan ligats a la Tèrra que los seus raumasses e las seunas fèbras son tanben çò nòstre. »</span><ref>[[Hypothèse Gaïa#Gmp|James Lovelock, 2001]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>18</span>.</ref>, concepcion tanben desvelopada per Lynn Margulis dins ''Symbiotic Planet: a new look at evolution'' (1998)<ref>[[Hypothèse Gaïa#Symbiotic Planet|Lynn Margulis, 1998]].</ref>. [[File:Dawkins_at_UT_Austin.jpg|alt=Richard Dawkins, principal opposant à l'hypothèse Gaïa|thumb|[[Richard Dawkins]], principal detractor de l'ipotèsi Gaïa.]] James Lovelock e Chris Rapley prepausèron de solucions per agir sus la destabilizacion dels cicles de regulacion. La màger se passa a l'escala de la planeta e consistís a fertilizar lo plancton de l’ocean superior pujant las aigas ricas en nutriments de las prigondors per de tubs mercé al movement de las èrsas<ref><span class="ouvrage"><span class="ouvrage">Michael McCarthy, [http://www.courrierinternational.com/article/2007/11/15/des-pompes-geantes-pour-lutter-contre-le-rechauffement « <cite style="font-style: normal">Des pompes géantes pour lutter contre le réchauffement</cite> »], sur ''Courrier International'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2007-11-15">15 novembre 2007</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Schiermeier"><span class="ouvrage" id="Quirin_Schiermeier">Quirin Schiermeier, [http://www.nature.com/news/2007/070924/full/news070924-8.html « <cite style="font-style: normal">Mixing the oceans proposed to reduce global warming</cite> »], sur ''Nature news'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2007-09-26">26 septembre 2007</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">29 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Quirin_Schiermeier"></span></span>.</ref>. Dins un article davancièr, titulat « ''A geophysiologist's thoughts on geoengineering'' » (2008) Lovelock suggerís una disciplina scientifica novèla, eissida del modèl biogeoquimic<ref>[[Hypothèse Gaïa#James Lovelock, 2008|James Lovelock, 2008]].</ref> : la geoingenheria e que consistís a modificar globalament unas retroaccions. La primièra accion deu segon el portar sus l'albedo planetari mas la sintèsi alimentària tanben es un axe de privilegiar<ref><span class="ouvrage" id="Smith2009"><span class="ouvrage" id="Peter_F._Smith2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Peter F. Smith, <cite class="italique" lang="en">Building for a Changing Climate: The Challenge for Construction, Planning and Energy</cite>, Earthscan,&#x200E; <time>2009</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781844077359</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;167<span class="Z3988" id="COinS_30730" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Building+for+a+Changing+Climate%3A+The+Challenge+for+Construction%2C+Planning+and+Energy&rft.pub=Earthscan&rft.aulast=Smith&rft.aufirst=Peter+F.&rft.date=2009&rft.pages=167&rft.isbn=9781844077359&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Smith2009"></span>.</ref>. == Principals detractors == === Critica de l'ipotèsi: James Kirchner === James Kirchner, d'en primièr partisan de Lovelock, ensaja, dempuèi 1988, de mostrar l’inconsisténcia implicita e la polisemia de l'analogia gaïenca, que patís de l'abséncia d'una ipotèsi de trabalh clara<ref name="Kirchner,1990"/>. Kirchner vòl tornar plaçar lo modèl biogeoquimic al sen de l'<span class="lang-en" lang="en">''Earth system science''</span><span class="lang-en" lang="en"></span>; Lovelock descriu segon el una metafòra plasenta al començament mas qu'a de limitas. Atal publica, respondent cada còp als obratges de Lovelock, l'article « ''The Gaia hypotheses: are they testable? Are they useful?'' » e un escrich de ton pamfetari, editat dins ''Reviews of Geophysics'' e titulat « ''The Gaia Hypotheses, Can it be tested?'' »<ref>[[Hypothèse Gaïa#James Kirchner, 1989|James Kirchner, 1989]].</ref>. E mai, segon el, Lovelock manca subretot dins son incapacitat a definir clarament un encastre epistemologic; li fa repròchi un manca de rigor scientific que resumís dins una letra a la revista ''Nature''<ref name="Kirchner,1990"/> disent<span></span>: <span class="citation">« Se discutam de la teoria de Gaïa sens precisar de quina ipotèsi parlam, podèm crear fòrça confusion »</span>. Lo modèl se pausa pas en efièch sus de postulats refutables al sens de Karl Popper<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>239</span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>17-19</span>.</ref>. D'autres scientifics pasmens rebutèron lo recors al metòde de Popper, que pròva pas res dins lo domèni biologic<ref>Ernst Mayr per exemple, qu'explica: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">It [Falsification] is therefore not considered the only measure for obtaining scientific acceptability</span> »</span>, in [[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>17</span>.</ref>. Pendant la primièra conferéncia Chapman de l'Union geofisica americana, en 1988, Kirchner descompausa l'ipotèsi en cinc domènis de precision o non, qu'unís enseguida en doas categorias epistemologicas<span></span>: las ipotèsis flacas (« <span class="lang-en" lang="en">''weak Gaia''</span><span class="lang-en" lang="en"></span> ») : Gaïa influenta, Gaïa coevolucionària, Gaïa omeostatica, e las ipotèsis fòrtas (« <span class="lang-en" lang="en">''strong Gaia''</span><span class="lang-en" lang="en"></span> »)<span></span>: Gaïa teleologica, Gaïa optimisanta<ref>[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>14-15</span>.</ref>. Tanben s'ataca a las cinc sosipotèsis fondant lo modèl Gaïa e ne mòstra l'inconsisténcia scientifica sul plan experimental coma al plan epistemologic. === Oposicion al principi d'ecoevolucion<span></span>: W. Ford Doolittle === [[File:Gusev_Spirit_01.jpg|alt=Vue du désert martien|thumb|L'esterilitat de [[Mart (planeta)|Mart]], malgrat l'existéncia de mecanismes d'autoregulacion, ten a infirmar l'ipotèsi de Gaïa.]] Los opausants a aquel punt de vista indican que los èssers vivents dins lo passat aguèron d'efièch màgers d'evolucion puslèu qu'un efièch estabilizant<span></span>: per exemple la conversion de l'atmosfèra terrèstra dempuèi un mitan reductor cap a un mitan ric en oxigèn. De reaccions d'autoregulacion del meteis tipe foguèron observadas sus [[Mart (planeta)|Mart]] dins doas de las tres experiéncias de la sonda Viking alara que foguèt pas possible de conclure a la preséncia de vida sus Mart. En consequéncia, una regulacion globala pòt existir sens l'intervencion de la biosfèra. Pel neodarwinista W. Ford Doolittle, dins son article ''Is Nature really motherly?'' (1981)<ref>[[Hypothèse Gaïa#Doolittle, 1981|W. Ford Doolittle, 1981]].</ref>, Lovelock escaç explican pas perque las condicions de la planeta Tèrra son drasticament diferentas d'aquelas d’autras planetas coma Mart e, per aquò, fa error dins son apròche del procès de regulacion<ref>[[Hypothèse Gaïa#Brent Franklin Bauman, 1998|Brent Franklin Bauman, 1998]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>12</span>.</ref>. Segon Doolittle, res dins lo [[genòma]] dels organismes pòt pas donar de mecanismes de retroaccion profitable al sistèma Tèrra, critica utilisada per Richard Dawkins dins son obratge ''The Blind Watchmaker'' (Lo relotgièr cèc) qu'explica: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">there was no way for evolution by natural selection to lead to altruism on a Global scale</span> »</span> (<span class="citation">« es impossible que l'evolucion, segon la seleccion naturala, mene cap a un altruisme sus una escala globala »</span>)<ref><span class="ouvrage" id="Connor"><span class="ouvrage" id="Steve_Connor"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Steve Connor, [http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/james-lovelock-the-lush-comfortable-world-we-are-used-to-is-going-rapidly-465587.html « <cite style="font-style: normal">James Lovelock: 'The lush, comfortable world we are used to is going rapidly'</cite> »], The Independent,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2006-02-05">5 février 2006</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">30 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Steve_Connor"></span></span>.</ref>. Conclutz<span></span>: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">J. Lovelock ideas are inconsistent with everything we now think we know about the evolutionnary process</span> » explica Doolittle citat in <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101031035242/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=50 « <cite style="font-style: normal">Doolitle F.</cite> »], sus ''ionesco.sciences-po.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 junh de 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. (Las idèas de J. Lovelock son incompatiblas amb tot çò que sabèm ara sul procès evolucionari). En 1982, Richard Dawkins e W. Ford Doolittle avançan l’idèa, al contrari de la nocion d'ecoevolucion, que res dins la [[seleccion naturala]] pòt pas permetre de dire qu'existís un altruisme de granda escala de las espècias, sentiment qu'explicariá segon Lovelock la participacion de la biosfèra als procesesses globals. Fin finala Doolittle explica que la [[metafòra]] utilizada per Lovelock es abans de tot ecologic e non pas ligada a la [[seleccion naturala]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>235-237</span>.</ref>. === Conflicte amb lo neodarwinisme<span></span>: Richard Dawkins e S. J. Gould === Lo conflicte epistemologic màger concernís lo neodarwinisme. Mai d'un biologistas acceptarián lo tipe d'omeostasia del mond virtual ''Daisyworld'', mas considerarián pas la [[biosfèra]] coma avent de caracteristicas d'un organisme vertadièr. Los detractors del modèl, pel paradigme al subjècte de la teoria de de l'evolucion, son subretot lo genetician [[Richard Dawkins]] e lo paleontològ [[Stephen Jay Gould]]<ref>L'essentiel des critiques est disponible dans l'ouvrage synthétique de [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]].</ref>. [[Richard Dawkins]], dans ''The Selfish Gene'', ''The Blind Watchmaker'' e ''The Extended Phenotype''<ref name="The Mocking Memes"><span class="ouvrage" id="Louis_Sheehan2006"><span class="ouvrage" id="Evan_Louis_Sheehan2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Evan Louis Sheehan, <cite class="italique" lang="en">The Mocking Memes: A Basis for Automated Intelligence</cite>, AuthorHouse,&#x200E; <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781425961602</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;270-279 (cap. ''Intelligence of Gaia'')<span class="Z3988" id="COinS_30610" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+Mocking+Memes%3A+A+Basis+for+Automated+Intelligence&rft.pub=AuthorHouse&rft.au=Evan+Louis+Sheehan&rft.date=2006&rft.pages=270-279+%28chapitre+%27%27Intelligence+of+Gaia%27%27%29&rft.isbn=9781425961602&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Louis_Sheehan2006"></span>.</ref>, insistís sul fach que la planeta pareis pas gaire a un organisme vivent, e que li manca mai de tot las nocions de « competicion », de « predacion » e de « pression de seleccion » per ne far un organisme al sens de la [[seleccion naturala]]<ref>[[Hypothèse Gaïa#Scientists debate Gaia|Scientists debate Gaia]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>170-180</span>.</ref>. Puslèu la vei coma un sistèma ça o l’omeostatic, sens pas cap de reglatges fins e eficaces que caracterizan los organismes vivents del mond biologic, que son eissits de la competicion comolada sus de generacions. Per el, son los [[Gèn|gèns]] que contraròtlan l’evolucion de la vida e non pas lo sistèma gaïenc. Los gèns serián destriats dins una molecula mai generala, lo replicaire<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, Préface, p. 5</span>.</ref>. La critica principala de Dawkins pòrta sul fach que lo modèl gaïenc s'apròcha d'una pseudosciéncia car se basa sus una vision teleologica<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>18</span>.</ref>, d'inspiracion religiosa. [[Stephen Jay Gould]] e los successors desvelopèron l'idèa que la biomassa iniciala ([[Bactèri|bacteriana]] e [[Virus|virala]]) fa pas la planeta mai « espitalièra » per ela mèsma, mas crea, relargant de gases eissits de sa fisiologia e espandissent, las condicions que, quand lor tòca, permeton l'apareisson de formas de vida mens simplas e mens resistantas ([[Eukaryota|eucaryotas]], pluricellularas, etc.) que, quand lor tòca, constituisson e modifican los mitans dins un sens que permet l'apareisson de novèlas formas de vida totjorn mai complexas e fragilas. Fins a que un eveniment endogèn (tectonic, [[Volcan|volcanic]], [[Bioquimia|bioqumic]], etc.) o exogèn ([[Astronomia|astronomic]], [[Meteorit|meteoritic]], solari) venga tornar crear de condicions mai rufas, ont solament subrevivon las espècias [[Bactèri|extremofilas]] (de granda majoritat unicellularas)<span></span>: son las fasas d'[[Extincion d'una espècia|atudament]] de massa descrichas dins la teoria dels « equilibris ponctuats »<ref><span class="citation">« La vie a donc débuté avec un mode bactérien statistique. </span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[[Hypothèse Gaïa#Gaia in Turmoil|Gaia in Turmoil]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>6</span>.</ref>. Dins aquela teoria, l'espandiment d'una sola espècia al prejudici dels autres pòt èsser un factor endogèn d'atudament<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>74</span>.</ref>. Fin finala, l'ipotèsi es per el sonque una mena novèla de presentar la teaoria biogeoquimica reduccionista<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Gaia, to me, only seems to reformulate, in different terms, the basic conclusions long achieved by classically reductionist arguments of biogeochemical cycling theory</span> »</span>, in <span class="ouvrage" id="Gould1997"><span class="ouvrage" id="S._J._Gould1997"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> S. J. Gould, [http://libcom.org/library/kropotkin-was-no-crackpot « <cite style="font-style: normal">Kropotkin was no crackpot</cite> »], Natural History,&#x200E; <time>1997</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">27 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="S._J._Gould1997"></span></span>.</ref> del biais que se presentava al sègle <span class="romain">XIX</span><span></span>. == Desvelopament del modèl Gaïa en ecologia == === Sus las practicas ecologicas === Lo postulat gaïenc de la coevolucion permetèt l'apareisson de novèlas practicas environamentalas e agronomicas ont lo [[Biosfèra|biòt]] e lo mitan son considerats en interaccion. Bill Mollison, fondator de la [[permacultura]] considèra que la practica d'una agricultura adaptada e respectuosa de son mitan<ref group="note"><span class="ouvrage" id="MollisonHolmgren1990" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Bill_MollisonDavid_Holmgren1990"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Bill <span class="nom_auteur">Mollison</span> et David <span class="nom_auteur">Holmgren</span>, <cite class="italique" lang="en">Permaculture One: A Perennial Agricultural System for Human Settlements</cite>, Eco-Logic Books / Worldly Goods,&#x200E; <time>1990</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780908228034</span>)</small><span class="Z3988" id="COinS_32697" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Permaculture+One%3A+A+Perennial+Agricultural+System+for+Human+Settlements&rft.pub=Eco-Logic+Books+%2F+Worldly+Goods&rft.aulast=Mollison&rft.aufirst=Bill&rft.au=Holmgren%2C+David&rft.date=1990&rft.isbn=9780908228034&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="MollisonHolmgren1990" contenteditable="false"></span>.</ref> repausa sus la compreneson del fenomèn d'ecoevolucion. L'apòrt de l'ipotèsi Gaïa i es subretot etic<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008"><span class="ouvrage" id="Jane_Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008">Jane Thomasson et Peter Horton, « <cite style="font-style:normal;">Gaia Theory and Permaculture : re-discovering the Obvious</cite> », ''<nowiki/>'All Our Futures' (conférence à l'université de Plymouth'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-10">octobre 2008</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1 <small style="line-height:1em;">([http://csf.plymouth.ac.uk/allourfutures/files/P-Horton_J-Thomasson.pdf lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe"></abbr>)</small><span class="Z3988" id="COinS_32814" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Gaia+Theory+and+Permaculture+%3A+re-discovering+the+Obvious&rft.jtitle=%27All+Our+Futures%27+%28conf%C3%A9rence+%C3%A0+l%27universit%C3%A9+de+Plymouth&rft.au=Jane+Thomasson+et+Peter+Horton&rft.date=2008&rft.pages=1&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Thomasson_et_Peter_Hortonoctobre_2008"></span>.</ref>. L'agricultura e la piscicultura Gaïa se basan sus l'ipotèsi de James Lovelock e sus l'agricultura Naturala de Masanobu Fukuoka. <span class="citation">« Permet una iperproductivitat alimentària per portar la creissença demografica dels 9 miliards d'èsser umans en 2050 »</span>. L'objectiu del projècte Gaïa es de crear e/o tornar crear lo jaç lauradís per una agricultura sana e naturala<ref><span class="ouvrage">[http://www.t-a-c.org/doc/Gaiiafr_dossierministere.pdf « <cite style="font-style: normal">Dossier sur l'agriculture Gaïa pour les ministères de l'agriculture et de la pêche. </cite>]</span></ref>. Tanben existís un ecovilatge nomenat <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''The Lovelock Village''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> près d'Amarillo, al [[Tèxas]]<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20091215091514/http://www.amarillo.globalecovillage.com/Lovelock%20EcoVillage.htm « <cite style="font-style: normal">''The Lovelock Village'', Texas</cite> »], sur ''Site officiel'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">2 juillet 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>. === En ecologia prigonda === Lo modèl de Lovelock aguèt un resson poderós sus la disciplina de l'[[ecologia]]; subretot permet un reviscol de l'ecologia prigonda (« <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''deep ecology''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> » en anglés) segon Arne Naess, teorician màger del corrent<ref><span class="ouvrage" id="Naess_et_David_Rothenberg1990"><span class="ouvrage" id="Arne_Naess_et_David_Rothenberg1990"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Arne Naess et David Rothenberg, <cite class="italique" lang="en">Ecology, community, and lifestyle: outline of an ecosophy</cite>, Cambridge University Press,&#x200E; <time>1990</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780521348737</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;138<span class="Z3988" id="COinS_30101" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Ecology%2C+community%2C+and+lifestyle%3A+outline+of+an+ecosophy&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft.au=Arne+Naess+et+David+Rothenberg&rft.date=1990&rft.pages=138&rft.isbn=9780521348737&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Naess_et_David_Rothenberg1990"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref name="P.M.Deschamps"/>, lo quite corrent fondat sus una espiritualitat presicant la comunion amb la natura, e sus una modificacion prigonda dels biais d'accion suls mitans. Un estudiant de Lovelock, Stephan Harding, contribuiguèt a estudiar dins son libre ''Animate Earth: Science, Intuition, and Gaia'' los rapòrts entre l'ecologia prigonda e los apòrts scientifics del modèl gaïenc. Aquela proximitat es grandament fòrta segon Anne Barbeau Gardiner<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage"><span class="ouvrage">Anne Barbeau Gardiner, [https://web.archive.org/web/20101217032534/http://www.newoxfordreview.org/reviews.jsp?did=0608-gardiner « <cite style="font-style: normal">Human Sacrifice on the Altar of Gaia</cite> »], sur ''New Oxford Review'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-06">juin 2008</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></span>.</ref>. [[File:Oil-spill.jpg|alt=Une plage souillée de pétrole|thumb|Los movements de l'ecologia prigonda se basan sul sentiment religiós balhat per l'ipotèsi Gaïa.]] L'ipotèsi permet tanben un apròche novèl de l'ecologia politica. Atal, Tim Flannery, en 2007, dins ''The weather makers: how man is changing the climate and what it means for life on Earth''<ref><span class="ouvrage" id="Flannery2006"><span class="ouvrage" id="Tim_Flannery2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Tim Flannery, <cite class="italique" lang="en">The weather makers: how man is changing the climate and what it means for life on Earth</cite>, Atlantic Monthly Press,&#x200E; <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780871139351</span>, [http://books.google.fr/books?id=cp87KdB72qMC&printsec=frontcover&dq=Tim+Flannery+Gaia&source=bl&ots=NT9GbnP7c3&sig=9dImHGx4y8P1203_b42OHwGthQ8&hl=fr&ei=MHQrTISNMqijONWCgLMD&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF8Q6AEwCQ#v=snippet&q=Tools&f=false lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;245<span class="Z3988" id="COinS_32076" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+weather+makers%3A+how+man+is+changing+the+climate+and+what+it+means+for+life+on+Earth&rft.pub=Atlantic+Monthly+Press&rft.aulast=Flannery&rft.aufirst=Tim&rft.date=2006&rft.pages=245&rft.isbn=9780871139351&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Flannery2006"></span> (traduction française 2006).</ref> establís un bilenç del problèma planetari del [[cambiament climatic]] al nivèl dels diferents domènis ecologics, economics o politics. Flannery se referís, a a partir del capítol primièr, « Las aisinas de Gaïa », a l'ipotèsi de Lovelock e conclutz coma el que lo dangièr per la civilizacion es sosestimat, entre autre pel GIEC. Lovelock lausa lo libre qu'es tanben recomandat per [[Al Gore]]. === L'ipotèsi Medèa === L’« ipotèsi Medèa » del paleontologista estatsunian Peter Ward s'opausa a l'ipotèsi Gaïa. L'obratge ''The Medea Hypothesis: Is Life on Earth Ultimately Self-Destructive?'' (2009) constituís una refutacion de tria del modèl de Lovelock<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Velasquez-Manoff"><span class="ouvrage" id="Moises_Velasquez-Manoff">Moises Velasquez-Manoff, [http://www.csmonitor.com/Environment/Bright-Green/2010/0212/The-Medea-Hypothesis-A-response-to-the-Gaia-hypothesis « <cite style="font-style: normal">The Medea Hypothesis: A response to the Gaia hypothesis</cite> »], sur ''The Christian Science Monitor'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2010-02-12">12 février 2010</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Moises_Velasquez-Manoff"></span></span>.</ref>; per Ward, al luòc d'anar cap l'estabilitat, la vida seriá d'un biais suicidiària, coma [[Medèa]] dins la mitologia grèga. La biosfèra cerca a tornar al domèni dels organismes microbians e unicellulars, sens cap de complexitat. Ward se basa suls nombroses atudaments de massa mostrant que cada còp la vida tornèt cap a una forma simpla. E mai, per Ward <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Life is toxic</span> »</span> (« la vida es toxica »)<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">« Life is toxic », Ward says. </span></span></ref> e causa la majoritat dels problèmas a la Tèrra. Se dich, al subjècte de l'ipotèsi Medèa, qu'es una teoria « antiGaïa »<ref><span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">Gaians, Ward says, think that hotel guests are likely to repaint their rooms and leave fresh flowers before checking out, whereas Medeans think that guests are liable to throw furniture out the window, trashing the room like Keith Moon in his prime</span> »</span>, in <span class="ouvrage" id="Matson"><span class="ouvrage" id="John_Matson"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> John Matson, [https://web.archive.org/web/20110320005654/https://www.scientificamerican.com/blog/post.cfm?id=paleontologist-peter-wards-medea-hy-2010-01-13 « <cite style="font-style: normal">Paleontologist Peter Ward's « Medea hypothesis »: Life is out to get you</cite> »], Scientific American Observations,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2010-01-13">13 janvier 2010</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">28 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="John_Matson"></span></span>.</ref>. == Ipotèsi Gaïa e cultura == === Espiritualitat === Las teorias Gaïa constituisson un ensems de cresença que seguisson lo modèl de Lovelock. Lo quite Lovelock se ne desliguèt dempuèi lo començament. Aquelas cresenças s'apièjan sul novelum de l'imatge d'una Natura divinisada, mejans un [[paganisme]] tintat d'un esperit de comunautat<ref><span class="ouvrage" id="Reid-Bowen2007"><span class="ouvrage" id="Paul_Reid-Bowen2007"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Paul Reid-Bowen, <cite class="italique" lang="en">Goddess as nature: towards a philosophical thealogy</cite>, Ashgate Publishing,&#x200E; <time>2007</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780754656272</span>, [http://books.google.fr/books?id=0MOmj9WpwI0C&source=gbs_navlinks_s lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;104-115<span class="Z3988" id="COinS_28971" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Goddess+as+nature%3A+towards+a+philosophical+thealogy&rft.pub=Ashgate+Publishing&rft.aulast=Reid-Bowen&rft.aufirst=Paul&rft.date=2007&rft.pages=104-115&rft.isbn=9780754656272&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Reid-Bowen2007"></span>.</ref>. Combinant l'emergentisme e l'olisme, aquelas concepcions considèran que los organismes vivents sus Tèrra modifiquèron sa composicion e que l'apareisson d'una atmosfèra contenent una fòrta concentracion d'oxigèn (al començament, simple desgalh de las algas blavas, puèi motor d'un autre tipe de vida, la « vida aerobia ») n'es un exemple tipic. Una posicion mejana consistís a considerar la Tèrra coma un organisme autoorganizat, que fonciona de tal biais que lo sistèma consèrva un equilibri favorable a l'apareisson de la vida e de l'intelligéncia. Unes fan l'ipotèsi que lo sistèma « manipulariá » conscientament lo climat per tòca de mantenir las condicions mai favorablas a la vida, en d'autres tèrmes que lo mecanisme seriá de tipe « intencional » e non de tipe « causal ». L'apròche espiritualista de l'ipotèsi Gaïa donèt fòrça literatura<ref group="note">D'entre los obratges màger d'aquel apròche espiritualista: <br> ''Gaia: the next big idea'' de Mary Midgley, Demos, 2001, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781841800752</span>)</small>,<br> ''Sacred Gaia: holistic theology and earth system science'' de Anne Primavesi, Routledge, 2000, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415188340</span>)</small>,<br> ''Gaia star mandalas: ecstatic visions of the living earth'' de Bonnie Bell et David Todd, Pomegranate, 2001, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780764917394</span>)</small>,<br> ''Gaia and Climate Change: A Theology of Gift Events'' d'Anne Primavesi, Taylor & Francis, 2008, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415471572</span>)</small>.</ref>. Dempuèi 1998, lo Professor en psicologia experimentala Roger D. Nelson, dins son ''Global Consciousness Project'', estudia, a l'Universitat de Princeton, l'ipotèsi d'un estat de ''consciéncia globala planetària'', amb l'utilizacion de la tecnica de Generator d'Eveniments Aleatòris (GEA - o Generator de Nombres Aleatòris (GNA))<ref>[https://web.archive.org/web/19991013032537/http://noosphere.princeton.edu/ Global Consciousness Project of Princeton (par Générateur d'Evènements Aléatoires)]</ref>. Los obratges associant l'idèa d'una Tèrra viventa e divina e lo [[feminisme]] son nombroses<ref group="note">D'entre los obratges màger d'aquel apròche feminista: <br> ''Gaia, Body & Soul: In Honor of Mother Nature & the Feminine Spirit'' de Toni Carmine Salerno, Blue Angel Gallery, 2007, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780980286540</span>)</small> et <br> ''Gaia and the New Politics of Love: Notes for a Poly Planet'' de Serena Anderlini-D'Onofrio, North Atlantic Books, 2009, <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9781556438219</span>)</small>.</ref>. Al <span>sègle</span> XX l'especialista dels mites, Joseph Campbell, considèra l'actualitat de la concepcion d'una Tèrra viventa dins las mentalitats modèrnas coma un besonh de retorn al sens de la vida<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> « ''The Power of Myth and Science'' », extrait d'un entretien avec Joseph Campbell, 1988, in [[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>38-39</span>.</ref>. [[Carl Sagan]], qu'a esditat lo primièr article de Lovelock sus Gaïa, en 1989, dins sa revista ''Icarus'', percebèt la vertut salvatritz de la teoria Gaïa per la civilizacion<ref>[[Hypothèse Gaïa#FGsg|Connie C. Barlow]]<span>, </span><abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;<span>43</span>.</ref>. Fòra de la sciéncia, las idèas de Lovelock an, a causa de lor originalitat, un fòrt resson suls corrents espiritualistas coma lo New Age. Un partisan de Lovelock, lo geològ neerlandés Peter Westbroek, denoncia « una ingeréncia intolerabla » de las espiritualitats al sen del modèl gaïenc, dins son article « ''Let’s reclaim Gaia for science'' » (2000)<ref><span class="ouvrage">[https://web.archive.org/web/20101031035227/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/?page_id=37 « <cite style="font-style: normal">P. Westbroek, défenseur de Lovelock</cite> »], sur ''ionesco.sciences-po.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">2 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref name="Kempf"/>. L'associacion Gaïa (per <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''Global Action in the Interest of the Animals''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span><ref><span class="ouvrage">[http://www.gaia.be/ « <cite style="font-style: normal">Association Gaïa pour la défense des animaux (site officiel)</cite> »] <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">22 juin 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span>.</ref>) s'inspira de la teoria de Lovelock, que, pasmens, pren pas en compte los drechs dels animals. Fritjof Capra, dins ''The Web of Life'', utilisa l'analogia de Gaïa per explicar l'emergéncia de l'esfèra virtuala inerenta al Web. Se fonda subretot sus las recèrcas de Lynn Margulis<span></span>: <span class="citation not_fr_quote" lang="en">« <span class="italique">The basic pattern of life is a network. </span></span><span class="citation not_fr_quote" lang="en"><span class="italique">Whenever you see life, you see networks. The whole planet, what we can term 'Gaia' is a network of processes involving feedback tubes. </span></span><span class="citation not_fr_quote" lang="en"><span class="italique">And the world of bacteria is critical to the details of these feedback processes, because bacteria play a crucial role in the regulation of the whole Gaian system</span> »</span><ref><span class="ouvrage" id="Capra1996"><span class="ouvrage" id="Fritjof_Capra1996"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Fritjof Capra, <cite class="italique" lang="en">The Web of Life</cite>, New York, Anchor Books,&#x200E; <time>1996</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;175-176<span class="Z3988" id="COinS_24586" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=The+Web+of+Life&rft.place=New+York&rft.pub=Anchor+Books&rft.aulast=Capra&rft.aufirst=Fritjof&rft.date=1996&rft.pages=175-176&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Capra1996"></span>.</ref>. === Musica === Un oratorio, del compositor estatsunian Nathan Currier, titulat ''Gaian Variations'' fuguèt jogat pel Jorn de la Tèrra en 2004 al Lincoln Center, pel ''Brooklyn Philharmonic''<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="McLaughlin"><span class="ouvrage" id="Mike_McLaughlin">Mike McLaughlin, [http://www.brooklynpaper.com/stories/32/15/32_15_mm_philharmonic.html « <cite style="font-style: normal">Losing his composure!</cite> »], sur ''The Brooklyn Paper'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-04-14">14 avril 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">7 juillet 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Mike_McLaughlin"></span></span>.</ref>. De tèxtes de James Lovelock, Loren Eiseley e de Lewis Thomas i foguèron legits. Un grop d'[[heavy metal]] e de folk rock nomenat ''Mago de Oz'' compausèt doas cansons<span></span>: ''Gaia'' e ''La Vengaza de Gaia'', qu'evòcan las conclusions de Lovelock. Lo grop ''The Disco Biscuits'' de Filadèlfia menciona Gaïa dins sa canson ''Jigsaw Earth'' de lor album de 2002 ''Senor Boombox''. Nightwish, un grop de metal sinfonic, fa referéncia a "Mother Gaïa" dins sa canson "Planet Hell". === Cinema === De films catastròfas espleitan l'idèa de Lovelock : ''Alerte !'' de Wolfgang Petersen descriu la contaminacion de l'umanitat per un virus que la Natura produch per se desfar de l'òme, istòria tanben utilisada dins ''Phénomènes'' de M. Night Shyamalan<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Flatow"><span class="ouvrage" id="Ira_Flatow">Ira Flatow, [http://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=91235345 « <cite style="font-style: normal">Shyamalan Turns to Environment for Thriller Plot</cite> »], sur ''National Public Radio'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-06-06">6 juin 2008</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">8 juillet 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Ira_Flatow"></span></span>.</ref>. La teoria del "cicle de las vidas" es un tèma recurrent de la seria ''Final Fantasy'' dempuèi la setena partida. Dins lo film ''Avatar'' de James Cameron, sus la planeta Pandora, totas las espècias son ligadas entre elas e a la Natura, incarnada per una entitat del nom transparent d'''Eywa''<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Adams"><span class="ouvrage" id="Mike_Adams">Mike Adams, [http://www.naturalnews.com/027810_Avatar_James_Cameron.html « <cite style="font-style: normal">James Cameron's Avatar delivers a powerful message of connectedness with Mother Nature</cite> »], sur ''NaturalNews'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-12-26">26 décembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">8 juillet 2010</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Mike_Adams"></span></span>.</ref>. L'ipotèsi de Lovelock essent totjorn mai coneguda pel grand public, los documentaris destinats a sensibilizar las consciéncias se multiplican.<span class="cx-segment" data-segmentid="1174"></span> === Dessenhs animats === La seria d'animacion japonnesa ''Serial experiments Lain'' fa referéncia a l'ipotèsi Gaïa dins l'episòdi 9 (''Protocol''), s'apiejant suls ressons de Schumann. Dins ''Origine'' (<span class="lang-ja" title="Japonais" lang="ja">銀色の髪のアギト</span>,&#x20;''<span class="t_nihongo_romaji" title="Transcription Hepburn"><span class="lang-ja-latn-alalc97" lang="ja-latn-alalc97">Gin-iro no kami no Agito</span></span>''<span class="t_nihongo_help"><span class="t_nihongo_icon" style="color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;"><sup>?</sup></span></span>, <span title="Information complémentaire">Agito del pel d'argent</span>), film d'animacion japonés de Keiichi Sugiyama, sortit en [[2006 al cinèma|2006]], la Tèrra, devastada per l'inconsciéncia d'unes òmes, se rebèla. Los esperits del Bosc dominan alara unes umans subrevivents. === Videojòcs === Lo jòc de simulacion de la vida ''SimEarth: The Living Planet'' de Will Wright (1990) fa dirèctament referéncia a l'ipotèsi Gaïa. Lo jòc [[Videojòc de ròtle|RPG]] ''Final fantasy VII'' de Yoshinori Kitase (1997) tanben i fa referéncia. === Literatura === [[Fichièr:Isaac.Asimov01.jpg|alt=Isaac Asimov en 1965 (portrait)|100px|thumb|[[Isaac Asimov]] en 1965.]] L'influéncia de l'ipotèsi Gaïa sus la literatura, subretot en [[sciéncia-ficcion]] es importanta<ref name="Stableford"><span class="ouvrage" id="Stableford2006"><span class="ouvrage" id="Brian_M._Stableford2006">Brian M. Stableford, <cite class="italique">Science fact and science fiction: an encyclopedia</cite>, CRC Press,&#x200E; <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415974608</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;277-278<span class="Z3988" id="COinS_27999" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Science+fact+and+science+fiction%3A+an+encyclopedia&rft.pub=CRC+Press&rft.aulast=Stableford&rft.aufirst=Brian+M.&rft.date=2006&rft.pages=277-278&rft.isbn=9780415974608&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Stableford2006"></span>.</ref>. [[Isaac Asimov]] s'intéressèt a aquel concèpte dins sa descripcion d'una planeta ipotetica del nom de « Gaïa »<ref name="Stableford"><span class="ouvrage" id="Stableford2006"><span class="ouvrage" id="Brian_M._Stableford2006">Brian M. Stableford, <cite class="italique">Science fact and science fiction: an encyclopedia</cite>, CRC Press,&#x200E; <time>2006</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9780415974608</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;277-278<span class="Z3988" id="COinS_27999" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Science+fact+and+science+fiction%3A+an+encyclopedia&rft.pub=CRC+Press&rft.aulast=Stableford&rft.aufirst=Brian+M.&rft.date=2006&rft.pages=277-278&rft.isbn=9780415974608&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AHypoth%C3%A8se+Ga%C3%AFa"></span></span></span><span class="ouvrage" id="Stableford2006"></span>.</ref>. La quita planeta presenta la caracteristica de formar pas qu'un sol èsser, en consequéncia totes los seus abitants comunican, partejan coneissença e emocions, e agisson dins lo sens de l'interés comun. Dins ''Lovelock'' (1994), un roman de l'escrivan de sciéncia-ficcion Orson Scott Card, coescrich amb Kathryn H. Kidd, l'autor inventa una sciéncia futurista<span></span>: la « gaïaologia », sciéncia interdisciplinària qui permet la colonizacion de l'espaci. Mercé al modèl de Lovelock, los umans pòdon realizar e menar la terraformacion de las planetas colonizadas. Un autre escrivan de sciéncia-ficcion, Brian Aldiss, dins sa trilogia d{{Modèl:'}}''Helliconia'', presenta de planetas intelligentas. == Referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> <references /> </div> == Notas e obratges citats == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;"> <references group="note" /> </div> == Bibliografia == === Obratges === *{{en}} Connie C. Barlow, From Gaia to selfish genes : selected writings in the life sciences, Cambridge, MIT Press,‎ 1991 (ISBN 0262023237, lire en ligne) *{{en}} Brent Franklin Bauman, The feasibility of a testable Gaia hypothesis (mémoire), Virginie, États-Unis, James Madison University,‎ 1998 (lire en ligne [PDF]) *{{fr}}Philippe Bertrand, Les Attracteurs de Gaïa, Éditions Publibook université, coll. « Sciences de l'univers, recherches »,‎ 2008 (ISBN 9782748341638, lire en ligne) *{{fr}}Bruno Comby (préf. James Lovelock), Le Nucléaire, avenir de l’écologie ?, L'œil F.x. De Guibert,‎ 1998, 314 p. (ISBN 2868394175, lire en ligne) *{{en}} Eileen Crist, Bill McKibben et H. Bruce Rinker, Gaia in Turmoil : Climate Change, Biodepletion, and Earth Ethics in an Age of Crisis, MIT Press,‎ 2009 (ISBN 9780262513524, lire en ligne) *{{en}} Stephan Harding, Animate earth : science, intuition and Gaia, Green Books,‎ 2006 (ISBN 9781903998755) *{{en}} Axel Kleidon, Climatic Change : Beyond Gaia, Thermodynamics of Life and Earth system functioning, Springer Netherlands,‎ 2004 (ISSN 0165-0009, lire en ligne [PDF]) *{{en}} John Kricher, The Balance of Nature : Ecology’s Enduring Myth, Princeton, Princeton University Press,‎ 2009 (ISBN 9-78069113-898-5) *{{en}} Lee Kump, James F. Kasting et Robert G. Crane, The Earth System, Prentice Hall,‎ 1999 (ISBN 0131773879) *{{fr}}James Lovelock, Les Âges de Gaïa, Paris, Robert Laffont,‎ 1990, 291 p. (ISBN 2221065859) *{{fr}}James Lovelock, La Terre est un être vivant, l’hypothèse Gaïa, Paris, Flammarion, coll. « Champs »,‎ 1999, 192 p. (ISBN 2080812831) *{{fr}}James Lovelock, Gaïa. Une médecine pour la planète, Sang de la Terre, coll. « Guides Pratiques »,‎ 2001, 20 cm × 25 cm (ISBN 2869851405) *{{fr}}James Lovelock, La Revanche de Gaïa, Paris, J'ai Lu, coll. « J'ai Lu Essai » (no 8579),‎ 2008, 11 cm × 18 cm (poche), 256 p. (ISBN 2290007080) *{{en}} James Lovelock, Gaia: A New Look at Life on Earth, Oxford University Press,‎ 2000 (ISBN 0-19-286218-9, lire en ligne) *{{en}} James Lovelock, Hommage to Gaia: The Life of an Independent Scientist, Oxford University Press,‎ 2001 (ISBN 0198604297, lire en ligne) *{{en}} James Lovelock, How to think about science,‎ 2006 (lire en ligne) Entretien n° 6 sur CBC Ideas, programme radiophonique du 3 janvier 2008 *{{en}} James Lovelock et Michael Allaby, The Greening of Mars, Londres, André Deutsch Ltd,‎ 1984, 215 p. (ISBN 0446329673) *{{en}} James Lovelock et Michael Allaby, The Great Extinction. The Solution to One of the Great Mysteries of Science, the Disappearance of the Dinosaurs, New York, Doubleday,‎ 1983, 182 p. (ISBN 038518011X) *{{en}} Lynn Margulis, Symbiotic Planet: A New Look at Evolution, Londres, Weidenfeld & Nicolson,‎ 1998 (ISBN 029781740X, lire en ligne) *{{en}} A. Marshall, The Unity of Nature, Londres, Imperial College Press,‎ 2002 (ISBN 1860943306) *{{en}} Stephen Schneider, Scientists debate Gaia: the next century, MIT Press,‎ 2004 (ISBN 9780262194983) *{{en}} William Irwin Thompson, Gaia 2: emergence : the new science of becoming, SteinerBooks,‎ 1991 (ISBN 9780940262409, lire en ligne) *{{en}} Tyler Volk, CO2 rising: the world's greatest environmental challenge, MIT Press,‎ 2008 (ISBN 9780262220835) === Articles === *{{en}} W. F. Doolittle, « Is nature really motherly? (A critique of J.E. Lovelock's Gaia: A New Look at Life on Earth) », CoEvolution Quarterly, no 29,‎ 1981, p. 58-63 *{{fr}} Jacques Grinevald, « L'effet de serre de la biosphère. De la révolution thermo-industrielle à l'écologie globale », sur Site de l'Université de Genève, SEBES,‎ 1990 *{{en}} Stephan Harding, « Food web complexity enhances community stability and climate regulation in a geophysiological model », Telus, vol. 51, no 4,‎ 19 septembre 2002, p. 815-829 *{{en}} James Kirchner, « The Gaia Hypotheses. Can it be tested? », Reviews of Geophysics, no 27,‎ 1989, p. 223-235 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} Keith A. Kvenvolden et Bruce W. Rogers, « Gaia's Breath—Methane and the Future of Natural Gas », Marine and Petroleum Geology, no 22,‎ 2003, p. 579–590 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} Tim Lenton, « Gaia and natural selection », Nature, no 394,‎ 30 juillet 1998, p. 439-447 *{{en}} James Lovelock, « The Evolving Gaia Theory », United Nations University Lecture Series, Tokyo, Japon, no 1,‎ 25 septembre 1992 (lire en ligne) *{{en}} James Lovelock, « The Earth is about to catch a morbid fever », The Independent,‎ 16 janvier 2006 (lire en ligne) *{{en}} James Lovelock, « The Living Earth », Nature, vol. 426,‎ 2003, p. 769 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} James Lovelock, « Geophysiology, the science of Gaia », Review of Geophysic, no 27,‎ 1989, p. 215–222 *{{en}} James Lovelock, « A geophysiologist's thoughts on the natural sulphur cycle », Philosophical Transactions: Biological Sciences, Green College, University of Oxford Press,‎ 1997 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} James Lovelock, « Gaia as seen through the atmosphere », Atmospheric Environment journal, no 6,‎ 1972, p. 579–580 *{{en}} James Lovelock, « Gaia, the world as a living organism », New Scientist,‎ 18 décembre 1986 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} James Lovelock, « A geophysiologist thoughts on geoingineering », Philosophical Transactions of Royal Society, vol. 366, no 1882,‎ 13 novembre 2008, p. 3883-3890 (lire en ligne) *{{en}} James Lovelock et Lynn Margulis, « Biological modulation of the Earth’s atmosphere », Icarus, vol. 21, no 4,‎ avril 1974, p. 471-489 *{{en}} Andrew Watson et James Lovelock, « Biological homeostasis of the global environment: the parable of Daisyworld », Tellus, International Meteorological Institute, no 35,‎ 1983, p. 286–289 (lire en ligne [PDF]) *{{en}} James Lovelock et M. Whitfield, « Life span of biosphere », Nature, no 296,‎ 1982, p. 561-563 *{{en}} James Lovelock et D. R. Hitchcock, « Life Detection by Atmospheric Analysis », Icarus, no 7,‎ 1967, p. 149-59 *{{en}} Lynn Margulis et James Lovelock, « Is Mars a Spaceship, Too? », Natural History, vol. 85,‎ 1976, p. 86-90 *{{en}} James Lovelock et Lee Kump, « Failure of climate regulation in a geophysiological model », Nature, no 369,‎ 1994, p. 732-34 *{{en}} M. Staley, « Darwinian selection leads to Gaia », Journal of Theoretical Biology, no 1,‎ 2002 (lire en ligne) *{{fr}}Peter Westbroek, « Gaïa et la Géophysiologie, une vue nouvelle sur la vie et sur la planète Terre (colloque « Océans demain » à Concarneau) », sur Muséum national d'Histoire naturelle,‎ 4-7 juillet 2001 (consultat lo 30 juin 2010) == Annèxes == === Articles connexes === === Ligams extèrnes === * {{Modèl:En}} [https://web.archive.org/web/20100505202122/http://www.informatics.sussex.ac.uk/research/projects/daisyworld/resources.html Liste des articles scientifiques autour de l'hypothèse Gaïa] * [https://web.archive.org/web/20090304181057/http://ionesco.sciences-po.fr/scube/gaia/wordpress/ « L'hypothèse Gaïa : trajectoire et réception » sur le site ''ionesco.sciences-po.fr'' (cours de Bruno Latour)] * [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/James_Lovelock Biographie de Lovelock et genèse de sa théorie sur le site ''Agora''] * {{Modèl:En}} [https://web.archive.org/web/20160729202618/http://www.gaiatheory.org/ Site de ''Gaia Theory'' (association pour la promotion de la théorie)] * [http://questionscritiques.free.fr/planete_en_danger/James_Lovelock_revanche_de_Gaia_070206.htm Richard Mabey, « La Revanche de Gaïa, de James Lovelock » (du 29 janvier 2006, traduction de son article publié dans ''The Sunday Times'')] [[Categoria:Sistemica]] [[Categoria:Ecologia]] dd2nkb7bu7seq70p2pl35mh6k5bixpg 0 156912 2503099 2493068 2026-06-19T06:39:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503099 wikitext text/x-wiki [[File:Cefalù Pantocrator retouched.jpg|thumb|right|250x|[[Crist pantocrator]] mosaïca d'estil bizantin, [[Catedrala de Cefalù]], [[Sicília]].]] '''Jèsus''' (c. 7 o 5 abC<ref>{{fr}}Cf. Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd.</ref> – 30 o 33 apC), apelat '''Jèsus de Nazaret'''<ref name="nòta">En [[Còpte (lenga)|còpte]]: Ⲓⲏⲥⲟⲩⲥ Ⲡⲓⲭ́ρⲓⲥτⲟⲥ; en [[Gueez]]: መሲህ ኢየሱስ; en [[Grèc]]: Ἰησοῦς Χριστός; en [[Ebrèu]]: ישוע המשיח; en [[Latin]]: ''Iesus Christus''; en [[Eslavon]]: І҆исоу́съ Хрїсто́съ; en [[Siriac]]: ܝܫܘܥ ܡܫܺܝܚܳܐ.</ref> o '''Jèsus Crist''', foguèt un predicator e cap religiós [[jusieu]] originari de [[Galilèa]], fondator del [[cristianisme]]. Apareis dins lo mitan de [[Joan Batista]] abans de s'engatjar, amb unes dels seus discípols, dins una corta carrièra de predicacion itineranta d'un a dos ans e mièg<ref name="geoltrain">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, subretot en Galilèa, en practicant de garisons e exorcismes. Provòca vam e fervor, çò que suscita la mesfisança de las autoritats politicas e religiosas, abans d'èsser arrestat, condemnat e crucificat vèrs l'an 30 a [[Jerusalèm]] al moment de la fèsta jusieva de la Pasca, jos l'administracion del prefècte [[Ponç Pilat]]<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. L'anóncia de sa [[resurreccion]] pels seus discípols, que lo reconeisson coma lo [[messias]] o Crist e transmeton son istòria e los seus ensenhaments, balha lòc a la naissença del [[Cristianisme]]. Pels crestians, ''Jèsus Crist'' es lo filh de [[Dieu]], lo [[Messias]] anonciat dins l'Ancian Testament e enviat als òmes per los salvar. Dins l’[[islam]], Jèsus se sona ''[[Îsâ]]'' e n'es un profèta màger. Lo resson de son messatge, transmés per las diferentas Glèisas crestianas, e las interpretacions que faguèt sorgir, influencièron diferentas culturas e civilizacions pendent l'Istòria. Inspirèt una importanta produccion teologica, literària e artistica. Sa naissença se pren coma origina convencionala dels calendièrs [[Calendièr julian|julian]] — dempuèi lo [[Sègle VI]] — e [[Calendièr gregorian|gregorian]], e lo [[dimenge]], vengut jorn de repaus setmanièr en celebracion de sa resurreccion, adoptat al delà del [[mond crestian]]<ref>Es, pels jusieus, l'"ochen jorn", allusion a la circoncision e tanben l'endeman del Sabat. </ref>. Aquela importància contrasta amb lo periòde breu de sa predicacion e lo pauc de rèstes istorics. Jèsus, lo coneissèm subretot mercés a la literatura del [[Novèl Testament]]. == Etimologia e denominacion == Jèsus, en [[Grèc (lenga)|grèc]] <span class="lang-grc" contenteditable="false" lang="grc">Ἰησοῦς</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Iēsoûs''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, ven de ''Yehoshua''<ref>{{fr}}Dictionnaire de la Bible, intrada Jésus, Robert Laffont, 1989</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>{{en}}Karel van der Toorn, Bob Becking et Pieter Willem van der Horst, ''Dictionary of Deities and Demons of the Bible'', éd. </ref> ([[ebrieu]] : <span class="lang-he" dir="rtl" lang="he">יהושע</span>), dins sa forma abreujada ''Yeshua''<ref>[http://cf.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G2424 {{en}}Vejata l'article dins lo ''Thayer's Lexicon'', in ''Dictionary and Word Search for Iēsous (Strong's 2424)''.]</ref> ([[ebrieu]] : <span class="lang-he" dir="rtl" lang="he">ישע</span>). ''Yeshua'' significa « Salvador »<ref>Dictionnaire ''Brown-Driver-Briggs''.</ref> e ''Yehoshua'' es un nom teofòr que significa<span></span>: « Dieu (YHWH) salva<ref>Lo ''Brown-Driver-Briggs'', la referéncia dels diccionaris d'ebrèu biblic, dona que lo sens de ''Yeshua'' pòt tanben marcar l'opuléncia en mai de la salvacion ; cf. </ref> ». La [[Setanta]] (redigida en grèc) utiliza tanben lo nom de ''Iesoûs'' per designar [[Josuè]], luòctenent de [[Moïses]]<ref>« Los paires de la Glèisa manquèron pas d'utilizar aquela omonimia: es "Jèsus" (Crist) qu'assegura la victòria finala sus Amalek », dins ''Lo Pentateuc. ''</ref>. « Jèsus » es un prenom corrent dins la [[Palestina (istorica)|Palestina]] del sègle <span class="romain">I</span>: es lo siesen nom masculin<ref group="n">1/ Simon 10,2 %, 2/ Josèp 9,2 %, 3/ Judàs 7,1 %, 4/ Eleazar 7,1 % , Yokhanan 5,1 %, 6/ Yeshua (Jèsus) 4,1 %, 7/ Hananiah 3,4 %, 8/ Jonatan 3 %, 9/ Mattathias 2,5 %, 10 / Menaèm 1,8 %</ref> mai frequent de l'epòca<ref><span class="ouvrage" id="Ilan"><span class="ouvrage" id="Tal_Ilan"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Tal Ilan, <cite class="italique" lang="en">Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity. </cite></span></span></ref>. Es per exemple atestat per ''Jèsus Ben Sira'', l'autor del ''Siracid'', per un filh d'Eliezer dins l'Evangèli segon Luc o encara per Barabbas, cap de guèrra liberat per Ponç Pilat dins unas versions de l'Evangèli segon Matieu<ref>B. Feldman, [https://web.archive.org/web/20081206052801/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=12420084 Barabbas and the Gospel of Yeshua the Galilean], American Imago New York, 1982, vol. 39, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>3</span>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;181–193 et Jean-Paul Michaud, [http://www.interbible.org/interBible/decouverte/comprendre/2003/clb_030926.htm ''Barabbas''], InterBible, 26 /09/003</ref>. L'istorian jusieu [[Flavi Josèp]] cita mai d'uns prenomenats Jèsus. Dins lo Novèl Testament, Jèsus es qualificat mas d'un còp en grèc de <span class="lang-grc" contenteditable="false" lang="grc">Ναζωραῖος</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Nazōraîos''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, « Nazorean »<ref group="n">Per sièis còps dins los evangèlis, levat Marc, par ex. </ref>. Aquel tèrme es discutit<ref>{{fr}}François Blanchetière, « Reconstruire les origines chrétiennes : le courant "nazaréen" », in ''Bulletin du Centre de recherche français de Jérusalem'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;18, 2007, [http://bcrfj.revues.org/document229.html en linha]</ref> e pòt venir de l'ebrieu ''nsr'' que significa « aquel qu'obsèrva [la Lei] » o de ''nzr'', « aquel se consacra [a Dieu] », o encara « rebrot » (d'Israèl). Lo nom de ''nazarean'' serà utilizat per designat mai tard un un corrent jusieu en Palestina<ref group="n">Un passatge des ''Actes des Apòstols'' conta que l'avocat Tertul acusa l'apòstol Pau disent: « Avèm trobat aquel òme, qu'es una pèsta, qu'excita de divisions d'entre totes los jusieus del mond, qu'es cap del partit [en grèc <span class="lang-grc" lang="grc">αἵρησις</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''haíresis''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>] dels nazorèus. </ref> que crei en la messianitat de Jèsus<ref>{{fr}}Simon Mimouni, « Les nazôréens descendant de l'Église de Jérusalem », in ''Les premiers temps de l’Église'', éd. </ref>. Se trapa a vegadas <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρηνός</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Nazarēnós''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, « Nazarenian<ref group="n">Per quatre còps dins l'evangèli segon Marc e dos, segon Luc, par ex. </ref> » qu'es « l'òme del vilatge de [[Nazaret]]<ref group="n">Εn grèc <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρά</span>, <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρέθ</span> o <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρέτ</span>.</ref> », e que, segon de cercaires, fariá referéncia a una naissença dins aquel vilatge<ref>{{fr}}John P. Meier, ''Un certain juif Jésus. ''</ref>. D'autras teorias existisson encara<ref>Segon B. Gärtner, aquela denominacion seriá pas d'aprochar de mots evocats de per abans mas de ''nesûrîm'', « salvats » o « rescapats » d'Israèl, que se trapa dins lo Libre d'Isaïas ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=ISA%2049%3A6 Is&nbsp;49.&nbsp;6]) ; « salvats » se trapa en [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=ACTS%202%3A47 Ac&nbsp;2.&nbsp;47]. </ref>, coma aquela fasent referéncia a son ligam a una ipotetica comunautat de nazirs<ref>Per las diferentas ipotèsis, vejatz <span class="ouvrage" id="Zumstein2007"><span class="ouvrage" id="Jean_Zumstein2007">Jean <span class="nom_auteur">Zumstein</span>, <cite class="italique">L’Evangili segon Joan: (13-21)</cite>, Labor et Fides,&#x200E; <time>2007</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;200</span></span><span class="ouvrage" id="Zumstein2007"></span></ref>. Dins los Evangèlis, pas cap d'aquelas denominacions es utilizada pel quita Jèsus o pels seus<ref>{{fr}}Simon Mimouni, « Les nazôréens descendant de l'Église de Jérusalem », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;387.</ref>. === Titulaturas dins lo Nòu Testament === Jèsus es nomenat de multiples biais dins la literatura neotestamentària<ref group="n">Neotestamentari: relatiu al Novèl Testament</ref>, cada qualificatiu suggerís una mena que se podèt concébre o considerar pels diferents interlocutors: « Rabbi », o lo tèrme pròche en [[aramèu]] « Rabboni »<ref group="n">Se pòt pas dire que ''Rabbouni'' siá un equivalent exacte de Rabbi. </ref>, que significa al sègle I lo « mèstre » farisian, al sens « mèstre e filosòf » d'un grop farisian<ref>{{fr}}Étienne Nodet, o.p., ''La Crise maccabéenne, Historiographie juive et traditions bibliques'', éd. </ref> ; tanben se trapa « Mèstre » al sens d'« [[Regent|ensenhaire]] », « Profèta », « Servidor », « Just », « Sant », « Filh de David », ja emplegats per de personatges de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]], « Grand prèire », « jutge », « pastre », « Redemptor » o encara « Salvador ». L'evangèli segon Joan conta que la crotz de son execucion èra subremontada d'un ''titulus'' que portava l'inscripcion « Jèsus lo nazorean, Rei dels Jusieus »<ref group="n">Dins lo grèc de l'Evangèli segon Joan : Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεῦς τῶν Ἰουδαίων.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%2019%3A19 Jn&nbsp;19.&nbsp;19], cf. </ref>. I a sovent l'expression « Filh de l’òme »<ref group="n">D'unes, d'entre los linguistas, aprochan aquela expression de ''Ben Ha Ish'', mòt a mòt filh de l'Òme que, segon la semitica e fins a l'ebrieu contemporanèu, designa lo filh de paire desconegut. </ref> qu'es atribuida al quita Jèsus pels redactors dels evangèlis<ref>Las paraulas que los redactors dels evangèlis plaçan dins la boca de Jèsus representan pas las « quita paraulas de Jèsus » (los ''ipsima verba'') mas sonque lo biais que al temps de la redaccion los discípols « sentavan » Jèsus; cf Rudolf Bultmann, ''Jésus. ''</ref>. Èra ja presenta dins la literatura ebraïca per significar enfaticament « Òme ». Dins los Evangèlis, aquel nom pòt tanben se comprene en referéncia a la vision del Libre de Danièl ont s’aplica a aquel que se dona lo Reialme. Sa designacion coma « Crist » (del grèc <span class="lang-grc" lang="grc">χριστός</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''christós''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, traduccion de l'[[ebrieu]]: ''מָשִׁיחַ'' - ''mashia'h'', [[Messias]], significant « l’onch [del Senhor] ») que portava un sens politic e religiós fòrt dins l'esperança messianica dins aquel epòca. Del viu, Jèsus interdiguèt al seus discípols de dire a qui que siá qu'èra lo Messias. == Biografia == La biografia de Jèsus de Nazarèt es fòrça pauc coneguda. La font màger d'informacions ven dels tèxtes redigits benlèu entre 65 e 110<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Les sources littéraires de la vie de Jésus », (''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> que serán nomenat « Evangèlis » vèrs 150<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, tèxtes qu'éran pas detinats a l'Istòria mas a l'ensenhament religiós, e que l'interpretacion del vejaire de la biografia istorica es sovent malaisida: « los Evangèlis remembran de la vida de Jèsus un nombre de scènas e de paraulas que son abans tot de testimònis de fe e que l'istoricitat pòt plan justament far question<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> ». Quin que siá, los elements biografics son pauc nombroses. Pasmens, se cal dire que la documentacion sus Jèsus es sovent mai rica que per fòrça personatges importants de l'Antiquitat, quitament se una certa unilateralitat de las fonts obliga a une exigéncia de critica literària e istorica<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>. Lo crosament de diferentas tradicions neotestamentàrias permet de presentar d'elements escampilhats que donan, un còp recampilhats, un apròche biografic mai complet. === Originas === S'admet abitualament que Jèsus es un jusieu [[Galilèa|galilèu]] que la familha es eissida de [[Nazaret]]<ref group="n">L'existéncia d'un tal vilatge a aquel epòca es confirmada per l'arqueologia que trapa de rèstes al periòde ellenistic, pel mai d'ora al sègle II AbC</ref> lo luòc e la data de sa naissença ne son pas coneguts amb certitud<ref>{{fr}}[http://www.cyberpresse.ca/noel/200912/23/01-933782-il-est-ne-ou-le-divin-enfant.php ''Il est né (où?) le divin enfant''], Cyberpresse, 24 de decembre de 2009.</ref> e benlèu jamai o serán, car los recits dels Evangèlis de l'enfança an subretot per registe los teologomèns<ref group="n">afirmacions teologicas presentadas dins los recits biblics coma de fachs istorics</ref>, los autors biblics avent una tòca doctrinala puslèu qu'un desir istoriografic<ref><span class="ouvrage" id="Wiarda"><span class="ouvrage" id="Timothy_Wiarda"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Timothy Wiarda, <cite class="italique" lang="en">Interpreting Gospel Narratives: Scenes, People, and Theology</cite>, B&H Academic,&#x200E; 2010, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;75–78</span></span><span class="ouvrage" id="Wiarda"></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Hill"><span class="ouvrage" id="Brennan_R._Hill"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Brennan R. Hill, <cite class="italique" lang="en">Jesus, the Christ: Contemporary Perspectives</cite>, Twenty-Third Publications,&#x200E; 2004, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;89</span></span><span class="ouvrage" id="Hill"></span></ref>. Sus la localitat ont nasquèt Jèsus, los istorians<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> esitan entre lo berç familhal de Nazarèt, ont passèt tota sa jovença, lo vilatge de [[Cafarnaom]]<ref>Dins aquel ipotèsi, la localitat de Nazarèt seriá estat substituida, a partir del pseudotèxte biblic [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%202%3A23 Mt&nbsp;2.&nbsp;23]. </ref> qu'apareis dins los evangèlis coma lo centre de sa mission, o alara lo massatge de Corazeïn, que Jèsus sembla fòrça ligat<ref><span class="ouvrage" id="Edward_Brown"><span class="ouvrage" id="Raymond_Edward_Brown"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Raymond Edward Brown, <cite class="italique" lang="en">The birth of the Messiah. </cite></span></span></ref>. Dels recits de Luc et Matieu situant cadun la naissença de Jèsus a [[Betelèm]] en [[Judèa]] los exegètas penson puslèu a una redaccion teologica mai que factuala<ref><span class="ouvrage" id="Houziaux"><span class="ouvrage" id="Alain_Houziaux">Alain Houziaux, Corina Combet-Galland, Gérard Mordillat, Michel Quesnel, <cite class="italique">Jésus-Christ, de quoi est-on sûr ?</cite>, Éditions de l'Atelier,&#x200E; 2006, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52</span></span><span class="ouvrage" id="Houziaux"></span></ref>, Betelèm èra la vila del [[Dàvid|rei Dàvid]] de la linhada que lo Messias esperat pels jusieus deu venir, segon la profecia de Miquèu. L'annada de sa naissença tamplan es pas ceneguda precisament. Les datas avançadas pòdon anar de [[-9|9]] a [[-2|2 AbC.]]<ref group="n">Unes istorians e exegètas plaçan la naissença e mòrt de Jèsus entre las annadas mencionadas d'entre que los cercaires anglosaxons: D. A. Carson, Douglas J. Moo e Leon Morris. </ref>. Los evangèlis segon Matieu e segon Luc la situan jol regne d'Erode lo Grand que lo long regne s'acaba en [[-4|4 AbC]]<ref group="n">Quitament se lo cens de Judèa, tanben evocat dins l'evangèli segon Luc, se faguèt après la deposicion d'Eròdes Arquelau en 6 de nòstra èra, quand Publi Sulpici Quirin èra governaire de Siria, cf. </ref>. L'estimacion mai sovent accesptada pels istorians va ara de [[-7|7]]<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> a [[-5|5 AbC]]<ref name="Quesnel_201">{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Paréis paradoxal que Jèsus de Nazarèt pòsca aver nascut « abans Jèsus Crist »<span></span>: l'origina de l'èra comuna deuriá èsser la naissença del Crist. Mas aquel « començament » de l'èra crestiana (l'[[Anno Domini]]), que s'impausèt en Euròpa a partir del sègle <span class="romain">XI</span><span></span><ref name="Quesnel_201">{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, foguèt fixat segon las òbras del monge [[Dionís l'Exigú]] datant del [[Sègle VI]], que sabèm ara èsser erronèas<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref> e, pasmens se lo calendièr istoric se presisèt dempuèi, son origina convencionala cambièt<ref group="n">Vejatz An -1.</ref>. La naissença de Jèsus (la Nativitat) se festeja tradicionalament lo [[25 de decembre]], per [[Nadal]], mas aquela data es encara convencionala, es pas un « anniversari ». Seriá estat fixada en Occident latin al sègle <span class="romain">IV</span>, benlèu en 354<ref group="n">Primièra mencion coneguda sens equivòca, dins lo Cronograf de 354, partida XII: <span class="lang-la" lang="la">VIII kal. </span></ref>, per correspondre a la fèsta romana del ''Sol Invictus''<ref>{{fr}}R. J. Zwi Werblowsky, « Hanouca et Noël ou Judaïsme et Christianisme. </ref>, celebrada a aquela data la naissença del dieu [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], nascut segon la legenda un 25 de decembre<ref>{{fr}}Christian Bonnet et Bertrand Lançon, ''L'Empire romain de 192 à 325 : du Haut-Empire à l'Antiquité tardive'', éd. </ref>; la causida d'aquela fèsta permetava d'assimilar la venguda del Crist <span>—</span>&nbsp;<span>« Solelh de justícia »</span>&nbsp;<span>—</span> a la pujada del solelh après lo [[Solstici|solstici d'ivèrn]]<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>. Abans la Nativitat se festejava lo [[6 de genièr]] e encara l'es per la Glèisa armeniana apostolica, alara que la Glèisa catolica romana i fèsta uèi l’[[Epifania]]<ref>{{fr}}Philippe Rouillard, ''Les fêtes chrétiennes en Occident'', éd. </ref> o « Teofania », lo [[baptisme]] de Jèsus dins le Jordan, eveniment que las Glèisas mai ancianas preromanas utilizavan coma acte de « naissença » del Crist. Los Paires de la Glèisa s'oposèron pas a aquel [[sincretisme]] al subjècte de la Nativitat, considerant qu'aquela causida calendièra podava pas far d'eretgias teologicas e que confirmava la venguda del Messias anonciat coma l'« astre treslús » e coma lo « solelh de justícia » pels profeta Malaq. Nadal atal se substituiguèt a las celebracions de la fèsta pagana tan aisidament que las referéncias biblicas s'èran desvolpadas per qualificar metaforicament lo Crist recent nascut tota una simbolica de « solelh vertadièr », de « solelh novèl » treslusissent sul mond<ref><span class="ouvrage" id="Bakhouche.2C_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin"><span class="ouvrage" id="B.C3.A9atrice_Bakhouche.2C_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin">Béatrice Bakhouche, Alain Moreau et Jean-Claude Turpin, <cite class="italique">Les astres et les mythes. </cite></span></span></ref>. === Familha === Jèsus es conegut coma « lo filh de Josèp lo fustièr »<ref group="n">L'evangèli segon Luc li dessenha una ascendencia pairala e lo dona per filh de Josèp filh d'un « Èli filh de Matthan » alara que l'evangèli segon Matieu parla de Josèp « filh de Jacob filh de Matthan ».</ref> e « lo filh de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] ». Los evangèlis segon Matieu e segon Luc professon una concepcion « per la vertut del Sant Esperit » qu'obrirá mai tard suls debats teologics fòrça disputats dins las comunautats crestianas al subjècte de la virginitat de Maria. Jèsus es lo primièr nascut d'aquela familha<ref>Dins un modèl antic alunhat de la concepcion modèrna de la familha nuclèa e pareissent mai a una estructura comunautària clanica; cf. </ref>, apartenent a un mitan artesanal pro aisida<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;202.</ref>, ligada a un clan de nazoreans qu'espèran l'apareisson d'un « filh de David » d'esperela<ref>{{fr}}Étienne Nodet o.p., ''Qui sont les premiers chrétiens à Jérusalem'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Los evangèlis mencionan l'existéncia de « fraires e sòrres »<ref>{{fr}}[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%206%3A3 Mc&nbsp;6.&nbsp;3]; François Rossier, ''Les « frères et sœurs » de Jésus : quoi de neuf ?'', in Marian Library/International Marian Research Institute, juin 2007 ; [https://web.archive.org/web/20080327222609/http://campus.udayton.edu/mary/rossierfrench.html article en linha]</ref> qu'« apareisson<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2012%3A46-50 Mt&nbsp;12.&nbsp;46-50] e parallèls, citat per André Benoît.</ref> per mostrar que Jèsus a pas res d'extraordinari perque sa familha es plan coneguda »<ref>André Benoît, ''Les personnages de l'Évangile nommés Jacques'', in ''Aux origines du Christianisme'', éd. </ref>. D'entre los « fraires del senhor », Jaume le Just prendrá una plaça dins la comunautat de Jerusalèm après la desapareission de Jèsus. La question dels ligams de parentat de Jèsus amb aqueles « fraires » e « sòrres » foguèt e contunha èsser discutida<ref>Dins l'ensems, l'argumentacion suls fraires e las sòrres de Jèsus, tal que se desvelopèt dins la filologia actuala repausa sus una critica metodologica. </ref>. Gaireben totes los especialistas laïcs, protestants e jusieus, amb de cercaires catolics, considèran que Jaume es un filh de Maria e de Josèp<ref>{{fr}}Pierre-Antoine Bernheim, membre de la Fondation Noésis et du Cercle Voltaire de l’École biblique hors les murs, ''Jacques, frère de Jésus'', Noêsis, 1996 ; François Refoulé o.p., ''Les frères et sœurs de Jésus. ''</ref>, alara que fòrça d'exegètas catolics i veson un « cosin »<ref>Cf François Rossier, <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr> ; vejatz tanben l'autor {{fr}}Claude Roure, article ''La famille de Jésus, entre exégèse et dogmatique'', in ''Jésus au regard de l'Histoire'', dossièr de la revista {{fr}}''Archéologie'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;249, 1999</ref>, seguent la lectura tradicionala [[Glèisa Catolica Romana|catolica]] fondada sus la cresença mai tardièra en la virginitat perpetuala de Maria<ref group="n">Virginitat perpetuala qu'es una doctrina catolica a ortodòxa, que cal pas confondre amb la doctrina crestiana de la Concepcion virginala de Jèsus, nimai amb lo dògme catolic de l'Immaculada concepcion de Maria</ref>, çò diguèt Jiròni d'Stridon, primièr Paire de la Glèisa a argumentar contra una frairia e en favor de « cosins », a la fin del [[sègle IV]]<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, decembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref>. L'exegèta catolic John P. Meier contesta aquel dich qu'apareis pas jamai dins la version grèga de l'Ancian Testament<ref>{{fr}}John P. Meier, ''Un certain juif : Jésus.'', éd. </ref> ont lo tèrme ''adelphos'' marca exclusivament lo ligam fraternal de sang o de drech<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus, ses frères, ses sœurs'', in ''Le Monde de la Bible'', Hors-série printemps 2009, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53</ref>. Après la clausura del Novèl Testament, lo roman apocrif nomenat [[Protoevangèli de Jaume|Protevangèli de Jaume]], vèrs [[180]], « ensaj astuciosament »<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, decembre de 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref> de far de la frairia de Jèsus de « frairastres » e de « sorrastras » nascuts d'un primièr maridatge de Josèp; aquel obratge marca tanben lo començament de la pietat mariala e la doctrina de la virginitat perpetuala de Maria<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref>. Aquela opcion prendèt de temps a s'impausar perque Eusèbi de Cesarèa al començament del [[sègle IV]] parla encara de « raça del Salvador »<ref>Parlant dels falens de Jude « qu'el meteis èra nomenat son fraire segon la carn ». in {{fr}}''Histoire ecclésiastique'', Libre III, XX, 1, citat per D. Marguerat</ref>. === Enfança === [[File:Giovanni Bellini - La presentazione di Gesù al tempio.jpg|thumb|''La Presentacion al Temple'', <br>[[Giovanni Bellini]], 1500,<br>Kunsthistorisches Museum, Viena]] L'evangèli segon Luc conta cossí, uèit jorns après sa naissença, foguèt nomenat «Jèsus» e circncís en conforitat amb la lei jusieva<ref group="n">La lectura tradicionala catolica vòl que l'offrenda presentada per l'escasença siá aquela del rescat dzl primièr nascut. </ref> pendent un episòdi conegut coma la « [[Candelosa|Presentacion al temple]] ». L'evangèli segon Matieu expausa un episòdi conegut coma lo « [[chaple dels Innocents]] » pendent qu'Eròde, avent paur per son poder, decidís de far tuar totes los primièrs nascuts de son pòble<ref>Aquel episòdi es una nòva actualizacion de l'istòria de la persecucion per faraon de Moïses, pasmens se s'apièja benlèu sus una bas istorica; cf. </ref>. Los parents de Jèsus fugiguèron amb lor enfant, en Egipte, dins una sequéncia nomenada la « Fugida en Egipte » qu'inspirèt una importanta produccion apocrifa<ref group="n">Cf. par exemple Pseudo-Matieu</ref> e influencièt la tracion [[Còptes|còpta]]. L'evangèli segon Luc conta encara un incident que, quand fasiá lo dotze ans, los parents cerquèron Jèsus que tornèron trobar en conversacion amb los doctors del Temple de Jerusalèm. L'ipotèsi d'una joinessa passada dins una comunautat religiosa, benlèu pròcha dels [[essenians]], sovent foguèt evocat<ref>{{fr}}G. Mordillat et J. Prieur, ''Jésus aussi est allé au désert'' in ''Jésus illustre et inconnu'', éd. </ref> e demòra fòrça discutida<ref>« fòrça ipotèsis avançant una influéncia dirècta de l'essenisme sus Joan Batista (…), Jèsus o Pau de Tars son mens que probablas e indemontrablas » {{fr}}Pierre Geoltrain, ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;</ref>. === Premièras annadas === Existís gaireben pas cap d'element entre los recits de la naissença de Jèsus e sa vida publica. Aquel manca de detalhs sus l'enfança mena a la composicion de fòrça tèxtes apocrifs coma d'« evangèlis de l'enfança » que s'inspirèron dels elements originals. Aqueles tèxtes, non canonics, participan pasmens de la mitologia crestiena<ref group="n">{{fr}}La ''Légende dorée'' de Jacques de Voragine o.p.</ref>, e donèron una importanta produccion literària e artistica. Son aqueles escrichs que, per exemple, precison lo nom e lo nombre dels « [[Reis Magues|reis magues]] », o descrivon los parents e la naissença de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]]<ref group="n">Ana e Joaquim, que rebat benlèu una tradicion mai antica, non atestada endacòm mai, alara que lor ligam al mitan sacerdotal es atestat dins los tèxtes canonics: lo Magnificat es proclamat debans Elisabèta, la cosina de Maria, qu'es la femna del prèstre Zacàrias. </ref>. Quin que siá, çò qu'es contat, pels evangèlis, de la vida de Jèsus abans lo cmençament de sa vida publica, consistís en fòrça pauc de causas, escampilhadas dins diferents tèxtes canonics. === Lenga === A l'epòca de Jèsus, doas grandas [[Lingua franca|linguas francas]] se partajavan lo mond grecoroman, se superpausant als parlars locals: lo [[grèc]] a l'entorn de Mediterranèa, fins a Roma, e l'[[aramèu]] en Siria en Orient<ref group="n">Quitament se la region èra partida de l'administracion romana, lo latin i èra gaireben desconegut coma lenga administrativa.</ref>. Ambedoas lengas se parlavan en Palestina: l'aramèu en Galilèu e benlèu dins los camps de Judèa. Mas lo grèc ja èra intrat en Judèa dempuèi la còsta e la vilas ellenisticas coma Cesarèa e los jusieus ellenistas de la Diaspora avián de sinagogas a Jerusalèm<ref>Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Atal lo gra d'ellenizacion de Galilèa, tèrra de passatge ont se crosavan de marcands fenicians e [[Grècia antica|grècs]], varia segon lo gra d'urbanizacion envisatjat pels cercaires<ref>{{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. S'es establit que lo grèc èra la lenga de l'administracion e de l'eleit economic o cultural, unes penson pasmens que la majoritat dels Galilèus la parlavan pas, veire la comprenavan pas<ref>Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;292.</ref>. L'[[ebrieu]] èra la lenga sacrada dels jusieus, ont se lisiá las Escrituras e se cantava los psalmes. Benlèu èra encara viva dins las familhas ligadas al sacerdòci e als mitans cultes. Per aqueles que comprenavan pas mai l'ebrieu, un « targum » en aramèu podava acompanhar la lectura de las Escrituras<ref name="Grelot_55">{{fr}}Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55.</ref>. Atal, lo quita Jèsus parlava benlèu un dialècte aramèu parlat pels païsans de Galilèu<ref name="Grelot_55">Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55.</ref> mas podavan se servir de l'ebrieu liturgic dins las discussions amb los escribs<ref>{{fr}}Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;56.</ref>. Per son usatge del grèc, i a un debat<span></span>: de cercaires estiman que pas res indica que parlava aquela lenga<ref>Geza Vermes affirme que « dire que Jésus parlait grec relève de la pure imagination » ; Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref> perque de discípols aurián jogat lo ròtle d'interprètes<ref>Vejatz [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%2012%3A20-22 Jn&nbsp;12.&nbsp;20-22], citat per {{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;293. </ref>; mas un nombre creissent d'especialistas estiman que benlèu l'utilisava a vegadas<ref><span class="ouvrage" id="Porter2006"><span class="ouvrage" id="John_E._Porter2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> John E. <span class="nom_auteur">Porter</span>, <cite style="font-style:normal" lang="en">« Language and Translation of the New Testament »</cite>, dans John W. Rogerson et Judith M. Lieu (éds.</span></span></ref>. === Galilèa === [[File:Province_de_Judée_1er_siècle.gif|left|thumb|Província romana de Judèa al sègle <span class="romain">I</span><span></span>]] A la diferéncia de [[Judèa]] que, amb Samària e Idumèa, constituís una region de rang quasi [[Província romana|provincial]]<ref>Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', Paris, éd. </ref>, [[Galilèa]] es pas a l'epòca directament administrada pels [[Roma antica|Romans]] mas fa partit de las possessions<ref>Mireille Hadas-Lebel, ''Rome, la Judée et les Juifs'', Paris, éd. </ref> de l'etnarc Erode Antipas que son long règne de quaranta tres ans, que s'acaba en [[39]], cobrís gareben tota la vida de Jèsus<ref name="Vermes Enquête">Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Lo territòri beneficiava d'una relativa autonomia, del moment que lo tribut èra pagat a las autoritats romanas. Las fonts d'una agricultura florissenta i son completadas per d'activitats de pèsca dins lo [[lac de Tiberiàs]]<ref>Tanben nomenat « mar de Galilèa » o encara « mar de Genesaret ».</ref> que los alentorns fòrça bèls constituisson l'encastre privilegiat de las predicacions de Jèsus. Aquel territòri es enrodat de populacions non jusievas<ref>A l'oèst, la Galilèa es bordada pel litoral ellenizat, al nòrd per Fenicia, a l'èst per la Decapòla que s'espandís parcialament fins al sud amb la vila de Scitopolis ; cf. </ref>, e la frontièra miegjoranala de Galilèa tòca l'inamicala Samària, çò qu'obliga lo Galilèus a passar per la listra judaïzada que constituiá la val del [[Jordan]] per anar de pelegrinatge cap a [[Jerusalèm]]<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Los Galilèus, reputats bellicoses, chovins mas coratjoses, son sovent trufats per lor dialècte aramèu que mòstra entre autre la diferéncia culturala entre Judèa e Galilèa, que los abitants mestrejan ni las practicas de la Torah — per exemple al subjècte las ofrendas al Temple —, ni las subtilitats doctrinalas al vejaire dels Judèus, que se mòstran mespresent<ref>Cf. per exemple [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=%2041-42 &nbsp;41-42], citat per Geza Vrems, ''op. cit.'', 2003, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;230.</ref>. Galilèa sembla pas aver comptat d'escòla rabinica a l'epòca de Jèsus que lo ministèri benlèu se desvolopèt fòra de tota influéncia farisiana de naut nivèl<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Los Galilèus, educats a la guèrra dempuèi l'enfança<ref>Cf. Flavi Josèp, ''La Guèrra dels Jisieus'', ch. </ref>, son reputats per èsser valent e lo nòrd montanhós e acidentat constituís un refugi ideal pels fomentators de revòltas, coma lo zelòts; la província es lo teatre dels trebolums pendent mai d'un sègle a partir la segonda mitat del sègle I AbC<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Es alara plan possible qu'un predicator de reputacion messianica originari de Galilèa passe per un personatge inquietant a Jerusalèm a vejaire d'aqueles que vòlon salvar las bonas relacions amb l'autoritat romana<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. === Judaïsme de Palestina === La Palestina del sègle I<span></span><ref>La Palestina, region de mixitat demografica extrèma, conten de grops de territòris: a l'oèst del Jordain, i a la Judèa, al nòrd d'aquela la Samària e la Galilèa, al sud l'Idumèa, que cal apondre las ciutats grègas de la còsta mediterranèa. A l'èst del Jourdan, i a al nòrd los territòris que constituiguèron un temps la tetrarquia de Felip (la Batanèa, la Gaulanitida, la Traconitida et l'Auranitida), mai al sud la Galaaditida, la Perèa e a l'èst d'aquela l'Ammanitida. A l'epòca de Jèsus, las ciutats grègas de l'èst del Jordan son en mai organizadas en Decapòli. </ref> coneis una granda efervescéncia politicoreligiosa ont se crosan de corrents testimonhant d'una « extraordinària explosion de creativitat reformatritz e purificatritz »<ref name="Mimouni Maraval Contexte religieux">{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', Paris, éd. </ref> dins una societat en presa als capviraments politics e socials<span></span>: la region coneis a l'epòca fòrça revòltas religiosas de ressson profetic o messianic, que las autoritats romanas percebon mai coma de fenomèns politics<ref name="MiMa 37">{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;37</ref>; esitan pas a vegadas a enviar de tropas amb una « insensibilitat devastatritz »<ref name="Goodman 744">{{fr}}Martin Goodman, ''Rome et Jérusalem'', éd. </ref>. Pasmens, la preséncia del poder roman demora gaireben discrèta e se fa conéisser pas qu'al moment de la reculhida dels impòsts, de la construccion de carrièras o dins la preséncia de fòrças de l'òrdre cantonadas al palais d'Erodes o a la fortalesa d'Antonia<ref name="Goodman 744">Martin Goodman, ''Rome et Jérusalem'', éd. </ref>. Lo judaïsme « i es pas tant una religion (…) [qu]'un pòble que la particularitat s'exprimís per de practicas e de simbòls »<ref>Folker Siegert, « Les judaïsmes au <span class="romain">I</span><sup>er</sup>&nbsp;<span>siècle</span> », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> mas qu'a pas d'uniformitat dins son expression religiosa e presenta mai d'un ensag d'actualizar las leis de Moïses e de viure la Torah<ref>Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;13</ref>. De lor costat, a l'epòca, los samaritans constituisson un grop plan distincte del judaïsme<ref name="MiMa 34">Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34</ref>. Formats benlèu dempuèi l'epòca de la Revòlta dels Maccabèus<ref>Aquel punt es totjorn disputat sens que se trenque; cf. </ref> vèrs la mitat del sègle II AbC, tres corrents — o « sèctas »<ref>Segon la traduccion del latin ''secta'', donent lo grèc ''haeresis'' — que vendrà lo mot « eretgia » — que designa un partit o una escòla filosofica o religiosa; cf. </ref> — dominan la vida religiosa al començament de l'èra comuna, que desvolopan al delà de lors posicions religiosas, de posicions politicas<span></span>: los saducèus, que los membres son mai sovent eissits de l'[[aristocracia]] [[Clergat|sacerdotala]], partisans dels compromeses amb las poténcias dirigentas per mantenir lo poder; los farisians, corrent nacionalista non violent, pietista, de resson [[Escatologia|escatologic]]<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;17</ref>, amb de prigondas dissensions e que los membres se recrutan al sen de la [[borgesiá]], subretot dins los rengs dels escribs; fin finala, los [[essenians]] — que son pas mencionat pels escrichs neotestamentaris — una forma originala de judaïsme<ref>Benlèu eissits d'un esquisme vengut al sen del partit saducèu al mitan del sègle <span class="romain">II AbC</ref> que los membres vivon en comunautat alunhats de Jerusalèm e del Temple, portaires d'un radicalisme escatologic viscut dns l'ascèsi e la puretat rituala. En mai d'aqueles tres grops, un corrent mai politic, messianic e d'un nacionalisme « exasperat »<ref>{{r}}Marcel Simon, « Qui était Flavius Josèphe ? », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, pròche dels farisians mas presicant un intervencionisme actiu contra l'occupacion estrangièra<ref name="MiMa 37">{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;37</ref> e admetent d'autre rei pas que Dieu es descrich per [[Flavi Josèp]] jol nom de « zelòts » coma la « quatrena filosofia »<ref>{{fr}}Paul Mattéï, ''Le christianisme ancien de Jésus à Constantin'', éd. </ref> del judaïsme<ref>Los entorns d'aquel partit e lo moment de son apareisson son l'objècte de debats de cercaires</ref>. A costat d'aqueles corrents, existís tanben un partit nomenat « erodian » dins lo Novèl testament, compausat d'eleits — benlèu saducèus — partisans de la politica d'ellenizacion e de la cooperacion amb lo poder roman<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;14</ref>. De biais general, sembla que lo clergat bas èra puslèu oposat als Romans a la diferéncia del clergat naut<ref name="MiMa 34"{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34</ref>. L'épòca coneis tanben l'emergéncia de corrents messianics<ref>Grops partejant l'esperança de la restauracion d'un Reialme temporal, a vegada pel ministèri d'un ''messias'' enviat per Dieu ; cf. </ref> e profetics, e, dins aqueles, de grops batistas, benlèu fòrça espandit dins las sisas popularas alunhadas de las vilas e que lo predicator mai conegut es [[Joan Batista]]<ref>{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007 <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;38</ref>. === Vida publica === [[File:Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg|thumb|Baptisma de Jèsus<br> evangeliari de l'abadesa Hitda von Meschede, vèrs 1050, <br> Hessische Landesbibliothek, Darmstadt]] La durada del ministèri<ref>vejatz a aquel subjècte <span class="ouvrage" id="Ogg2014"><span class="ouvrage" id="George_Ogg2014"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> George <span class="nom_auteur">Ogg</span>, <cite class="italique" lang="en">The Chronology of the Public Ministry of Jesus</cite>, Cambridge University Press,&#x200E; <time>2014</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1940) <small style="line-height:1em;">(ISBN&nbsp;<span class="nowrap">9781107438361</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Ogg2014"></span></ref> de Jèsus de Nazarèt es pas precisament evocada dins lo Novèl Testament mas explica que debutèt alara que Jèsus fasiá « gaireben trente ans »<ref>seguent [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%203%3A23 Lc&nbsp;3.&nbsp;23] ; cf. </ref>. Las tradicions crestianas primitivas se partejan al subjècte sus un ministèri d'un an a tres ans, pasmens que de duradas mai importantas son a vegadas avançadas<ref>Unas tradicions localas parlèron d'un ministèri de dotze annadas ; cf. </ref>. L'edat de trente ans es probablament convencional, per dire qu'es conegut coma major, e d'autors crestians coma d'Irenèu de Lion considerèron que seriá mai près de l'edat de cinquante ans que lo ministèri comencèt, edat canonic que Jèsus passèt pas<ref group="n">Un calcul basat sus aquel « mens de cinquanta ans » e d'autras allusions presentas dins lo meteis evangèli dona 49 ans. </ref>, perque intra pas dins la categoria dels « ancians ». La recerca contemporanèa s'acorda sus un ministèri de gaireben un a dos ans e mièg<ref name="geoltrain">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Los ligams citats dins los evangèlis situan son accion de cada costats del [[lac de Tiberiàs]], subretot en [[Galilèa]] (que n'èra) e dins la Decapòla, amb de passatges en Fenicia ([[Tir (Liban)|Tir]] e Sidon) e en Traconitida (Cesarèa de Felip). Sembla qu'èra a l'epòca considerat coma un abitant de [[Cafarnaom|Cafarnom]]. Tanben anèt [[Judèa]], sovent per ganhar [[Jerusalèm]] per las fèstas jusievas; mas se cal notar una demorança longa en Judèa al començament de sa vida publica, alara qu'èraconsiderat coma un discípol de Joan Batista. Los païses de populacion jusieva de l'epòca èran Galilèa e Judèa, separadas per Samariá que los abitants èran ceondiderats coma non jusieus. Jèsus èra percebut coma un estrangièr en Judèa<span></span>: l'accent dels Galilèus los decelan, e provòca una ostilitat franca dels Judèus (a vegada designat pel tèrme « jusieus »<ref>Ambedos tèrmes son pas diferenciats. </ref> alara que los Galilèus son tanben de practicants de la Lei de [[Moïses]]<ref>Al sègle <span class="romain">I</span>, lo tèrme designava l'ensems d'Israèl mas los Evangèli, en lenga grèga, utilizan lo meteis tèrme <span>—</span>&nbsp;''ioudaïos''&nbsp;<span>—</span> per designar especificament los jusieus originaris de Judèa, subretot de Jerusalèm, los « judèus » dins los rengs que Jèsus comptava fòrça oposants. </ref>). La cronologia d'aquel periòde de vida publica es plan confusa<span></span>: los evangèlis sinoptics presenton los episòdis parallèls dins d'òrdres a vegadas diferents, e an pas la meteissa cronologia qu'aquel de Joan, çò qu'empacha d'interpretar lo debanament de l'un o l'autre dels recits coma aquel d'una logica sonque temporala. Pasmens se cosidèra qu'es lo [[baptisme]] de Jèsus per [[Joan Batista]] que marca l'obertura de son activitat publica. ==== Joan Batista ==== [[File:Jordan_River.jpg|left|thumb|Lo Jordan e sas ribas, uèi ara]] Vèrs 30 ans, Jèsus se jonh a [[Joan Batista]], un predicator popular dels mitans batistas<ref>Lo batisma per Joan, dins lo mond complèxe dels batistas del sègle <span class="romain">I</span>, es belèu original; son ligam amb los « sabèus » <span>—</span>&nbsp;<span>o « mandèus »</span>&nbsp;<span>—</span> es interrogat pels istorians, cf. </ref> que denòncia la practica formalista dels mitans sacerdotals qu'es eissit<ref>Joan es lo filh d'una familha sacerdotala de Jerusalèm, ont son paire Zacàrias es grand prèstre, amb qui sembla aver trencat sens que se sapia s'es un ancian farisian o un ancian essenian. </ref>, que presica se desplaçant dins lo desèrt de Judèa, sus las broas del [[Jordan]] e que lo Novèl Testament identifica a un « novèl Elias »<ref>Son vestit evòca los profètas e evòca los vestits d'Elias e i a pas de dobte que Jèsus l'identifica al profèta que deviá « tornar plaçar tot en òrdre » e preparar l'aveniment de Dieu, cf. </ref>. Jèsus recep lo [[baptisme]] que Joan administra alara pel rescat dels pecats a aqueles que recebon son messatge favorablament, dins un baptisme dins l'aiga viva que prepara al regne messianic e a l'imminéncia del Jutjament divin<ref>{{fr}}Émile Puech, « Jean-Baptiste était-il essénien ? », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Es possible que Jèsus aja estat transitoriament lo discípol del Batiste quand, al començament de sa vida publica, simplament « anoncia lo Reialme de Dieu » coma o fasiá Joan. Mas apareguèron de divergéncias<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>, veire de tensions<ref>Vejatz {{fr}} Claude Tassin que cita [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2011%3A2-20 Mt&nbsp;11.&nbsp;2-20], « Jean-Baptiste et les baptistes », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, entre Jèsus e Joan Batiste, sus lors concepcions respectivas del regne de Dieu, quitament se foguèt de segur als costats de Joan que Jèsus madurèt sa mission<ref>{{fr}}Claude Tassin, « Jean-Baptiste et les baptistes », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;177–182.</ref>. E mai, la comunautat crestiana, que vei lo Batista coma davancièr, conserva lo rite initiatic del [[baptisme]] dins sa forma, mas pas pus son sens<ref>voir [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=Gal%203%3A27-29 Gal&nbsp;3.&nbsp;27-29], cf. </ref>. Jèsus s'acompanha de discípols que la tradicion vòl que sián esta dotze<ref group="n">Los evangèlis s'accòrdan sul nombre ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2010%3A1-4 Mt&nbsp;10.&nbsp;1-4], [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%203%3A13-19 Mc&nbsp;3.&nbsp;13-19] [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%206%3A12-16 Lc&nbsp;6.&nbsp;12-16] e [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%206%3A67-71 Jn&nbsp;6.&nbsp;67-71]) mas donan pas las meteissas tièras de noms, que difèran sus de detalhs.</ref>, que los primièrs foguèron benlèu recrutats dins los mitans batistas<ref>{{fr}}Simon Legasse, ''Jean-Baptiste et Jésus dans les évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;183.</ref>. S'utiliza tanben lo nom d’« apòstols »<ref group="n">Se trapa lo mòt « apòstol » dins segon Luc ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%206%3A13 Lc&nbsp;6.&nbsp;13]) mas lo sol passatge dels evangilis ont se parla explicitament dels « Dotze apòstols » es dins segon Matieu [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2010%3A2 Mt&nbsp;10.&nbsp;2]</ref> per los senhalar. Aquel grop de « dotze » discípols causits per Jèsus es sens dobte una creacion pro tardièra, coma o mòstra l'existéncia d'apòstols exteriors a aquel nuclèu<ref name="Baslez p21">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Les premiers temps de l'Église, identités chrétiennes'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. Se dich tanben « Grop dels Dotze »; lo nombre 12 es de segur essencial per comprene lo ròtle d'aqueles discípols constituissent a l'entorn de Jèsus un cercle restrench de granda significacion simbolica<span></span>: figura la constitucion de l'Israèl biblic. Se lors noms varian segon los libres<ref name="Baslez p21">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Les premiers temps de l'Église, identités chrétiennes'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>, los discípols mòstran pasmens una tripla referéncia ebraïca<ref group="n">{{fr}}''Jacques et Jean, fils de Zédédée'', ''Matthieu'', ''Judas''… sont des patronymes sémitiques classiques</ref>, aramèa<ref>''Barthélemy'' (''Bar Tholomaios'') es un patronime aramèu (pel mens dins son prefixe de filiacion ''Bar''), citat per Pierre Debergé</ref> e grèga<ref>''André'', ''Philippe'', ''Didyme'' atestan de l'obertura de Galilèa sus l'ellenisme, citats per Marie-Françoise Baslez</ref>, al cor de la vida dels Galilèus<ref>{{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre grecque païenne ? '', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. L'un d'aqueles discípols, [[Sant Pèir|Simon]] dich Pèire o Kefa, recep una importança mai particulara al sen del grop alara que [[Judàs Escariòt|Judàs]], qu'es atribuida la « traïson » de Jèsus près de las autoritats, a una responsabilitat atestada de « tresorièr » del grop. ==== Lo taumaturg e los miracles ==== [[File:Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG|right|thumb|200x200px|''Jèsus Crist curant un sord à Decapòli'', per Bartholomeus Breenbergh, 1635,<br> Lovre, París]] Jèsus se fa conéisser localament, dins un primièr temps coma medicinaire taumaturg. Dins l'exercici d'aquela activitat, sus que fonda la legitimitat de son ensenhament<ref name="Gérard Israël 12/2008">{{fr}}Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1 de decembre de 2009, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;60–61.</ref> e qu'atirava las folas a son entorn<ref name="Marguerat miracles">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>, se pòt notar de biais operatòris variats, comparant par exemple la garison en tres estapas del cec de Betsaíd, e aquela <span>—</span>&#x20;<span>a distança e d'una sola paraula</span>&#x20;<span>—</span> de Bar Timèu a Jerico, o alara aquela que fa per una pregaria intensa e lo june, dins lo cas d'un demon plan restiu. Aquelas practicas terapeuticas, que lo fondament es d'òrdre religiós perque las malautiás èran vistas coma la sanccion divina dels pescats, èran espandidas dins lo mond grecoroman<ref>Cf. Apollonios de Tyane in Philostrate, ''Vie d'Apollios de Tyane'', ch IV, 45, citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref> e d'entre los rabbi jusieus<ref>Coma los rabbis del sègle <span class="romain">I</span> Honi haMe'aguel o Hanina ben Dossa; cf Talmud de Babilònia, tractat Berakhot, 34b. citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref> que Jèsus torna far a vegadas de gestes terapeutics coneguts<ref>Cf. [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%207%3A33 Mc&nbsp;7.&nbsp;33] citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref>. La practica de Jèsus fa pasmens diferéncia pel nombre de miracles contats e dins lo refús per lor autor de se los veire atribuits: Jèsus se presenta coma lo « vector » de Dieu, operant dins lo present las garisons esperadas dins l'encastre [[Escatologia|escatologic]] jusieu<ref name="Marguerat miracles">Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>. En mai dels miracles terapeutics, Jèsus practica tanben d'exorcismes, de prodigis, de salvaments o de miracles illustratius de son interpretacion de la lei jusieva<ref name="Marguerat miracles">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, de decembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>. Los evangèlis insistisson sovent mai sus la fisança dels beneficiaris dels miracles que marcan pas lo detalh de las manipulacions<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;204–205.</ref>. Jèsus presenta los miracles coma una anticipacion de l'accés al bonaur eternal que cada uman a drech, que sián los mai paure. L'evanèili segon Marc conta qu'es aquel poder d'operar de garisons e prodiges qu'auriá estat transmés als seus discípols<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%2016%3A17-18 Mc&nbsp;16.&nbsp;17-18], citat per Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref>, puslèu que la capacitat de comunicacion amb la divinitat<ref name="Gérard Israël 12/2008">{{fr}}Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1 de decembre de 2009, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;60–61.</ref>. Los tèxtes revelon al subjècte un comportament general de Jèsus fa de bienvolença, portat cap a las gents, subretot aqueles plaçats dins una situacion personala o sociala mespresada e dificila: las femnas, subretot las veusas; los malauts, los leproses, los estrangièrs, los pescaires publics o los collectors de l'impòstes romans<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;204.</ref>. Aquel biais d'èsser, associat a una denonciacion de l'ipocrisia e de tota mena de mensorga, li atirèt d'admirators e tanben provocant l'ostilitat. ==== Son ensenhament ==== Sul plan de la [[morala]], l'ensenhament de Jèsus es centrat sus las nocions d'amor del propdan e del perdon, que l'Òme deu obserbar per se conformar als comandaments de Dieu. Aquel ensenhament es donat de biais sintetic dins las Beatituds, e mai desvolopat dins lo Sermon sus la montanha d'ont son tiradas. Aqueles principis son ja presents dins la religion jusieva, mas Jèsus lor dona un ròtle central, e privilegia una interpretacion esperitala de la Loi de Moises al detriment d'una interpretacion literala e formalista que denòncia. [[File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|''Sermon sus la montnha'', Carl Heinrich Bloch, 1877,<br> Museum of Natural History, Copenaga]] Lo messatge de Jèsus sembla contunhar aquel de Joan Batista s'inscrivant dins la fèbre apocaliptica del mond jusieu al sègle I alara qu'unes exegètas preferisson veire Jèsus coma un mèstre de sapiéncia populara, la dimension apocaliptica venent d'una lectura posteriora<ref>{{fr}}Hans Conzelmann e Andreas Lindemann, ''Guide pour l'étude du Nouveau Testament'', Le Monde de la Bible <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;39, Éditions Labor et Fidès</ref>, jol vejaire de la fe cretiana. Aquel messatge, original e variat, intra malaisidament dins las categorias socioreligosas de per abans establidas<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;203.</ref>. Pasmens se pòt veire de punts de trencaduras amb Joan Batista<span></span>: Jèsus es pas un ascèta, presenta un Dieu de gràcia, de jutjament e de l'amor sens tèrme<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%205%3A43-48 Mt&nbsp;5.&nbsp;43-48], citar per Daniel Marguerat</ref> qu'inversa l'exortacion de Joan a la conversion sus fons de colèra divina<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%203%3A7-14 Lc&nbsp;3.&nbsp;7-14], cité par Daniel Marguerat</ref>. Fin finala, Jèsus es aquel « per qui lo jorn ven » quand Joan « anonciava l'alba »<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Le projet de Jésus, une énigme non résolue ?'', in ''Dossiers d'Archéologie'', <abbr class="abbr" title="numero">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numero"></abbr>&nbsp;249, décembre 1999, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;60.</ref>. Es l'anòncia del « Reialme de Dieu » que constituís lo còr de sa predicacion en de tèrmes que, se fan resson a la demora dels jusieus qu'espèran la venguda d’un [[Messias]] que restaurarà l’independéncia d’Israèl, desplaçan aquel esper: lo Reialme de Dieu segon Jèsus inaugura lo novèl rapòrt amb Dieu que se prepara e intervenir dins lo mond per lo governar dirèctament<ref>{{fr}}Régis Burnet, ''Qui est Jésus ?'', in ''Religions et Histoire'', <abbr class="abbr" title="numero">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numero"></abbr>&nbsp;13,05/03/2007, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;82–89.</ref>. Sa doctrina pareis sul còp segura e originala<ref>{{fr}}Christian Grappe, « Prolongement et subversion de la pensée du Temple » in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.</ref>. Son ensenhament es subretot conegut mejans los Evangèlis, que ne fan lo recit, e los comentaris que seràn fachs dins lo rèste del Novèl Testament. Son ensenhament e son accion mòstran una plan bona coneissença dels tèxtes religioses e de la lei jusieva<ref>Los redactors dels evangèlis li donan une coneissença dels tèxtes religioses dins las polemicas nombrosas qu'es semenat pels evangèlis, coma amb los farisians, e d'ont ne sortís amb virtuositat, tota… farisiana, coma o mòstra la discussion sul respècte del sabat quand una vaca tomba dins lo potz. </ref>. Utiliza dos metòdes tipics dels doctors de la Lei, los seus contemporanèus: lo comentari dels tèxtes canonics e l'usatge de ''meshalim'' o « Parabòlas »<ref>{{fr}}Schalom Ben Chorim, ''Mon frère Jésus''. </ref> que fa lo mecanisme preferit de sa pedagogia. Per aquel usatge de la parabòla, Jèsus daissa sovent l'auditor liure de las seunas reaccions, lo prenent pas de front. Mas ne practica pas mens un ensenhament d'autoritat<ref>Aquela « autoritat », coma al subjècte de la Torah, sembla s'inscriure dins una tradicion profetica puslèu qu'aquela dels interprètas de la lei, cf. </ref> que trenca amb los ensenhaments dels escribas<ref>{{fr}}Christian Grappe, « Prolongement et subversion de la pensée du Temple » in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.</ref>, que se reclaman totjorn, eles, de l'autoritat d'una font<ref group="n">Étienne Nodet o.p. mòstra que l'estructura del grop « Jèsus + discípols » correspond a l'estructura « Mèstre + discípols » que practicavan sols los mèstres farisians. </ref>. Jèsus es pasmens respectuós de la Lei de Moïses<ref group="n">Quitament se pòt l'interpretar diferentament: vejar l'episòdi utilizat dins [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%207%3A21-24 Jn&nbsp;7.&nbsp;21-24])</ref> e, se la proximitat de Jèsus amb los pescaires o d'episòdis coma son afirmacion que los besonhs de l'òme prevalon sus la prescripcion del sabat podavan espantar los pioses de son temps, « se pòt pas dire que Jèsus aja violat las leis de puretat caras als farisians »<ref>{{fr}}Gérard Rochais, ''Jésus et les courants religieux de son époque'', in « Jésus au regard de l'Histoire », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;33–34.</ref>, al contrari dels seus discípols que condamna pasmens pas. Son accion provòca des reaccions fòrtas e contrastadas. I a a l'encòp de testimònis sus de grandas folas que lo seguisson e lo cercan, mostrant un indenegable succès popular, e d'autres lo mostrant vivent dins una quasiclandestinitat al mitan de populacions ostilas. === Arrestacion, procès e execucion === Pasmens qu'aquí se situa lo còr de cadun dels quatre Evangèlis, Es plan de los acordar sul recit de la « [[Passion del Crist|Passion]] », es a dire son procès e son execucion per [[crucifixion]]. Lor recit es bastit dins una optica d’« acompliment de las Escrituras » puslèu que de reportatge suls eveniments<ref>{{fr}}[[Étienne_Nodet]] [[Òrdre dels predicaires|o.p.]], ''Le fils de Dieu, Procès de Jésus et Évangiles'', ed. Cerf, 2003</ref>. ==== Arrestacion ==== Jèsus foguèt arrestat alara que demorava a Jerusalèm per festejar ''[[Pessa'h]]'' (la « Pasca » jusieva). Aquel darrièr demora a Jerusalèm se debana dins un ambient fòrça clandestin<ref group="v">Mc 14:13-15</ref>, ont los discípols escàmbian de senhals de reconeissença per preparar lo repai endacòm amagat. Lo contraste amb l'ambient entosiasme de l'intrada trionfala de Jèsus à Jerusalèm (celebrar lo [[dimenge dels Rams]]) es flagrant, çò que suggerís qu'aquelas doas pujadas cap a Jerusalèm se faguèron pas lo meteis an. L'estudi dels evangèlis permet pas una lectura plan clara de las causas e de l'istoric d'aquel revirament d'opinion. I a dins los evangèlis la traça de l'esperança messianica d'una partida de la populacion, en cerca d'un [[Messias]] politic, liberator del jo dels Romans. Aquela esperança se trapa dins lo qualificatiu donat a Simon lo [[zelòta]] e a Judàs Escariòt<ref><nowiki>Los apòstols son nomenats dins Mt 10:2-5, Mc 3:13-19}}, Lc 6:12-16. «</nowiki> Escariòt » vien del latin ''[[Sica]]'' que dona « [[Sicari]] ». La preséncia d'un Zelòta e d'un sicari d'entre los pròches de Jèsus noiriguèt un debat entre los exegètas sus la proximitat d'aquel corrent revolucionari amb las idèas de Jèsus mas aquel apròche es ara considerat obsolet; vejatz {{fr}} « Jésus et les Zélotes » S.G.F. Brandon, 1967 e [[John_Paul_Meier]], '' Un certain juif : Jésus. Les données de l'histoire'', vol. III [https://web.archive.org/web/20071012233014/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1824 recension en linha]</ref> e dins l'activitat de presicaires e revoltats jusieus pretendent èsses messias a l'epòca, coma [[Judàs lo Galilean]], [[Teudàs]] o [[Joan de Gischala]]. Jèsus benlèu decebèt aquela esperança rebutant l'accion sul terren politic<ref>L'episòdi del lavament dels pés (Jn 13:3-17) mòstra Jèsus complissent un acte de servitud absoluda, qu'es possible d'exigir d'un [[esclavatge|esclau]] non jusieu (''Mekhilta'', citat dins {{fr}}''Le Talmud'' de R.A.Cohen). Aquela idèa es exprimida sens son gest radical dins los sinoptics (Mt20:24-28, Mc 10:41-45, Lc 22:24-27).</ref>. Pasmens, se Jèsus contesta pas radicalament lo poder roman, refusant de s'embarrar dins un encastre estrictament « nacionalista »<ref group="n">L'evangèli segon Matieu lo fa s'adreçar a la « fedas perdudas de l'ostal d'Israèl » Mt 15:24 o Mt 10:6.</ref>, manifesta pas mai d'inclinason cap a las grandas familhas sacerdotalas pròchas d'aquel<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre_Lémonon]], ''Jésus face au pouvoir politique'', in ''Aux origines du christianisme'', Gallimard/Le Monde de la Bible'', 2000, {{p.|209–211}}.''</ref>. Lo revirament d'opinion se manifestèt d'em primièr en Judèa<ref group="v" name="BFR|Jn|7:1"/>, puèi dins son país en Galilèu. Sembla que lo senhal de la repression siá bengut dels mitans sacerdotals conservators de Jerusalèm, sovent assimilats als [[saducèus]]s<ref>L'idèa espandida que los saducèus constituisson un « partit sacerdotal » en contestat per {{fr}}Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.}}335.</ref>, inquiets de l'impacte de son ensenhament obèrt sus la [[Torah]] e dels efièchs de l'entosiasme popular que provoquèt sul fragil ''modus vivendi'' amb l'ocupant roman<ref name="Quesnel_207">{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', {{op. cit.}}, {{p.}}207.</ref>. Apareis versemblable qu'es l'escandal qu'aquel òme, descrich coma « doç » pels evangèlis seguents, provòca al Temple de Jerusalèm un pauc abans la Pasca de 30<ref group="v">Mc 11:15-19</ref> dins l'episòdi dich dels « mercands del temple »<ref>Aquel episòdi fa partit de raras scènas citadas pels quatre evangèlis: Mt 21:12-13, Mc 11:15-17, Lc 19:45-46, Jn 2:14-17.</ref>, que podèt precipitar son arrestacion<ref name="Quesnel_207"/>. Fin finala, l'abans velha de la fèsta jusieva de la [[Pessa'h]], Jèsus pren un darrièr repais amb los seus discípols dins un ambiant pascala<ref name="Mattei_69">{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin, 2008, {{p.}}69.</ref>, dins un episòdi nomenat tradicionalament la « [[Cèna]] », ont fa explicitament mencion de sa mòrt venenta que liga al novelum definitiu de l'[[Aliança (Bíblia)|Aliança]]<ref name="Mattei_69"/>. Los crestians de totas tendéncias considèran qu'instituís d'esperel<ref>quitament s'aquel ritual se trapa dins la literatura esseniana; cf Christian Grappe, {{fr}}''Le Royaume de Dieu: avant, avec et après Jésus'', éd. Labor et Fides, 2001, {{p.}}131, [http://books.google.be/books?id=7z6oX_Jo6RYC&pg=PA131&lpg=PA131&dq en ligne]</ref> le [[sacrament]] de l'« [[Eucaristia]] ». A la seguida d'aquel darrièr repais, Jèsus es arrestat al jardin de [[Getsemani]], per la denonciacion de son discípols [[Judàs Escariòt|Judàs]]<ref>A costat del discors majoritari cercant a diabolizar Judàs, tota una seria d’istorians, de teologians o d’escrivans cerquèron las motivacions e l'an gaireben desdoanat, {{fr}}cf. Régis Burnet, « Faut-il faire entrer l’Évangile selon Judas dans le Nouveau Testament ? », in revista ''Histoire du Christianisme Magazine'', julhet -agost de 2006</ref>, sens que lo motiu siá plan clar<ref>{{fr}}Régis Burnet, ''Qui est Jésus ?'', {{op. cit.}}</ref>. Jèsus se trapa alara confrontat als tres poders superpausats de la Palestina<ref>{{fr}}Richard A. Horsley, ''Jésus contre le nouvel ordre romain'', in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}312.</ref>: lo poder roman, lo poder del [[tetrarc]] de Galilèa e Perèa e lo poder dels grands prèstres del temple-Estat de Jerusalèm. ==== Procès e execucion ==== [[Fichièr:MaestroTrognano Calvario milano.jpg|left|thumb|upright=0.8|''Lo Crist sul camin del Calvari'', [[Maestro di Trognano]], fin del sègle XV, [[Castello Sforzesco]], Milan]] {{Article detalhat|Passion del Crist|Ponç Pilat|tombèl de Jèsus}} Las modalitats del procès de Jèsus son desconcertantas<ref>{{fr}}Paul Mattéï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin', 2008, {{p.}}71.</ref> se se referam a çò que coneissèm del drech de l'epòca: pas cap de reconstitucion dels fachs o de las proceduras conegudas resistís a l'examèn segon los evangèlis<ref name="Marie-Françoise Baslez 2005, p. 209">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|209}}.</ref>, qu'expausan un doble procès, donc una dobla motivacion, religiosa pels jusieus, politic pels Romans<ref>{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005,{{p.|211}}.</ref>. La question d'aquel procès, totjorn obèrta, es encara mai dificil que foguèt escurcida, pel temps e l'[[antisemitisme]] entre autre, d'enjòcs politics e religioses multiples<ref>{{fr}}[[Salomon_Malka]], ''Jésus rendu aux siens. Enquête en Israël sur une énigme de vingt siècles'', Paris, {{éd.}} Albin Michel (Paroles vives), 1999.</ref>. Lo raconte dels evangèlis es dificil a seguir dins de composicions que semblon aver èsser escrich a l'intencion dels Romans<ref>Vejatz compausat en mitan roman ; {{fr}}cf. Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.}}209.</ref>, quitament s'unes detalhs denotan de tradicions localas<ref>Coma lo lavament de las mans de Pilat que torna prene un tèma biblic ja evocat dins lo Deuteronòm (Dt 21:6-9); citat per {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{p.}}209.</ref>. Jèsus es arrestat de nuèch<ref>Daniel Marguerat explica qu'es per ensejar de reglar lo cas discretament e rapidament, los foncionaris romans fasián sesilha sonque lo matin; {{fr}}cf. Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{éd.}} Labor et Fides/Bayard, 2008, {{p.}}71.</ref> per la polícia del Temple, als òrdres de las autoritats religiosas esperant benlèu far passar lo cas del Nazarèu abans la Pasca<ref name="Daniel Marguerat p. 71">{{fr}}Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', éd. Labor et Fides/Bayard, 2008, {{p.}}71.</ref>. Es d'en primièr menat a çò de l'ancian grand prèire [[Anan]]<ref>Segon lo sol evangèli segon Joan, Jn 18:13. L'interrogatòri preliminar dabant Anan es benlèu un procès literari apologetic que permet de presentar en breu la vida de Jèsus; {{fr}}cf. Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|211}}. <br />Anan (que ferá en seguida lapidar Jaume) fuguèt un dels rares grands prèires saducèus; {{fr}}cf. Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.|335}}.</ref>, puèi, a l'albe, davant una cort de justícia<ref>Benlèu en session informala; {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{p.|209}}.</ref>, que los evangèlis nomenan [[Sanedrin]]<ref>Lo tèrme « sanedrin » es d'origina grèga, e designe una institucion non semitica, impausada pels Romans, e amassant los diferents corrents jusieus. DEn mai, un sanedrin n'existiguèt a Jerusalèm sonqu'entre 44 e 70 {{fr}}cf. Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.}}68. Aquela reünion pòt donc passar per unea vertadièra sesilha de procès; cf. {{fr}}Paul Mattéï, {{op. cit.}}, {{p.}}71.</ref>, debans lo « sobeiran sacrificador » Caïfas, abans de comparéisser debans lo prefècte roman [[Ponç Pilat]]<ref>Los governaires de Judèa portavan lo títol de ''praefectus'' dempuèi lo règne de l'emperaire [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]]</ref>, que l'envia, el<ref>Segon lo sol evangèli segon Luc, Lc 23:6-12</ref>, cap a [[Eròdes Antipas]] abans de l'interrogar a son torn. Çò que dona de confrontacions ont Jèsus o se cala, o pareis mostrar lo caractèr relatiu del poder dels seus interlocutors per sa libertat de paraula<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre_Lémonon]], ''Jésus face au pouvoir politique'', {{op. cit.}}, {{p.|214–215}}.</ref> dins de scènas plan cargadas simbolicament<ref>L'ensems de la Passion s'apièja sus la simbolica biblica du sacrifici expiatòri (Lv 16:1-60), e d'allusions al detalh de la Lei venon fòrça. {{fr}}[[Étienne_Nodet]], in ''Le fils de Dieu…'', {{op. cit.}}, n'identifica pas mens de 24 citacions de l'[[Ancian_Testament]] dins lo recit de la Passion segon Joan.</ref>. [[Fichièr:Meister des Rabula-Evangeliums 002.jpg|thumb|La Crucifixion, [[Evangèlis de Rabula]], 586, [[Bibliotèca Medicoelaurentina]]]] Al tèrme d'una procedura judiciària romana de « [[cognitio|cognitio extra ordinem]] »<ref name="Daniel Marguerat p. 71"/>, Jèsus es fin finala condemnat per [[Ponç Pilat]]<ref>{{fr}}Jean-Pierre Lémonon, ''Ponce Pilate'', {{éd.}} de l'Atelier, 2007, [https://web.archive.org/web/20181114141807/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1982 recension en linha]</ref> e que los evangèlis merman la responsabilitat<ref name="Mattei_71">{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', ed. Armand Colin, 2008, {{p.}}71.</ref> benlèu dins una optica missionària<ref>Disculpant alara los romans per quines lo suplici de la crotz es una infamia; {{fr}}cf. François Bovon, ''Les derniers jours de Jésus'', ed. Labor et Fides, 2004, {{p.|24}}.</ref>, tornant interpretant tota la personalitat<ref name="Marie-Françoise Baslez 2005, p. 209"/> d'un procuror « crentós donc crudèl »<ref name="Daniel Marguerat p. 71"/> de sofrir lo suplici roman del [[crucificament]], al motiu politic de rebellion<ref name="Mattei_71"/>. Après que foguèt [[flagellacion|flagellat]]<ref>La flagellacion èra una partida integranta del supplici de crucificament e èra publica per favorizar la denonciacion o la reddicion ; cf. {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.}}214.</ref>, es trufat e estigmatizat dins los quartièrs dels soldats romans, vestits d'una [[clamida]] qu'evòca la [[porpra]] reiala, cofada d'una corona trenada d'espinas e dotat d'una cana evocant l'escèptre dins una mesa en scèna visant a trufar lo « Rei dels jusieus »<ref>I a de menas de mesprés e de mesas en scènas similaras endacòm mai, per exemple dins [[Filon d'Alexandria|Filon]], ''Contra Flaccus'',([http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/philon/flaccus.htm {{fr}} en linha]).<br />Los Grècs operavan de talas mesas en scèna « per estigmatizar dins l'autre una diferéncia irreductibla e un dangièr » ; {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|215}}.</ref>. Son execucion se faguèt un divendres, velha del [[Sabat]], sus una crotz susmontada d'un [[titulus]] derisòri portant l'inscripcion « Jèsus leo [[Nazorèu (títol)|Nazorèu]]<ref>{{fr}}Claude Tassin, ''Jean-Baptiste et les baptistes, in ''Aux origines du christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible'', 2000, {{p.}}178.</ref>, Rei dels Jusieus »<ref>Jn 19:19 citat per Claude Tassin; dins las bíblias en grègas « ἰησοῦς ὁ ''ναζωραῖος'' ὁ βασιλεὺς τῶν ἰουδαίων » e, dins la [[Vulgata]] en latin, « Iesus ''Nazarenus'' Rex Iudaeorum ».</ref>, qu'instruisís sul motiu de la condamnacion pel drech roman<ref>Es una condamnacion per nauta traïson contra l'Estat basat sua la ''lex Juliae majestatis'' que Pilat fa aquí un usatge extensiu coma d'autres procurators; {{fr}}cf. Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{p.}}71.</ref>. Après i aver transportat sa crotz, es crucificat al luòc dich « [[Golgota]] », a l'exterior de Jerusalèm, amb dos « sacamands », sens que se sapiá se s'agís de panaires o de sedicioses, en preséncia d'unas femnas — mas en l'abséncia dels seus discípols<ref name="Mimouni,Maraval_127">{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''Le Christianisme des origines à Constantin'', ed. PUF/Nouvelle Clio, 2006, {{p.}}127.</ref>. Jèsus moriguèt versemblablament dins la vespra del jorn de la « parascèva »<ref name="Mattei_71"/>, jorn de la preparacion de la fèsta de [[Pessa'h]]}} lo 14 [[Nissan (ebrieu)|Nissan]]<ref>Seguent l'evangèli segon Jean. Per una majoritat de cercaires, la data donada pels evangèlis sinoptics (divendres 15 de Nisan) correspondent al jorn de la Pasca, es inconcevable per una execucion perque seriá estat una deca politica greva de la part dels Romans; cf. {{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles » in ''Aux origines du Christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.}}200.</ref>, çò que correspond, segon lo [[calendièr ebrieu]] usual, per la majoritat dels cercaires, al divendres [[7 d'abril]] de [[30]]<ref>{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le Christianisme des origines à Constantin'', ed. PUF/Nouvelle Clio, 2006, {{p.|127}} ; Paul Mattéï, {{op. cit.}}, {{p.|65}} ; Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles », dans ''Aux origines du Christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.|200}} ; Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{p.|73}}.</ref> o lo divendres 3 d'abril de 33<ref>aquela darrièra data es aquela que justifica la causida de l'an 1 dins lo calcul de [[Dionís l'Exigú]]</ref>. Mas d'autras datas son prepausadas<ref>« Blinzer (''Prozess'', {{p.|101-102}}) faguèt la tièra de gaireben cent autors al subjècte de l’an de la mòrt de Jèsus: cap d'aqueles citat optèron per l’an 34 (de fach, es le cas de Zeitlin) o 35, alara qu'un o tres d’entre eles privilegiavan respectivament los ans 26, 27, 28, 31, 32 e 36. Tretze optèron per 29, cinquanta tres per 30, e vint e quatre per 33 - çò que rejonh l'escart evocat mai naut. » ; {{fr}}Raymond E. Brown, ''La mort du Messie'' (trad. de l'anglés), éd. Bayard 2005, (éd. orig. 1994), {{p.|1512}}</ref>, pas cap essent plan satisfasenta, las tradicions [[evangèlis sinoptics|sinoptics]] e [[evangèli segon sant Joan|joanic]] essent sus aquel punt inconciliables<ref>« [Los] divèrses ensags per conciliar las contradiccions cronologicas entre los sinoptics e Joan son non plausibles, inutils, e enganares. Anbedoas tradicions evangelicas nos ont donèt d'informacions cronologicas inconciliablas. » ; {{fr}}Raymond E. Brown, op. cit., 2005, {{p.}} 1506</ref>. Quin que siá, sa mòrt se passèt pendent las festas de la [[Pessah]]<ref>{{obratge|prenom1=Simon Claude|nom1=Mimouni|prenom2=Pierre|nom2=Maraval|títol=Le christianisme des origines à Constantin|editor=P.U.F.|colleccion=Nouvelle Clio|an=2007|passatge=62}}</ref>, pendent que Pilat èra prefècte de Judèa, donc après 26 e abans 37<ref>Lo començament de Pilat per Roma es mai sovent datat de la fin de 36 o del començament de 37 cf. {{obratge|prenom1=Jean-Pierre|nom1=Lémonon|títol=Ponce Pilate|editor=L'Atelier|an=2007|passatge=122, 224-225}}</ref>. Es sebelit abans la sortida de la primièra estela, sueguent la prescripcion de la lei judèa<ref name="Mimouni,Maraval_127"/>. === Resurreccion === {{Article detalhat|Resurreccion}} [[Fichièr:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|thumb|left|''[[Resurreccion|Anastasis]]'', representacion simbolica de la Resurreccion, <br />sarcofag roman, vèrs 350, Musèu del Vatican]] La mòrt de Jèsus es seguida d'un episòdi que ten de la sola fe<ref>{{fr}}[[Camille_Focant]], « La Résurrection », in Michel Quesnel et Philippe Gruson (dir.), ''La Bible et sa culture'', ed. Desclée de Brouwer, 2011, vol. II, {{p.|145}}; [[Simon_Claude_Mimouni]] in Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', París, ed. P.U.F./Nouvelle Clio, 2007, {{p.}}129</ref> mas que n'apareis pas mens a l'istòria de las religions pels efièchs incalculablas<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', {{op. cit.}}, {{p.}}208.</ref> que los produchs: l'episòdi de la [[Resurreccion]]. Cal considerar l'anóncia de la resurreccion de Jèsus coma l'element màger de la fondacion de çò que vendrà una novèla religion. Aquel episòdi fondamental es descrich dins pas cap d'evangèli canonic. Mejans unas scènas<ref group="v">Mc 16}}, Mt 28, Mc 24 e Jn 20-21}}.</ref> que presentan una granda diversitat segon los evangèlis, los tèxtes presentan lo còp fach: l'espantament de las femnas que descobrisson lo tombèl void, puèi l'apareisson del « Ressuscitat » a vegadas en Galilèa, a vegadas a l'entorn de Jerusalèm o endacòm mai, enviant a vegadas en mission, a vegadas donant l'« Esperit » als discípols o encara partejant lor repai. Se pòt constatar tres constantas de recits canonics: la resurreccion es inesperada alara qu'aviá estat profetizada per Jèsus mai d'un còp<ref>[[Marc (evangelista)|Sant Marc]], Marc 8v31, 9v9, 9v31, 10v34 in ''Evangèli segon Marc''.</ref> e que de parallèls avián estat establits amb l'Ancian Testament per l'aviar<ref>Per exemple utilizant lo capítol 53 de la profecia d'[[Isaïas (profèta)|Isaïas]].</ref>, es pas descricha vertadierament, es accessibla sonque als cresents<ref>{{fr}}[[Daniel_Marguerat]], « Ce qu'ils n'ont pas dit de Pâques » in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/le Monde de la Bible, 2004, {{p.|92–93}}.</ref>. L'eveniment pasmens nega pas la mòrt perque Jèsus ressuscita sonque lo tresen jorn après sa crucifixion; s'agís mai del passatge cap a una vida que s'acaba pas, que se plaça dins l'[[eternitat]] e ont lo temps a pas de presa. L'eveniment, dins un recit que coneis pas de tèrme « resurreccion », es contat dins un lengatge fabregat per la fei jusieva dins l'[[apocaliptica]] que respond pas a una ànsia de la subrevida dels coses: lo tombèl obèrt respond a la promesa de Dieu de « tornar quilhar los mòrts » a la fin dels temps<ref group="n">Lo tèma de Dieu revocant la quita mòrt apareis ja dins la Bíblia judaïca, vejatz la scèna de la Vision d'Ezequiel, Ez 37:1-28}}. « Es Iavé que fa morrir e viure, que fa davalar al sheol e ne torna pujar » (1S 2:6).</ref> que se concretiza ja per Jèsus<ref>{{fr}}[[Daniel_Marguerat]], « Ce qu'ils n'ont pas dit de Pâques », {{op. cit.}}, {{p.}}99 e 100.</ref>. Lo sol recit de la resurreccion que nos siá vengut figura dins l'[[evangèli de Pèire]], un document pro semblable als sinoptics, que menciona precisament l'episòdi que los testimònis son los gardas a l'intrada del tombèl: dos èsser angelics penètran dins lo tombèl abans de ne sortir sostenent lo Senhor encara trantalhant mas grandit per la Resurreccion. Las sentinèlas se ne corrisson per prevenir Pilat alara que las femnas descobrissent lo tombèl void son informadas de la resurreccion per un òme jove<ref>{{fr}}François Bovon, ''Les derniers jours de Jésus'', ed. Labor et Fides, 2004, {{p.|26–28}}.</ref>. [[Fichièr:Armlet Resurrection Louvre OA8261.jpg|thumb|Right|[[Armilla]]<br />amb la Resurreccion. Esmatl sus coire daurat, region renomosana, vèrs 1170-1180, Lovre]] == Eretatge e posteritat == [[Fichièr:Isus.jpg|thumb|Crist Pantocrator. Icòna de la glèisa de la transfiguracion, sègle XVIII, <br /> glèisa de la Transfiguracion, Kizhi]] === Istòria de las religions === Sul plan de la [[religion]], Jèsus jamai cerquèt a se separar del [[judaïsme]]<ref>{{fr}}Ed Parish Sanders, « La rupture de Jésus avec le judaïsme », in Daniel Marguerat et alii, ''Jésus de Nazareth : nouvelles approches d'une énigme'', ed. Labor et Fides, 1998, {{pp.}}209-222, [http://books.google.be/books?id=vlkpTHaOaJYC&pg=PA209 extrait en ligne]</ref>, e los seus discípols foguèron, d'en primièr, coma una sècta jusieva entre autras. La separacion del [[cristianisme]] d'amb lo judaïsme es progressiva e pòt èsser legida en partida coma una consequéncia de la crisi d'identitat que passa lo judaïsme dels sègle I e II, que se realiza entre autre amb de revòltas contra Roma que n'èra la « sècta dels nazarèus »<ref>{{fr}}[[François_Blanchetière]], ''Le moment de la séparation'', in ''Les premiers temps de l'Église'', Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.|392–400}}.</ref>, e que provòca la desapareisson de gaireben totes los corrents del judaïsme après la [[destruccion del Temple]] en 70<ref>{{fr}}Gérard Rochais, ''Jésus et les courants religieux de son époque'', in « Jésus au regard de l'Histoire », {{op. cit.}}, {{p.}}33.</ref>. La diversitat de las practicas jusievas se reduson al sol neofarisianisme, es alara qu'èsser jusieu ven « viure en conformitat amb l'ensenhament dels [[Farisaïsme|savis farisians]] », çò que ven incompatible amb l'observança de las interpretacions de l'ensenhament de Jèsus, coma aquela d'[[Ignaci d'Antiòquia]]<ref>{{fr}}[[François_Blanchetière]], ''Le moment de la séparation'', {{p.}}399.</ref>. Atal, los debats que fan mòure los partisans de Jèsus pendent de decenniás après sa mòrt, entre autre per saber fins ont la Lei deu impausar la circoncision, donan de responsas que van pauc a pauc venir normativas dins las generacions seguentas, fins a far aparéisser dins lo mond antic, en mai dels ''jusieus'' e dels ''grècs'', una « tresena raça »<ref>Al sens antic, coma o dich [[Tertullian]] - que pensa aquela darrièra posicion umilianta -, los tenents del paganisme grecoroman constituisson la ''primièra raça'' e aqueles del farisianisme judaïc la ''segonda''; cf. {{fr}}Christian Grappe, ''Initiation au monde du Nouveau Testament'', éd. Labor et Fides, 2010, [http://books.google.be/books?id=pR8XGhoaSDoC&pg=PA24 extrait en ligne] David J. Bosch, ''Dynamique de la mission chrétienne : Histoire et avenir des modèles missionnaires'', ed. Karthala, 2009, {{p.|68}}, [http://books.google.be/books?id=f2NVWKQpJf0C&pg=PA67extrait en ligne]</ref> que vendràn los crestians<ref>{{fr}}Albert I. Baumgarten, « Jésus de Nazareth », in Jean-Robert Armogathe (dir.) ''Histoire générale du christianisme'', vol I, ed. Quadrige/P.u.f., 2010, {{p.|31}}</ref>. Segon l'escòla tradicionala e quitament dins l'apologetica recenta<ref>De {{fr}}[[Jean_Guitton]], ''Le Christ de ma vie'', a {{fr}}[[Henri-Irénée_Marrou]]</ref>, la separacion d'amb lo judaïsme auriá començat amb las primièras dissensions aparegudas pendent una reünion descricha dins los Actes dels Apòstols, que foguèt mai tard nomenat lo « [[Concili de Jerusalèm|primièr concili de Jerusalèm]] », qu'admet l'adesion dels non jusieus sens los [[circoncision|circoncire]], e escarta de fach l'aplicacion literala de las leis de Moïses al mens pels [[proselita]]s. L'istòria de la separacion se reünís a l'entorn de dos pòls segon que l'istoriografia es eissida segon l'escòla: l'escòla europèa considèra qu'es causa facha amb la [[Minim|Birkat haMinim]] que seriá escricha en 135; l'escòla de [[anglosfèra]]<ref>{{fr}}Daniel Boyarin, Paula Fredericksen e le collòqui Oxford-Princeton, in {{en}} ''The Ways That Never Parted: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages'' dir. Martin Goodman, Simon Price, Peter Schafer, Adam H. Becker, Annette Yoshiko Reed. Fortress Press, 2007, ISBN 978-0-8006-6209-7, [https://web.archive.org/web/20071201194821/http://ntgateway.com/weblog/2007/07/rethinking-parting-of-ways.html recension sul NT Gateway] pel Doctor Mark Goodacre</ref> remarca que fòrça ceremonias son encara comunas dins unas regions (subretot en Orient, mas a vegadas en Occident) fins al sègle V, es a dire quand lo periòde dels concilis cristologics comença. Lo cristianisme coneisserà una creissença importanta dins fòrça brancas, fins a ne far la religion mai importanta en nombre de fidèls pel mond al sègle XXI. == Fonts sus la vida de Jèsus == Las fonts de la vida de Jèsus longtemps se basèron sus de documents literaris produchs pel quita cristianisme. Dessenhar l'istòria de Jèsus seguèt de longas seguent l'esquèma prepausat pels tèxtes canonics del Novèl Testament, per la Tradicion e per de passatges apocrifes que constituisson la tradicionala « [[istòria santa]] », que foguèt la norma pendent de sègles, grandament e espectacularament contunhat e magnificat per l'iconografia crestiana. Mas los autors dels Evangèlis canonics avián pas per objècte de liurar una documentacion de caractèr istoric a la posteritat mas de segur un testimòni de fe<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', {{op. cit.}}, {{p.}}I</ref>. La necessitat d'un apròche istoric e racional de Jèsus apareguèt al sègle XVIII amb [[Hermann Samuel Reimarus]]<ref>e son tractat sus ''Les desseins de Jésus' et de ses disciples'', publicat per Lessing en 1778</ref> que volgava {{cita|liurar Jèsus del dògma crestian}} per {{cita|tornar trobar lo jusieu de Palestina}} e {{cita|lo tornar a l'istòria}}<ref>{{fr}}Jacques Schlosser, ''À la recherche du Jésus historique : un innovateur ou un rénovateur ?'', in Les premiers temps de l'Église'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}125.</ref>. Al sègle XIX, foguèron fòrça los autors per escriure una « vida de Jèsus » per tòca de far una reconstitucion istorica, coma aquela, celèbra, d’[[Ernest Renan]] ont l'imaginacion remplaçava sovent lo silenci de las fonts. De mitològs pensèron resòlvre las dificultats encontradas per l'[[istorian]] explicant los [[Evangèlis]] coma un mite solar o un drama sacrat sonque simbolic dins una dralha que ten alara mai de l'analisi<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain, ''Encyclopædia Universalis'', art. ''Jésus'', 2002.</ref>. Se l'existéncia de Jèsus es pas pus discutida sonque per d'autors fòra del mitan academic especialista, la natura d'aquela existéncia demora, ela, encara debatuda jos diferents aspèctes. Los tèxtes constituisson de segur de fonts d'estudi valables a condicion de las sometre a la critica. L’estudi dels primièrs temps del cristianisme, l'[[exegèsi]] de la [[Bíblia]] e dels autres tèxtes coma los apocrifes, constituisson a l'ora d'ara una disciplina ont contribuisson en comun de cercaires e d'universitaris, religioses e laics, quinas que sián lors conviccions e lor apartenéncia religiosa. Gaireben totas las publicacions actualas tractant de la naissença del cristianisme puntan, en mai d'una melhora interdisciplinaritat, l'important enriquiment de la documentacion que las descobèrtas arqueologicas e las novèlas fonts documentàrias permetèron dempuèi lo mitan del sègle XX<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', {{op. cit.}}, {{p.}}IV.</ref>, subretot dempuèi los ans 1990. === Fonts crestianas === ==== Las fonts canonicas ==== [[Fichièr:Papyrus 37 - recto.jpg|thumb|upright=0.8|''Papir 37'', <br /> extrach de l'evangèli segon Matieu, vèrs 250, University of Michigan]] Lo [[Novèl Testament]] dins son entièr es la font mai complèta que dispausam al subjècte la vida e de l'ensenhament de Jèsus. Los [[Evangèlis]] segon [[Matieu (evangelista)|Matieu]], [[Marc (evangelista)|Marc]] e [[Luc (evangelista)|Luc]], que contan l'istòria de Jèsus ont un vejaire gaireben semblable, son dichs « [[Evangèlis sinoptics|sinoptics]] ». L'[[evangèli segon Jean]] mòstra una autra [[cristologia]], nomenada « joanica ». Lo primièr dels evangèlis que foguèt redigit sembla èsser aquel segon Marc. Las partidas comunas a Matieu e a Luc dependon benlèu, segon unes cercaires, d'un document mai ancian, mas perdut, nomenat « [[Font Q]] ». Dins lor estat actual, los evangèlis datan versemblablament d'entre 65 e 110<ref>{{r}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.}}191 ; Daniel Marguerat (dir.), ''Introduction au Nouveau Testament'', ed. Labor et Fidès, 2004 ({{3e|éd.}})</ref>. Son lo fruch d'un long procès de recuèlh de paraulas e lor agençament es organizat al biais d'una « Vida » (une ''Vita'') a l'antica, qu'est pas una biografia<ref>{{fr}}Jacques Schlosser, ''À la recherche du Jésus historique : un innovateur ou un rénovateur ?'', {{op. cit.}}, {{p.}}133.</ref>. Los [[Actes dels Apòstols]], versemblablament redigits per Luc vèrs l'an 80, traçan los començaments de las primièras « comunautats crestianas »<ref>La nocion de « comunautat crestiana » aplicada al començament del movement dels discípols de Jèsus es discutida, entre autre per [[André_Paul]] perque qu'induch la nocion de « separacion » del camin d'amb lo judaïsme alara que lo fosc doctrinal regnèt longtemps dins las assembladas cultualas; cf. {{fr}}André Paul, ''Autrement la Bible. Mythe, politique et société'', éd. Bayard, éd. 2013, {{p.|275-276}} ; vejatz tanben, {{en}}Martin Goodman (dir.) e ''alii'', ''The Ways That Never Parted : Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages'', ed. Mohr Siebeck, 2007</ref> a partir de la [[Pentacòsta]] que, dins segon Luc, pòdon desenhar la « Glèisa universala »<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Le monde des Actes des Apôtres'', in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}226.</ref>. Contan lo començament de la difusion de çò qu'es alara l'« escur corrent del judaïsme »<ref>Ibid.</ref>, dins unas partidas de l'Empèri roman, dins un vejaire centrifug a contra corrent de l'escatologia jusieva centrada sus Jerusalèm. Las epistòlas de [[Pau de Tars|Pau]], ont se trapa lo passatge que constituís la mencion mai anciana del cristianisme concernant la mòrt e la resurreccion de Jèsus<ref group="v"> 1 Co 15:1-11}}</ref>, sèt autres [[Epistòla]]s, dichas « catolicas », es a dire, alara, adreçada a totan las comunautats crestianas e l'[[Apocalipsi]] forman un corpus que testimònia de la reflexion dels primièrs discípols sus Jèsus. Lor redaccion pren place entre 50 e 65 mas balhan sonque pauc d'entresenhas sus la vida de Jèsus<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}191.</ref>. ==== Autras fonts cretianas ==== [[Fichièr:Egerton 1 front.jpg|thumb|left|upright=0.8|''Papir Egerton 2''<br />un evangèli apocrif d'autor desconegurt, entre 100 e 150, British Museum, Londres]] Los ''[[agrafa]]'', mòt significant « causas non escrichas », son de paraulas de Jèsus que se trapan pas dins los tèxtes canonics. Unas poirián èsser autenticas. Venon de variantas dels Evangèlis, dels [[papiris d'Oxyrhynque]], de tèxtes [[Apocrif (Bíblia)|apocrifs]] del [[Novèl Testament]] coma l'[[Evangèli segon Tomàs]], que las [[Bibliotèca de Nag Hammadi|escavacions de Nag Hammadi]] sortiguèron una traduccion complèta en còpte e que l'atribucion a l'apòstol Tomas foguèt rebutada pels cercaires. Lo [[Papiri Egerton 2]] publicat pel primièr còp en 1935, compausat de 4 fragments, contat de fachs e de paraulas a aprochar de l'Evangèli segon Joan. Los [[Apocrifs (Bíblia)|apocrifs]] (del grèc απόκρυφος / apókryphos, « amagat ») son plan diferent dins lor estils e lor contengut: recits de l'enfança (''[[Protevangèli de Jaume]]''), recuèlh de ''logia'' (''[[Evangèli segon Tomas]]''), davalada als Infèrns (''[[Actes de Pilat]]''), discorses, relats de miracles, etc. La [[critica textuala]] daissa pasmens aparéisser una fisabilitat documentària plan superiora als tèxtes del Novèl Testament<ref>{{fr}}Michel Quesnel et Philippe Gruson, ''La Bible et sa culture: Jésus et le Nouveau testament'', ed. Desclée de Brouwer, 2000, {{p.}} 57</ref> Los escrichs dels [[Paires de la Glèisa|Paires apostolics]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20061010211018/http://bibliotheque.editionsducerf.fr/par%20page/5524/TM.htm ''Les Pères apostoliques, texte intégral'' sur le site des Éditions du Cerf]</ref> ([[Didaquè]], Epistòla de [[Clement de Roma]], las Letras d'[[Ignaci d'Antiòquia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150923232800/http://www.ebior.org/Vie-de-Jesus/PeresApost.htm Extraits] d'après France Quéré, ''Les Pères apostoliques'', éd. Points-Sagesse, éd. du Seuil, 1980, citat per Fernand Lemoine sus ebior.org</ref>, Letras de [[Policarp d'Esmirne]], Letra de Barnabèu, Letra a Diognèta, Fragments de [[Papiàs d'Ierapolis]], Lo [[Pastor d'Ermàs]]) que los autors, pasmens se vivián a la fin del sègle I, an pas de ligams dirèctes amb la generacion apostolica. Arriba que d'autres [[Paires de la Glèisa]] coma [[Eusèbi de Cesarèa]] o [[Giròni d'Estridon]] de citar de fragments d'evangèlis apocrifs, mai sovent per ne contestar la valor (''Evangèlis dels Ebrieus'', ''dels Ebionitas'', ''dels Egipcians'', dels ''Nazôrèus''…) {{clr}} === Fonts non crestianas === ==== Pels autors jusieus ==== ===== Flavi Josèp ===== Existís pas cap d'acte oficial de las autoritats romanas al subjècte de Jèsus. Lo primièr cronicaire qu'evòca Jèsus vèrs [[94]] es [[Flavi Josèp]], roman d'origina jusieva nascut en [[39]]. Son testimòni menciona, dins sas ''[[Antiquitats judaïcas]]'', Jèsus per dos còps. Es evocat al subjècte de la lapidacion de [[Jaume lo Just|Jaume de Jerusalèm]], descrich coma « lo fraire de Jèsus nomenat Crist »<ref group="v">[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Flajose/juda20.htm Antiquitats judaïcas, XX, 197-203, sul site Remacle.org].</ref>. Un passatge fòrça mai desvolopat consacrat al quita Jèsus, conegut jol nom latin de ''[[Testimonium flavianum]]'', lo descrich coma « un òme excepcional, [que] complissiá de causas prodigiosas […] e se ganha fòrça de mond d'entre los jusieus… », puèi menciona la resurreccion, l'admiracion e la fe dels seus discípols evocant una linhada de « crestians » que contunha a l'epòca de Josèp<ref group="v">[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Flajose/juda20.htm Antiquitats judaïcas, XVIII, 63-64, sul site Remacle.org].</ref>. L'autenticitat d'aquel passatge fa encara l'objècte de debat, gaireben totes los comentators envisatjant ara qu'aquel ce passatge, en son estat actual, foguèt tocat per de mans crestianas, çò qu'exclusís pas que Josèp aja redigit una notícia sul Jèsus, benlèu mens entosiaste<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.|195–196}}.</ref>. Lo patriarca de Constantinòble [[Fotios I de Constantinòble|Fotios]], grand erudit del sègle IX, segnala espantat<ref group="n">« Coma totes los autres escrivans jusieus, [Just de Tiberiada] faguèt pas cap de mencion de la venguda del Crist, de las causas que li son arribadas, dels seus miracles »; cf. Fotios, [[Bibliotèca (Fotios)|Bibliotèca]], ''[[Just_de_Tiberiada]]'', codici 33 de la ''Chronica dels reis dels jusieus'', [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/photius/juste.htm sur le site remacle.org]</ref> que ne figura pas cap de mencion de Jèsus dins l’''Istòria dels jusieus''<ref>{{fr}}Jacques Giri, ''Les nouvelles hypothèses sur les origines du christianisme: enquête sur les recherches récentes'', éd. Karthala, 2007, {{p.}}75, [http://books.google.be/books?id=RIiraGpuDXsC&pg=PA75 extrach en linha]</ref>, tèxte del sègle I ara desaparegut de [[Just de Tiberiada]], un istorian jusieu rival de [[Flavi Josèp]] que lo critica sevèrament dins son ''Autobiografia''. ===== Lo Talmud ===== Un vintenat d'allusions possiblas a Jèsus existisson dins le Talmud mas totjorn de biais anecdotic e a vegada jos un autre nom e son pas anterioras al sègle III<ref>Vejatz {{fr}}: ''Vie de Jésus : Les sources juives'' sus [https://web.archive.org/web/20150923232802/http://www.ebior.org/Vie-de-Jesus/source-Talmud.htm Ebior] presentadas per Fernand Lemoine</ref>. Se fa referéncia a un cert Ieshu qu'auriá menat lo pòble sus de vias maridas e foguèt condemnat a mòrt per mascaria puèi penjat la velha de Pascas a [[Lod (Israèl)|Lod]]. Sa sècta auriá subreviscut a sa mòrt de decennias veire de sègles segon lo Talmud. Dempuèi l'[[Edat Mejana]], s'encontra un ''Ieshu'' o ''Ieshu Anotsri'' (« lo Nazarèu ») dins los [[Toledot Yeshu]], escrich entre lo sègle IV e VI<ref>{{en}}[Van Voorst, Robert E. (2000). Jesus Outside the New Testament: A Introduction to the Ancient Evidence. Wm. B. Eerdmans Publishing. {{p.}}pp 22f. ISBN 978-0-8028-4368-5.].</ref> e que rebat la version jusieva dels eveniments descrichs dins los Evangèlis. Los istorians pensan mai sovent que s'agís d'una parodia d'un Evangèli perdut, pasmens se sembla al mens parcialament venir de fonts jusievas anticas parlant de Ieshu. Dins lo [[Talmud]] i a un ''Ieshu'' e lo personatge foguèt sovent identificat coma identic a Jèsus. Mas, dins lo Talmud, Ieshu representariá mai d'una personas vivent a d'epòcas diferentas (es a dire un sègle abans e un sègle après Jèsus) e d'indicis podent daissar pensar que lo Ieshu del [[Talmud]] e lo Jèsus dels Evangilis an pas de rapòrt entre eles<ref>{{en}}[http://talmud.faithweb.com/articles/jesusnarr.html The Jesus Narrative in the Talmud]</ref>. Al contrari, Joseph Klausner pensa fisable la comparason del Ieshu del Talmud amb lo personatge de Jèsus<ref>Klausner citat dins [[François_Laplanche]], {{fr}}([https://web.archive.org/web/20081025060314/http://lem.vjf.cnrs.fr/fichecerl/laplanche.html Curriculum de l'auteur]) ''La crise des origines, la science catholique des évangiles au {{s2-|XIX|e|XX|e}}, ed. Albin Michel coll. « L'évolution de l'humanité », 2006 [http://assr.revues.org/document3554.html presentacion en linha]''</ref>. Lo tèxte mai interessant es dins lo [[Talmud de Babilònia]]<ref>Talmud de Babilònia, tractat « Sanedrin » 43a, cf {{fr}} Simon Mimouni, ''Le Christianisme antique. Des origines à Constantin'', ed. Nouvelle Clio, 2006, {{p.}}76.</ref> e pòrta una tradicion del « penjament » d'Ieshu (o Ieshu Anotsri dins las edicions mai tardièras) la velha de la Pasca dins un encastre estrictament jusieu<ref>Paul Matteï, {{op. cit.}}, {{p.}}52.</ref> e tanben li es atribuit cinc discípols: Mattai, Naqi, Netser, Boni e Todà<ref>{{fr}}[[Thierry_Murcia]], « Le procès et l'exécution des disciples de Jésus dans le Talmud de Babylone (B. Sanhédrin 43a) », ''Judaïsme ancien / Ancient Judaism'' 1, 2013, {{p.|129-157}} ; Thierry Murcia, ''Jésus dans le Talmud et dans la littérature talmudique'', éd. Brepols, Turnhout, 2014, {{p.}}475-496.</ref>. Se cal notar que segon los Toledot Ieshu e tanben que segon lo principal narratiu al subjècte d'Ieshu dins lo Talmud, aquel darrièr viviá un sègle abans l'èra crestiana. Per pauc de comentators jusieus tradicionals coma [[Rabbenou Tam]], [[Nahmanide]], o mai recentament [[Adin Steinsaltz]], foguèt aquel Ieshu que donèt lo personatge istoric ont se bastiguèt mai tard la figura de Jèsus. Soven tse fa allusion a Ben Stada, coma essent eissit de l'union adultèra de Miriam e d'un soldat roman nomenat Pandera (de veire tanben [[Cèls]]). Lo tèxte de [[Tossafot]] sus [[Sabat (tractat)|Shabbat]] 104, datant de l'Edat Mejana , escarta aquela legenda: « Aquel Ben Stada èra pas Jèsus de Nazaret, perque disèm aquí que Ben Stada viviá a l'epòca de Paphos ben Yehudah, el meteis vivent del temps de Rabbi Akiva » es a dire un sègle mai tard<ref>S'agís de [[Rabbi_Akiva]] ben Joseph, Rabbin palestinian, 50 a 135 ApC.</ref>. ==== Tèxtes pagans grècs e latins ==== Dins una letra a l'emperaire [[Trajan]] en [[111]] o [[112]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110808143310/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Pline_le_jeune_lettresX/lecture/10.htm Lettre 96 (97) du livre X de sa correspondance, sur le site de l'Université catholique de Louvain]</ref>, [[Plini lo Jove]] explica los resultats d'una enquèsta qu'aviá menat suls crestians de [[Bitinia]] a la seguida d'acusacions venguda fins a el, e explica que trapa pas grand causa a lor reprochar<ref name="Quesnel_196">{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}196.</ref>. Plini parla pasmens pas de Jèsus de Nazarèt e ne menciona lo « Crist » sonque per explicar que los seus adèptes de Bitinia s'amassan per li cantar d'imnes « coma a un dieu »<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin, 2008, {{p.}}51, nota 6.</ref>. Vèrs [[116]], dins las ''[[Annalas (Tacit)|Annalas]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20030224140533/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/TAC/AnnXV.html#44 ''Annalas'', libre XV, 44, {{fr}}sul site de l'Universitat catolica de Lovaina]</ref>, l'istorian roman [[Tacit]] conta cossí l'emperaire [[Neron]], acusat d'aver causat l'incendi que damatgèt Roma en [[64]], s'evertua a trobar los encendiaris, acusa aqueles que « la fola » romana nomenan crestians ({{la}}''christiani''), sectators de « Crist, que, jos Tibèri, fuguèt liurat al supplici pel procurador Ponci Pilat<ref>Tacite, {{op. cit.}}</ref>», e ne en far supliciar fòrça<ref name="Quesnel_196"/>. Las ''[[Vidas dels dotze Cesars]]'' de [[Sueton]], escrichas vèrs [[120]], comptan de mencions d'activitats dels crestians<ref>{{fr}}[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/suetone/table.htm ''Vie de [[Néron]]''], XVI, 3.</ref> e mencionan, dins la ''Vida de [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]]''<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/suetone/table.htm XXV, 11]</ref> un ''Chrestos'', que mai sovent es admés que designa Jèsus Crist<ref>Paul Matteï, {{op. cit.}}, {{p.}}51</ref>}} que, segon Suetòni, incompletament informat, seriá estat present a Roma pendent los trebolums de 49-50 dins de la comunautat jusieva de Roma, contra los quals Claudi promulga un edicte d'expulsion<ref name="Quesnel_196"/>. Una letra d'un [[estoïcian]] nomenat Mara bar Serapion, adreçada en [[siriac]] a son filh<ref>Se trapa [http://en.wikisource.org/wiki/Ante-Nicene_Fathers/Volume_VIII/Memoirs_of_Edessa_And_Other_Ancient_Syriac_Documents/A_Letter_of_Mara,_Son_of_Serapion aquí] l'integralitat de la letra traducha en anglés.</ref>, parla d'un « savi rei » executat pels seus - los jusieus - coma Socrates e Pitagòras, dins çò qu'es acceptat coma una allusion a Jèsus de Nazaret<ref name="Van Voorst 2000, p.57">{{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=57}}</ref>. Se la recèrca s'acòrda per lo datar d'après [[73]], la datacion del document es plan debatuda, podent anar fins a l'alba del sègle V, amb una majoritat de cercaires pensant a una redaccion al sègle II<ref name="Van Voorst 2000, p.56">{{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=56}}</ref>. Lo document dona d'informacions, quina que siá, mai sul cristianisme que sus Jèsus alara que son implicacion dels jusieus es, pel melhor, dobtosa<ref name="Van Voorst 2000, p.57"/> e s'inscriu dins una demostracion mai generala<ref>vejatz al subjècte {{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=51-58}}</ref>. L'escrivan satiric [[Lucian d'Esamosata]], dins la segonda partida del sègle II, fa une allusion al suplici de Jèsus, sens lo nomenar, dins ''La Mòrt de Peregrinos''<ref>Lucian d'Estamosata, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110523033840/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LUCIEN/Mort.html ''La Mort de Pérégrinos''], 11 et 13.</ref>. == Jèsus dins las religions e culturas non crestianas == === Jèsus dins lo judaïsme === A la seguida de las [[guèrras judeoromanas]] e d'autras catastròfas dels sègles I e II, lo judaïsme vei la disparicion de gaireben totes los seus corrents, levat lo [[judaïsme rabinic]], pròche del farisianisme sens ne prene l'apocaliptica, fondat sul respècte exclusiu de la Lei. Lo procès se faguèt pendent de decennias, que fixèt las Escrituras ebraïcas, que serán utilizada de sègles mai tard pels protestants, e las pregariás sinagogalas qu'una que conten la condamnacion dels sectaris, los « [[minim]]s », d'entre eles i a los « nazorèus »<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''Les judaïsmes au I|er siècle'', {{op. cit.}}, {{p.|25–27}}.</ref>. Se lo cristianisme dels primièrs temps podava passar per un corrent novèl acceptable del judaïsme, lèu pausèt de lo problèma de l'adesion de plen drech de membres pagans sens na far d'en primièr de jusieus<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''Les judaïsmes au Ier siècle'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, {{p.|12–28}}.</ref>. La question se pausa al moment de la creacion de la Torah rituala, aquela dels 613 comandaments<ref>Dan Jaffé, (Mèstre de conferéncia en istòria de las religions a Bar-Ilan University de Tel Aviv.) {{fr}}''Le Judaïsme et l’avènement du christianisme'', CERF, [https://web.archive.org/web/20070927202400/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/550.html recension].</ref>{{,}}<ref>AFCEB (Associacion Catolica Francesa Per l'Estudi de la Bíblia), {{fr}}''Le Judéo-christianisme dans tous ses états Actes du colloque de Jérusalem, 6-10 juillet 1998'', CERF 2000</ref>, e, al subjècte dels membres non jusieus, lo problèma pren encara mai de pes suls aspèctes de règla de puretat rituala<ref group="n">Manjar amb de crestians d'origina pagana contraven a las leis alimentàrias e ceremonialas</ref> e los mejans de « reconciliacion »<ref group="n">Abandon de la circoncision, de l'immersion e dels sacrificis legals dins lo cult al benefici de la cèna</ref>. La messianitat, pasmens se joguèt un cèrt ròtle pendent la condamnacion de Jèsus, es pas alara determinanta de l'autodeterminacion jusieva d'aquel epòca perque de corrents del judaïsme, coma los saducèus, anavan fins a renonciar a aquela esperança<ref>Folker Siegert, ''Les judaïsmes au Ier siècle'', {{op. cit.}}, {{p.}}26.</ref>. Lo [[judaïsme]], la religion del quita Jèsus, a pas ara de punt de vista especific o particular sul Jèsus e fòrça pauc de tèxtes dins lo [[judaïsme]] se referisson dirèctament o parlan de Jèsus. En efièch, un dels principi mai importants de la fe jusieva, es la cresença en un Dieu e sonque un Dieu, sens pas cap intermediari<ref group="v">[http://www.chabad.org/library/article.asp?AID=9970 Devarim] ; Deuteronòma (6 6:4)</ref>. La [[Trinitat crestiana]] i es compresa coma una cresença en Jèsus coma una Divinitat, partida de Divinitat o filh de Dieu, qu'es d'aquel fach incompatible amb lo judaïsme e en trencadura amb l'ebraïsme que lo precedissiá<ref>Rayner, John D. ''A Jewish Understanding of the World'', Berghahn Books, 1998, {{p.}}187. ISBN 978-1-57181-974-1</ref>.« Per un jusieu, pasmens, quina que siá forma de ''shituf'' (cresença en d'autres dieus en mai del Dieu d'Israèl) equival a una idolatria al sens plen del tèrme. Es pas possible per un jusieu d'acceptar Jèsus coma una divinitat, un mediateor o un salvador (messias), o quitament coma un profèta, sens traïr lo judaïsme. »<ref>{{en}} : Schochet, Rabbi J. Immanuel. [https://web.archive.org/web/20010320161936/http://www.cjnews.com/pastissues/99/july29-99/feature/feature2.htm « Lo judaïsme a pas de plaça per aqueles que traïson lors racinas. »], ''Canadian Jewish News'', 29 de julhet de 1999</ref>. « Los jusieus rebutèron las revendicacions que Jèsus respond a la profecias messianicas de la Bíblia ebraïca, e tanben las revendicacions dogmaticas al seu subjècte emesa pels paires de la glèisa, es a dire qu'es nascut d'una verge, qu'es lo filh de Dieu, que fa petit d'una Trinitat divina e que ressuscitèt après sa mòrt. Pendent dos mila ans, un vòt central del cristianisme foguèt d'èsser un objècte de desir dels jusieus, que la conversion auriá mostrat lor acceptacion del fach que Jèsus complís la lor profecia biblica. »<ref>{{en}} : ''Jewish Views of Jesus'' per Susannah Heschel, in ''Jesus In The World's Faiths: Leading Thinkers From Five Faiths Reflect On His Meaning'' par Gregory A. Barker, ed. (Orbis Books, 2005) ISBN 978-1-57075-573-6. {{p.}}149.</ref> Per aquela rason, las questions sus aquel subjècte, coma las [[quistas del Jèsus istoric]] e los autres subjèctes de sa vida son tanben considerats coma fòra del prepaus dins le judaïsme. L'[[escatologia jusieva]] considèra que la venguda duel [[Messias]] vendrà amb una seria d'eveniments especifics que encara passèron pas, coma lo retorn dels jusieu en Tèrra d'Israèl, la construccion del [[Tresen temple de Jerusalèm]], une èra de patz<ref group="v">(Isaïas 2 2:4)</ref>. === Jèsus dins l'islam === [[Fichièr:Persian depiction of Jesus - Sermon on the Mount.jpg|thumb|Miniatura persana representant Jèsus pendent lo [[Sermon sus la montanha]]]] {{Article detalhat|Îsâ}} L'Alcoran parla de Jèsus jos lo nom d’''`Îsâ''<ref>L'[[Alcoran]] utiliza « `Îsâ » ({{ar}}عيسى) per nomenar Jèsus dins las traduccions de la [[Bíblia]] en arabi utilizan « Yasû`a ». E-M Gallez fa el l'aprochament amb l'escritura aràbia del nom d'[[Esau]], in {{fr}}''Le messie et son prophète. Aux origines de l'islam'', 2 vol. éd. de París, setembre 2005</ref>, personatge indissociable dins los tèxtes coranics de sa maire ''[[Mariam]]'' (« [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] »)<ref name="Marie-Thérèse Urvoy 2007">{{fr}}Marie-Thérèse Urvoy, article ''Jésus'' in M. Ali Amir-Moezzi (dir.) ''Dictionnaire du Coran'', éd. Robert Laffont, 2007, {{p.|438–441}}.</ref>. Es tanben designat jol nom de ''al-Masïh''<ref group="n">« L'Onch » (o « lo Viatjaire »)</ref> ''`Îsâ ibn Maryam''<ref group="n">Jèsus filh de Mariam</ref> presentat amb aquela coma modèls de seguir<ref name="Marie-Thérèse Urvoy 2007"/>. Jèsus fa partit dels profètas dich « familha d'[['Imran]] » amb sa maire, son cosin ''[[Iaià]]'' ([[Joan Baptista]]) e lo paire d'aquel darrièr [[Zacàrias (paire de Joan Baptista)|Zacàrias]]<ref>{{fr}}Pierre Lory, article ''Jean-Baptiste'' in M. Ali Amir-Moezzi (dir.) ''Dictionnaire du Coran'', éd. Robert Laffont, 2007, {{p.}}435.</ref>. La fe populara musulmana balha una granda importança a Jèsus e Maria<ref group="n">Se trapan dins las [[Soratas]] 3, 4, 5, 19, 21, 23, 43 e 61</ref> alara que Jèsus, virat cap a la beutat del mond, apareis endacòm mai sovent amb son cousin Joan, ascèta radical, amb qui forma una mena de « bessonatge espiritual permanent »<ref>{{fr}}Pierre Lory, article ''Jean-Baptiste'', {{op. cit.}}</ref>. L'insisténcia marcada sus la filiacion a Maria es un clar rebut de la filiacion divina de Jèsus; pasmens, la tradicion musulmana mòstra lo caractèr miraculós de sa naissença virginala sens paire conegut, Josèp - absent del tèxte coranic - essent considerat per la tradicion coma un cosin de Maria. Dins l'Alcoran, Jèsus es de fach creat pel ''kun''<ref group="n">Lo « Siá ! »</ref> <sup>e</sup><ref group="v">Sorata 3, La familha d'[['Îmran]], 42 : « Senor, respondèt Maria, cossí auriá un filh? Pas cap d'òme ne m'aprochèt. Es atal, torna l'àngel, que Dieu crea çò qu'vòl. Dich: Siá, e es. »</ref>, l'« imperatiu divin », e concebut per un ''[[rûh]]'' de Dieu, buf divin intemporal enviat a Maria, lo meteis buf qu'anima [[Adam]] e transmet la revelacion a [[Maomet]]<ref name="Urvoy_440">Marie-Thérèse Urvoy, article ''Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}440.</ref> <sup>et</sup><ref group="v">Atal la sorata 4.171, dich: « Lo Messias Jèsus, filh de Maria, es pas qu'un Messatgièr d'Allà, Sa paraula qu'Envia a Maria, e un buf (de vida) venent d'El. Cresent donc en Allà e en Sos messatgièrs. E digatz pas “Tres”. Arrestatz! Aquò serà melhor per vosautres. Allà es pas qu'un Dieu unic. » Es pas engendrat per Allà, mas plaçat dins lo ventre de Maria per un òrdre de Dieu. La sorata 19.35 : « Conven pas a Allà de S'atribuir un filh. Glòria e Puretat per El! Quand Decidís una causa, dich sonque: “Siá !” e es. »</ref>. L'Alcoran partetja amb los apocrifs crestians fòrça scènas de vida de Maria e d’enfança de Jèsus: ofrenda de Maria<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 31 e Protoevangèli de Jaume</ref>, vida de Maria al Temple<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 32, S. XIX, Maria, 16 e Protoevangèli de Jaume</ref>, presa en carga de Maria<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 39 e Protoevangèli de Jaume</ref>, nativitat jos un palmièr<ref group="v">Sorata XIX, Maria, 23 e Evangèli dem pseudo-Matieu…</ref>, Jèsus parla al berç<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 41, Sorata XIX, Maria, 30 e Evangèli arab de l’enfança</ref>, anima d'aucèls en argila<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 43, Sorata V, La Taule, 110 e Evangèli de l’enfança segon Tomàs…</ref>. Dins l'Alcoran, Jèsus apareis coma un [[profèta]], anonciator de Maomet, que presica l monoteïsme pur, complís de miracles, fa de garisons, ressuscita los mòrts e coneis los secrets del còr. Jèsus confirma la [[Torah]], que ne merma las prescripcions legalas<ref>Sorata 3,50, citat per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref>, alara que son « Escritura », contenguda dins l’''Injil'', es presentada coma « una guidança e una lutz »<ref>Sorata 5,46, citada per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}</ref> que los crestians aurián negligida. [[Ibn Arabi]] li balha lo titre de « sàgel de la santetat », « lo mai grand testimòni per lo còr », alara que Maomet es lo « sàgel dels profètas », « lo testimòni mai grand per la lenga »<ref name="Urvoy_440"/>. Sa predicacion près dels jusieus seriá estat un fracas<ref>Sorata 4, 65, citat ear Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref> e es seguit solament pels seus apòstols. Los jusieus aurián alara volgut lo punir lo crucificant mas Dieu o permetèt pas e li auriá alara substituit un sosia<ref>« son sosia foguèt substituit a lors uèlhs » (segon [[Tabari]], {{fr}}''La Chronique, De Salomon à la chute des Sassanides'', Éditions Actes Sud (ISBN 978-2-7427-3317-0) {{p.}}114) o encara « foguèron victimas d'una illusion », citat per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref> abans de le rampelar a el<ref group="v">Sorata 4, 157</ref>. Pasmens la fin terrèstra de Jèsus demora escura, pas cap de passatge significant clarament çò que se passèt. La representacion de Jèsus dins l'Alcoran li balha tanben una dimension [[escatologia|escatologica]]<ref>{{fr}}Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.|439–441}}.</ref>: son retorn sus tèrra, coma musulman, es lo signe de la fin del mond e del Jutjament darrièr alara que fòrça de [[hadit]]s lo presentan coma lo companh màger del [[Mahdi]], Salvador de la fin dels temps<ref>Sul Mahdi, las tradicions sunnitas e chiitas divergisson, los chiitas esperant soque lo retorn del Mahdi-[[Imam_amagat]] alara que pels sunnitas, i a « pas d'autre mahdi que siá Jèsus »; cf. Marie-Thérèse Urvoy</ref>. fin finala, i a dins l'Alcoran quatre negacions categoricas al subjècte de Jèsus, per paur d'associacionisme (''[[shirk]]'')<ref name="Urvoy_440"/>: es ni Dieu, ni son filh, ni lo tresen d'una triada<ref group="n">la [[Trinitat (teologia)|Trinitat]] essent assimilada al [[Politeïsme]]</ref> tanpauc foguèt crucificat<ref group="v">La sorata 4,157 dich: «… e a causa de lor paraula: ''Avèm vertadierament tuat lo Crist, Jèsus, filh de Maria, lo Messatgièr d'Allà''… Mas, lo tuèron pas tanpauc crucificat; e èra pas qu'un faus semblant! E aqueles que discutiguèron sus son subjècte son vertadièrament dins l'incertitud: n'an pas cap de coneissença certana, fan pas que seguir de conjecturas e l'an de segur pas tuat. »</ref> perque seriá estat « indigne » d'un profèta de son « importància »<ref name="Urvoy_440"/>. Fin finala, dempuèi lo començament del sègle XX, una minoritat musulmana [[sincretisme|sincretista]] demorant dins los monts del [[Paquistan]], los [[Ahmadi]]s, voan a Jèsus un culte tot coma als [[sant]]s de l'islam a l'entorn d'un tombèl que dich èsser aquel de [[Iuz Asaf]] identificat a Jèsus. Lo luòc de culte es situat a [[Srinagar]]. Aquel corrent desvelopa una [[cristologia]] particulara que Jèsus es un [[profèta]] de [[Dieu]] que seriá estat despenjat de la crotz en estat de comà e non pas mòrt e, un còp curat, seriá vengut acabar sa vie al Paquistan fins a far 120 ans<ref>{{capítol |lenga=en |prenom1=Per |nom1=Beskow |ligam autor1=Per Beskow|títol capítol=Modern Mystifications of Jesus |sostítol capítol=Jesus in Kashmeer |autors obratge=Delbert Burkett (dir.) |títol obratge=The Blackwell Companion to Jesus|luòc=Oxford |editor=Blackwell Publishing|an=2011|pagina debut capítol=461 |passatge=461 |isbn=9781444351750 |en linha=http://books.google.be/books?id=te96AkpyiKAC }}</ref>. Aquela doctrina es aquela de l'« estavaniment ». == Representacion artistica == [[Fichièr:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg|thumb|left|upright=0`|Escultura de marbre paleocrestiana del ''Bon Pastor'', vèrs 300. Musèu del Vatican]] Los autors dels evangèlis, eissits d'un contèxte judaïc mai sovent reticent pels imatges per paur d'[[idolatria]], semblan considerar que las paraulas de Jèsus son mai importantas que son apparéncia e donan pas cap de descripcion d'aquel<ref name = "François Boespflug">{{fr}}François Boespflug, ''Premiers visages de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série N°1, decembre de 2008, {{p.|92–96}}.</ref>. L'art crestian nais pas d'esperel e trapa sas originas dins l'art pagan e politeista, en l'imaginari que los pintres e esculptors antics posavan. Los [[paires de la Glèisa]], eles, contestavan lo quite art amb de tèrmes pro durs e se reclamavan de l'Ancian Testament que condamae radicalament l'[[iconografia]]<ref group="v">Dt 4:16-18, Dt 27:15, Ex 20:4}</ref>. [[Clement d'Alexandria]] fa la tièra, vèrs 200, d'elements que pòdon prene un sens crestian suls sagèls o anèls, coma lo peisson, un simbòl crestian que lo tèrme grèc ({{grèc}} ἰχθύς / ''Ichthus'') es un acronime dels noms de Jèsus<ref group="n">Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ, ''Iesos Christos Theou Uios Sôter'', Jèsus Crist Filh de Dieu Salvador</ref>. Se al començament del sègle IV lo [[concili d'Elvira]] enebís encara los imatges pintas suls parets de las glèisas, l'art crestian èra ja al vam, dins una tòca pròcha de l'apologetica<ref name="Turcan 2000, p.459-560">{{capítol|autor=[[Robert Turcan]]|títol=L'art et la conversion de Rome|autors obratge=[[Pierre Geoltrain]]|títol obratge=Aux origines du christianisme|editor=Gallimard/Le Monde de la Bible|an=2000|passatge=549 à 560}}</ref>. L'evolucion del vejaire de la representacion del Crist se transforma al primièr tèrç del sègle II e una iconografia cristica apareis pauc a pauc dins las [[catacomba]]s e suls [[sarcofag]]s. Las representacions demoran pasmens raras en comparason de las figuras de l'Ancian Testament, coma Moïses o Jonàs, e Jèsus es presentat dins un pichon nombre de scènas: son baptisma, de miracles o garisons, l'entrevista amb la [[Samaritana]]… Son accion de [[taumaturg]] es sovent mostrat dins aquel primièr vam iconografic que lo presenta tanben a vegada del mitan dels seus discípols coma los filosofs grècs<ref name = "François Boespflug"/>. [[Fichièr:Christ with beard.jpg|thumb|Bust de Jèsus. Pintura murala dins las catacombas de Commodilla, fin del sègle IV]] Aquel Jèsus de las primièras representacions es sovent bèl, juvenil, veire seduisent, quitament se son visatge es sovent banal, se diferenciant gaire de l'iconografia abituala del panteon grecoroman, a contra corrent de las descripcions dels Paires de la Glèisa que lo presentan coma quin que siá, veire laid o pietadós<ref name = "François Boespflug"/>. Es sovent presentat jos la forma del « Bon Pastor » dins un imatge que procedís d'un [[Ermès]] « criofòr »<ref>« portor de maran »</ref>, de metre e parallèl amb [[Orfèu]], un autre « bon pastor », imatge que se multipliquèt sls primièrs sarcofags crestians e sus las vòltas de las ipogèas. [[Ermas]] descriu per exemple Jèsus al sègle II coma « un òme de cara majestuosa, de costume de pastre, cobèrt d'una aus de cabra blanca, une [[biaça]] sus l'espatla e un [[bordon]] a la man »<ref name="Turcan 2000, p.551">{{capítol|autor=[[Robert Turcan]]|títol=L'art et la conversion de Rome|autors obratge=[[Pierre Geoltrain]]|títol obratge=Aux origines du christianisme|editor=Gallimard/Le Monde de la Bible|an=2000|passatge=551}}</ref>. Lo cristianisme venent pauc a pauc la religion oficiala de l'Empèri a partir del sègle IV, l'iconografia se libèra del modèl grecoroman, entre autre influenciat pels debats cristologics que caracterizan lo periòde. Es dins lo darrièr tèrç del sègle que comença a paréisser la dimension divina, la « poténcia cosmica », del Crist dins las representacions fins alara puslèu marcadas per l'aspècte protector e garrissor del personatge<ref name = "François Boespflug"/>. [[Fichièr:Christ Icon Sinai 6th century.jpg|thumb|upright=0.75|''Christ Pantocrator'', sègle VI, [[Monastèri de Santa Catarina, mont Sinai]], Egipte.]] A aquel epòca, Jèsus es encara mai sovent presentat coma un efèb glabre o encara jos la forma d'un dròlle que correspond a une denominacion abituala del Crist a l'epòca (« ''pais'' », del grèc ''παις'', l'« enfant »); e foguèt sonqu'a partir de la fin del sègle IV qu'es presentat mai vièlh e barbut, jos l'inspiracion del modèl del filosòf ensenhant de l'Antiquitat. Aqueles dos tipes diferents de representacions coexistiguèron pendent près de dos sègles mai<ref name = "François Boespflug"/>. A partir del sègle V, es lo caractèr divin que constituirà la dimension principala de las representacions, insistissent sul precèpte del [[Credo de Nicèu]] sus l'egalitat del Paire e del Filh e tradusent l'estructuracion per la ierarquizacion e lo dògma, dins un imatge de la « glòria de Dieu » que dominarà l'art crestian fins a l'[[art gotic]]<ref name = "François Boespflug"/>. L'aspècte uman contunhèt pasmens mejans las icònas, alara que gaireben totas foguèron destruidas pendent la [[crisi iconoclasta]]<ref group="n">Levat aquelas que se situavan dins las zònas geograficas ja dominadas per l'Islam</ref>, que perseguís dins l'[[art bizantin]] que faguèt la sintèsi entre los aspèctes umans, idealizat en filosòf ensenhant, e divin, legitimat dempuèi lo [[concili de Nicèu II]] en [[787]]. Las tradicionalas representacions de la ''[[Verge a l'Enfant]]'' posan elas lors originas dins las representacions de la divesa d'origina egipciana [[Isis]]<ref name="Turcan 2000, p.551"/> alachant [[Arpocrat]], l'[[Òrus]] enfant<ref>{{obratge|autors=[[Éliane Burnet]] e [[Régis Burnet]]|prefàcia=[[Régis Debray]]|illustra ions=[[Brunor]]|títol=Pour décoder un tableau religieux|editor=Cerf|colleccion=Fides|an=2006|passatge=150}}</ref>. === Art occidental === La Glèisa catolica autorizant las representacions del Crist, aquel foguèt l'objècte de fòrça figuracions jos forma de retrachs, de quadres metent en scèna sa vida, d'esculturas, de gravuras, de [[veiral]]s, etc. Dins l'art occidental, lo personatge de Jèsus es de segur aquel que faguèt l'objècte del mai grand nombre de representacions. Una de las figuracions mai correntas es aquela del [[Crist en crotz]], al moment de sa [[Passion du Crist|Passion]]. Totas aquelas representacions relèvan de la creacion artistica, pas cap d'imatge contemporanèa del Crist nos pervenguèt. Qualques imatges [[Imatge aqueiropoïeta|aqueiropoïatas]] (« non facha de man d'òme »), dins una cristianizacion de la tradicion pagana dels « imatges casut del cèl »}} pretendent presentar lo visatge « vertadièr » de Jèsus. Malgrat la diversitat dels artistas e dels epòcas, an totas unes trachs comuns. De fach, las representacions de Jèsus obesissent a de [[Canon estetic|canons]] artistics precises<ref>Subretot a un còde de color precís, plan estudiat per [[Michel_Pastoureau]], {{fr}}''Le Bleu, histoire d'une couleur'' CNRS Éditions, coll. « CNRS Dictionnaires », 1998</ref>, basats sus la tradicion e la mai ancianas representacions conegudas: Jèsus es presentat coma un òme de raça blanca, de talha mejana, puslèu prim, de tint mat e de pels bruns, longs; serà mai tard representat amb una barba<ref>Pels Romans, la [[Barba]] èra discreditada al primièr sègle de l'empèri puèi tornèt a partir d'Adrian. A partir de Constantin, es de nòu discreditada; cf. H. Leclerq, articles {{fr}}''Barbe'' in ''Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie'', éd. F. Cabrol, 1910, citat per [https://web.archive.org/web/20150924093435/http://www.sacra-moneta.com/Numismatique-romaine/Cheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html lo site sacra-moneta.com].</ref>. La tèsta es sovent enrodada d'un cercle luminós o daurat, nomenat [[Aureòla (religion)|aureòla]], atribut corrent figurant la santetat d'un personatge. Quand s'aplica a Jèsus, aquela aureòla es sovent marcada convencionalament d'una crotz (mai sovent roge), que permet de l'identificar sens ambigüitat. L'expression dels uèlhs es l'objècte d'una atencion particulara dels artistas. Tanben, la posicion de las mans a sovent un sens religiós. La Glèisa catolica avent exprimit lo vòt que la vida de Jèsus pòsca èsser compresa per totes, es pas rare de trobar en Africa de figuracions du Crist en òme de raça negra, o en Sudamerica de representacions de sa vida amb de vestits locals. Aquel fenomèn es ancian, perque los artistas de la [[Renaissença]] representavan ja Jèsus amb de personatges vestits segon lo vam de lor sègle. [[Fichièr:Fra Angelico 073.jpg|thumb|left|Fra Angelico, ''[[Despenjament de la Crotz (Fra Angelico)]]'', vèrs 1440,<br /> Musèe di San Marco, Florença]] A l'Edat Mejana, las representacions visualas avián una foncion educativa: en metent en scèna la vida de Jèsus Crist, se difusava la cultura crestiana a de personas savent mai sivent pas legir, e n'avent pas accès als libres, e tanben lo libres sants coma la Bíblia. Es çò qu'es a l'origina del [[Betleèm]], tradicion encara viva dins los mitans crestians. Tanben, tota glèisa catolica es dotada d'un [[camin de crotz]] (en latin ''Via Crucis'') que figura en 14 estapas, nomenadas « estacions », los diferents moments de la Passion del Crist, dempuèi sa condamnacion fins a sa mesa al tombèl. Los ostals catolics, las pèças principalas e las cambras essent dotadas d'un Crist en crotz, mai sovent penjat sus la paret al dessús del lièch o de l'accès a la sala. === Art oriental === Los ortodòxes accèptan la representacion del [[Jèsus Crist|Crist]] en doas dimensions. La representacion mai correnta es aquela de las [[icòna (religion)|icònas]]. Al sègle VIII, jol vam dels Arabis a l'Èst e dels Bulgaras a l'Oèst, de mesuras foguèron presas dins l'[[Empèri Bizantin]] contra los imatges e las estatuas que pòplavan las glèisas per tòca d'unificar l'empèri amb lo sol [[crisme]], provocant la [[Periòde iconoclasta de l'istòria bizantiae|crisi iconoclasta]] que durèt mai d'un sègle<ref>{{fr}}[[Louis_Bréhier]], ''Vie et mort de Byzance'', ed. Albin Michel, 1946, rééd. 1970.</ref>. Après la fin de las guèrras [[iconoclasme|iconoclastas]], lo cristianisme oriental desvolopa un art especific, l'icòna, basada sus una gramatica picturala plan organizada. Aqueles imatges son sagrats, l'esperit del o dels personatges representas es censat « abitar » la representacion. L'iconograf, lo pintre d'icòna, se prepara a l'encòp per un aprendissatge [[teologia|teologic]] e per una [[ascèsi]], mai sovent lo june e la pregaria. Los icònas son anonimas el sègle XV. === Au cinéma === * 1916: ''Intolerance : Love's Struggle Throughout the Ages'' de [[David Wark Griffith]]. * 1953: ''The Robe'' de [[Henry Koster]] amb [[Richard Burton (actor)|Richard Burton]] (un [[Tribun militar|tribun]] Roman encargat de crucificar lo Crist es prigondament tocat per el e se convertís a la fe [[cristianisme|crestiana]]. Culhís la [[santa Tunica del Crist]] al pé de la crotz e se jonh als apòstols per evangelizar l'Empèri roman). * 1959: ''[[Ben-Hur (film, 1959)|Ben Hur]]'' de [[William Wyler]] amb [[Charlton Heston]] (lo film se debana en [[Judèa]] dels ans 19 – 30 ApC. e met en scèna un jusieu, Judàs Ben Hur, que perd sa familha, los seus bens e sa libertat a causa de l'ocupant roman e decidís de se venjar; encontra lo Crist mai d'un còps e assistís a sa [[Crucifixion]]). * 1961: ''King of Kings'' de [[Nicholas Ray]] amb [[Jeffrey Hunter]], [[Robert Ryan (actor)|Robert Ryan]]. * 1964: ''Il Vangelo secondo Matteo'' de [[Pier Paolo Pasolini]]. * 1965: ''The Greatest Story Ever Told'' de [[George Stevens]]. * 1973: [[Jesus Christ Superstar (film, 1973)|''Jesus Christ Superstar'']], comedia musicala de [[Norman Jewison]]. * 1976: ''Il Messia'' de [[Roberto Rossellini]]. * 1977: ''Jesus of Nazaret'' de [[Franco Zeffirelli]], un fulheton televizat de 6 h 16 min comanda del papa [[Pau VI]]. * 1979: ''Jesus'' de [[Peter Sykes]] e John Krisch. * 1979: ''Monty Python's Life of Brian'' de [[Terry Jones]]; film comic inspirat de la vida de Jèsus; lo personatge central, un Galilè del sègle I nomenat Brian, es prés per un Messias, e adorat atal per la fola; lo film se trufa de la credulitat populara, de las folas "seguisseiras", e de las supersticions religiosas. * 1988: ''The Last Temptation of Christ'' de [[Martin Scorsese]] (una adaptacion del roman [[La Darrièra Temptacion del Crist (roman)|La Darrièra Temptacion del Crist]] de Nikos Katzantakis). * 1995: ''[[Marie de Nazareth (film, 1995)|Marie de Nazareth]]'' de [[Jean Delannoy]] (Un film que conta la vida de Jèsus e de Maria). * 2004: ''The Passion of the Christ'' de [[Mel Gibson]] (las 12 darrièras oras de la vida del Crist). * 2006: ''The Nativity Story'' de [[Catherine Hardwicke]]. * 2014: ''[[Son of God]]'' de Christopher Spencer. === Comèdia musicala === * 1971: ''Jesus Christ Superstar'', [[opera ròck]] == Relíquias == [[Fichièr:Reliquary True Cross c800 Byzantine.jpg|thumb|[[Estaurotèca]] [[Bizanci|bizantina]] del començament del sègle IX contenent de fragments de la « [[Crotz Vertadièra]] », <br />Metropolitan Museum of Art, Nòva York]] Jèsus de Nazarèt que, pels crestians, es ressuscitat amb son envelopa de carn, pasmens podèt daissar de rèstes de sa vida materiala que pòdon èsser considerats coma des [[relica]]s per de cresents, seguent de tradicions mai ancianas: a l'epòca paleocrestiana ja, se mostrava als pelegrins que fasián lo viatge cap a la Tèrra Santa diferentas relicas veterotestamentàrias coma la [[verge d'Aaron]] que, segon l'[[Epistòla als Ebrieus]], seriá estat servada dins l'arca de l'Alliança dins lo sant dels sants del Temple de Jerusalèm<ref> He 9:3-4, citat per {{fr}}Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', in ''Le Monde de la Bible'', N°190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|23–27}}.</ref>. [[Fichièr:Cross sections of the Tomb of Jesus.jpg|thumb|left|Tombèl de Jèsus segon lo paire [[Louis-Hugues Vincent]] (1912).]] Lo culte de las relicas relativas a la vida e la Passion de Jèsus comencèt vèrs [[325]], amb la tradicion de l'excavacion del tombèls enclapat de Jèsus sus l'òrdre de l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin]]<ref>{{obratge|lenga=en|títol=The Archaeology of the Holy Land|sostítol=From the Destruction of Solomon's Temple|autor=Jodi Magness|editor=Cambridge University Press| an=2012|passatge=81, 248, 323-324}}</ref>. La descobèrta legendària<ref>{{obratge|lenga=en|autor=Jan Willem Drijvers|títol=Helena Augusta: The Mother of Constantine the Great and her Finding of the True Cross|editor=Brill|data=1992|passatge=5}}</ref> de la « [[Crotz vertadièra]] », que la tradicion attribuèt en seguida a l'imperatritz [[Elena (maire de Constantin)|Elena]], maire de Constantin, es benlèu contemporanèa d'aquelas escavacions<ref name="La Saga de la vraie Croix">{{fr}}Pierre Maraval, ''La Saga de la vraie Croix'', in ''Le Monde de la Bible'', N°190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|28–31}}.</ref> e un complèxe d'edificis cultuals de devocions es lèu bastit per aculhir los pelegrins. Aquela descobèrta sembla aver agut un grand resson e, a partir dels sègles V e VI, los pelegrins mai celèbres afluisson per obtenir de fragments d'objèctes<ref name="La Saga de la vraie Croix"/> que se trapa a partir d'aquela epòca en Occident. En [[680]], lo pelegrin [[Arculf]] atèsta qu'aviá viscut a Jerusalèm, dins l’''Anastasis'', primièra [[Glèisa du Sant Sepulcre (Jérusalèm)|glèisa de la Resurreccion]], expausada una seria de relicas: lo plat de la Cèna, l'[[Santa Esponga|esponga]] e la [[santa lança|lança]] que trauquèt lo costat de Jèsus pendent la Crucifixion, e tanben un [[Sant Susari|susari]] avent cobèrt lo visatge de Jèsus al tombèl<ref>{{fr}}Edina Bozoki, ''Le temps de la dispersion'', in ''Le Monde de la Bible'', N°}190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|32–35}}.</ref>. Lo desvelopament del culte de las relicas contunha pendent lo periòde carolingian<ref>Se comença alara a escavar las relicas, fins alara abitualament enclausa dins d'arcas e rebondidas jols altars, per los mostrar {{fr}} cf. Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', {{op. cit.}}, {{p.}}26.</ref> per aténher, après las [[Crosadas]], son apogèu a l'[[Edat Mejana]], relèva d'una « espiritualitat del veire e del tocar »<ref>{{fr}}Pierre Maraval, ''L'empereur Constantin à l'origine des pèlerinages'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. Gallimard/Le monde de la Bible, 2004, {{p.}}666.</ref> qu'ensag d'intrar en contacte amb la santetat que son portaires los « testinònis » materials de la vida de Jèsus, testimòni materials que tendon alara a se multiplicar e s'escampilhar, après aver estat centralizats dins un primièr temps a Constantinòple, per Euròpa. Vengudas signe, veire enjòc, de poder e de legitimitat<ref>{{fr}}Edina Bozóky, ''La politique des reliques de Constantin à Saint Louis : protection collective et légitimation du pouvoir'', ed. Beauchesne, 2007, [http://books.google.be/books?id=wINGJiwXXbIC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q=&f=false extraits en ligne]</ref>, van lèu far l'objècte, coma lo mòstra [[Peter Brown (istorian)|Peter Brown]], d'un intens comerci<ref>{{fr}}Peter Brown, ''La Société et le Sacré dans l'Antiquité tardive'', Seuil ISBN 978-2-02-055822-8</ref>; d'autres autors tanben mostrèron lo vam d'aquel comerci segon un trajècte Orient cap a Occident a partir de las [[Croisada]]s<ref>pr. ex. {{fr}}Marie-Madelaine Gauthier, ''Les routes de la foi. Reliques et reliquaires de Jérusalem à Compostelle'', ed. Bibliothèque des Arts, 1983 ; Pierre-Vincent Claverie, ''Les acteurs du commerce des reliques à la fin des croisade'' in revista ''Moyen Âge'', vol.114, n°3–4, ed. De Boeck et Larcier, 2008, {{p.|589–602}}.</ref>. Se las relicas avent per subjècte Jèsus son innombrablas, se las pòdon classificar en categorias: al delà de los « ''ipsissima loca'' », « los quita luòcs » ont auriá pogut evoluar Jèsus, se pòt notar los instruments de la Passion (coma la [[Santa Corona|corona d'espinas]], l'[[Santa Esponga|esponga]], la [[Santa Lança|lança]] que trauquèt lo seu costat, eca), las relicas corporalas ligadas a la vida publica de Jèsus ([[Sant Calici|calici]] utilizat pendent de la [[Cèna]]) o tanben a son enfança ([[Sant Sang (relica)|sang]], [[Sandalas del Crist|sandalas]], [[Santas Dents|dents de lach]]…), e los [[lincòl]]s e [[Sant Susari|susaris]]. Cal notar que fòrça relicas son rebutadas per las autoritats religiosas<ref>{{fr}}Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', in ''Le Monde de la Bible'', {{N°}}190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|23–27}}.</ref> e que los exceses de lors cultes an endacòm mai sovent fa l'objècte de debats e de contestacions. == Annèxes == {{commons|Jesus Christ|Jèsus Crist}} === Bibliografia === ==== Obratge d'istorians generalistas ==== *{{fr}}{{ouvrage|préface=Michel Deneken|titre=De Jésus à Jésus-Christ|volume=I|titre volume=Le Jésus de l’histoire|éditeur=MamE-Desclée|collection=Jésus et Jésus-Christ|année=2010}} ; * {{fr}}[[Geza Vermes]], ''Dictionnaire des contemporains de Jésus'', Bayard, 2008 ; * {{fr}}''Les premiers temps de l'Église'', présenté par Marie-Françoise Baslez, éd. Gallimard/Le monde de la Bible, 2004 ; * {{fr}}Pierre Gibert et Christophe Theobald (dir.), ''Le cas Jésus Christ. Exégètes, historiens et théologiens en confrontation'', éd. Bayard, 2002 ; * {{fr}}''Dictionnaire encyclopédique de la Bible'', éd. Brépols, 1960, mise à jour 2002 ; * {{fr}}''Aux origines du christianisme'', présenté par [[Pierre Geoltrain]], éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000 ; * {{fr}}''La Bible, Écrits intertestamentaires'', ''Écrits apocryphes chrétiens'', coll. « La Pléiade », éd. Gallimard, 1987 ; ==== Istorians e exegètas biblistas ==== *{{fr}}{{ouvrage|prénom1=José Antonio|nom1=Pagola|titre=Jésus|sous-titre=Approche historique|éditeur=Cerf|lien éditeur=éditions du Cerf|année=2013}} ; *{{fr}}{{ouvrage|prénom=Dan|nom1=Jaffé|préface=Daniel Marguerat|titre=Jésus sous la plume des historiens juifs du XXe siècle|éditeur=Cerf|collection=Patrimoines-Judaïsme|année=2009|isbn=978-2-204-08695-0}} ; *{{fr}}{{ouvrage|prénom1=James H.|nom1=Charlesworth|prénom2=James Keith |nom2=Elliott|prénom3=Sean |nom3=Freyne|prénom4= John|nom4=Reumann|traducteur=Patrice Ghirardi|titre=Jésus et les nouvelles découvertes de l'archéologie|éditeur=Bayard|année=2007|isbn=978-2227476691}} * {{fr}}[[Daniel Marguerat]], Elian Cuvilier, [[Sylvie Barnay]], [[Simon Mimouni]] et alii, ''Jésus, compléments d'enquête'', éd. Bayard-Centurion/Le Monde de la Bible, 2007 ; * {{fr}}{{ouvrage|prénom1=James D.|nom1=Tabor|titre=La véritable histoire de Jésus|sous-titre=Une enquête scientifique et historique sur l'homme et sa lignée|traduction=Bernard Cohen|éditeur=Robert Laffont|année=2007|isbn=978-2221106143}} *{{fr}} Gerd Theissen, ''Le mouvement de Jésus. Histoire sociale d'une révolution des valeurs'', traduch de l'alemand per Joseph Hoffmann, éd. Cerf, 2006 ; * {{fr}}[[Raymond Edward Brown|Raymond E. Brown]] [[p.s.s.]], ''La mort du Messie, Encyclopédie de la Passion du Christ. De Gethsémani au tombeau. Un commentaire des récits de la Passion dans les quatre Évangiles'', préface par Daniel Marguerat, traduch de l'anglés per Jacques Mignon, ed. Bayard, 2005, [https://web.archive.org/web/20071012225506/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1468 recension] ; * {{fr}}[[David Flusser]] et R. Steven Notley, ''Jésus'', traduch de l'anglés per G.-R. Veyret, ed. L'Éclat, 2005 ; [http://books.google.be/books?id=OQECGIWI1KMC extrachs en linha] ; * {{fr}}[[John Paul Meier]], ''Un certain juif : Jésus. Les données de l'histoire '' ** tome {{I}} : ''Les sources, les origines, les dates'', éd. Cerf, 2004 ; ** tome {{II}} : ''La parole et les gestes'', éd Cerf, 2005 ; ** tome {{III}} : ''Attachements, affrontements, ruptures'', éd Cerf, 2005 ; ** tome {{IV}} : ''La Loi et l'amour'', éd. Cerf, 2009 ; * {{fr}}[[François Bovon]], ''Les derniers jours de Jésus'', éd. Labor et Fides, 2004 ; * {{fr}}[[Michel Quesnel]], ''Jésus, l'homme et le fils de Dieu'', éd. Flammarion, 2004 ; * {{fr}}[[Étienne Nodet]], ''Histoire de Jésus ? Nécessité et limites d'une enquête'', éd. du Cerf, 2003, [http://www.editionsducerf.fr/html/fiche/fichelivre.asp?n_liv_cerf=6249 présentation en ligne] ; * {{fr}}[[Daniel Marguerat]], E. Norelli, J.-M. Poffet, ''Jésus de Nazareth, nouvelles approches d'une énigme'', Labor et Fides/le Monde de la Bible, 2003 ; * {{fr}}[[Peter J. Thomson]], ''Jésus et les auteurs du Nouveau Testament dans leur relation au judaïsme'', traduit de l'anglais par Joseph Duponcheele, éd. Cerf, 2003 ; *{{fr}} [[Geza Vermes]], ''Enquête sur l'identité de Jésus. Nouvelles interprétations'', Bayard, 2003 ; * {{fr}}Lucette Valensi, ''La fuite en Égypte. Histoires d'Orient et d'Occident. Essai d'histoire comparée'', éd. Seuil, 2002, [https://web.archive.org/web/20131210070447/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=218 recension en ligne] ; * {{fr}}[[Étienne Nodet]], [[Ordre des Prêcheurs|o.p.]], ''Le fils de Dieu, Procès de Jésus et Évangiles'', éd. du Cerf, 2002, [https://web.archive.org/web/20140904014810/http://www.editionsducerf.fr/html/fiche/fichelivre.asp?n_liv_cerf=5636 présentation en ligne] ; * {{fr}}[[Alain Marchadour]] (dir.), ''Que sait-on de Jésus de Nazareth ?'', Bayard, 2001 * {{fr}}Laurent Guyénot, ''Jésus et Jean-Baptiste. Enquête historique sur une rencontre légendaire'', éd. Exergue, 1999 ; * {{fr}}[[Jacques Schlosser]], ''Jésus de Nazareth'', éd. Noesis, 1999 ; * Hugues Cousin et [[Jean-Pierre Lémonon]], ''Le monde où vivait Jésus'', éd. Cerf, 1998 ; * {{fr}}Gerd Theissen, ''L'ombre du Galiléen'', éd. Cerf, 1998 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus'', éd. P.u.f, coll. « Que Sais-je ? » n°3300, 1998 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus, Christ et Seigneur des premiers chrétiens'', éd. Desclée de Brouwer, Paris, 1997 ; * {{fr}}Gerd Theissen, ''Histoire sociale du christianisme primitif. Jésus, Paul, Jean'', traduit de l'allemand par Ira Jaillet et A.-L. Finck, éd. labor et Fides/Le Monde de la Bible, 1996, [http://books.google.be/books?id=wm2ThI7QjhEC extraits en ligne] * {{fr}}[[Xavier Tilliette]], ''Le Christ des philosophes. Du Maître de sagesse au divin Témoin'', Culture et Vérité, Namur, 1993 * {{fr}}[[Xavier Tilliette]], ''Jésus romantique'', Desclée-Mame, 2002 ; * {{fr}}[[Pierre-Antoine Bernheim]], ''Jacques, frère de Jésus'', éd. Noésis, 1996 ; * {{fr}}[[Raymond Edward Brown|Raymond E. Brown]], ''Jésus dans les quatre Évangiles'', Cerf, 1996 ; * {{en}} John Dominic Crossan, ''The historical Jesus, The life of a Mediterranean Jewish Peasant'', éd. Harper Collins, 1991 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus et l'histoire'', éd. Desclée de Brouwer, 1979 ; * {{fr}}[[Geza Vermes]], ''Jésus le Juif'', Desclée, 1978 ; * {{fr}}Michel Benoît, ''Dieu malgré lui'', éd. Robert Laffont, 2001 ; ==== Teologians e exégètas canonistas ==== * {{fr}}[[Rudolf Bultmann]], ''Jésus. Mythologie et démythologisation'' (1926 et 1958), trad. fr. éd. Seuil, 1968 ; * {{fr}}[[Charles-Harold Dodd]], ''Le Fondateur du christianisme'', éd. Seuil, 1972 ; * {{fr}}[[Beneset XVI|Joseph Ratzinger]], (Beneset XVI), ''Jésus de Nazareth'' : ** tome 1 : ''Du baptême dans le Jourdain à la Transfiguration'', Flammarion, 2007 ; ** tome 2 : ''De Nazareth à Jérusalem'', Monaco-Paris, Le Rocher, 2011, {{ISBN|978-2-268-07079-7}} ; ** tome 3 : ''L’Enfance de Jésus'', Paris, Flammarion, 2012, {{ISBN|978-2-081-29577-3}} ; * [[Beneset XVI|Joseph Ratzinger]], ''Jésus-Christ expliqué par le pape'', Parole et Silence, 2011, {{ISBN|9782845739864}} ; ==== Revistas ==== * {{fr}}''Que sait-on de Jésus ?'', revue ''[[Le Monde de la Bible]]'', hors-série printemps 2009, éd. Bayard ; * {{fr}}''Christologie et histoire de Jésus'', revue ''[[Recherches de science religieuse]]'', tome 97, mars 2009 ; * {{fr}}''Jésus'', revue ''[[Le Point]]'', coll. ''Les grandes biographies'', hors série {{numéro}}1, janvier 2009 ; * {{fr}}[[Jean-Pierre Lémonon]], ''Jésus de Nazareth. Prophète et Sage'', éd. Cerf, coll. '' Cahiers Évangile'' {{numéro}}119, 2002 ; * {{fr}}''Jésus au regard de l'Histoire'', revue ''Les dossiers d'[[Archéologie (revue)|Archéologie]]'' {{numéro}}249, décembre 1999-janvier 2000 ; ==== Ensags ==== * {{fr}}[[Jean-Christian Petitfils]], ''Jésus'', Fayard, 2011 ; * {{fr}}[[Christiane Rancé]], ''Jésus'', Gallimard, 2008 ; * {{fr}}Thimothy Freke et Peter Gandy, ''Les Mystères de Jésus'', éd. Alethéïa, 2007 ; * {{fr}}[[Gérard Mordillat]] et [[Jérôme Prieur]], ''Corpus christi'', ''Enquête sur l'écriture des évangiles'', Mille et une nuits, 1998 ; ''Jésus contre Jésus'', Seuil, 2000 ; ''Jésus illustre et inconnu'', Desclée de Brouwer, 2001 ; ''Jésus après Jésus'', Seuil, 2004 ; * {{fr}}Marie Vidal, ''Un juif nommé Jésus'', éd. Albin Michel, 2000 ; * {{fr}}[[Manuel de Diéguez]], ''Jésus'', éd. Fayard, 1985 ; ==== Obratges ancians ==== * {{fr}}[[Blaise Pascal]], ''Abrégé de la vie de Jésus-Christ'', publié par P. Faugère, éd. Andrieux, 1846 (tèxte inedit trobat « recentament », coma se pòt legir sus la pagina de títol, es a dire un pauc abans 1846), [http://books.google.be/books?id=24dYAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=#v=onepage&q=&f=false en linha] * {{fr}}[[Ernest Renan]], ''[[Vie de Jésus (Renan)|Vie de Jésus]]'', éd. Michel Lévy frères, 1863 ; * {{fr}}[[Albert Schweitzer]], ''Le secret historique de la vie de Jésus'', éd. Albin Michel, 1967 (éd. orig. all. 1913) ; * {{fr}}[[Charles Guignebert]], ''Jésus'', éd. Albin Michel, 1933, (reed 1969) ; * {{fr}}[[Claude Tresmontant]], ''L'Enseignement de Ieschoua de Nazareth'', éd. Seuil, 1963, ; * {{fr}}''Jésus'', recueil de la collection « Omnibus » (Presses de la Cité, 1999) comprenent lo tèxte integral de quatre obratge: ** [[Blaise Pascal|Pascal]], ''Abrégé de la vie de Jésus'', ** [[Ernest Renan]], ''[[Vie de Jésus (Renan)|Vie de Jésus]]'', ** [[Edmond Fleg]], ''Jésus raconté par le Juif errant'', ** [[François Mauriac]], ''La Vie de Jésus''. ==== Istòria de l'art ==== *{{fr}} Nissan N. Perez, ''Revelation - Representations of Christ in Photography'', éd. Merrell, 2003 ; *{{fr}} François Boespflug, Jean-Michel Spieser, Christian Heck, Valérie Da Costa, ''Le Christ dans l'art. Des catacombes au XXe siècle'', éd. Bayard/Le monde de la Bible, 2000 ; * {{fr}}Dominique Ponnau, ''Figures de Dieu'', ed. Textuel, 1999 ; * {{fr}}Jean Paris ''La fuite en Égypte'', ed. Le Regard, 1998 ; * {{fr}}Jérôme Cottin, ''Jésus-Christ en écriture d'images''; éd. [[Labor et Fides]], 1990, [http://books.google.be/books?id=5Ku_5UC_Z7kC&hl extrach en linha] === Nòtas === <references group="n"/> ;Versets <references group="v"/> === Referéncias === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Articles connèxes === ==== Autres apròche de Jèsus ==== * [[Jèsus Crist]] * [[Îsâ]] * [[Quistas del Jèsus istoric]] * [[Tèsa mitista]] * [[Cristologia non crestiana]] * [[Jèsus Crist (Shingō)]] ==== Articles sus las fonts ==== * [[Apocrifs biblics]] * [[Bíblia]] * [[Exegèsi biblica]] * [[Testimonium flavianum]] ==== Autres articles ==== * [[Cristologia]] * [[Pròches de Jèsus]] * [[Messias]] * [[Cristianisme ancian]] * [[Trinitat crestiana]] * [[Unitarisme (teologia)|Unitarisme]] [[Categoria:Personatge del Novèl Testament]] pwz7y3tlxn9hlp8u9coa8fk7pp2vtoa 0 157056 2503122 2281080 2026-06-19T07:50:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503122 wikitext text/x-wiki Lo tèrme '''paradigma''' significa «exemple» o «modèl». Dins los domènis [[Sciéncia|scientific]], [[Religions|religiós]] o dins un autre contèxte [[Epistemologia|epistemologic]], lo tèrme '''paradigma''' pòt indicar lo concèpte d'''esquèma formal'' d'organizacion, e èsser utilizat coma sinonime d'"encastre teoric" o "[[Ensemble|ensems]] de teorias". Aquel concèpte foguèt d'en primièr especific a la [[Gramatica|gramaticia]], en [[1992]] lo diccionari Merriam-Webster definissiá l'usatge solament dins aquel contèxte, o en [[retorica]] per far referéncia a una parabòla o una fabla. En [[lingüistica]], [[Ferdinand de Saussure]] empleguèt '''paradigma''' per far referéncia a una classa d'elements amb de similituds. Lo tèrme a tanben un sens dins lo terren de la psicologia fasent referéncia a acceptacions d'idèas, pensadas, cresenças inclusidas mai sovent pendent la nòstra primièra estapa de vida que s'accèptan coma vertadièras o falsas sens far la pròva d'una nòva analisi. == Descripcion == Un ''paradigma ''es constituit pels presupausats teorics generals, las leis e las tecnicias qu'adòptan los membres d'una certa comunautat scientifica e fasent possible l'aplicacion. * Las leis explicitament establidas e los presupausat teorics. Per exemple, las [[Leis de Newton|leis del movement]] de Newton fan partida del paradigma [[Isaac Newton|newtonian]] e las equacions de Maxwell fan partida del paradigma que constituís la teoria electromagnetica classica. * L'aisina e las tecnicias instrumentalas necessaris per far que las leis del paradigma venon una referéncia dins lo mond real. L'aplicacion en [[astronomia]] del paradigma newtonian demanda l'usatge de divèrses telescòpis, amb de tecnicias per son utilizacion e divèrsas tecnicias per reculhir las donadas. * Una compausanta addicionala dels paradigmas constituisson de principis [[Metafisica|metafisics]] plan generals que guidan lo trabalh dins lo quita paradigma. Totes los paradigmas, de mai, contenon de prescripcions metodologicas fòrça generalas coma: "Cal ensajar seriosament associar lo paradigma amb la [[natura]]". == Etimologia == Lo tèrme paradigma ven del mot [[grèc]] ''παράδειγμα'' (''parádeigma'') format "de paramètres" (al costat) e "déigma" (modèl), en general, etimologicament significa «modèl» o «exemple». A la mèsmas raïças que ''«demostrar»'' . En tèrmes generals se pòt definir lo tèrme paradigma coma la forma de visualizar e interpretar los multiples concèptes, esquèmas o modèls del comportament dins totas las estapas de l'umanitat en çò psicologic e filosòfic, qu'influencian lo desvolopament de las diferentas societats coma de las entrepresas, integradas e influenciades per l'economia, intellectual, tecnologic, scientific, cultural, artistic, e religiós que dins l'aplicacion pòdon sofrir de modificacions o d'evolucions segon las situacions pel benefici de totes. == Paradigma scientific == Lo [[Filosofia|filosòf]] e scientific Thomas Kuhn donèt al ''paradigma'' lo seu sens contemporanèu que foguèt adoptèt per se far referéncia a l'ensems de las practicas que definisson una disciplina scientifica pendent un periòde donat de temps. Lo meteis Kuhn preferissiá los tèrmes ''exemplar''i o ''sciéncia normala'', qu'an un sens filosòfic mai exacte. Pasmens, en son libre ''L'estructura de las revolucions scientificas''<ref name="Kuhn">Kuhn, Thomas S.; ''The Structure of Scientific Revolutions'', 2nd Ed., Univ. of Chicago Press, Chicago & Londres, 1970.</ref> definís a un paradigma atal: * Çò qu'es necessari per observar e examinar; * Lo tipe de punts d'interrogacion supausats que se cal formular per trobar de responsas al respècte de l'objectiu; * Cossí se cal estructurar aqueles punts d'interrogacion * Cossí se cal interpretar los resultats de l'investigacion scientifica. Los modèls paradigmatics son de modèls metafísics e epistemologics, que porgís lo "contèxte" que forman los diferents modèls teorics e de teorias d'un nivèl inferior, donant las linhas directriças de fa coesion entre las diferentas teorias. De son costat, lo ''Diccionari Oxford'' definís lo paradigma coma "Un patron o modèl, un exemple". Atal, un compausant addicional de la definicion de Kuhn es: * Cossí se cal menar una experiéncia e quin equipament es disponible per la realizar. Atal, dins de la sciéncia normala, un paradigma es l'ensems d'experiéncias modèlas possiblament compilablas o combinablas; essent la basa per crear un consens scientific. Lo paradigma prevalent presenta dins lo consens dominant, sovent, una biais mai especific de veire la realitat o las limitas de la proposicions per l'investigacion futura; al delà d'un [[metòde scientific]] fòrça mai generic. Aiçò poiriá menar a un paradigma positivista. == Vejatz tanben == * [[Paradigma de programacion]]. * [[Pensada complèxa]]. == Referéncias == <div class="reflist " style=" list-style-type:decimal;"> <references></references></div> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20090521082347/http://reflexiona-y-expresate.blogspot.com/2009/05/que-es-un-paradigma.html Un paradigma qu'es aquò?] [[Categoria:Enonciat scientific]] [[Categoria:Epistemologia]] 498b7e8h85ayvjpl01r5tpdqmw4qfih 0 157060 2503118 2462599 2026-06-19T07:24:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503118 wikitext text/x-wiki [[File:Net Migration Rate.svg|right|thumb|350x350px|<center>[[Saldo migratòri]] en [[2008]]</center> ]] Una '''migracion umana''' es un desplaçament del luòc de vida d’individús. Es un fenomèn benlèu tan ancian coma l’[[umanitat]]. Las estatisticas oficialas evaluan entre 185 e 192 milions le nombre de migrants internacionals pels ans 2000<ref>ONU, 2005.</ref>, per las personas avent daissat lor país per viure e se fixar dins un autre païs per al mens un an. Aquel nombre aumenta de 2 % par an, malgrat de novèlas restriccions a l'immigracion dins fòrça païses. Mesura una resèrva e compren la migracion volontària e la migracion forçada. Las migracions intèrnas als païses tanben aumentan, mas se dich alara puslèu de desplaçaments de populacion (que tanben volontàrias o forçadas). Las estatisticas mòstran que las fòrça grandas èrsas migratòrias mermèron recentament, al benefici d'una tendencia a l'immigracion causida favorabla a l'exòdi dels cervèls e competéncia dels païses paures, al prejudici d'aqueles darrièrs. Las caracteristicas del fenomèn migratòri actual son la diversificacion dels païses de provenença e de destinacion, tot coma las formas presas per la migracion. S'estima que l'argent injectat dins los païses d'origina en provenença dels païses d'acuèlh es al mens egal o fòrça superior a la quantitat d'ajudas financièras portadas pels païses dichs « rics » als païses mai paures. Los demografs considèran que las migracions serán una importanta variabla d'ajustament d'aicí 2050, escasença ont 2 o 3 miliards d'individús suplementaris son esperats sus la planèta, alara que los efièts de la modificacions climaticas se ferán benlèu ja sentir e qu'unas zonas poirián pas noirir un demai de populacion. [[File:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|250x250px|Mapa de la migracion umana segon d'estudis ADN.]] == Definicion == Las donadas arqueologicas e paleoantropologicas indican que l’Òme apareguèt en [[Africa]]. La preséncia d'umans dins totes los luòcs de la planèta resulta donc de movements de populacion. Pasmens, d'autors considèron que totes los movements son pas necessariament de migracions. Dins l'encastre d'una economia de [[Caçaire-culheire|caçaires-culheires]], lo nomadisme es necessari per assegurar sa subsistància: los grops devon de contunh cambiar de luòc de residéncia quand las ressorças naturalas venon escaças. De pichons desplaçaments regulars de l'òrdre d'una vintena de quilomètres sus de centenas de generacions poirián explicar lo poblament de l'ensems d'Eurasia dempuèi l'Africa sens qu'i aja de migracion al sens estricte, a saber un movement conscient d'un ensems de personas d'un punt a un autre dins una tòca donada. Los fluses migratòris son classificats segon lors mobils. Se distria entre autre<span></span>: * las migracions economicas (desplaçament de trabalhadors) * las migracions constrenchas (fugida de persecucions, faminas resultant sovent de guèrras; se parla tanben de <span class="page_h">conquista</span><span class="page_h"></span>, d'invasion, d'[[Exòde (omonimia)|exòde]], de colonizacion…). Per l'èra postindustriala, la migracion correspond puslèu a un cambiament definitiu de residéncia, levat pel cas particular de las migracions sasonièras ligadas al fenomèn de las [[vacanças]]. Se parla alara, segon lo punt de vista, d’'''emigracion''' (sortida del país d'origina) o d''''immigration''' (intrada dins lo país de destinacion). Del meteis biais, se designa las personas concernadas jos mai d'un tèrmes, que permeton mai de distriar las estapas de migracion<span></span>: emigrant (aquel que daissa son país), emigrat (auel que daissèt son país), immigrant (aquel qu'intra dins son país d'acuèlh), immigrat (aquel qu'es installat dins son país d'acuèlh), migrant (aquel qu'es migrar). == Migracions preïstoricas == Segon la teoria actuala dominanta d'una origina africana de l'òme modèrne, l'istòria de las migracions umanas comença amb los desplaçaments d'''[[Homo erectus]]'' fòra l'[[Africa]] cap a [[Eurasia]] fa un milion d'ans. ''[[Homo sapiens]]'' sembla aver colonizat tota l'Africa fa <span class="nowrap" contenteditable="false">150 000&nbsp;ans</span>, comencèt a sortir d'Africa fa 80 000 ans puèi s'espandiguèt per l'Eurasia e l'Austràlia fa 40 000 ans. === Poplament de l'Austràlia === Segon las estimacions, se pensa que las primièras populacions umanas, los <span class="page_h">aborigèns</span><span class="page_h"></span> venguts d'Asia, son arribadas en Austràlia fa <span class="nowrap">40 000</span> a <span class="nowrap" contenteditable="false">70 000&nbsp;ans</span>. Pendent la darrièra [[glaciacion]], lo nivèl de la mar èran fòrça mai bas qu'ara. La còsta australiana se situava al nivèl de la mar de [[Timòr (illa)|Timor]]. L'[[Austràlia]] e la [[Nòva Guinèa]] formavan un sol continent, nomenat Sahul e èran ligats per un istme situat al nivèl de la mar d'Arafura, del golf de Carpentaria e del [[Estrech de Torres]]. Segon una teoria mai recenta, d'òmes aurian naviguat sus de pichonas distàncias a partir de las illas de l'actuala [[Indonesia]] per aténher lo Sahul. Puèi, per via terrèstra, se seriá escampilhats sus l'ensems del continent. Los testimònis arqueologics mòstran la preséncia d'abitacions umanas en amont de la ''Swan River'', en [[Austràlia Occidentala]], fa gareben <span class="nowrap" contenteditable="false">40 000&nbsp;ans</span>. Sembla que la [[Tasmania]], tanben accessibla per via terrestra a l'epòca, foguèt abordada en 30 000 <abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">AbC</abbr><abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">.</abbr> === Poplament del continent american === Pendent longtemps, foguèt pensat que l'America s'èra poblada per de grops venguts d'Asia e avent passat l'[[Estrech de Bering|estech de Bering]] pendent lo periòde glaciari. Las descobèrtas recentas mòstran que l'istòria del poblament de l'America es mai complèxe. Segon d'autors nordamericans, l'Òme de Kennewick, escavat dins lo nòrd oèst dels [[Estats Units d'America]] en [[1996]], auriá un perfil « caucasian » (al sens american del mot). Luzia coma de decena autres esqueletas descobèrt a ''Cerca grande'' e sul site de ''Pedra Furada'', totes situats al [[Brasil]], indican una origina australoïda evidenta. Los esqueletas escavats dins l'Estat de Mexic, la Femna de Peñon e l’Òme de Tlapacoya aurián una morfologia a l'encòp del tipe caucasian e australoíd. === Poblament de l'Asia del Sud Èst insular, del Pacific e de Madagascar === Fa 5000 ans (3 000 <abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">AbC</abbr><abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">.</abbr>), d'abitants del litoral de la [[Republica Populara de China|China]] del sud començant passar l'estrech per s'installar a [[Republica de China (Taiwan)|Taïwan]]. Vèrs [[Ans -2000|2 000 <abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">Ab</abbr><abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">C.</abbr>]], de migracions se faguèron de Taïwan cap a las [[Filipinas]]. De novèlas migracions començon lèu de las Filipinas cap a [[Celebas]] e [[Timòr (illa)|Timor]] e d'alà, las autras illas de l'archipela [[Bahasa Indonesia|indonesian]]. Fa 3 500 ans (1 500 <abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">AbC</abbr><abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">.</abbr>), un autre movement mena de las [[Filipinas]] en Nòva Guinèa e al delà, las illas del [[Ocean Pacific|Pacific]]. Fòrça mai tard, dels sègles [[Sègle IX|<span class="romain">IX</span>]] al [[Sègle XIII|<span class="romain">XIII</span>^e&nbsp;siècle]], de fonts arabs notan la preséncia, sus la [[Africa de l'Èst|còsta èst d'Africa]] e [[Comòras]], de marcands e marins originaris de las illas d'[[Asia del Sud-Èst|Asia du Sud Èst]]. Los Austronesians son benlèu los primièrs grands navigators de l'istòria de l'umanitat. == Tipologia de las migracions == La migracion pòt prene diversas formas. === Migracion de trabalh o economica === Es per natura malaisida d'evaluar a causa del manca de chifres pel sector informal e de ''« clandestins »''. Aqueles fluses migratòris tòcan gaireben 100 milions de personas. Segon d'estatisticas recentas los fogals màgers de migration de trabalh se trapariá en Índia e al Canadà qu'an de politicas d'acuèlh al subjècte de las populacions. Mai sovent es pas volontari. === Migracion permanenta === S'agís de migracions forçadas, es a dire non volontàrias. Son per exemple los refugiats politics. Ara, près de 45 milions de personas (25 milions de refugiats e 20 milions de desplaçats a l'interior de la lors frontièras) foguèron obligats de fugir lors demorança per de rasons religiosas, politicas o etnicas. La multiplicacion de las guèrras, subretot en Africa negra, en Asia centrala e a l'Orient Mejan, fa a vegadas viure de generacions entièras dins de camps de refugiats, sovent pauc equipats per aculhir aquelas populacions. === Migracion de constrencha (o migracion de [[Refugiat|refugiats]]) === [[Fichièr:Migrants_Suisses_de_Russie,_environ_1921.jpg|thumb|250x250px|Fugida de Russia d'una maire e dels seus enfants pendent la Guèrra civila russa, environ 1921.]] S'agís de desplaçaments justificats per de mobils de constrenchas<span></span>: persecucions etnicas, religiosas, regims politics injusts, guèrras civilas. 50 % d'entre eles se passan en Africa subsahariana. Dempuèi mai de 100 ans, una partida de l'exòde rural pòt èsser assimilat a une migracion de constrencha, exacerbada per l'industrializacion de l'agricultura, quitament dins los païses rics. Per èsser reconegut coma refugiat al sens de la Convencion de 1951 relativa a l'estatut dels refugiats, l'individú requerent l'asili deu crénher d'èsser persecutada a causa de sa raça, sa religion, sa nacionalitat, son apartenéncia a un cert grop social o en rason de sas opinions politicas, e per aquelas rasons, pòt pas o vòl pas demandar la proteccion de son païs de nacionalitat o de residéncia<ref>Convencion de 1951 relativa a l'estatut dels refugiats, ONU. </ref>. === Estudis === [[Fichièr:Gulf_of_Aden.png|thumb|250x250px|En 2008, mai de <span>50 000</span> personas passèron lo [[golf d'Adèn]] cap al [[Iemèn]], segon l'HCR<ref>[http://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=18532&Cr=Y%E9men&Cr1=Somalie HCR : 6 noyés et 11 disparus, nouvelles victimes de passeurs au large du Yémen], Communiqué du HCR, 24 février 2009 </ref>, contra <span>29 500</span> en 2007<ref name="HCR1">[http://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=18157&Cr=aden&Cr1=somalie Plus de <span>50 000</span> personnes ont eu recours à des passeurs pour traverser le golfe d'Aden en 2008], Communiqué du HCR, 9 janvier 2009 </ref>. Sus aqueles <span>50 000</span> migrants, al mens 590 personas se negaran e 359 autres desaparegudas<ref name="HCR1"/>.]] Ara de fluses d’estudiants son organizats en de vastes sistèmas fortament polarizats. L’essencial dels escambis s’efectua alara d’un país del Sud cap un país del Nòrd. A vegada, aquela polarizacion s'acompanha d'una espandiment de las zonas de recrutament (partença) e d'un alargament de las destinacions. Aqueles fluses migratòrias se diversifican e se mondialisan al prejudici de las relacions classicas de país cap a país. Los ligams de França amb sas ancianas colonias pel biais de la cooperacion son estompadas e modifican lo rapòrt d’ofra e de demanda dins l’espaci internacional e/o mondial de l’ensenhament superior. Atal la relacion autrescòps exclusiva entre Marròc e França ven de s'amagar al bebefici de relacions multiplas amb diferents païses d'Euròpa occidentala e d'America del Nòrd. Aqueles fluses migratòris d’estudiants son per 88 % cap als païses de l'OCDE. L'unilateralisme dels fluses al sen dels sistèmas d'ensenhaments superiors mondials es la caracteristica màger d'aquel tipe de migracion. Es constituida de gaireben dos terces d'estudiants venent dels païses del Sud (non OCDE) que gaireben tota estudia dins un país del Nòrd (nòu estudiants sus detz). Aquelas donadas globalas traduson las inegalitats en matèria d'educacion entre “país del Nòrd” e “país del Sud”. Lo tèrç del rèsta dels estudiants estrangièrs son eissits dels païses del Nòrd e efectuan subretot una expatriacion cap a d'autres païses del Nòrd. Dins aquel escastre global, pel periòde 1960-2000, los efectius d'estudiants expatriats aumentèron de 7 %  cada an. S'estima aquela populacion [Unesco e OCDE] a près d'1,8 milion en 2000. Aquela creissença mòstra plan l'emergéncia d’una novèla problematica al sen de las migracions internacionalas. Un dels cambiaments essencials del païsatge migratòri mondial es lo « capvirament dels fluses migratòris », segon l'expression d'Alfred Sauvy, entre lo Nòrd e lo Sud, los païses del Sud alimentant ara la majoritat dels fluses de partença. Mas la mutacion es pas sonque geografica, concerna tanben la composicion dels fluses segon lo sèxe e l’origina sociala d'estudiants, lor durada e lor significacion. === Trabalh sasonièr === Fòrça païses (Espanha, Itàlia, França subretot, per Euròpa, los Estats Units d'America pel Nordamerica…) utilizan una abondanta man d’òbra sasonièra estrangièra al moment de la cultura o de culhida manuala d'unes fruchs o legums. Aqueles emplegats son a vegada mal lotjats, mal pagats e amb una cobertura sociala imparfata o inexistenta, tot essent mai expausats als pesticids e d'autras malautiás. == Migracions internacionalas postindustrialas == === Migracions al començament del [[Sègle XXI|<span class="romain">sègle XXI</span>]] === En 2005, lo nombre de migrants<ref>Les statistiques internationales sur la migration comportent les réfugiés et personnes déplacées, mais elles ne prennent pas en compte les migrants irréguliers qui échappent aux comptabilisations officielles.</ref> pel mond es estimat entre 185 e 192 milions<ref>Sauf mention contraire, les données proviennent de <cite class="ouvrage" style="font-style:normal"><span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20060618091353/http://www.iom.int/en/PDF_Files/wmr2005_presskit/wmr_facts_and_figures/WMR_Facts_and_Figures_FR.pdf «&nbsp;https://web.archive.org/web/20060618091353/http://www.iom.int/en/PDF_Files/wmr2005_presskit/wmr_facts_and_figures/WMR_Facts_and_Figures_FR.pdf&nbsp;»]</span> ^{(<span class="plainlinks">[http://web.archive.org/web/*/http://www.iom.int/en/PDF_Files/wmr2005_presskit/wmr_facts_and_figures/WMR_Facts_and_Figures_FR.pdf Archive]</span> &#x2022; <span class="plainlinks">[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.iom.int/en/PDF_Files/wmr2005_presskit/wmr_facts_and_figures/WMR_Facts_and_Figures_FR.pdf Wikiwix]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive"></span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive"></span> &#x2022; Que faire ?}</cite></ref>, o gaireben 2,9 % de la populacion mondiala. Aquel chifra amaga las grandas disparitats existissentas entre los païses. 63 % dels migrants demoran dins los païses desvelopats e 34 % dins los païses en desvelopament. L'America del Nòrd e l'Oceania comptan mai de 10 % de migrants. Alara qu'en Africa, America latina e Asia los migrants representon mens de 2 % de la populacion totala de cada region. Dins unes païses, los migrants representon mai de 60 % de la populacion, es le cas d'[[Andòrra]], [[Emirats Arabis Units]], [[Guam]], [[Macau]], [[Mónegue]], [[Qatar]] e [[Vatican]]. 48,6 % dels migrants son de femnas. La migracion es concentrada sus un nombre restrench de païses d'acuèlh (55). 75 % dels migrants internacionals son dins 12 % dels païses del mond. Los tres principals païses d'acuèlh de migrants son los EUA, la Russia e l'Alemanha. Los tres principals païses d'origina dels migrants son la China, l'Índia e lass Filipinas. En 1965, lo nombre de migrants internacionals èra de 75 milions. Pendent los quarante ans seguents, la creissença foguèt en aument de contunh. Al respècte de la populacion totala, la partida dels emigrats pel monde qu'èra de 2,3 % en 1965 d'en primièr mermèt pendent la primièra decennia per mai tard aumentar a causa de l'alentiment de la creissença demografica. En 2050, los demografs preveson 230 milions de migrants per una populacion totala de nòu miliards. {| class="wikitable alternance centre" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! scope="col" | Regions ! scope="col" | Populacion totala<ref>Les chiffres sont pour l'an 2000 et proviennent du site de l'ONU, division Développement économique et social [https://web.archive.org/web/20100726105758/http://esa.un.org/unup/]</ref> <br> (milièrs) ! scope="col" | Nombre de migrants<ref>Les chiffres sont pour l'an 2000 et proviennent du site du HCR [https://web.archive.org/web/20181129135904/http://www.unhcr.ch/cgi-bin/texis/vtx/statistics/opendoc.htm?tbl=STATISTICS&id=42aff7e84]</ref> <br> (milièrs) ! scope="col" | % ! scope="col" | Refugiats <br> (milièrs) |- ! scope="row" | Païses desvolopats | <span>1 193 872</span> | <span>104 119</span> | 63 | <span>5 008</span> |- ! scope="row" | Païses en desvolopament | <span>4 876 709</span> | <span>70 662</span> | 40,43 | <span>13 631</span> |- ! scope="row" | (que païses mens avançats) | (<span>667 757</span>) | (<span>10 458</span>) | (5,98) | (<span>6 551</span>) |- ! scope="row" | Africa | <span>795 671</span> | <span>16 277</span> | 9,31 | <span>6 060</span> |- ! scope="row" | Asia | <span>3 679 737</span> | <span>49 781</span> | 28,48 | <span>8 450</span> |- ! scope="row" | Euròpa | <span>727 986</span> | <span>56 100</span> | 32,09 | <span>5 649</span> |- ! scope="row" | America latina e Caribes | <span>520 229</span> | <span>5 944</span> | 3,40 | 576 |- ! scope="row" | America del Nòrd | <span>315 915</span> | <span>40 844</span> | 23,37 | <span>1 051</span> |- ! scope="row" | Oceania | <span>31 043</span> | <span>5 835</span> | 3,34 | 85 |- ! scope="row" | '''Mond''' | '''<span>7 070 581</span>''' | '''<span>174 781</span>''' | '''100''' | '''<span>21 871</span>''' |} {{article detalhat|Crisi dels refugiats en Euròpa}} == Raisons de la migration == Las migracions son sovent qualificadas d'economicas o politicas. Pòdon èsser degudas a una quista d'identitat absoluda, a un desraiçament prigond, a un mal de viure, causas classificadas jol tèma d'[[exili]] volontari. Al contrari, la migration involontària pòt resultar d'una situacion de guèrra (las gents fugissent lo lor país) o encara, d'una situacion economica precària, de famina o d'influéncia politica. Vejatz tanben [[colonizacion]]. == Teorias de la migracion == Çai-dejós son presentadas las teorias economicas de la migracion del trabalh. === Leis de Ravenstein === Lo primièr ensag de formalizacion de la migracion se la deu a Ravenstein (1885). Presenta sèt « leis » que son de fachs estizats tirats de l'analisi de las donadas disponiblas a l’epòca<span></span>: # Gaireben totes los migrants realizan qu’una migracion de corta distança. Aqueles que fan una migracion de longa distança van de preferéncia dins de centres de comerci o industrial. # Resulta alara un desplaçament progressiu de la populacion cap als centres. # Cada flus migratòri produch un contra flus compensatòri. # Las personas del mitan urban migran mens qu'aquelas del mitan rural. # Las femnas son representadas melhor dins los fluses de corta durada. # La migracion aumenta amb lo desvolupament de la tecnologia. # Lo principal motiu dels fluses migratòris es lo desir de l’òme de melhorar son estatut sul plan material. === Modèls d'economia duala === Quitament desvolopats per descriure lo procediment de desvelopament economic dels païses en desvelopament, los modèls d'economia duala pòdon servir per l'analisi de la migracion. Segon l'apròche dualista, los economias se descompausan en dos sectors<span></span>: un sector tradicional e un sector modèrne. Lo sector tradicional dispausa d'un demai de man d'òbra a l'origina d'una ofra illimitada de trabalh. Lo sector modèrne absorba aquel demai atrasent la man d’òbra en ofrissent un salari un pauc superior a la remuneracion del sector tradicional (Lewis 1954, Ranis e Fei 1961). Aquela teoria prevei donc un efècte positiu de la migracion sul sector de partença contribuissent a mermar lo caumatge amagat qu'i preval e a egalizar las diferéncia de remuneracions entre los sectors. Lo determinant de la migracion es le diferencial de remuneracion entre lo sector tradicional e lo sector modèrne. Lo flus migratòri contunha fins a que lo diferencial es pas agotat. Al nivèl internacional, la migracion de la fòrça de trabalh es donc un factor de convergéncia economica entre los païses. L'observacion empirica de periòdes d'emigracion acompanhada per de caumatge escornèt aquela teoria, çò que menèt a l'emergéncia de modèls novèls dins los ans 1970 (Todaro (1969) e Harris e Todaro (1970)). === Apròche probabilista === Harris e Todaro, s'inspirant d'un article de Lee (1966), considèran que la décision de migrar resulta d’una causida racionala qu'intègra los avantatges e los desavantatges ligats a la migracion. La rendabilitat de migrar o non intègra donc un calcul còsts beneficis. A partir d’un modèl d’economia duala, ont lo sector agricòl ric de man d’òbra s’opausa al sector modèrne plan mai dotat en capital e beneficiant d’una productivitat mai nauta, aqueles dos economistas establisson las condicions de migracion del sector agricòl (o sector tradicional) cap al sector modèrne. La causida de migrar depend del diferencial de remuneracion entre ambedos sectors. === Teoria de la dependéncia o teoria del sistèma mondial === La teoria neoclassica foguèt criticada en causa dins los ans 1970 pels teoricians de la dependéncia. Los economistas neomarxistas, coma Singer, s'interessián subretot a l'exòde rural. Lo centre constituit de las industrias expleitariá la periferiá especializada dins l'agricultura. La migracion es pas qu'un corollari de la dominacion del centre sus la periferia. === Novèla economia de las migracions de trabalh === Los analisis economics classics de la migracion del trabalh sofrisson de doas limitas principalas: l'aspècte sonque individual de la migracion e la preséncia obligatòria d'un ganh esperat per justificar la migracion. Abedos aspèctes tornèron suls trabalhs que forman ara çò qu'es la novèla economia de la migracion del trabalh. Per aquel corrent d'analisi, la migracion repausa sus una causida collectif fach per un grop d'individús, sovent lo fogal, dins una situacion d'imperfeccions dels mercats a causa de problèmas que serián d'òrdre economic o climatic. La familha avança l'argent necessari per pagar los còsts de la migracion (visa, passapòrt, transpòrts, installacion…). Mai, la migracion pòt èsser una de las estrategias que s'ofrís al fogal per diversificar sas fonts de revenguts. L'agricultura dins los païses en desvelopament es plan riscada car plan sovent los païsans dispausan pas de mejan de s'assegurar contra los riscs. Per exemple, una marrida recòlta pòt provocar una bassa des revenguts. Per limitar los riscs, un fogal pòt causir d'enviar un membre a l'estrangièr. Los revenguts d'aquel darrièr qu'una partida tornanrá al fogal sos forma de transferiments d'argents, que son considerats pel govèrn coma des revenguts a l'emigracion calculadas dins lo PIB, feran ofici d'assurança informala. La migracion es pas mai determinada pels escarts de revenguts coma dins las teorias precedentas, mas per una logica de diversificacion dels revenguts e d'assegurança per lutar contra las imperfeccions del mercat e de l'incertitud. == Organizacion de l'emigracion == Las formas d'ajudas a l'emigracion son diversas e variadas<span></span>: familha, amics, comunautat vilatjesa, diaspora, passaire, agéncia privada de plaçament internacional, associacions de migrants… Los Estats pòdon jogar un ròtle important per encoratjar o descoratjar los fluses migratòris, per de rasons de natura economica e/o politica <ref>https://web.archive.org/web/20150910115917/http://modele-dac.net/immigration.html</ref>. == Novèlas formas de migracion == * Refugiat ecologic o [[refugiat climatic]]<span>: possibla</span> migracion umana pel futur, dugut al [[escalfament global]]. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Baby-Collin Virginie, Bensaâd Ali, Sintès Pierre (dir.), ''Migrations et territoires de la mobilité en Méditerranée'', Publications de l'Université de Provence, Aix-en-Provence, 2009. * Bekouchi, Mohamed Hamadi, « Les Marocains d’ailleurs. Identités et diversité culturelle », éditions La Croisée des Chemins, 2010 * Brachet, Julien, ''Migrations transsahariennes'', Paris, Éditions du Croquant, 2009. * Cohen, Robin, ''Theories of Migration'', Elgar, Cheltenham, 1996 * Dufoulon, Serge et Maria Rostekova (sous la direct), ''Migrations, Mobilités, Frontières et Voisinages'', Paris, L'Harmattan, 2011. * Guilmoto et Sandron, ''Migration et développement'', La documentation française, 2003 * Pierre Henry et Brigitte Martinez : « Dico atlas des Migrations », Belin 2013 , 95 p. * Ravenstein, Ernst Georg (1885), ''The laws of migration'', Journal of the Statistical Society, London, 48(2), 167-227. * Sintès Pierre, ''La raison du mouvement : territoires et réseaux de migrants albanais en Grèce'', Karthala, Maison Méditerranéenne des sciences de l’homme, École française d’Athènes, Paris - Aix-en-Provence - Athènes, 2010. * Stark, Oded, ''The Migration of Labour'', Blackwell, Cambridge, 1991 * Stark et Bloom, ''The New Economics of Labor Migration'', The American Economic Review, vol. 75, no. 2, s. 173-178, 1985. * Terminski, Bogumil, ''Les migrations, les réfugiés, les droits de l’homme : Un guide bibliographique des publications parues en langue française'', New Issues in Refugee Research, Working Paper no. 216, UNHCR, Geneva, 2011. * Todaro, Michael P. ''A Model of Labor Migration and Urban Unemployment in Less Developped Countries'', American Economic Review, 59(1), 1969, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;138-148 * {{Modèl:Fr}} Serge Weber, ''Nouvelle Europe, nouvelles migrations. Frontières, intégration, mondialisation'', préface de Catherine Wihtol de Wenden, Ed. du Félin, 2007, 120 p., * Loïc Barrière, Le Voyage clandestin, roman, éditions du Seuil, 1998 * Wihtol de Wendel, Catherine ''Atlas des migrations dans le monde'', Paris, Autrement, 2005 * ''Hommes & Migrations'', « La Convention des Nations unies sur les droits des travailleurs migrants: Enjeux et perspectives », <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>1271</span>, janvier-février 2008, 173 p., Cité nationale de l’histoire de l’immigration (http://portal.unesco.org/shs/fr/ev.php-URL_ID=12071&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html) === Articles connèxes === * Detencion e Rapatriament (Chine) * Emigracion francesa (1789-1815) * Mandadís de fons * Granda Emigracion * Invasions barbaras * Mestissatge * Migracion pendulària * Migracion soïssa * Mobilitat internacionala * Mobilitat en Euròpa * Sociologia de las migracions === Ligams extèrnes === * [http://terra.rezo.net/ Malhum scientific TERRA (Travaux, Etudes, Recherches sur les Réfugiés et l'Asile)] * [https://web.archive.org/web/20160303205534/http://www.routes-granderegion.com/index.php?pn=itineraire_detail&id=6&F_id_theme=11&back_link=index.php%3Fpn%3Dsearch_all%26search_key%3D%26F_id_theme%3D11&PHPSESSID=c5b670681e3a26ad6ab071ba96093a2a Un itinenerari del patrimòni de las migracions<span></span>: Luxemborg] * [http://www.cdmh.lu Centre de Documentacion sus las Migracions Umainas, Dudelange, Luxemborg] * [https://web.archive.org/web/20030215092557/http://www.culture-routes.lu/ Institut Europèu dels Itineraris Culturals] * [http://www.iom.int Organizacion internacionala per las migracions (OIM)] * [http://www.unhcr.fr/cgi-bin/texis/vtx/home Haut commissariat de las nacions unidas pels refugiats (HCR)] * [http://www.un.org/french/migration/background.html Assemblada de l'ONU sus las migracions internacionalas e lo desvelopament.] * [https://web.archive.org/web/20070427173752/http://www.migration-population.ch/index.php?id=643&L=1 Centre de documentacion del Swiss Forum for Migration and Population Studies (SFM)] * [https://web.archive.org/web/20070927204410/http://cdim.cerium.ca/cdim_sommaire.php3 Chaire de recerca del Canadà sul drech internacional de las migracions] * [https://web.archive.org/web/20150702062057/http://www.remisis.org/ Réseau documentaire sur les migrations internationales (REMISIS)] * [https://web.archive.org/web/20140416210348/http://www.cetim.ch/fr/publications_cahiers.php#migrants Centre Europe - Tiers Monde (CETIM) Genève, Cahier critique ''Pour le respect des droits de toutes et tous les travailleurs migrants'']. ; Revistas * [[jstor:01979183.html|International migration review]] * [http://www.fmreview.org/ Forced migration review] * [http://www.cemes.org/jems.htm Journal of ethnic and migration studies] * [https://web.archive.org/web/20200711161941/http://www.emz-berlin.de/migratio/migratio.htm MIGRATION] * [https://web.archive.org/web/20150814020103/http://barthes.ens.fr/clio/revues/AHI/index.html Actes de l'Histoire de l'immigration] * [http://terra.rezo.net/rubrique101.html Asylon(s) - La revue des deux asiles] ; Conferéncias * [http://www.canal-u.tv/index.php/canalu/producteurs/universite_de_tous_les_savoirs/(onglet)/collections/(id)/105672#onglet_collection/ Cycle de conférences UTLS « Déplacements, migrations, tourisme »] [[Categoria:Migracion umana|*]] [[Categoria:Antropologia]] l5hxq5bdepojh5crc1shp0ahcy78037 0 157099 2503141 2400383 2026-06-19T08:57:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503141 wikitext text/x-wiki {{Infobox sobeiran | nom = | imatge = Theodosius_Solidus_83000404.jpg | legenda = Pèça de [[moneda]] dau rèine de Teodòsi Ièr | naissença = 347 | mòrt = 17 de genièr de 395 | país = [[Empèri roman d'Occident]] | epòca = Antiquitat | règne = 379 a 395 | conjunt = | davancièr = [[Valens]] | successor = [[Flavius Honorius]] }} '''Teodòsi I''', en [[latin]] ''Flavius Theodosius Augustus'', tanben nomenat '''Teodòsi lo Grand''' (del [[Grèc (lenga)|Grèc]] ancian θεός, teos, « dieu » e δόσ- radical de δόσις, dòsis, « don », mai patronimic -ιος), nascut en [[347]] e mòrt lo [[17 de genièr]] de [[395]], es [[emperaire roman]] de [[379]] a [[395]], festejat lo [[17 de genièr]] coma sant de las Glèisas crestianas<ref>[http://nominis.cef.fr/contenus/saint/450/Saint-Theodose-Ier.html {{fr}} Vejatz sant Teodòsi I sus Nominis]</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[http://www.forum-orthodoxe.com/~forum/viewtopic.php?t=399 {{fr}} Vejatz los sants pel 17 de genièr de du calendièr eclesiastic orthodòxe]</ref>. Es lo filh de Teodòsi l'Ancian. Es lo darrièr emperaire a regnar sus l'Empèri roman unificat, per un periòde fòrça breu: que dura de sa victòria sus Eugèn lo 6 de setembre de 394 a sa mòrt lo 17 de genièr de 395<ref>Pierre Maraval, ''Théodose le Grand, le pouvoir et la foi'', 2009, pp. 275-285.</ref>. == Jovença == === Las fonts === Las fonts anticas sul regne de Teodòsi son pro nombroses e variadas mas se contradison sovent. Es perque lo personatge a un imatge ambigú. Fins ara los istorians estiman malaisidament aquel emperaire, qualificat de « Grand » mas tanben accusat de fanatisme religiós, d'indecision e de flaquesa. Cal pasmens jutjar aquel regne segon la perspectiva del periòde dramatic que viu l'empèri, invasion dels Gòts, crisi religiosa amb la fin del paganisme, e demorar prudent e mesurada dins la presentacion de son bilanç<ref name="a">Pierre Maraval, ''Théodose le Grand'', Fayard, 2009.</ref>. Dins las fonts primàrias dispausam d'en primièr del [[Code théodosien|còdi teodosian]], recuèlh de leis publicat en [[438]] jol regne de son falen [[Teodòsi II]]. Cal apondre las Constitucions sirmondianas<ref>S'agís d'una compilacion de près d'un vintenat de constitucions imperialas consacradas al drech cultual e mai sovent publicadas en annèxes du libre XVI del Còdi teodosian.</ref>. Unas leis se trapan dins lo còdi Justinian, del sègle VI. Aqueles recuèlhs permeton de conéisser una partida importanta de l’òbra legislativa de Teodòsi, sens pasmens qu'aquela s'i trapa dins son integralitat. Dispausam tanben de mai d'unes discors prononciats dabans Teodòsi per de retaires pagans, subretot aqueles de Pacatus a Roma e de Temistios a [[Constantinòble]]. Aqueles discors contenon cadun un laus de l'emperaire a qui s'adreçan, independentament de las esperanças de lors autors. Al meteis periòde, lo senator de Roma, mas tanben retaire, Simmac es l'autor d'una vasta correspondencia adreçada a un nombre elevat de personalitats pròches de Teodòsi. Fin finala Libanios, sens dobte lo retaire lo mai celèbre de l'epòca, es l'autor de mai d'un discors adreçat directament a Teodòsi e, coma Simmac, d'una importanta correspondencia amb los principals notables del regne<ref>Pierre Maraval, Théodose le Grand, le pouvoir et la foi, Fayard, 2009</ref>. Las figuras religiosas màger de l'epòca son tanben una font d'informacion preciosa subretot lor correspondencia. Coma d'Ambròsi de Milan, qu'a de relacions estreta amb los diverses emperaires d'aquela fin del sègle IV, e qu'es una font importanta sul regne de Teodòsi e tanben sus l'ensems dels eveniments del periòde. Ambròsi en mai es l'autor de l'orason funèbra de Teodòsi. [[Joan Crisòstom]] escriguèt las ''Omelias sus las estatuas''<ref>''Homiliae de Statuis''</ref>, allusion a la revòlta de [[387]] a [[Antakya|Antiòquia]] e una autra omelia<ref>''Homilia VI''</ref> per un aniversari de la mòrt de Teodòsi uns ans mai tard. === Una familha aristocratica d'Ispània === Teodòsi I benlèu nasquèt l'[[11 de genièr|11 de genièr de]] [[347]] a Cauca ([[Coca]] d'ara) una vilòta al Nòrd Oèst de la província romana de Gallaecia, près de l'actuala [[Segòvia]]. Son paire, que tanben se nomena Flavi Teodòsi, es un militar victoriós<ref>Sometèt mai d'una revòltas en Bretanha (vèrs 368), puèi venguèt mèstre de la cavalaria en Gàllia (en 369) combèt los [[Alamans (pòble)|Alamans]] e los Sarmats. </ref> de [[Valentinian Ier|Valentinian I]], e latifundista de la region. Per una rason incertana es executat a [[Cartage]] al començament de [[376]] benlèu sus òrdre de [[Valens]]<ref name="a">Pierre Maraval, ''Théodose le Grand'', Fayard, 2009.</ref>. Los grands pairals, Onori e Termantia, èran ja de crestians nicèus, tot coma son paire e el meteis. Teodòsi tanben aviá un fraire, Onori, qu'adoptèt mai tard la filha Serena e qu'aguèt una granda influéncia amb son mariadatge amb lo [[magister militum]] Stilicon. Lo jove Teodòsi passa son enfença dins son Ispània natala. Se conéis gaireben pas res de son educacion, levat de l'interés qu'aviá per l'estudi de l'istòria. A causa de sa nauta naissença, recep benlèu una bona educacion. === Una carrièra militara === A partir de [[368]], fa partit de l'escòrta de son paire. Comença una carrièra militara e es present amb el a las campanhas en Bretanha en [[368]]/[[369]], a la campanha contra los [[Alamans (pòble)|Alamans]] en [[370]] près del [[Ren (fluvi)|Ren]] (lo paire es a l'epòca ''magister equitum praesentalis'' e foguèt donc comandor de la cavaleria de l'armada) e contra los Sarmats en [[372]]/[[373]] près del [[Danubi]]. Benlèu mercé a l'influéncia de son paire, Teodòsi es promougut ''dux Moesiae primae'', e recep lo comandament d'una província militara dins los [[Balcans]]. Aquel tipe de nominacion essent a aquel epòca corrent e lo jove Teodòsi semblava èsser totalament a la nautor de la tasca. En [[373]], son paire fuguèt fin finala enviat en [[Africa]] per dominar la rebellion de l'usurpator Firmus, pendent que son filh batava en 374 los Sarmats en [[Panònia]] (près de l'actuala Ongria), après qu'aqueles darrièrs derniers passèron lo [[Danubi]]. Alara, provèt sa valor militara. L'execucion de son paire, per de rasons confusas, provòca sa disgràcia provisòria entre 375/6 e 378. == Emperaire == La mòrt de l'emperaire [[Valens]] a la batalha d'[[Andrinòple]] (378) obliguèt [[Gracian]] a proclamar Teodòsi emperaire en [[379]]: recebèt Orient, [[Reialme de Macedònia|Macedònia]] e Dàcia. === Una politica d'estabilizacion dels tèrmes === Teodòsi se fixa per objectiu d'estabilizar las frontièras, d'en primièr al Nòrd amb los Gòts puèi a l'Èst amb los Pèrses. ==== Fixacion de la frontièra del Danubi ==== En [[380]], amb Gracian, arrestèt los Gòts en Epir e [[Dalmàcia]]. Toedòsi installa una partida dels Ostrogòts en [[Panònia]], e s’installa a [[Constantinòble]]. Teodòsi avent enrotlat dins l’armada romana dels contingents de barbars lor daissant una organizacion autonòma. Aqueles ''federats'' preparan l’occupacion de l’Empèri pels barbars. En [[382]], installa los [[Visigòts]] en Mesia. Aquela decision, considerada pels contemporanèus coma catastrofica, foguèt una de las causas primièra de la fin de l'[[Empèri Roman d'Occident]]. de fach, aquela insercion d'un pòble barbar unit e fòrt dins l'empèri, e al meteis temps dins l'armada imperiala, acabèt amb un contròtle vertadièr de l'emperaire sus sas armadas. Mas après lo desastre d'Andrinòple jos l'emperaire [[Valens]] es possible que Teodòsi aviá pas gaire de causida. ==== Tractat de patz amb los Perses ==== Alara que la guèrra amb los [[Empèri Sassanida|Perses sassanids]] s'èra descadenada jos Valens, Teodòsi compausa amb lo rei Shapur III, qu'envièt una ambassada a Constantinòble en 384 per demandar la patz. Foguèt signada a Ekeleac en 387. Lo tractat portava subretot sus l'astre d'[[Armenia]], que foguèt divisada entre las doas grandas poténcia, la part du leon anant a [[Pèrsia]], === Una politica interiora fòrta === ==== Lo trionf de l'ortodoxia nicèa sus l'eretgia ariana ==== En [[380]], publiquèt l’edicte (dich edicte de Tessalonica) seguent: « ''Tòtes los pòbles devon aderir a la fe transmesa als Romans per l’apòstol [[Sant Pèir|Pèire]], aquela que reconeisson lo pontif [[Damasi Ier|Damàs]] e Pèire, l'evèsque d'Alexandria, es a dire la Santa Trinitat del Paire, del Filh e del Sant Esperit. »'' La fe catolica trinitària, tala que foguèt definida pel Concili de Nicèu, trionfava alara sus l’[[arrianisme]], que foguèt condamnat encara un còp pel primièr concili ecumenic de Constantinòble ([[381]]). En abril 390, lo pòble de Tessalonica se rebèla a causa de la perturbacion d'una correguda de carri per una istòria de mors, e de magistrats fuguèron tuats e lor còs traïnat dins la vila. La repression faguèt sèt mila a detz mila mòrts, segon las fonts, fasent que Teodòsi foguèt excommuniat per l’ecèsque Ambròsi de Milan. Las victimas dels chaples fuoguèron subretot de Romans e los chaplaires d’ancians barbars, populacions qu'avián estat recrutadas per l’armada. Pendent de meses, Teodòsi e Ambròsi domerèron dins lors posicions respectivas. Puèi Teodòsi, sentent que la seuna vengava impossibla, acceptèt de venir s’umiliar publicament dabnas Ambròsi la tèsta cobèrta de cendres per obtenir sonretorn dins la Glèisa<ref>cf l'article de [https://web.archive.org/web/20140121023940/http://www.biblia-cerf.com/extraits.php?refExtrait=730 Biblia-cerf]</ref>. [[Fichièr:St_Ambrose_Converting_Theodosius.jpg|right|thumb|308x308px|''Sant Ambròsi convertissent Teodòis'', tela de Pierre Subleyras, 1745]] Los emperaires Teodòsi, per l’[[Empèri Bizantin|Empèri d'Orient]] e [[Gracian]], per l’[[Empèri Roman d'Occident|Empèri d'Occident]] ambedos crestians, fan de la fe catolica l'unica religion oficiala e obligatòri de l'Estat, per l’Edicte del [[28 de febrièr|28 de febrièr de]] [[380]], dich l'edicte de Tessalonica. L’emperaire Gracian daissa alra lo títol de ''[[pontifex maximus]]'' de l'ancian cult roman pagan. Aquel títol foguèt mai tard donat a l’[[Papa|evèsque de Roma]], dins un sens sacerdotal novèl, segon la primautat petriniana, es a dire la primautat pontificala. Los temples pagans de l'empèri roman son alara tencats (subretot en Orient, jol vam de Teodòsi), e l'estatua de la divesa Victòria es sortida del Senat roman per òrdre de Gracian, çò que provoquèt l'inutila protestacion d'una aristocracia pagana minoritària mas encara politicament influenta à Roma (p.ex. la supplica del senator pagan Quint Aureli Simmac al subjècte). En Egipte, lo patriarca Teofil d'Alexandria es encargat d’aplicar l’edicte de Teoòsi I qu'enebís als pagans l’accés a lors temples e totas las ceremonias paganas. Los temples son o destruits, o consacrats coma glèisas. Las estatuas de las divinitats paganas son trencadas e lo Serapeum de Memfis es destruit sus òrdre del quita emperaire. Lo temple d'Isis o foguèt mai tard, pendent de soslevaments populars seguissent lo conflicte entre los partisans del patriarca [[Ciril d'Alexàndria]] e Orèst l darrièr prefècte pagan de la vila. Las seguidas de l'Edicte son catastroficas pels tenents dels ancians cultes pagans. Los ròtles son drasticament capvirats<span></span>: son alara los adeptes de la « religion pagana » e lors òbras que son enebidas e eliminats, aprés aver causat tant de martirs crestians, subretot pendent la darrièra granda persecucion de [[Dioclecian]], al començament del quite sègle IV. Totas las òbras e manifestacions jutjadas paganas son pauc a pauc interditas. En 415, un soslèvament preparat per un cert Pèire lo magistrat, a [[Alexàndria]], que lo patriarca [[Ciril d'Alexàndria|Ciril]] podèt pas conténir, s'acaba pel linchatge d'[[Ipàtia d'Alexàndria|Ipàtia]], filosofa neoplatoniciena, adèpta de [[Plotin]], acusada o de practicas de magia, o d'empachar la reconciliacion entre lo patriarca [[Ciril d'Alexàndria]] e lo prefècte pagan Orèst. Segon Socrat l'Ecolastic, son còs trocejat al suc del Cinaron per i èsser brutlada, alara que los insurjats van cap a la Bibliotèca per l'incendiar. Fin finala, en [[392]], Teodòsi espotissiá l’usurpacion d’Eugèn. ==== Una reforma monetària ==== ==== Una relacion ambigüa amb los coemperaires ==== Entre [[383]] e [[388]], deguèt enfrentar l’usurpacion de Magne Clemens Maxim, qu'après aver desfach [[Gracian]] s’èra emparat de tota la prefectura de las Gàllias e ocupèt [[Roma]] e l’Itàlia tota al prejudici de [[Valentinian II]]. Teodòsi venquèt Maxim qui fuguèt tuat a Aquilèu, en [[388]]. De [[388]] a [[391]], Toedòsi demorèt en Occident, gaireben totjorn a [[Milan]]. En [[390]], volent acabar amb las mors del mond antica fins alara, e impausar la morala ascetica precicada pels crestians mai radicals, publiquèt una lei castigant de mòrt los [[Omosexualitat|omosexals]], e reprimèt dins lo sang per las tropas barbaras una insurreccion a [[Tessalonica]]. Entre [[392]] e [[394]], reprimèt l’usurpacion d’Eugèn, un foncionari proclamat emperaire après la mòrt de [[Valentinian II]]. En [[394]], foguèt l’autor del decret interdisent los [[Jòcs Olimpics]] acusats de difusar lo [[paganisme]] (los jòcs foguèron restablits sonque en 1502 ans mai tard en Grècia). == Un eritatge dificil == Teodòsi, que patissiá d'idropisia, moriguèt a Milan, lo [[17 de genièr|17 de genièr de]] [[395]]. Alara, l’Empèri tornèt èsser unificat pel primièr còp dempuèi trenta ans, mas pel darrièr còp. De son primièr maridatge amb Aelia Flacilla, Teodòsi aguèt dos filhs: [[Flavius Arcadius|August Arcadi]] en [[383]], e [[Flavius Honorius|Onòri]] en [[393]]. Partejèt entre eles l’Empèri: ''[[Flavius Honorius]]'' (10 ans) recebèt l’Occident e ''[[Flavius Arcadius]]'' (18 ans) l’Orient, e encarguèt lo [[Vandals|Vandal]] Stilicon de vigilar sus eles. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references></references> </div> == Bibliografia == === Fonts === * M. Poinsignon, ''État politique et religieux de l'Empire à la mort de Théodose-le-Grand (395)'', dans les ''Travaux de l'Académie nationale de Reims'', Reims, 1853, vol.18, p.28-57 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k57246595/f28.image] === Istoriografia === === Trabalh contemporanèus === * Pierre Maraval, ''Théodose le Grand, le pouvoir et la foi'', édition Fayard, 2009. * Bertrand Lançon, ''Théodose'', Perrin, 393 p., 2015 === Articles scientifics === == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * Antiquitat tardièra [[Categoria:Emperaire roman]] [[Categoria:Naissença en 347]] [[Categoria:Decès en 395]] 1xw0seh3bw7ngpn6m76dwo5i476gb4i 0 158691 2503106 2415338 2026-06-19T06:57:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503106 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lemosin--> Lo '''shimaore''' (ou '''maorés''') es una de las doas principalas lingas indigenas parladas sur l'isla de [[Maiòta]]. Qu'es 'na linga [[Lengas bantos|banto]], aparentada au [[swahili]], alora que lo [[kibushi (lenga)|kibushi]] es una [[lengas austronesianas|linga austroesiana]] vesina de las lingas parladas a [[Madagascar]]. Lo shimaore subís aüei l'influença fòrta deu [[francés]]. D'efiech, quauques locutors de [[Maiòta]] parlen francés coma linga mairala, mas qu'es subretot la linga de l'educacion, deu saber e de l'emplec. Per quela rason de las associacions culturalas essaien de tornar animar la flama e de tornar balhar au shimaore sas "letras de noblessa", coma l'associacion SHIME. [[File:Mayotte_(976)_in_France.svg|250px|right|thumb|Maiòta, l'Africa e Madagascar]] [[Fichièr:Lac Dziani Dzaha.jpg|250px|thumb|L'estanh Dziani Dzaha]] == Cultura maoresa == La linga es un deus piliers de la cultura deus Maorés. Parlar francés entre Maorés es considerat coma una manca de respèct<ref>Article a legir en linha : http://www.cairn.info/revue-ethnologie-francaise-2002-4-page-677.htm, de Sophie Blanchy. Títol : Mayotte : « française à tout prix »,2002. Pajas 677-687. Revista : Cairn.info</ref>. {{clr}} == Alfabet == {|class="wikitable" style="text-align: center; vertical-align: middle;" ! colspan="26" | Alfabet<ref>[https://web.archive.org/web/20120209123016/http://shime.free.fr/linguist_04.htm Alphabet du Shimaorais]</ref> |----- | A || B || Ɓ || D || Ɗ || E || F || G || H || I || J || K || L || M || N || O || P || R || S || T || U || V || V̄ || W || Y || Z |----- | a || b || ɓ || d || ɗ || e || f || g || h || i || j || k || l || m || n || o || p || r || s || t || u || v || v̄ || w || y || z |----- |/a/||/b/||/ɓ/||/d/||/ɗ/||/e/||/f/||/g/||/h/||/i/||/ʒ/||/k/||/l/||/m/||/n/||/o/||/p/||/r/||/s/||/t/||/u/||/v/||/β/||/w/||/j/||/z/ |} == Quauques exemples == {| border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Occitan || Shimaore |-- | Bonjorn ||Jeje (o Kwezi) |-- | bien ||Ndjema |-- | La vita es bela a Maiòta || maesha ya mazuri Maore |-- | Monde / Tèrra ||dunia / ntsi |-- | ciau (ceu) ||maingu |-- | aiga || maji |-- | fuòc ||moro |-- | òme ||mutru baba |-- | femna ||mutru mama |-- | minjar || udya (o ula) |-- | beure || unwa |-- | grand ||-bole |-- | pitit || -titi |-- | nuech ||uku |-- | matin ||asubuhi |-- |raubaire ||mwidzi |-- |m'apele... ||wami uhiriwa... |-- |Magazin/Botica ||duka |-- |vila ||dago |-- |ieu - tu - eu/ela - nos - vos -ilhs/elas ||wami - wawe - waye - wasi - wanyu - wao |-- |mercés ||marahaba |-- |monsur - madama ||monye - bweni/bibi |-- |repas ||shahula |-- |maijon (ostau) ||nyumba (o dago) |} == Referencias == <references/> [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] 3uh2g01dl3zqn3z410mly2z5garcyda 0 158982 2503132 2344390 2026-06-19T08:30:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503132 wikitext text/x-wiki Lo '''salafisme''' (en arab<span> </span>: السلفية) es un movement politicoreligiós revendicant un retorn cap a l'[[islam]] de las originas, que seriá donc fondat pas que sus l'[[Alcoran]] e la Sunna, segon la compreneson de [[Maomet]] e dels seus. Lo salafisme es donc una doctrina particulara de l'islam, un biais de transmission de la paraula del [[Maomet|Profèta]] e un còdi moral basat sus un apròche rigorista de l'islam. Los salafistas pretendon passar los avises ([[Fatoa|fatoas]]) de las quatre escòlas de drech sunnits (anafisme, maliquisme, shafeïsme e anbalisme) que considèron tanben l'unanimitat (''ijma'') e l'analogia (''qiias'') coma de font de drech. Rebutan tot novelum (o bidah), e son en favor d'una aplicacion estricta de la lei islamica (sharia) que ne ven. Afirmisson constituir la restauracion de l'islam dels primièrs sègles après sa corrupcion pels novelums blaimables. Es pas un movement unificat e mai d'una brancas del salafisme s'afrontan sul biais de realizar aquela doctrina, de la via pacifica e pedagòga del « salafisme predicatiu » al movement jihadista que precica l'utilizacion de la violéncia per impausar l'islam de las originas tal coma lo comprenon. == Definicion == [[Etimologia|Etimologicament]], « salafisme » (en [[Arabi|arab]]<span></span><span>:</span>&nbsp;<span class="lang-ar" dir="rtl" lang="ar">السلفية</span> ''as-salafiyya'') ven del mot ''salaf'', « predecessor » ou « aujòl », que designe los companhs del profèta de l'islam [[Maomet]] e las doas generacions que lor succediguèron<span></span>: « ''al-salaf al-salih'' », los « predecessors pioses » (lo nom deriva de la raíç ''SLF'' س ل ف donent l'idèa de ''precedir'' o d' ''èsser acacabat''). Existís mai d'una branca d'aquel movement que, cap de biais es movement unificat, forma un ensems composit<ref name="Amghar">Samir Amghar, [http://www.cairn.info/revue-politique-etrangere-2006-1-page-65.htm « Le salafisme en Europe : la mouvance polymorphe d’une radicalisation »], ''Politique Étrangère'', <abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro" contenteditable="false"></abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">1</span>, 2006.</ref> : * Lo « salafisme predicatiu » (''salafiyya al-da'wa'')<span></span>: precica l'educacion e la purificacion de l'''omma'' per la pedagogia e l'ensenhament religiós. Non violent e evitant la politic, est pròche dels imams saodians e del wahhabisme. * Los [[Fraires musulmans]]: que precican, eles, la luta oficialament non violenta<ref><cite class="ouvrage" style="font-style:normal"><span class="noarchive">[http://www.ikhwanweb.com/Article.asp?ID=2496&SectionID=77 «&nbsp;Egyptian Regime Resasserts Its Absolute Disrespect of Law&nbsp;»]</span> ^{(<span class="plainlinks">[http://web.archive.org/web/*/http://www.ikhwanweb.com/Article.asp?ID=2496&SectionID=77 Archive]</span> &#x2022; <span class="plainlinks">[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.ikhwanweb.com/Article.asp?ID=2496&SectionID=77 Wikiwix]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive">[http://archive.is/http://www.ikhwanweb.com/Article.asp?ID=2496&SectionID=77 Archive.is]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive">[https://www.google.fr/search?q=cache:http://www.ikhwanweb.com/Article.asp?ID=2496&SectionID=77 Google]</span> &#x2022; Que faire ?)}, <span class="nowrap">6 février 2007</span></cite><cite class="ouvrage" style="font-style:normal"></cite> </ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref name="Ikhwan_History"><span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <cite class="italique" lang="en">History of Muslim Brotherhood Movement Homepage</cite> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20090327080850/http://www.ikhwanweb.com/lib/History_of_the_Muslim_Brotherhood_in_Egypt.doc lire en ligne])</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref> contra l’influéncia occidentala<ref><span class="ouvrage" id="Mura2012" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Andrea_Mura2012">Andrea <span class="nom_auteur">Mura</span>, « <cite style="font-style:normal;">A genealogical inquiry into early Islamism: the discourse of Hasan al-Banna</cite> », ''Journal of Political Ideologies'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;17, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;1,&#x200E; <time>2012</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;61–85 <small style="line-height:1em;">(DOI&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[[doi:10.1080/13569317.2012.644986|10.1080/13569317.2012.644986]]</span>, [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13569317.2012.644986#.UpUxao01ffZ lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Mura2012" contenteditable="false"></span></ref>, quitament se lo movement politic es reconegut coma terrorista per mai d'un Estats, e tanben de musulmans. * Lo « salafisme jihadista » (o salafisme revolucionari, ''al-salafiyya al-jihadiyya)''<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://www.scienceshumaines.com/qu-est-ce-que-le-salafisme_fr_35302.html « <cite style="font-style: normal">Qu'est-ce que le salafisme ?</cite> »], sur ''Sciences Humaines'', http://google.com/+scienceshumaines <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">18 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref><span></span>: mai violent e nascut pendent la [[Premiera Guèrra d'Afganistan|guèrre d'Afganistan]] dins los ans 1980, precica, el, una accion armada per impausar l'Islam purificat de las originas<ref><span class="ouvrage" id="Chebel" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Malek_Chebel">Malek <span class="nom_auteur">Chebel</span>, <cite class="italique">L'islam</cite>, La Boétie <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782368650172</span>, [https://books.google.fr/books?id=2QY-AQAAQBAJ&pg=PT58&dq=salafisme&hl=fr&sa=X&ved=0CEgQ6AEwCWoVChMIiPCEoO-ayQIVo35yCh3sIQlf#v=onepage&q=salafisme&f=false lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Chebel" contenteditable="false"></span></ref>. Per Stéphane Lacroix, aquela diversitat del movement fa « la quita nocion de salafisme ambigua, que se ne reclaman, en mai d'una granda partida dels islamistas saodians (e a vegada non saodians) los eritièrs intellectuals de la ''salafiyya'' (reforma) Egipciana, fondada a la fin del sègle XIX <span class="romain">per</span> Jamal al-Din al-Afghani e Muhammad Abduh<ref><span class="ouvrage" id="Lacroix" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="St.C3.A9phane_Lacroix">Stéphane <span class="nom_auteur">Lacroix</span>, « <cite style="font-style:normal;">Les nouveaux intellectuels religieux saoudiens : le Wahhabisme en question</cite> », ''Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2008-07-04">4 juillet 2008</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;141-159 <small style="line-height:1em;">(ISSN&nbsp;<span class="plainlinks noarchive">[http://worldcat.org/issn/0997-1327&lang=fr 0997-1327]</span>, [https://remmm.revues.org/5423 lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Lacroix" contenteditable="false"></span></ref> ». Baptiste Brodard explica la multiplicitat dels movements que se reclaman del salafisme pel fach que « l’afiliacion als ''salaf'' es gatge de legitimitat e d’ortodoxia, designa, segon la tradicion islamica, los musulmans melhors, dotats d’una compreneson corrècta de l’islam […] Se designant publicament coma de salafistas, los wahhabitas se flocant d’un labèl d’ortodoxia, de neutralitat e de legitimitat vejaires dels musulmans, tornant a l’idèa d’una tradicion originala, quitament se los wahhabites seguisson de fach las interpretacions religiosas e ideologicas de teologians sovent contemporanèus, dins la linhada d'Ibn Abdel-Wahhab<ref><span class="ouvrage" id="Brodard2014" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Baptiste_Brodard2014">Baptiste Brodard, « <cite style="font-style:normal;">De la « Nation of Islam » au wahhabisme : identité culturelle et religiosité chez les musulmans afro-américains</cite> », ''Cahiers de l'Institut Religioscope'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;11,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2014-03">mars 2014</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;9-10 <small style="line-height:1em;">([http://www.religioscope.org/cahiers/11.pdf lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Brodard2014" contenteditable="false"></span></ref>». == Còdis vestimentaris == L'aparéncia exteriora dels salafistas se descriu mai sovent coma exibitionnista, [[Folclòr|folclorica]] e [[Esquizofrenia|esquizofrèn]]. Se reconéisson a lor [[barba]] espesa, jamai talhada, subretot la [[mostacha]] rasada, segon la lor compreneson d'un hadit de Maomet. Tanben se destrian per lors caps rasats<ref><span class="ouvrage" id="Chaarani" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Ahmed_Chaarani">Ahmed <span class="nom_auteur">Chaarani</span>, <cite class="italique">La mouvance islamiste au Maroc: du 11 septembre 2001 aux attentats de Casablanca du 16 mai 2003</cite>, KARTHALA Editions,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2004-01-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> janvier 2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782845865303</span>, [https://books.google.com/books?id=3dCX5xVnnmsC lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;213</span></span><span class="ouvrage" id="Chaarani" contenteditable="false"></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Kepel" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Gilles_Kepel">Gilles <span class="nom_auteur">Kepel</span>, <cite class="italique">Passion arabe: Journal, 2011-2013</cite>, Editions Gallimard <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782072487057</span>, [https://books.google.com/books?id=4TKbpUfeeA4C lire en ligne])</small>, Section 20 - Libye II - Mardi 3 juillet 2012</span></span><span class="ouvrage" id="Kepel" contenteditable="false"></span></ref>. Valorizant tot çò que vent d'[[Arabia Saudita|Arabia saudita]] e rebutant puslèu lor cultura d'origina per rejònher los estandards, pòrtan en principi de vestits largs, mas unes, per exemple los fraires musulmans son vestits a l'occidentala<ref name="mondesala">[http://www.lemonde.fr/livres/article/2011/10/17/le-salafisme-d-aujourd-hui-mouvements-sectaires-en-occident-de-samir-amghar_1589029_3260.html "Le Salafisme d'aujourd'hui.]</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref name="figsala">[http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2009/11/07/01016-20091107ARTFIG00153--le-salafisme-en-10-questions-.php Le salafisme en dix questions], Le Figaro, 6/11/2009</ref>. Fan mòstra, sens complèxe, los signes exteriors de riquesa (telefòn mobil al vam, cauçadura d'espòrt de granda marca, eca) revendicant atal eleccion e benediccions divinas<ref name="figsala"/>. Los òmes marcan de bon grat lor pietat amb de tascas de [[tinta]] blava sul front, segon lor interpretacion d'un verset de l'Alcoran descrivent las gents del Paradís. Las femnas portan tipicament un vel integral de color negra, veire la burca afgana. E mai, los jihadistas fan pas, tanpauc, de mistèri de lor [[militarisme]], levant d'estendards negres e adoptant de vestits mai adaptats. == Vista teologica comuna == Los diferents corrents salafistas se veson coma un movement de renaissença de l'islam, per un retorn a la fe de las originas, aquela dels « pioses predecessors ». Los salafistas pretendon tanben imitar Maomet en tot, e tanben dins lo biais de se vestir o de manjar. Rebutan tot çò que percevon coma d'interpretacions umanas posterioras a la revelacion de Maomet. S'agís donc d'un movement reformista, que condamna a l'encòp las practicas de l'islam popular, accusadas d'èsser de « supersticions », e tanben una granda partida de la reflexion teologica musulmane, considerada coma balhant de « novelums », es a dire de creacions de la rason umana s'alunhant del messatge divin. Los salafistas rebutan tanben tota influéncia occidentale, subretot la democracia e la laïcitat, qu'accusan de corrompre la fe musulmana. Coma o mòstra Bernard Rougier, « los salafistas s'emancipan de la tradicion fondada per las [[Fiqh|escòlas juridicas]], e inventan un novèl islam<ref>Bernard Rougier, [http://lexpansion.lexpress.fr/actualite-economique/pourquoi-l-islamisme-salafiste-progresse-du-golfe-a-nos-banlieues_1335726.html « Pourquoi l'islamisme salafiste, progresse, du Golfe à nos banlieues »], ''L'Expansion'', janvier 2009.</ref>. » En efièt, afirmisson se fondar pas que sus l'Alcoran, e la Sunna, es a dire l'ensems dels ''[[Hadit|hadits]]'', los fachs e paraulas atribuidas a Maomet e los seus, per fixar las [[Fiqh|obligacions moralas e practicas admissiblas]] per "aquel que se somet [a Dieu]"<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.etymonline.com/index.php?term=Muslim « <cite style="font-style: normal">Muslim</cite> »], sur ''http://www.etymonline.com/''</span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. D'aquel fach, bastisson amb lors interpretacions una novèla lectura de l'islam, literalista. A costat d'aquela denonciacion de tot çò que considèran coma de « novelums » al respècte de l'Alcoran e de la Sunna, los diferents corrents salafistas insistisson sul principi de l'unicitat divine, ''tawhid''. Dieu es l'unica e sol creator (''Tawhid rububiya'', unicitat dins la senhoria). Tot acte d'adoracion deu anar sonque cap a el (''Tawhid uluhiya'', unicitat dins son adoracion). Totes los noms e atributs divins qu'aparéisson dins l'Alcoran e la Sunna son acceptats, mas son pas tractat de biais [[Metafòra|metaforic]] o [[antropomorfisme]] (''Tawhid asma was sifat'', unicitat dins los seus noms e atributs). Pour de salafistas, sol le sens primièr de l'[[Alcoran]] (sens aparent, exoteric, literal) a autoritat en matèria de fe; e cercar a especular o rasonar dialecticament (kalam) es absoludament interdit<ref name="TCSI2010: 36">[[:fr:Salafisme#TCSI2010|Halverson, ''Theology and Creed in Sunni Islam'', 2010]]: 36</ref>. Aquò que seriá un novelum eretic, al repècte de necessitat de seguir los fondamentals (Aquida) tals que coneguts dels ancians (Salaf us-salih). A l'ora d'ara, los tenents de l'Atarisme son mai sovent de salafistas (o Wahhabitas), que seguisson las tèsis de Ibn Taymiyyah<ref name="TCSI2010: 39-48 +">[[:fr:Salafisme#TCSI2010|Halverson, ''Theology and Creed in Sunni Islam'', 2010]]: 38-48</ref>. L'Atarisme precica una lectura literala e non interpretada, al contrari de l'interpretacion metaforica o esoterica (Tawil); per aquela escòla es van de cercar de comprene lo sens vertadièr de l'[[Alcoran]], qu'aparten pas qu'a Dieu sol (''tawhid'')<ref name="TCSI2010: 36-7">[[:fr:Salafisme#TCSI2010|Halverson, ''Theology and Creed in Sunni Islam'', 2010]]: 36-7</ref>. L'Alcoran deu èsser acceptat sens se pausar de question, "Bi-la kaifa" (sens se pausar de question). Aquela posicion èra defenduda per certans Imams de l'islam primitiu, coma Abu Hanifa qu'enebissiá quina recerca d'interpretacion que siá (kalâm) als seus estudiants, afirmant qu'aqueles que seguisson aquela dralha son « aqueles qui regresson »<ref>al-Makkee, Manaaqib Abee Haneefah, pg. 183–184</ref>. Ahmad Ibn Hanbal anava fins a interdire de frequentar aqueles que practican lo ''kalam'' quitament quand defendisson la Sunna<ref>''Manaqib al-Imam Ahmad'' (or ''Manaaqibul-Imaam Ahmad''), by Abu'l-Faraj ibn al-Jawzi, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;205.</ref>. En efièt, es a dire que l'adesion a una religion, al dògma, al credo, es pas una question de rason o de logica, mas de segur una question de fe o de cresença. Mas los salafistas o los wahhabites van encara mai luènh que les autres rebutant radicalament la rason umana, quitament per de questions juridicas. En matèria legala, los salafistas se divison entre eles que rebutan l'adesion cega (''taqlid'') a las escòlas juridicas (''madhahib'') al nom de l'independéncia del jutjament personal (''ijtihad''), e aqueles qu'i aderisson estrictament<ref>''The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;484</ref>. Los doctors saodians seguisson  mai sovent  l'hanbalisme, e precican de se daissar guidar per un [[imam]] puslèu que de cercar a comprene l'escritura d'esperse<ref>Stephane Lacroix, George Holoch, ''Awakening Islam'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;84</ref>. D'autres doctors salafistas considèran que l'adesion cega (''taqlid'') es pas conforma e la lei, a lor vejaire seguir un madhab sens rasonar d'esperse pòt menar lo musulman sonque a sa pèrda<ref>Miriam Cooke, Bruce B. Lawrence, ''Muslim Networks from Hajj to Hip Hop'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;213</ref> Es lo cas de Rashid Rida<ref>"Thus he [Rida] opposed Taqlid and called for and practiced absolute ijtihad." </ref>, al-Khajnadee, Mohamed Abduh<ref>"Abduh's statement of purpose was: To liberate thought from the shackles of Taqlid and understand religion as it was understood by the Salaf." </ref>, Saleem al-Hilali e Muhammad Nassiruddine al Albani<ref>''From there he [Albani] learned to oppose taqlid in a madhab.'' </ref>. A l'extrèma, de salafistas considèron que l'adesion cega (''taqlid'') equival a de politeïsme<ref>"For many Salafis, both modernist and conservative, "worship" of created beings includes practicing taqlid within a madhab of fiqh." </ref>. == Istòria == La volontat de tornar a l'islam dels ''salaf'' dains sa puretat es pas recenta. Pel mot « ''salaf'' », los teologians musulmans designan [[Maomet]] e los seus (subretot lo quatre primièrs [[Califa|califas]]), e las doas generacions que los seguèron, la tabiun e los tabi at-tabiin<ref>Sabrina Mervin, ''Histoire de l'islam: Fondements et doctrines'', éditions Flammarion (2000), <abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;25-29. </ref>. L'espandiment de l'islam es mai sovent a la puretat de la fe dels salafs. <nowiki>''</nowiki>« Alara, cada còp que las societats musulmanas se trapan fàcia a una crisi economica, politica o sociala; de teologians precican un retornd a l’islam dels Salafs<ref name="Amghar"/> »<nowiki>''</nowiki>. Istoricament, de teologians preciquèron aquel retorns a las originas<span></span>: * Ahmad Ibn Hanbal (mòrt en 855) dona la primièra interpretacion literalista de l'[[islam]]<ref>Anne-Marie Delcambre, [https://web.archive.org/web/20140428001958/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/l_islam_d_arabie__le_wahhabisme.asp L'islam d'Arabie : le wahhabisme] sur www.clio.fr.</ref>, piejada sus una crida als aujols e une condamnacion dels novelums teologics. * Al sègle <span class="romain">XIV</span> Ibn Taymiyya (mòrt en 1328) crida tanben al retorn cap a la fe de las originas, al moment que, l'[[Orient Mejan]] subissiá las invasions mongòlas. Ibn Taymiyya e sos discípols (Ibn Al-Qayyim e Ibn Kathîr) son tanben una de las referéncias màger revendicadas dels movements salafistas contemporanèus. Los movements salafistas contemporanèus trapan pasmens lor origina dins la predicacion de Mohammed ben Abdelwahhab, al sègle <span class="romain">XVIII</span><span></span>. Per el, l'aflaquiment de païses musulmans fàcia à l'Occident resulta de l'oblit del messatge original de l'[[islam]] per de populacions musulmanas que son, segon el, dirigidas per d'aristocracias rafinadas e laxistas, avilidas per la sedentaritat e las supersticions<ref>Dominique Chevallier, article ''Wahabisme'', in ''Encyclopaedia Universalis'', édition 2011, [http://www.universalis.fr/encyclopedie/wahhabisme/ extrait en ligne]</ref>. Precica tanben una lectura literalista e puritana de l'islam, s'inscrivant dins la tradicion anbaliste e s'inspirant de Ibn Taymiyya. Los partisans de Mohammed ben Abdelwahhab serán mai tard nomenats wahhabitas per Solayman ben Abdelwahhab<ref>Hamadi Redissi, ''Le Pacte de Nadjd ou comment l'Islam sectaire est devenu l'Islam'', éditions du Seuil (septembre 2007), <small contenteditable="false">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-02-096081-6</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;98.</ref>, lo quita fraire del fondator d'aquela doctrin mas los partisans del predicator preferisson se far nomenar ''Ahl at-Tawhid'' (Las gents de l'unicitat). Dins sa predicacion, se liga amb Mohammed ben Saud, fondator de la dinastia que dirigís ara encara l'[[Arabia Saudita|Arabia saudita]]. Atal, dempuèi aquel epòca fins a l'ora d'ara, lo wahhabisme es la doctrina religiosa oficiala de l'[[Arabia Saudita|Arabia saudita]]<ref><span class="ouvrage" id="Da_Lage2006" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Olivier_Da_Lage2006">Olivier Da Lage, <cite class="italique">Géopolitique de l'Arabie saoudite</cite>, Complexe,&#x200E; <time>2006</time>, 143&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. ''« Alara, lo salafisme ven una ideologia politicoreligiosa que la pensada será largament espandida successivament pel prececaires màgers de l’Estat saudian modèrne, al cap desl olemas Mohammed ibn Ibrâhim Âli ach-Chaykh, Abdel Aziz ben Baz et Mohammad ibn al-'Uthaymin<ref name="DThomas">Dominique Thomas, [http://download.sfrs.fr/media-1/canalu/utls/download/pdf/061007.pdf « Le Salafisme aujourd’hui : entre forme de revivalisme islamique moderne et mouvements de rupture »], ''Texte de la 651<sup contenteditable="false">e</sup> conférence de l’Université de tous les savoirs donnée le 6 octobre 2007''.</ref>. »'' L’Arabia saudita joga tanben un ròtle essencial dins lo salafisme contemporanèus, a l'encòp d'un punt de vista teologic mas tanben material. == Diversitat dels corrents == Lo salafisme contemporanèu es un movement composita. Subretot, se destria un corrent "quietista", quantitativament mai important, centrat sus la predicacion e un corrent « ''revolucionari'' » que precica lo [[jiad]] armar. Cadun d'aqueles corrents pretend incarnar lo salafisme verai e critica los autres corrents de biais virulent. === Le salafisme cheiquista === Aquela tendencia salafista, desvelopada subretot per d'imams pròches del regim saudian, refusa la via jihadista que cerca a impausar un regim musulman per l'accion violenta e revolucionària. Aquela via li sembla destinada al fracaç. Una de las grandas figuras d'aquela tendencia, dels ans 1960 fins a sa mòrt en 1999, lo cheic Muhammed Nacer ad-din al-Albani, declarava atal que « ''fa partit de la [bona] politica, uèi, d"abandonar la politica'' ». Çò disent, compren que l'accion politica mai eficaça pasa fòrça mai mejans la predicacion d'una fei regenerada, de la reislamizacion de las societats musulmanas, puslèu que d'una accion politica de presa de contraròtle del poder. Per al-Albani, esdonc necessari de contunhar una estrategia del « ''at tasfiyatu wa tarbiyah'' » (la purificacion e l'educacion)<span></span>: d'un costat, regenerar la fe la purificant dels "novelums" teologics l'alunhant de la fe autentica, aquela de las originas, coma la definissián; d'un autre costat, educar los musulmans a aquela fe regenerada, de biais qu'abandonen totas lors practicas religiosas precedentas, jutjada corrompudas. Es de la difusion generala dins la societat d'aquela pietat que deu nàisser lo cambiament politic. Aquela tendencia salafista seguís donc una estrategia de « reislamizacion » de las societats musulmanas mejans una predicacion non violenta e non directament politica. Vòl transformar aquelas societats mejans la difusion d'una fe literalista que deu los regenerar e lor donar tanben la preeminéncia pel mond. Aquel corrent salafista critica<span></span>: * los salafistas jihadistas suls atemptats suicidis e los considèra contrari a l'islam<ref>Mohamed Ali Ferkous - Série de recommandations salafi 2 - chapitre "Les attentats à la bombe et leurs conséquences désastreuses"</ref>, e tanben las atacas contra de civils<ref>https://web.archive.org/web/20160303183258/http://www.islamsounnah.com/lislam-est-innocent-du-terrorisme-sheikh-al-outhaymin/</ref>. * los [[Fraires musulmans]], que son accusats de seguir pas una practica autentica de l'Islam transformant lors practicas religiosas, d'obliar lo principi del ''tawhid'', e de cercar a obténer lo poder puslèu que de salvar las almas dels musulmans. Los salafistas [[Cheic|cheiquistas]] son ligats als avises (fatoas) dels teologians oficials de l'islam d'[[Arabia Saudita|Estat saudian]] o dels païsses del Golf, que seguisson a la letra<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.zamanfrance.fr/article/quels-sont-courants-musulmans-en-france-15125.html « <cite style="font-style: normal">Quels sont les courants musulmans en France ?</cite> »], sur ''www.zamanfrance.fr'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">5 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Son legitimistas dins lo sens que cercan pas a capvirar la familha reiala saudiana, çò qu'es pas lo cas dels salafistas jihadistas que lo projècte es la restauracion del [[Califat|califat islamic]]. Aquel corrent es largament majoritari dins lo salafisme francés<ref>http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/21/que-pese-l-islam-en-france_4559859_4355770.html ; Quel est le poids de l'Islam en France ? </ref>. Segon Samir Amghar, autor de ''Salfisme d'aujourd'hui'' lo vam seriá degut a l'esfaçament dels Fraires musulmans representats al sen de l'Union de las organizacions islamicas de França<ref>Le Monde du 2 avril 2015 <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;17</ref>. === Lo salafisme jihadista === Aquel movement salafista se limitar pas a l'accion religiosa a la predicacion e fa del jihad armat lo còr de son activitat<ref name="Amghar"/>. Los salafistas d'aquala tendéncia son alara favorables al combat, per liberar los païses musulmans de tota occupacion forastièra mas tanben de capvirar los regimes dels païses musulmans que jutjan impius per instaurar un Estat autenticament islamic. Aquela tendéncia salafista nasquèt, dins los ans 1980, en Afganistan, pendent la [[Premiera Guèrra d'Afganistan|guèrra]] contra l'occupacion sovietica. Pendnet aquela guèrra, de salafistas venguts d'Arabia saudita encontrèron de Fraires musulmans. Aquò menèt a integrar al discors politic dels Fraires musulmans la predicacion literalista tradicionala dels salafistas, centrada sus la pietat e la moralitat<ref>Gilles Kepel, ''Jihad. ''</ref>. Per aqueles salafistas (tacfiris), los salafistas tradicionalistas, favorables a la sola predicacion, subretot los Cheics pròches de las autoritats saudianas, coma Ibn Baz e Ibn Uthaymin, son alara vistas coma d'ipocritas, als òrdres dels Estats Units d'America. D'un autre costat, aqueles salafistas critican encora mai los Fraires musulmans que son condamnats a causa de lor fe jutjada insufisentament literalista e, pels mai moderats dels Fraires, per lor engatjament dins lo jòc politic d'Estats jutjats impius e devent èsser eliminadas per la fòrça<ref>Gilles Kepel, ''ibid.''</ref>. Aquela tendéncia seguís una estrategia revolucionària violenta que visa a capvirar los Estats dels païses musulmans per instaurar un Estat islamic per la fòrça. Çò que los mena tanben a realizar d'accions violentas contre de païses occidentals percebuts coma los sostens d'aqueles Estats, subretot los Estats Units d'America. Pasmens, cal notar que la frontièra entre ambedoas tendéncias demora teunhe segon los especialistas. En efièt, per Nahida Nakad, autor de ''Derrière le voile'', es, a l'ora d'ara, : ''« Malaisit de dire de segur se los pietistas son non violents per conviccion prigonda o s'espèran lo moment propici per passar al jihad armat »''<ref><span class="ouvrage" id="Nakad2013" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Nahida_Nakad2013">Nahida Nakad, <cite class="italique">Derrière le voile</cite>, Don Quichotte éditions,&#x200E; <time>2013</time>, 235&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. == Movements salafistas uèi per país == === França === La preséncia del salafisme en França es identificada dempuèi los ans 1990<ref name="QuêteNormalisation"/>. Segon de fonts policièras, en França i auriá 90 luòcs de culte d’obediença salafista sus 2 500 recensats en 2015, es a dire dos còps mai qu'en 2010<ref name="GagneTerrain"><span class="ouvrage" id="Vincent2015" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id=".C3.89lise_Vincent2015">Élise Vincent, « <cite style="font-style:normal;">Le salafisme gagne du terrain chez les musulmans</cite> », ''Le Monde'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;21837,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2015-04-02">2 avril 2015</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.lemonde.fr/societe/article/2015/04/01/le-salafisme-gagne-du-terrain-chez-les-musulmans_4607438_3224.html lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Vincent2015" contenteditable="false"></span></ref> e gaireben cinc còps mai qu'en 2005<ref name="QuêteNormalisation"/>. Segon la Direccion generala de la seguretat interiora (DGSI), lo nombre de fidèls afiliats al corrent el triplèt entre 2010 e 2015, passant de {{Modèl:Unitat|5000}} a {{Modèl:Unitat|15000}}<ref name="QuêteNormalisation"><span class="ouvrage" id="Fouteau2015" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Carine_Fouteau2015">Carine Fouteau, [http://www.mediapart.fr/journal/france/101015/le-salafisme-en-france-un-courant-fondamentaliste-en-quete-de-normalisation-12 « <cite style="font-style: normal">Le salafisme en France: un courant fondamentaliste en quête de normalisation (1/2)</cite> »], sur ''Mediapart'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2015-10-10">10 octobre 2015</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">11 octobre 2015</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Fouteau2015" contenteditable="false"></span>.</ref>. Aquela progression se realiza subretot dins los grands centres urbans (region parisienca, [[Ròse-Aups|Ròse-Alps]] e [[Provença-Aups-Còsta d'Azur|Provença-Alps-Còsta d'Azur]]). Segon lo sociològ Samir Amghar, ''« [...] lo salafisme s’implantèt mercé a la predicacion dels primièrs diplomats europèus tornats d’[[Arabia Saudita]] ont èran anat seguir una formacion en sciéncias religiosas. [...] Los obratges dels teologians salafís son torjorn mai presents dins las librariás islamicas, venon de referéncias per fòrça musulmans, quitament per aqueles qu'apartenon a las autras tendencias de l’islam (Fraires musulmans, tablighis…). Lo salafisme s’impausa totjorn mai coma una ortodoxia religiosa. Aquela predicacion es tan eficaç que le movement vegèt los seus efectius doblar en cinc ans, passant de 5 000 en 2004 a mai de 12 000 uèi (en 2012) »''<ref name=":0"><span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://www.scienceshumaines.com/salafisme-les-raisons-d-un-succes-entretien-avec-samir-amghar_fr_25724.html « <cite style="font-style: normal">Salafisme : les raisons d'un succès. </cite>]</span></ref>. E de notar una evolucion recenta<span></span>: ''« [[Internet]] venguèt la font màger d'informacion religiosa mas tanben lo proveseire màger de radicalitat. Es pas mai dins las mosquetas (radicalas), luòcs tradicionals del debat mas tanben del recrutament dels jihadistas abans l'[[Atemptats de l'11 de setembre de 2001|11 de setembre de 2001]], e ont los imams (salafistas) se sabon uèi fórça vigilats pels servicis de rensenhament [...] »''<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.leparisien.fr/faits-divers/samir-amghar-le-net-est-le-principal-pourvoyeur-de-radicalite-20-09-2010-1075242.php « <cite style="font-style: normal">Samir Amghar : «Le Net est le principal pourvoyeur de radicalité»</cite> »], sur ''leparisien.fr'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">18 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. En efièt, quitament los salafistas jihadistas tornan amb succés los còdis del web e los principis del marketing 2.0 per embrigadar la jovença e l'incitar a trencar totalament amb lo rèste de la societat dita mescresenta<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://tempsreel.nouvelobs.com/les-internets/20151023.OBS8180/slf-magazine-le-site-salafiste-qui-fait-du-lol-avec-le-djihad.html « <cite style="font-style: normal">"SLF Magazine", le site salafiste qui fait du lol avec le djihad</cite> »], sur ''L'Obs'', https://plus.google.com/+LeNouvelObservateur <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">18 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Pels especialistas de l'islam, aquela progression s'explica per la pèrda d'influéncia de l'Union de las organizacions islamicas de França, branca francesa dels Fraires musulmans. Se los salafistas franceses son dins lor granda majoritat dels quietistas que denoncian lo jihad armat, lo cercaire Haoues Seniguer estima que {{Modèl:Citacion|le néosalafisme d'aujourd'hui peut être un sas}} cap al jihadisme<ref name="GagneTerrain"/>. Pel sociològ Samir Amghar, l'autra rason se la cal cercar dins la ''« demanda de nòrmas fòrça estrictas »''. Aquela afiliacion a ''« de grops religioses intensius fòrts, capables d’ofrir de còdis de sens e una seguretat amaisanta »'' seriá tanben vista coma una ''« escomesa manifèsta a l’opinion majoritària »''. Los salafistas pensan incarnar un ''« grop dangierós o de crénher pe las classas mejanas e superioras »''. Es perque, ''« lo salafisme emmasca aqueles qu'an un diferend amb l’òrdre social »''<ref name=":0"/>. Pasmens, segon ''Mediapart'', lo salafisme francés {{Modèl:Citacion|est le fait de petits groupes informels ne cherchant pas à se fédérer à l'échelon national. Aucun de ses représentants ne siège dans l'Instance de dialogue avec l'islam, lancée par [[Manuel Valls]] le 15 juin 2015 pour réfléchir à la formation des imams et au financement des mosquées}}<span class="citation" contenteditable="false">Aucun de ses représentants ne siège dans l'Instance de dialogue avec l'islam, lancée par [[Manuel Valls]] le 15 juin 2015 pour réfléchir à la formation des imams et au financement des mosquées »</span><ref name="QuêteNormalisation"/>. == Critica del salafisme == Al sen del mond musulman, lo movement salafista contemporanèu es l'objècte de criticas vivas. Gaireben totes los musulmans li repròchan, subretot, d'aver una compreneson estrecha dels diferents tèxtes religioses, per exemple l'Alcoran e la Sunna, privilegiant una lectura tròp literala, e negligent lo contèxte d'escritura e l'esperit d'aqueles tèxtes, que siá dins lo domèni teologic o jurisprudencial <ref>Tariq Ramadan, <cite class="ouvrage" style="font-style:normal"><span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20150920231811/http://tariqramadan.com/blog/2010/02/11/qui-sont-les-musulmans-moderes/ «&nbsp;https://web.archive.org/web/20150920231811/http://tariqramadan.com/blog/2010/02/11/qui-sont-les-musulmans-moderes/&nbsp;»]</span> ^{(<span class="plainlinks">[http://web.archive.org/web/*/http://tariqramadan.com/blog/2010/02/11/qui-sont-les-musulmans-moderes/ Archive]</span> &#x2022; <span class="plainlinks">[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://tariqramadan.com/blog/2010/02/11/qui-sont-les-musulmans-moderes/ Wikiwix]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive"></span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive">[https://www.google.fr/search?q=cache:http://tariqramadan.com/blog/2010/02/11/qui-sont-les-musulmans-moderes/ Google]</span> &#x2022; Que faire ?}</cite></ref>{{Modèl:,}}<ref>''Cahiers de l'Afrique de l'Ouest Un atlas du Sahara-Sahel Géographie, économie et insécurité: Géographie, économie et insécurité'', Cahiers de l'Afrique de l'Ouest, Éditeur OECD Publishing, 2014, p. 193 [https://books.google.fr/books?id=b4XkBQAAQBAJ&pg=PA193&dq= en ligne]</ref>. Lo deputat de [[Charanta Maritima|Charenta Maritima]], Olivier Falorni, crida los poders publics a s'atacar a aquela ''« ideologia que considèra la Republica coma une mescresença »'', avertissent que ''« lo salafisme es lo carburant del jihadisme »''<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://france3-regions.francetvinfo.fr/poitou-charentes/charente-maritime/la-rochelle/olivier-falorni-le-salafisme-est-carburant-du-djihadisme-856819.html « <cite style="font-style: normal">Olivier Falorni : "le salafisme est le carburant du djihadisme" - France 3 Poitou-Charentes</cite> »], sur ''France 3 Poitou-Charentes'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">18 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. A vejar aquela pression contrenhenta que compara a aquela de las [[Màfia|màfias]], l'istorian André Ropert suggerís de {{Modèl:Citacion|classer le salafisme parmi les [[Secte|dérives sectaires]]}}, soslinhant que {{Modèl:Citacion|le [[salafisme djihadiste]] travaille à la déstabilisation mentale, à l’embrigadement des mineurs, développe un discours anti-social pour ne rien dire du trouble à l’ordre public<ref>{{Lien web|langue = fr-FR|titre = Et si l'on classait le salafisme parmi les dérives sectaires ?|url = http://blogs.lexpress.fr/histoire-politique/2015/09/05/et-si-lon-classait-le-salafisme-parmi-les-derives-sectaires/|site = Histoire de le dire|consulté le = 2015-11-17}}</ref>}}. Lo jornalista Mohamed Sifaoui es encora mai virulent al vejaire del salafisme que qualifica d' « ideologia [[Niilisme|niilista]] »<span></span>: « Dempuèi fòrça annadas, plaidegi, malgrat los brams ipocrits, a la [[Crime|criminalizacion]] de l'ideologia salafista a l'interdiccion pura e simpla de l'organizacions s'inspirant de la pensada dels Fraires musulmans <ref><span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> [http://www.huffingtonpost.fr/mohamed-sifaoui/criminaliser-le-salafisme-et-interdire-les-organisations-liees-aux-freres-musulmans_b_7581046.html « <cite style="font-style: normal">Criminaliser le salafisme et interdire les organisations liées aux Frères musulmans</cite> »], sur ''Le Huffington Post'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">17 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>». Per Pierre Conesa, ancian naut foncionari del ministèri de la Defensa, « Siam en guèrra contra lo salafisme [...] mas simplament, lo salafisme, es l'[[Arabia Saudita]] donc es malaisit <ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20151118145012/http://www.lyoncapitale.fr/Sudradio/Actualite/France/Pierre-Conesa-On-est-en-guerre-contre-le-salafisme « <cite style="font-style: normal">Pierre Conesa : "On est en guerre contre le salafisme"</cite> »], sur ''www.lyoncapitale.fr'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">17 novembre 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>». == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;column-count:2;"> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Muhammad Nassiruddine al Albani (dir.), ''Le Salafisme du mythe à la réalité'', Édition Al-Hadith, (2008), 244 pages {{Modèl:ISBN|978-2-930395-22-7}} * {{Modèl:Obratge|prénom1 = Samir|nom1 = Amghar|titre = Le Salafisme d'aujourd'hui|sous-titre = Mouvements sectaires en Occident|éditeur = Michalon|année = 2011|isbn = 9782841865635|présentation en ligne = http://www.michalon.fr/Le-salafisme-d-aujourd-hui.html}} * Bernard Rougier (dir.), ''Qu'est-ce que le salafisme ?'', PUF, Paris, 2008, 271 p. {{Modèl:ISBN|978-2-13-055798-2}} * Mohamed-Chérif Ferjani, ''Les Voies de l'islam, approche laïque des faits islamiques'' (CRDP de Franche- Comté / Ed. du Cerf, 1996), "''Islamisme, laïcité et droits de l'homme''" (L'Harmattan, 1992), ''Politique et le religieux dans le champ islamique'' (Le) Fayard 2005, 354 p. {{Modèl:ISBN|221-3624909}} * {{Modèl:Obratge|langue = |auteur1 = Mohamed-Ali Adraoui|titre = Du Golfe aux banlieues|sous-titre = Le salafisme mondialisé|éditeur = [[Presses Universitaires de France|PUF]]|collection = Proche-Orient|lieu = |année = |volume = |tome = |pages totales = |passage = |isbn = |lire en ligne = }} * M. Jarman, ''Les salafites de Muhammad Ibn 'Abd al-Wahhâb à Nâsir ad-Dîn al-Albânî'', CIS Conseil Islamique de France, 199 p. ([[:fr:Special:BookSources/9953810834|ISBN 9953-81-083-4]]) * {{Modèl:En}} Roel Meijer (dir.), ''Global Salafism : Islam's new religious movement'', Hurst, Londres, 2009, 463 p. {{Modèl:ISBN|978-1-85065-980-8}} * {{Modèl:En}} Laurent Bonnefoy, ''Salafism in Yemen. Transnationalism and Religious Identity'', Hurst/Columbia University Press, Londres:New York, 2011, 336 p. {{Modèl:ISBN|978-1849041317}} * {{Modèl:En}} Gilles Kepel, Jihad: The Trail of Political Islam, Harvard University Press., 2002 <small>(l[https://books.google.fr/books?id=tttzgNKFAI8C&printsec=frontcover&dq=Jihad:+The+Trail+of+Political+Islam&hl=en&sa=X&ei=0kg-VY2TEsnooASpqIDIAw&redir_esc=y#v=onepage&q=Jihad%3A%20The%20Trail%20of%20Political%20Islam&f=false ire en ligne])</small> * {{Modèl:En}} Oliver, Haneef James. [https://web.archive.org/web/20160303193954/http://www.masjidtawheedchicago.org/books/thewahabimyth.pdf "The Wahabi Myth], Trafford, 2003, <nowiki>ISBN 1553953975</nowiki>, <nowiki>ISBN 978-1553953975</nowiki> ([https://web.archive.org/web/20140514080537/http://www.troid.ca/index.php/news/site-news-latest-updates/1570-help-us-make-sacred-freedom-a-free-download-on-ibooks-and-kindle Free]) * {{Modèl:En}} [http://www.amazon.com/s/ref=dp_byline_sr_book_1?ie=UTF8&field-author=H.+J.+Oliver&search-alias=books&text=H.+J.+Oliver&sort=relevancerank Oliver], Haneef James. [http://ia700709.us.archive.org/22/items/SacredFreedom.WesternLiberalistIdeologiesInTheLightOfIslamByHaneef/Sacred-Freedom.pdf "Sacred Freedom: Western Liberalist Ideologies In The Light of Islam"]. TROID, 2006, <nowiki>ISBN 0-9776996-0-9</nowiki> ([https://web.archive.org/web/20140514080537/http://www.troid.ca/index.php/news/site-news-latest-updates/1570-help-us-make-sacred-freedom-a-free-download-on-ibooks-and-kindle Free]) * {{Modèl:En}} ''[https://books.google.fr/books?id=D_L5iDSTt9EC&printsec=frontcover&dq=Jarret+Brachman&cd=1&redir_esc=y#v=onepage&q=&f=false Global jihadism: theory and practice]'', Brachman, Jarret, Taylor & Francis, 2008, <nowiki>ISBN 0-415-45241-4</nowiki>, [[:fr:Special:BookSources/9780415452410|ISBN 978-0-415-45241-0]] === Articles === * Romain Caillet, [http://www.lefigaro.fr/vox/monde/2015/11/26/31002-20151126ARTFIG00093-salafistes-et-djihadistes-quelles-differences-quels-points-communs.php?redirect_premium Salafistes et djihadistes : quelles différences, quels points communs ?], ''Le Figaro'', 26 novembre 2015. === Filmografia === * ''Salafismes au <abbr class="abbr" title="Vingtième">20^e</abbr><abbr class="abbr" title="Vingtième"></abbr> siècle'', conférence de Dominique Thomas dans le cadre de l'Université de tous les savoirs, Service du Film de Recherche Scientifique, Vanves ; CERIMES, 2008?, 88' (DVD) === Articles connèxes === * Wahhabisme * Takfirisme * Djihadisme * Islamisme * Al-Qaïda * [[Estat Islamic]] * panislamisme * anti-[[chiisme]] * antioccidentalisme * Tablighi Jamaat *[[Front Islamic del Salut]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20170914162104/http://www.alalbany.net/ Site web oficial d'Al-Albani] * [http://www.binbaz.org.sa/ Site web oficial d'Ibn Baz] * [https://web.archive.org/web/20170615234230/http://www.irmcmaghreb.org/spip.php?article218%2F Site IRMC - centre de recerca en sciéncias umanas e socialas de vocacion regionala plaçat jos la tutèla del ministèri dels Afars estrangièrs e europèus (MAEE, París) e, dempuèi 2000, del ministèri de l’Ensenhament superior e de la Recerca e del Centre nacional de la recerca scientifica (CNRS) que constituís una unitat mixta (USR 3077)]. [[Categoria:Islam]] 3bw7tqprfh1voingkfmlj3qkdqr46r7 0 159689 2503051 2011087 2026-06-19T00:45:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503051 wikitext text/x-wiki '''Alix Lynx''' es una actritz porno dels [[Estats Units d'America]].<ref name="P">&#x20;«[https://web.archive.org/web/20190710124602/http://peru.com/actualidad/otras-noticias/alix-lynx-dejo-su-carrera-marketing-actriz-porno-noticia-441114 Alix Lynx: dejó su carrera en marketing para ser una actriz porno]».&#x20;</ref> Segon ela relata, foguèt mossardeta dins un pòble près de Naua Yòrk per los sieus parents, un paire que trabalhava al bastiment e una maire foncionària al departament de salut. Se traguèt lo graduat d'educacion segondària e estudièt après a l'universitat publica ont se traguèt la carrièra de comunicacions en 3 ans malgrat èsser calculat per èsser de 4 ans e après lo Bachelor of Arts en transmission televisiva. Se traguèt un mastèr en administracion d'entrepresas mentre trabalhava de modèl de promocion. Trabalhèt de relacions publicas a una entrepresa après ascendir d'auxiliar d'executiva contable. L'entrepresa barrèt e dintrèt trabalhar coma gestora de màrketing sociala. Trabalhèt a luòcs web de Webcam e quitèt de fin finala trabalhar a un burèu.<ref name="C">Miller, Marissa.&#x20;</ref> Dempuèi que vegèt un documentari als 15 o 16 ans sus Playboy volguèt èsser actritz porno.<ref name="M">Livesey, Jon.&#x20;</ref> Lo 2014 comencèt a trabalhar a l'indústria cinemàtica de la pornografia coma actritz. Trabalhèt amb Hustler, AllGirlMassage.Cossí, Girlfriends de Films e Girls Gone Wild. Lo 2015 trabalhèt pendent 6 meses per Brazzers. Trabalha amb OC Modeling.<ref>&#x20;«[http://www.xbiz.com/news/195138 Alix Lynx Open for Bookings as Brazzers Contract Ends]».&#x20;</ref> == Referéncies == <div class="reflist" style=" list-style-type:decimal;"> </div> 27gh9pmco4ppvy04hetddyrmkuafzlq 0 160076 2503064 2485557 2026-06-19T02:39:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503064 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Bashar Matti Warda''' </big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:BISHOP warda bechara 2016.jpg|200px]] |- !align=right|País: | {{Iraq}} |- !align=right|Data de naissença: |[[15 de junh]] de [[1969]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Bagdad]], [[Iraq]] |- !align=right|Profession: | Avesque |- !align=right|Sit: | https://web.archive.org/web/20150314153527/http://www.chaldean-church.com/ |} '''Bashar Matti Warda''' (en [[arabi]] '''بشار متي وردة‎‎''') [[Bagdad]], [[15 de junh]] de [[1969]]) es un [[avesque]] particulier [[Iraq|iraquian]], de l'arqueparquia d'Erbil, una diocèsi de la Glèisa catolica caldeana.<ref>[https://web.archive.org/web/20160616173430/http://www.avvenire.it/Chiesa/Pagine/liverani-monsignor-warda-erbil-iraq.aspx Warda: aiutate i cristiani perseguitati d'Iraq]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20160425105232/http://www.cruxnow.com/cns/2015/08/28/iraqi-archbishop-the-plight-of-fleeing-christians-makes-him-quarrel-with-god/ Iraqi archbishop: The plight of fleeing Christians makes him ''quarrel with God'']</ref> <ref>[http://www.tempi.it/noi-siamo-odiati-perche-ci-ostiniamo-a-esistere-come-cristiani#.Vz-TXiF_tkg «Noi siamo odiati perché ci ostiniamo a esistere come cristiani»]</ref> Consagrat prèire en [[1993]], dintrèt en [[1997]] dins la congregracion del Tras que Sant Redemptor, e estudièt a l’Universitat catolica de [[Lovaina]]. Lo [[24 de junh]] [[2010]] foguèt fach arquevèsque d'[[Erbil]] e consacrat le [[30 de julhet]] pel patriarca caldean [[Manuel III Delly]].<ref>[https://web.archive.org/web/20210308054507/https://www.catholicnewsagency.com/news/those-whove-stayed-what-now-for-christians-in-syria-and-iraq-40374 Those who've stayed – what now for Christians in Syria and Iraq?]</ref> == Autres imatges == <gallery> Image:BISHOP warda bechara in lodi 2016.jpg|Mgr Warda durant la vigília nocturna de Pentacòsta dins la catedrala de Lodi, lo [[14 de mai]] de [[2016]]. Image:Bishops Malvestiti and Warda.jpg|Mgr [[Maurizio Malvestiti]] e Warda durant la vigília nocturna de Pentacòsta dins la catedrala de Lodi, lo [[14 de mai]] de [[2016]]. </gallery> ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bwarda.html Ficha de Bashar Matti Warda sul sit ''Catholic-Hierarchy''] * [https://web.archive.org/web/20150314153527/http://www.chaldean-church.com/ Sit de l'arqueparquia d'Erbil] {{DEFAULTSORT:Warda, Bashar Matti}} {{commons|Bashar Matti Warda}} [[Categoria:Naissença en Iraq]] [[Categoria:Personalitat iraquiana del sègle XXI]] [[Categoria:Avèsque iraquian]] [[Categoria:Naissença en 1969]] 7htpw2wp2f1t5fiw4xdpb16ov0s4yht 0 160250 2503102 2502868 2026-06-19T06:42:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503102 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:William_Dyce_-_King_Lear_and_the_Fool_in_the_Storm.jpg|drecha|vinheta|360x360px|"Lo rei Lear e lo Fòl dins la Tempèsta" per William Dyce (1806–1864)]] '''''King Lear''''' es lo nom anglés de la [[tragèdia]] '''Lo rei Lear''' de [[William Shakespeare]]. Descriu la graduala davalada dins la foliá del personatge títol, après que dispausèt de son reilame fasent de donas a doas de sas tres filhas segon la flatariá que lor faguèron, menent a de consequéncias per totes. Derivat de la legenda de Leir de Bretanha, un rei celtic preromanic mitlogica, la pèça foguèt fòrça adaptada pel teatre e lo cinema. Redigida en 1605 e 1606, que foguèt pel primièr còp jogada pel festenal de Sant Esteve en1606, e foguèt attribuida a Shakespeare en 1608 dins la publication dins un in quarto de provenéncia desconeguda; pòt venir d'un manuscript o lo rebat d'una performança scenica. ''The Tragedy of King Lear'', una version mai teatrala, foguèt incluida en 1623 dins lo Primièr Folio. Unes editors modèrnes concatènan las doas, alara que d'autres insistisson que cada version a la sieuna integritat que se deu servar. Après la Restauracion anglesa, la pèça foguèt a vegada transformada amb una fin astruca pel public qu'amava pas lo ton escur e depriment, mas a partir de sègle XIX, la version originala de Shakespeare's original version foguèt considerada coma la realizacion ultima. Aquela tragèdia es subretot coneguda per sas observacions prigondas de la natura umana sofrenta e de las realcions familhalas. == Personatges == * Lear – Rei de Bretanha * Goneril – ainada del rei Lear * Regan – segonda filha del rei Lear * Cordelia – filha mai jove del rei Lear * Duc d'Albania – espós de Goneril * Duc de Cornwall – espós de Regan * Comte de Gloucester * Comte de Kent – mai tard deguisat en Caius * Edgar – filh de Gloucester * Edmund – filh illegitim de Gloucester * Oswald – intendent de Goneril * Fòl – fòl del rei Lear * Rei de França – pretendent e mai tard espós de Cordelia * Duc de Borgonha – pretendent de Cordelia * Curan – cortesan * Vièlh òme – ostalièr de Gloucester * Oficièr – emplegat per Edmund * Gentilòme – assistís Cordelia * Servicials de Cornwall * Cavalièrs de la segéncia del rei Lear * Oficièrs, Messatgièrs, Soldats, e Servicials. == Sinòpsi == [[Fichièr:Cordelia-in-the-Court-of-King-Lear-1873-Sir-John-Gilbert.jpg|vinheta|296x296px|''Cordelia a la Cort del rei Lear'' (1873) per Sir John Gilbert]] Lo rei Lear de Bretanha, tròp vièlh e volent se retirar dels devers de la monarquia, decida de divisar son reialme entre sas tres filhas, e declara que donarà la partida màger a aquela que l'ama mai. l'ainada, Goneril, parla la primièra, declarant son amor per son paire en tèrmes obsequioses. Influenciat per sa flatariá lo rei Lear vòl realizar lo partatge en favor de Goneril a l'acabar sa declaracion, quitament abans lo discors de Regan e Cordelia. Puèi avertís Regan que contunharà lo partage un còp qu'arà parlat. E al final quand es lo torn de la filha mai jove Cordelia, d'en primièr aquela refusa de dire quicòm ("Nothing, my Lord"<ref group="Trad.">Pas res, mon Lòrd</ref>) puèi declara qu'i a pas res de comparar amb lo sieu amor, pas de mots que cal per l'exprimar; parla onestament mas sens bestorns, qu'exaspèra lo paire. De colèra deserita Cordelia e fa lo parteja entre Regan e Goneril. Lo comte de Gloucester e lo comte de Kent observan: divisant son reialme entre Goneril e Regan, lo rei Lear atribuiguèt son reialme en partida egala entre los paratges del Duc d'Albania (espós de Goneril) e del Duc de Cornwall (espós de Regan). Kent objecta lo tractament injust del rei Lear per Cordelia; enrabiat per las protestacions de Kent, Lear lo faidís del país. Lo rei Lear alara convòca lo duc de Borgonha e lo rei de França, qu'ambedos prepausèron lo maridatge a Cordelia. Aprenent que Cordelia foguèt deseritada, lo duc de Borgonha retira sa demanda, mas lo rei de França es tocat per son onestat e pr'aquò se la marida. Mentretant, Gloucester introduguèt son filh illegitim Edmund a Kent. Lo rei Lear anóncia qu'anarà viure alternativament amb Goneril e Regan, e lors esposes. Se garda una seguéncia d'un centenat de cavalièrs, que seràn pagats per sas filhas eritièras. Goneril e Regan parlan en privat, revelant que lors declaracions èra falsas, e que veson lo paire Lear coma fòl, e vièlh. [[Fichièr:Lear_and_the_Fool_III.ii.jpg|vinheta|Aquarela del rei Lear e del Fòl dins la tempèsta (Acte III, Scèna ii)]] Edmund sentís son estatut illegitim, e intriga per se desfar de son ainat legitim Edgar. Engana son fraire Gloucester amb una letra falabricada, lo fasent pensar qu'Edgar se prepara a usurpar lo poder. Kent torna de l'exili deguisat en un Caius, e lo rei Lear lo pren per servicial. lo rei Lear e Caius se disputan amb Oswald, intendent de Goneril. Lo rei Lear descobrís qu'ara que Goneril preguèt lo poder, pas mai lo respecta. Sa filha li ordona de se comportar melhor e de reduire sa seguéncia. Enrabiat, lo rei Lear se'n va de l'ostal de Regan. Lo Fòl se frufa del malastre del rei Lear. Edmund apren de Curan, un cortesan, qu'es possible qu'aja una guèrra entre Albania e Cornwall, e que Regan e Cornwall arriban a l'ostal de Gloucester de vèspre. Utilizant l'advantatge de l'arribada del duc e de Regan, Edmund fenh una ataca per Edgar, e Gloucester es tot enganat. Deserita Edgar e lo proclama fòra de lei. Portant lo messatge del rei Lear a Regan, Caius torna encontrar Oswald a çò de Gloucester, encara se carpinha amb el, e es plaçat al carcan per Regan e son marit Cornwall. Quand lo rei Lear arriba, objècta del maltractament de son messatgièr, mas Regan es tan mespresenta per son paire que n'èra Goneril. Lo rei Lear es enrabiat mas impotent. Goneril arriba e pièja l'argument de Regan contra el. Lo rei Lear cedís completament a sa rabia. Se ronça dins una tempèsta per fulminar contra sas filhas ingratas, acompanhat pel Fòl trufaire. Kent mai tard lo seguís per l'aparar. Gloucester protesta contra lo maltractament del rei Lear. Amb la dissolucion de la seguéncia d'un centenat de cavalièrs del rei, lo sols companhs que demoran son Fòl e Caius. Rodant per l'èrm après la tempèsta, Edgar, jos la forma d'un baug nomenat Tom o' Bedlam, encontra lo rei Lear. Edgar delira baujament alara que lo rei Lear condamna sas filhas. Kent los mena cap a un abric. [[Fichièr:Edwin_Austin_Abbey_King_Lear,_Act_I,_Scene_I_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|esquèrra|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear: l'adieu de Cordelia ''per Edwin Austin Abbey]] Edmund denóncia Gloucester a Cornwall, Regan e Goneril. Revèla la pròva que son faire conéis l'imminéncia d'una invasion francesa destinada a tornar installar lo rei Lear al tròn; e ja l'armada francesa aviá acosta l'illa britanica. Alara qu'Edmund se'n va amb Goneril per avertir Albania de l'invasion, Gloucester es arrestat, e Regan e Cornwall abornian Gloucester. Mentretant, surgís un servicial enrabiat de çò que vei, ataca Cornwall, lo ferissent a mòrt. Regan tua lo servicial, e ditz a Gloucester qu'Edmund lo traïguèt; alara acaba coma el rodant per l'èrm. Edgar, en apréncia de baug, encontra son fraire òrb per l'èrm. Gloucester, lo reconeissent pas, prega de lo menar cap a un bauç de [[Dover (Kent)|Dover]] que ne se pòsca sautar. Goneril descobrís que li agrada mai Edmund que son onèste espós Albania, que vei coma un coard. Albania desvolopèt una consciéncia — li fa òdi lo tracatment del rei Lear per las sòrres, e la mutilacion de Gloucester, e acusa sa femna. Goneril torna mandar Edmund a Regan; avent de novèlas de la mòrt de Cornwall, crenh que sa sòrre recentament veusa li rauba Edmund e li envia una letra mejans Oswald. Ara sol amb lo rei Lear, Kent lo mena cap a l'armada francesa, qu'es comendada per Cordelia. Mas lo rei Lear es mièg fòl e fòrça malaisit a causa de sas foliás recentas. A l'instigacion de Regan, Albania jonh sas fòrças a las sieunas contra los franceses. Las suspicions de Goneril al subjèctes de las motivacions son confirmadas e provadas, cossí Regan devina justament lo sens de sa letra e delara a Oswald que li va melhor Edmund. Edgar pretend menar Gloucester cap a un bauç, puèi cambia sa votz e ditz a Gloucester que subrevisquèt a una granda casuda. Lo rei Lear aparéis, ara fòl completament. Fulmina que lo mond es poirit e fugís. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_(1849-54).jpg|drecha|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear e Cordelia'' per Ford Madox Brown]] Oswald aparéis, totjorn cercant Edmund. Als òrdres de Regan, ensag d'assacinar Gloucester mas es tuat per Edgar. Dins la pòcha d'Oswald, Edgar trapa la letra de Goneril, ont incita Edmund a tuar son espós e la prene per femna. Kent e Cordelia s'encargan del rei Lear, que la foliá lèu passèt. Regan, Goneril, Albania, e Edmund unisson lors fòrças. Albania insista que se luche contra los envaïdors franceses mas sens ferrir lo lei Lear o Cordelia. Las doas sòrres desiran Edmund, que faguèt de promesas a ambedoas. Estudia lo dilèma e intriga las mòrts d'Albania, Lear, e Cordelia. Edgar dona la letre de Goneril a Albania. Las armadas s'encontran dins la batalha, Lo angleses desfan los franceses, e lo rei Lear e Cordelia son preses. Edmund envia lo rei Lear e Cordelia amb d'òrdres separats per el (representant Regan e sas fòrças) e Goneril (representant aquelas d'Albania) per executar Cordelia. Los caps angleses victorioses s'encontran, e la veusa recenta Regan ara declara que se maridarà amb Edmund. Mas Albania explica las intrigas d'Edmund e Goneril e proclama Edmund traïdor. Regan s'esfondrar, senguent l'empoisonament de Goneril, e es acompanhada fòra de l'empont, i morís alà. Edmund desfia Albania, dins un duèl. Edgar aparéis masquetat e armurat, e provòca Edmund. Pas degun lo reconéis. Edgar ferrís Edmund a mòrt, mas pas sul pic. Albania confronta Goneril a sa letra qu'incita èsser son mandant de mòrt; fugís de vergonha e de ràbia. Edgar revela, e conta que Gloucester moriguèt en colissa del tust e jòia d'aprene qu'Edgar es vivent, puèi Edgar se revela a son fraire. En colissa, Goneril, amb totes los sieus plans desjogats, se suicida. Edmund morissent decida, reconeissent pasmens qu'es contra sa natura, d'ensejar de salvar lo rei Lear e Cordelia; mas, sa confession arriba tròp tard. Pauc après qu'Albania envièt al òmes los contra òrdres, lo rei Lear intra portant lo còs de Cordelia dins sos braces, el subrevivent de la mòrt del borrèl. Kent aparéis e lo rei Lear ara lo reconéis. Albania exorta Lear que torne al sieu tròn, mas coma Gloucester, las espròvas del rei Lear acaban per l'aclapar, e morís. Albania alara demada a Kent e Edgar de s'encargar del tròn. Kent refusa, explicant que son mèstre lo crida per un viatge. Fin finala, Albania (dins la version In Quarto) o Edgar (idins la version in Folio) consentís qu'ara es vengut rei. == Fonts == [[Fichièr:1577_printing_of_Holinshed's_Chronicles.jpg|vinheta|La primièra edicion de ''Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'', de Raphael Holinshed 1577.]] La pèça de Shakespeare se basa sus diferentas versions del mièg legendari Briton Leir de Brenha, que lo nom seriá ligat segon de savents al dieu Briton Lir/Llŷr, pasmens se ambedos noms son pas ligats etimologicament.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJackson1995459-1|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEEkwall1928xlii-2|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references"></span><ref>Stevenson, W. H., "A note on the derivation of the name 'Leicester'", in: The Archaeological Journal, Volume 75, Royal Archaeological Institute, London, 1918, pp. 30–31</ref> La fonts mai importantas de Shakespeare son ''The Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'' de Raphael Holinshed, publicadas en 1587. Lo quita Holinshed prenguèt l'istòria de ''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey of Monmouth, escricha al sègle XII. ''The Faerie Queene'', d'Edmund Spenser publicat en 1590, tanben conten lo personatge nomenat Cordelia, que morís de penjament coma dins ''King Lear''. D'autras fonts possiblas son la pèça anomima ''King Leir'' (1605); ''The Mirror for Magistrates'' (1574), de John Higgins; ''The Malcontent'' (1604), de John Marston; ''The London Prodigal'' (1605);''Essays'' de [[Miquèl de Montanha|Montanha]], traduchs en anglés per John Florio en 1603; ''An Historical Description of Iland of Britaine'' (1577), de William Harrison; ''Remaines Concerning Britaine'' (1606), de William Camden; ''Albion's England'' (1589), de William Warner; e ''A Declaration of egregious Popish Impostures'' (1603), de Samuel Harsnett, d'ont ven lo biais de parlar d'Edgar quand fenh d'èsse fòl. ''King Lear'' es tanben una varianta literària d'un conte popular, Love Like Salt, [[Classificacion d’Aarne e Thompson|Aarne-Thompson]] tipe 923, in ont un paire rebuta sa filha mai jove que la declaracion d'omor l'agrada pas.<ref>Soula Mitakidou and Anthony L. Manna, with Melpomeni Kanatsouli, ''Folktales from Greece: A Treasury of Delights'', p 100 [[:en:Special:BookSources/1563089084|ISBN 1-56308-908-4]]; see also D. L. Ashliman, "[http://www.pitt.edu/~dash/salt.html Love Like Salt: folktales of types 923 and 510]"</ref> La font de l'intrga segondària de Gloucester, Edgar, e Edmund es un conte de Philip Sidne, ''Countess of Pembroke's Arcadia'' (1580–90), amb un rei [[Paflagònia|Paflagonian]] cèc e sos dos filhs, Leonat e Plexitre.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEMcNeir1968-5|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references"></span> === Cambiament del material font === En mai de l'intriga del Comte de Gloucester e sos filhs, lo novelum màger de Shakespeare es dins la mòrt de Cordelia e Lear a la fin; dins lo raconte de Geoffrey of Monmouth, Cordelia restaura Lear sul tròn, e li succedís coma sobeirana après sa mòrt. Pendent lo sègle XVII, la fin tragica de Shakespeare èra fòrça criticicada e de versions alternativas foguèron escrichas per Nahum Tate, que lo personatges principals subrevivon e Edgar e Cordelia se maridan (malgrat qu'èra promesa al rei de França).<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> Coma Harold Bloom afirma: "la version de Tate demorèt sus l'empont pendent gaireben 150 ans, fins a que [[Edmund Kean]] torna a la fin tragica de la pèça en 1823."<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> == Data e tèxte == [[Fichièr:Houghton_STC_22292_-_M._William_Shak-speare,_1608.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del Primièt in first quarto, 1608]] Una data exacta de la composicion se pòt pas donar, fòrça editors universitaris datan la pèça ''King Lear'' entre 1603 e 1606. Lomai tard que se pòt èsser escricha es en 1606, que lo registre dels editors nota un a performança lo 26 de december de 1606. La data de 1603 ven dels mots dels discors d'Edgar que s'ispira de Declaration of Egregious Popish Impostures de Samuel Harsnett (1603).<ref>Frank Kermode, 'King Lear', ''The Riverside Shakespeare'' (Boston: Houghton Mifflin, 1974), 1249.</ref> Disn son edicion Arden, R.A. Foakes argüís per la data de 1605–6, que la font de Shakespeare, ''The True Chronicle History of King Leir'', foguèt pas publicat abnt 1605.<ref>R.A. Foakes, ed. </ref> Al contrari, Frank Kermode, dins ''Riverside Shakespeare'', considera la publicacion de ''Leir'' deu èsser una responsa a las performanças ja jogadas de las pèça recentament escricha per Shakespeare; remarcant dins un sonet de William Strachey de semblanças verbalas amb ''Lear'', Kermode conclutz que "1604-5 paréis èsser un bon compromés".<ref>Kermode, ''Riverside'', 1250.</ref> Dr. Naseeb Shaheen data la pèça de 1605-6 a causa de la linha 1.2.103 "These late eclipses in the sun and moon" que descriu l'eclipsi lunara de 27 de septembre 1605 e la solara del 2 d'octobre de 1605.<ref>Naseeb Shaheen ''Biblical References in Shakespeare's Plays'' (Newark, 1999, 2011), p. 606</ref> [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_King_Lear.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina de ''King Lear'', dins lo Segond Folio de 1632]] Lo tèxte modèrne de King Lear deriba de tres fonts: don in quartos, publicats en 1608 (Q₁) e 1619 (Q₂)<ref>The 1619 quarto is part of William Jaggard's so-called False Folio.</ref>, e la version in folio First de 1623 (F₁). Las diferéncias entre aquelas versions son significativas. Q₁ conten 285 linhas abscntas de F₁; F₁ conten gairenben 100 linhas abscentas de Q₁. Mai, un centenat de mots espars cambian segon la version, cada tèxte a un ponctuacion plan diferenta, e gaireben la mitat de la linha de F₁ son estampats coma s'èran de prosa divisat de biais diferent del Q₁. Los primièrs editors, coma Alexander Pope, simplament concatenan los dos tèxtes, creant la version modèrna que domorèt atal pendent de sègles. La version concatenada nasquèt de la presompcion que Shakespeare escriguèt pas qu'una version manuscrita, uèi malaurosament perduda, e que las versions in Quarto e in Folio son de distorcions de l'original. En 1931, Madeleine Doran suggerís que los dos tèxtes son de prevenéncia basicament diferentas e que las diferéncias entre elas an un interés critic. Mas aquel argument, foguèt pas plan discutat fins als ans 1970s, quand los tornèron al vam, Michael Warren e Gary Taylor. Lor tèsi, pasmens controversiada, foguèron admeses. Pausa, subretot, que l'in Quarto vendriá dels esboces de Shakespeare, e que l'in Folio es quicòm coma lo definitiu, preparat per la produccion de la companiá Shakespeare. Per resumir, Q₁ objècte d'autor; F₁ es objècte scenic. Per la critica, èra lo vam de "revision critica" al contrari del formalisme de mièg sègle precedent.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTETaylorWarren1983-12|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references"></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="322"></span> == Analisi e critica == D'analisis e de criticas diferentas de ''King Lear'' existisson segon los sègles. === Interpretacions istoricas === John F. Danby, dins ''Shakespeare's Doctrine of Nature – A Study of King Lear'' (1949), argüís que ''Lear'' dramatiza, en mai d'autras causas, lo sens comun de "Natura". Lo mots "natura," "natural" e "desnaturat" se trapan mai de quanranta còps dins la pèça, rebatent lo debat a l'epòca de Shakespeare su çò qu'es vertadierament la natura; aquel debat impregna la pèça e tròba son expression simbolica dins lo cambiament d'actitud de Lear dins la tempèsta. I a dos contrastres fòrts dins las visions umanas de la natura dins la pèça: aquela del camp de Lear (Lear, Gloucester, Albany, Kent), fasent exemple de la filosofia de [[Francis Bacon|Bacon]] e Hooker, e aquela del camp d'Edmund (Edmund, Cornwall, Goneril, Regan), aprochant las visions de çò que formulara mai tard [[Thomas Hobbes|Hobbes]]. Amb aquela doas visions de la Natura, ''Lear'' rebat doas vision de la Rason, portada dins los discors de Gloucester e Edmund sus astrologia (1.2). La racionalitat del camp d'Edmund es la vision amb que lo public modèrne s'identifica mai. Mas lo camp d'Edmund pòrta lo racionalisme de la sang fins a un tèrme que ne ven foliá: una foliá dins la rason, l'ironic parelh "reason in madness"<ref group="Trad.">Rason dins la foliá</ref> (IV.6.190) de Lear e la saviesa dins la foliá de Fòl. La traïson de la rason s'amaga darrièr sus l'exageracion finala dels sentiments dins la pèça. Las doas Naturas e las doas rasons implican doas societiats. Edmund es l'Òme Novèl, un member de l'edat de la competicion, dobte, glòria, en contraste amb la societat anciana venent de l'Edat Mejana, amb sas cresenças dins la covivéncia, dins las convenéncias, e lo respècte que lo tot es mai gran que las partidas. ''King Lear'' es alara una allegoria. La societat anciana, aquela de la vision medievala, amb lo rei paternalista, cai dins l'error, e es menaçat pel maquiavelisme novèl; es renegat e asservit per la vision de l'òrdre, incarnat la filha rebutant lo rei. Cordelia, dins l'esquema allegoric, es tripla a l'encòp: una persona; un principe etica (amor); e una comunautat. Qué que ne siá, lo vejaire de Shakespeare de l'Òme Novèl larg que ne ven gaireben de simpatiá. Edmund es l'expression màger de Shakespeare al subjècte de la Renaissança individualista – l'energia, l'emancipacion, lo coratge – qu foguèt una contribucion positiva a l'eritatge de l'Oèst. "Incarna quicòm de vital  qu'una sintèsi finala deu tornar afirmar. Mas fa una crida absoluda que Shakespeare portarà pas. Es juste per un òme de sentir, coma o fa Edmund, que la societat existís per l'òme, e non pas l'òme per la societat. Es pas juste d'afirmar qu'un òme coma Edmund auçarà aquela supremacia."<ref>John Danby, ''Shakespeare's Doctrine of Nature: A Study of King Lear'' (London, 1949), p.50</ref> La pèça dona una alternativa a la polaritat feudala Maquiavelica, una alternativa anonciat pel discors de França (I.1.245–256), dins la preguièras de Lear e Gloucester (III.4. 28–36; IV.1.61–66), e dins lo personatge de figure of Cordelia. Fins a que la societat accaptabla siá realizada, siam censat prene per modèl lo ròtle d'Edgar (çò qu'es qualificat d'ironia Shakespearenca) Edgar, lo maquiavel de bontat,<ref>Danby, p.151</ref> resisténcia, coratge e maturitat.<ref>Danby, p.50</ref> [[Fichièr:Three_daughters_of_King_Lear_by_Gustav_Pope.JPG|vinheta|las tres filha del rei Lear per Gustav Pope]] === Interpretacions sicoanaliticas e psicosocialas === Pasmens s'i a literalament pas de maires dins ''King Lear'', Coppélia Kahn<ref>Kahn, Coppèlia. </ref> dona una interpretacion [[Psicanalisi|psicoanalitica]] del "sostèxte mairal" trobat dins la pèça. Segon Kahn, Lear al vielhum torna a l'infantil, e ara es malaut de l'amor qu'es stisfach normalament per una femna manternanta. Lo caractèr de Lear es aquel d'un enfant maternat, mas sens maires vertadièras, sos enfants venon a l'encòp los imatges de filha e de maire. La competicion instaurada per Lear sus l'amor servís d'acòrdi d'engatjament; sas filhas obtendràn lor eritatge s'es al bons suènh per el, subretot Cordelia, qu'es una "mena noiriçaria" de que dependrà fòrça. Son refús de l'amar mai qu'un paire s'interpreta coma una resisténcia a incèst, mast Kahn tanben inclusís l'imatge de la maire regetanta. La situacion es alara capvirada entre los ròtles parent-enfants, que la foliá de Lear es subretot una ràbia d'enfant vengut privat del suènh mairal. Quitament quand Lear e Cordelia son capturat ambedos, sa foliá demora coma Lear visualiza coma noirçaria la prison, ont Cordelia solament existís per el. Pasmens, es la mòrt de Cordelia que sul còp acaba l'illusion de la filha coma maire, alara que la pèça s'acaba amb lo sol personatge mascle. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_in_Prison_c1779_N_05189_B_53_Pen_and_watercolour_123×175_by_William_Blake.jpg|esquèrra|vinheta|369x369px|Lear e Cordelia en Prison &#x2014; William Blake v.&#x20;1779]] [[Sigmund Freud]] afirma que Cordelia simboliza la Mòrt. Alara, quand la pèça comença amb Lear rebutant sa filha, se pòt interpretar el rebutan la mòrt; Lear vòl pas far fàcia a la finitud de son existéncia. La scèna punhenta acabant la pèça, ont Lear pòrta lo còs de sa carida Cordelia, es d'una granda importança per Freud. Dins aquela scena, fa realizar a Lear sa finitud, o coma Freud ditz, provòca en el que cal "far amic amb ma necessitat de morir".<ref>''Writings on Art and Literature'' by Sigmund Freud, Foreword by Neil Hertz, Stanford University Press (page 120)</ref> Es logic d'inferir que Shakespeare aguèt d'intencions especialas amb la mòrt de Cordelia, qu'èra lo sol escrivan que faguèt morir Cordelia (idins la version de Nahum Tate, contunha de viure astruca, e dins aquela de Holinshed, restaura son paire e li succedís). Al contrari, una analisi basada sus la teoria d'[[Alfred Adler]] suggerissent que lo concors del rei entre sas filhas dins l'Acte 1 a mai a veire amb son contraròtle sus Cordelia qu'es pas maridada.<ref>McLaughlin, John. </ref> Dins son estudi del caractèr d'Edmund, Harold Bloom fa d'el lo "personatge mai original de Shakespeare".<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> "Coma o nota Hazlitt," escritz Bloom, "Edmund partetja pas l'ipocrisia de Goneril e Regan: son Maquiavellisme es absoludament pur, e sens pas cap de mtiu Edipan. la vision de Freud dels racontes familhals s'aplica pas a Edmund. Iago es libre de se tornar invantar cada minuta, mas Iago a de passions fòrtas, pasmens se son negativas. Edmund a pas de passions quina que siá; jamai amèt pas degun, e jamai n'amarà. Sus aquel subjècte, es lo personatge mai original de Shakespeare."<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> La tragica manca de Lear de comprenença de las consequéncias de sa demanda e de sas accions s'observa sovent aquela d'un enfant poirit, mas foguèt tanben que son comportament es lo meteis que los parents jamai castiguèron lo enfants vengut grands.<ref name="Kamaralli">{{Ligam web|last1=Kamaralli|first1=Anna|title=Thou hadst better avoid getting teary – and King Leary – this Christmas|url=https://theconversation.com/thou-hadst-better-avoid-getting-teary-and-king-leary-this-christmas-52215?utm_medium=email&utm_campaign=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045&utm_content=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045+CID_acc47b77f3fec8664b6d6f09306ca9d2&utm_source=campaign_monitor&utm_term=Thou%20hadst%20better%20avoid%20getting%20teary%20%20and%20King%20Leary%20%20this%20Christmas|website=[[The Conversation (website)|''The Conversation]]''|accessdate=4 January 2016|date=22 December 2015}}</ref> === Crestiantat === [[Fichièr:King_Lear_and_Cordelia_(West,_1793).jpg|vinheta|En 1793 pintura del rei Lear e Cordelia per Benjamin West.]] De criticas se divisan sus la question de saber se òc o non''King Lear'' confirma la doctrina Crestiana.<ref name="peat">{{Cite book|last=Peat|first=Derek|title="And That's True Too: King Lear and the Tension of Uncertainty", in Aspects of King Lear edited by Kenneth Muir and Stanley Wells|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-28813-2|pages=43–53|url=https://books.google.com/books?id=d4E6AAAAIAAJ&printsec=frontcover}}</ref> D'entre aqueles qu'agüisson que Lear es rescatat dins lo sens crestian mejan la sofrença i a [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]]<ref>{{Cite book|last=Bradley|first=A. C.|title=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear, and Macbeth|year=1991|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-053019-3|page=235}}</ref> e John Reibetanz, qu'escriguèt: "mejans sas sofrenças, Lear ganhèt una alma illuminada".<ref>{{Cite book|last=Reibetanz|first=John|title=The Lear world : a study of King Lear in its dramatic context|year=1977|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|page=108}}</ref> D'autras criticas tròban pas de pròva de redempcion e l'exageracion de las orros a la fin de l'acte i a John Holloway<ref>{{Cite book|last=Holloway|first=John|title=The Story of the Night: Studies in Shakespeare's Major Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-1-138-01033-8}}</ref> e Marvin Rosenberg.<ref>{{Cite book|last=Rosenberg|first=Marvin|title=The Masks of King Lear|year=1992|publisher=Univ of Delaware Press|location=Newark DE|isbn=978-0-87413-485-8}}</ref> William R. Elton soslinha la posicion precrestiana de la pèça, escrivent que, "Lear emplís lo critèti del comportament de la vida d'un pagan," casent "dins lo blasfèmi total al moment de sa pèrda irremediabla".<ref>{{Cite book|last=Elton|first=William R.|title=King Lear and the Gods|year=1988|publisher=University Press of Kentucky.|location=Lexington KY|isbn=978-0-8131-0178-1|page=260|url=https://books.google.com/books?id=6tG4LdIImjkC&printsec=frontcover}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="429"></span> == Notas e referéncia == === Notas === <references group="lower-alpha" /> === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Fonts citadas == === Edicions de ''King Lear'' === === Fonts secondàrias === == Ligams extèrnes == * ''[[gutenberg:1128|King Lear]]'' – plaintext file at Project Gutenberg. * [http://www.swipespeare.com/king-lear.html#.UvpecWRdXV4 "Modern Translation of ''King Lear''"] - Modern version of the play * [https://web.archive.org/web/20130723185723/http://www.maximumedge.com/shakespeare/kinglear.htm ''King Lear''] – Searchable, online version of the text. * [https://web.archive.org/web/20150402125946/http://read.libripass.com/william_shakespeare-king_lear.htm ''King Lear''] – Read Online * [https://web.archive.org/web/20160803143532/http://www.bl.uk/works/king-lear ''King Lear''] at the British Library * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=King+Lear&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''King Lear'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20080228.shtml BBC audio file]. ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion. * [https://web.archive.org/web/20160705104045/http://www.shmoop.com/king-lear/ ''King Lear''] study guide, themes, quotes, character analyses, multimedia, teaching guide * [https://web.archive.org/web/20130503190346/http://www.usfca.edu/jco/isthisthepromisedend/ Joyce Carol Oates on ''King Lear''] {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] n4kphrs5vidqavkmsjp2xw7dgcerxio 0 160739 2503140 2489897 2026-06-19T08:57:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503140 wikitext text/x-wiki [[File:Mondial Ping - Men's Singles - Round 4 - Kenta Matsudaira-Vladimir Samsonov - 57.jpg|thumb|right|250px|Tennis de taula de naut nivèl]] Lo '''tennis de taula''' (o « ping-pong » dins lo langatge corrent) es un espòrt de raqueta opausant dos o quatre jogaires a l'entorn d'una taula. Lo tennis de taula es una activitat de [[léser]], mas es tanben un espòrt olimpic dempuèi 1988. Existís mai d'una denominacions per aquel espòrt pel mond: ''ping pang qiu'' (<span class="lang-zh" lang="zh">[https://fr.wiktionary.org/wiki/乒 乒][https://fr.wiktionary.org/wiki/乓 乓][https://fr.wiktionary.org/wiki/球 球]</span><span class="lang-zh" lang="zh"></span><span>,</span>&#x20;<span class="lang-zh-latn-pinyin" lang="zh-latn-pinyin">pīng pāng qiú</span><span>,</span> "bala ping-pang), en [[Republica Populara de China|China]] e [[Republica de China (Taiwan)|Taïwan]], los caractèrs son plan particulars aque representan de raquetas fàcia a fàcia. Tanben se pòt dire en China (<span class="lang-zh" lang="zh">[https://fr.wiktionary.org/wiki/卓 卓][https://fr.wiktionary.org/wiki/球 球]</span><span class="lang-zh" lang="zh"></span><span>,</span>&#x20;<span class="lang-zh-latn-pinyin" lang="zh-latn-pinyin">zhuō qiú</span><span>,</span> "bala de taula), que se pronòncia al [[Japon]] {{Japonés|''takkyū''|卓球}} (<span title="Japonais"><span class="lang-ja" lang="ja">卓球</span></span><span class="t_nihongo_help noprint"><span class="t_nihongo_icon" style="color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;">^?</span></span>). Lo mot ''ping-pong'' vendriá de la marca comerciala que lo jòc èra produch als Estats-Units d'America al començament del sègle XX<ref>{{En}} {{Ligam web|url=http://tabletennis.about.com/od/beginnersguide/a/history_of_tt.htm|títol=A Brief History of Table Tennis/Ping-Pong|autor=Greg Letts|site=http://tabletennis.about.com|consultat lo=11 febrièr de 2010}}</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Certaines sources créditent aussi Gibb de l'invention du nom « ping pong ».</ref>. Aquel tèrme s'utiliza mai sovent pel jòc de léser, alara que lo tèrme de tennis de taula s'utiliza per designar la practica esportiva; pasmens, per un practicant d'aquel espòrt, quitament en competicion, se dich « pongista ». L'istòria d'aquel espòrt es marcada per una seriá d'evolucions tecnicas (natura dels placatges de las raquetas, introduccion puèi interdiccion d'usatge de la pèga subta) que menèt a de novelums dins l'estil de jòc (utilizacion de la « presa pòrta pluma » pels Ongreses e los Asiatics) e dins las tacticas emplegadas al nivèl naut coma l'apareisson del [[topspin]] a la fin dels [[Annadas 1980|ans 1980]]. Lo tennis de taula modèrne permet una granda varietat de sistèmas de jòc, amb los jòcs d'ataca, de contra iniciativa a la taula o mièja distància, e los jòcs de defensa fòrça espectaculars. Lo nombre de practicants pel mond seriá de mai de 250 milions<ref>{{Ligam web|url=http://clesdusport.livrel.eu/ebooks/transfer/tennis_de_table/pdf-a4/tennis_de_table.pdf|títol=Site clesdusport|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>, e la Federacion internacionala de tennis de taula (ITTF) compta mai de 200 nacions e 33 milions de licenciats fins a de professionals de naut nivèl. == Istoric == === Començament en Anglatèrra === [[Fichièr:Ping-Pong_2.jpg|vinheta|Jòc original de « ping-pong » del fraires Parker]] [[Fichièr:Bundesarchiv_Bild_102-10053,_Berlin,_Strandbad_Wannsee.jpg|vinheta|Tennis de taula a Berlin en 1930.]] Lo tennis de taula pren sas originas dins l'[[Anglatèrra]] de la fin del sègle <span class="romain">XIX</span> L'istòria mai comuna al sublècte de la creacion du tennis de taula es que pendent un dinnar, de notables de la societat victoriana discutent de tennis volián mostrar d'esquèmas de jòc sus la taula. Utilizèron alara un tap de champanha coma dala, de bóstias de cigarro per las raquetas e de libres per filat<ref>{{Ligam web|url=http://www.notretemps.com/plaisir/2221981-balles-clubs-et-raquettes-le-tennis-de-table.html|títol=Balles, clubs et raquettes : le tennis de table|autor=Olivier Calon, Marie-Françoise Husson|data=25 de mai de 2005|site=http://www.notretemps.com|page=1}}</ref>. Sa popularitat creissenta incita de fabricants de jòcs a vendre d'equipaments. En 1890, l'Anglés David Foster introduch lo primièr jòc de tennis sus una taula, seguit per Jacques Gossima en 1891<ref name="mus">{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/indextech2.html|títol=Ittf Museum|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Los primièrs campionats nacionals son organizats en Ongria en 1897<ref name="quid"><cite class="ouvrage" style="font-style:normal"><span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20091208021708/http://www.quid.fr/2007/Sports/Tennis_De_Table/1 « Quid »]</span> ^{(<span class="plainlinks">[http://web.archive.org/web/*/http://www.quid.fr/2007/Sports/Tennis_De_Table/1 Archive]</span> &#x2022; <span class="plainlinks">[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.quid.fr/2007/Sports/Tennis_De_Table/1 Wikiwix]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive"></span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive">[https://www.google.fr/search?q=cache:http://www.quid.fr/2007/Sports/Tennis_De_Table/1 Google]</span> &#x2022; <span class="nowrap">Que faire ?</span>}</cite></ref>. Segon d'autras fonts, seriá l'Anglés John Jaques que en 1901 inventa lo Ping Pong, çò que mena son entrepresa familiala a produire d'equipaments. Aquel nòu jòc es nomenat a l'epòca gossima<ref>{{Ligam web|url=http://www.jaqueslondon.co.uk/table-tennis/history|títol=jaqueslondon}}</ref>. En 1901, James Gibb, un Anglés passionat pel jòc, pòrta d'un viatge als [[Estats Units d'America]] una bala de celluloíd, mai leugièra que las balas de cauchó utilizadas fins alara<ref name="woj502">Wojciech Liponski, ''L'encyclopédie des sports'', Poznan, Atena, 2003, p.502 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7000-1227-5</span>)</small></ref>. En 1902, E.C. Gould, autre Britanic, introduch pel primièr còp de raquetas cobèrtas de [[Cauchó|cautchó]] e de picons cauchotats<ref name="woj502">Wojciech Liponski, ''L'encyclopédie des sports'', Poznan, Atena, 2003, p.502 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7000-1227-5</span>)</small></ref>. Une revista consacrat al tennis de taula pareis brèvament en 1902<ref name="mus">{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/indextech2.html|títol=Ittf Museum|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Amb la popularitat grandissanta du tennis de taula, fòrça tornegs son organizats. Las primièras partidas amb public se joguèron al Queen's Hall de [[Londres]]<ref name="woj502">Wojciech Liponski, ''L'encyclopédie des sports'', Poznan, Atena, 2003, p.502 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7000-1227-5</span>)</small></ref> e un campionat del mond oficial se debana en 1902, lo meteis an que la creacion de l'''English Table Tennis'', la federacion britanica de tennis de taula. La disciplina coneis alara un vam de popularitat en [[Alemanha]], los primièrs Campionats d'Euròpa se debanèron en [[1907]]. Mas las activitats esportivas passan al segond plan pendent la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]]. === Installacion de las estructuras === En 1921, la ''Table Tennis Association'' es creada en [[Anglatèrra]], seguida per una federacion internacionala, l'« ''International Table Tennis Federation'' » (ITTF) en 1926<ref name="historique-ping-pong-rmc">{{Ligam web|url=http://www.rmc.fr/inc/jo/tennis-de-table|títol=Tennis de table - Historique|site=http://www.rmc.fr|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>, que lo primièr president es lo britanic Ivor Montagu<ref>{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/stories/Stories_detail.asp?ID=15450&Category=&General_Catigory=general%2C+media%2C+Waiting___&|títol=Site IFFT|consultat lo=3 febrièr de 2010}}</ref>. Los primièrs campionats del mond se debanèron a [[Londres]] en 1926<ref>{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/history.html|títol=''First World Championships held in London, England''}}</ref>. La federacion amassa alara l'Anglatèrra, l'Ongria, l'Áustria, l'Alemanha, la Checoslovaquia e la Suècia<ref name="rob">''Le Robert des Sports'', Dictionnaire de la langue des sports, 1982, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85036-098-8</span>)</small></ref>. Lo primièr campion del mond es l'ongrés Roland Jacobi e la primièra campiona es Maria Mednyanszky<ref name="historique-ping-pong-rmc">{{Ligam web|url=http://www.rmc.fr/inc/jo/tennis-de-table|títol=Tennis de table - Historique|site=http://www.rmc.fr|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>. A l'epòca, es pas rare que de campions de [[tennis]] practican tanben lo tennis de taula en competicion, coma lo britanic Fred Perry que ganha de los dos campionats 1929. Ann Haydon-Jones ganha tanben set títols del grand chelem de tennis e tres còps vice-campiona del mond en tennis de taula. La federacion francesa de tennis de taula (FFTT) foguèt creada en 1929 En 1894 foguèt fondada la Federacion italiana, mas demorèt un espòrt d'elita fins a la fin de la guèrra. En [[Espanha]] existís FCTT (''Federació Catalana de Tennis de Taula'') encargada de promòure lo tennis de taula e organizar las competicions oficialas. === Dominacion dels païses de l'èst e vam en Asia === Lo tennis de taula es dominat pels les païses de l'èst de l'Euròpa dins los ans 1930, subretot los Ongreses amb de jogaires coma Viktor Barna o Miklos Szabados, puèi pels Japoneses dins los ans 1950. Los Japoneses fan novelum introdusent la mossa dins las raquetas, que dona d'efièch fins alara inedits. La supremacia chinesa comença dins los ans 1960 amb per exemple Zhuang Zedong, triple campion del mond en 1961, 1963 e 1965, implicat dins la diplomacia del ping-pong<ref>{{En}} {{En}}</ref> que contribuiguèt a melhorar de relacions chinoamericanas de l'epòca. En 1977, una evolucion importanta se realizat, amb l'utilizacion pel primièr còp als campionats del mond de [[Birmingham]] del servici lançat, nomenat encara « servici chinés »<ref name="bota">''Tactique et stratégie en tennis de table'', Dominique Bodin, 2000, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7027-0653-3</span>)</small></ref><span></span>: le servici ven alara un element tactic màger que n'èra abans pas qu'una mesa en jòc. E tanben a aquel periòde se produch la revolucion de la pega<span></span>: los iogoslaus e ingreses començan utilizar de pega amb solvents pels revestaments nomenada « pega rapida », çò que dona una velocitat mai importanta a la bala e acorchit la durada dels escambis. Aquel tipe de pega es enebida en 2008<ref name="colin10">{{En}} {{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Evolution of laws p.10}}</ref>, a causa dels efièch nocius dels solvants. L'istòria del tennis de taula seguís las avançadas tecnicas (apareisson del topspin, melhoracions del material, metòdes d’entraïnaments, etc.) e de de reglaments novèls (passatge als sèts d'11 punts, grandiment de la talha de la bala, interdiccion de la pega, etc.) === L'escola suedesa === L'escòla suedesa fa novelum dins los metòdes d'entraïnament<ref name="bota">''Tactique et stratégie en tennis de table'', Dominique Bodin, 2000, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7027-0653-3</span>)</small></ref>, donant de jogaires coma Stellan Bengtsson, campion del mond en 1971, Peter Karlsson, campion d'Euròpa o Erik Lindh, medalhat olimpic. === Reconeissença olimpica === Lo tennis de taula venguèt un espòrt olimpic en [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1988|1988]] a Seol. La disciplina se professionalizèt amb l'apareisson del Pro Tour en 1996, e es dominada pels asiatics dempuèi 1995, amb per exemple Wang Liqin. L'istòria del tennis de taula actual compta de campions europèus coma lo Bèlge Jean-Michel Saive, lo Croat Zoran Primorac, l'Alemand Timo Boll, lo Bielorus Vladimir Samsonov, l'Autriac Werner Schlager, campion del mond en 2003 o lo Danés Michael Maze, campion d'Euròpa. Lo tennis de taula es dominat al nivèl mondial pels Asiatics, coma lo Corean Ryu Seung-min, e subretot los Chineses Ma Lin, Wang Liqin, Wang Hao, Ma Long o Zhang Jike e Wang Nan o Zhang Yining per las femnas. == Reglament == === Règlas de basa === Se jòga sus une taula separada a la mitat per un filat naut de {{Nombre amb unitat|15.25|cm}}, escartat del tant fòra del bòrd de la taula<ref group="R">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.2|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Cada jogaire es equipat d'una [[raqueta]]. La fin es de renviar la bala amb aquela raqueta sus la mitat de taula advèrsa. Un punt es ganhat pel jogaire cada còp que son adversari renvia pas la bala, o daissa rebombar la bala mai d'un còp sus sa mièjataula, o empacha la bala renviada pel jogaire de rebombar sus la sieuna mièjataula (''obstruccion''). Dins le cas ont la bala es trapada fòra de la taula alara qu'aviá pas tocat lo mòble, lo punt es perdut pel jogaire que ven de lançar la bala. Un punt es tanben ganhat quand l'adversari renvia la bala que tòca un obstacle abans de tocar la mièjataula advèrsa (levat los pals del filat), o tòca la bala autrament qu'amb la raqueta o la man que ten la raqueta. [[Fichièr:Timo_Boll_&_Christian_Suss.jpg|vinheta|Timo Boll e Christian Süss en doble en 2005.]] Autres cases mai rares que donan lo punt al jogaire<ref group="R" name="reg210">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref><span></span>: la balq tòca mai d'un còp la raqueta de son adversari, l'adversari tòca la suprfícia de la taula amb la man que ten pas la raqueta, l'adversari fa bolegar la taula pendent lo punt, l'adversari tòca lo filat, la bala es tornada amb una raqueta que l'adversari tenava pas mai en man, l'arbitre jutja que lo servici es pas regular (amagat per exemple), l'arbitre, après aver ja avertit li servidor, es de nòu empachat per s'assegurar de la validitat del servici, o encara lo jogaire realiza un retorn mercé a quina que siá autra causa que la raqueta. Una menae, improprament nomenat « sèt », es ganhada pel primièr jogaire que capita 11 punts, amb al mens 2 punts d'avança sus son adversari (fins a 2001 las menas èran de 21 punts)<ref name="colin9">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Rules evolution p.9|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. S'i a pas qu'un punt d'avança, la mena contunha; es ganhada pel primièr qu'obtien 2 punts d'escart amb son adversari (per exemple 11-9, 12-10, etc.). Lo primièr de servir es determinat per tiratge al sòrt. Los adversaris fan en seguida dos servicis cadun levat se los jogaires an cadun 10 punts, alara lo servici càmbia a cada punt. Lo primièr servidor càmbia a cada mena. ==== Jòc de doble ==== [[Fichièr:Service_en_double_(tennis_de_table).svg|vinheta|Diagonala del servici de doble.]] Dins lo jòc en doble, ambedós 2 jogaires deu renviar la bala a cadun son torn, senon lo punt es perdut. Lo servici se fa obligatòriament dins la diagonala, lo primièr rebomb deu caire dins la partida drecha de la taula. Un còp realizat los sieus dos servicis, lo jogaire daissa la plaça de relançaire a son partenari. Lo servici de doble se fa sempre dins la meteissa diagonala. ==== Règlas del servici ==== Cada escambi comença per una mesa en jòc, o « servici » : de sa man liura, un dels jogaire lança la bala en l'aire e la frapa dins sa fasa de davalada amb sa raqueta de biais que rebombe un còp la sieuna superfícia puèi, sens tocar lo filat, rebombe al mens un còp sus la superfícia advèrsa. Li servici es realizat en alternança per cadun dels jogaires o caduna de las equipas cada dos punts tant que se marquèt pas 10-10. Al delà, l'alternança se fa a cada escambi. S'un servici es corrècte mas que la bala toquèt lo filat, lo servici es de remetre. Se la bala sortís après aver tocat lo filat, es pas de remetre, mas lo punt es perdut pel servidor. Lo nombre de « net » o « let » es illimitat, mas es rare qu'i aja mai d'unes servicis let de seguida. Dempuèi lo començament del servici e fins al moment ont la raqueta del jogaire frapa la bala, la bala deu èsser al dessús del nivèl de la superfícia de jòc darrièr la linha de fond de camp del jogaire executant lo servici e deu pas èsser amagada per pas cap de partida del còs e vestit que siá del jogaire e del coequipièr en doble, lo jogaire deu subretot retirar subte lo braç lançant la bala. La bala deu èsser visibla pels arbitres<ref group="R" name="reg2.6">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=article 2.6 des règlements|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. En cas d'[[Invaliditat|incapacitat fisica]], l'arbitre pòt autorizar lo jogaire de servir sens respectar totalament aqueles punts de reglament al subjècte del servici<ref group="R" name="reg2.6">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=article 2.6 des règlements|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Es lo cas de jogaires avent perdut l'usatge d'un braç e podent realizar un servici amb una sola man. === Debanament d'una partida === [[Fichièr:Table_Tennis_Riocentro_Pan_2007.jpg|vinheta|Una competicoon oficiala de tennis de taula aa Bresil en 2007.]] ==== Nombre de menas ==== Un encontre de tennis de taula se debana mai sovent en tres o quatre menas ganhantas d'11 punts amb 2 punts d'escart<span>:</span> lo primièr jogaire que ganhèt lo nombre de menas demandadas es declarat venceire. Dins lo cas de tres menas ganhantas, los jogaires pòdon donc jogar fins a cinc menas. Per quatre menas ganhantas, pòdon aver a jogar fins a set menas<ref group="R">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements sportifs, paragraphe 2.12|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. ==== Abans la partida ==== Cada partida comença per un periòde d'adaptacion de 2 minutas maxim<ref group="R" name="hb">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/hb.asp?s_number=3%2E04&|títol=Ittf handbook|consultat lo=5 febrièr de 2010}}</ref>. Dins aquel periòde se realiza d'escambis entre los dos adversaris, sens comptar de punts per permetre de realizar totes los paramètres coma l'esclairatge o lo rebomb de la bala sus la taula. Aquel periòde permet tanben de començar a « testar » l'adversari per començar a envisatjar sas fòrça e flaquesas. ==== Comportament dels jogaires ==== Los jogaires an pas lo drech de s'exprimir amb grand bruch o de biais viu pendent un escambi (bram, soscadís, gèst brusc, còp sus la taula, còp de pè<span>,</span> etc.). En cas de perturbacion exteriora, l'arbitre pòt interrompre un escambi<span></span>: bruch emapachant, segonda bala venent dins l'airal de jòc<span>,</span> etc. En cas de compòrtament inacceptable d'un jogaire, l'arbitre pòt l'avertir (carton jaune), puèi en cas de recidiva lo penalisar d'un ppunt (carton jaune puèi roge), se fa encara una fauta es penalizat de dos punts (carton jaune puèi roge), e lo jutge arbitre pòt anar fins a lo desqualificar (carton roge)<ref group="R" name="hb">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/hb.asp?s_number=3%2E04&|títol=Ittf handbook|consultat lo=5 febrièr de 2010}}</ref>. ==== Servici ==== A la fin de cada mena, los jogaires càmbian de costat, e lo primièr servici es donat a aquel qu'a pas fach lo primièr servici a la mena precedenta. En consequéncia, tot lo long d'una partida, lo primièr servici d'una mena es totjorn del meteis costa de la taula. Cada jogaire servís dos còps de seguidas, puèi es lo torn de l'adversari de servir dos còps, levat quand se marca 10-10<span></span>: lo servici càmbia alara de costat a cada escambi<ref group="R" name="r213">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements, paragraphe 2.13|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Dins lo jòc de doble, los jogaires altèrnan, es a dire que se plaçan per qu'aquel qu'es al servici servís sus aquel que realizèt los servicis a la mena precedenta<ref group="R" name="r213">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements, paragraphe 2.13|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. ==== La « bèla » ==== Quand los jogaires son a egalitat abans d'aver atenh lo nombre de menas ganhantas (per exemple dins un jòc de tres menas ganhantas, cadun ganhèt doas menas), la darrièra mena servís a designar lo venceire. A una règla particulara: los jogaires càmbian de costat de taula quand del primièr d'entre eles ganhèt 5 punts<ref>{{Ligam web|url=http://www.ac-reims.fr/unss-acad/reglements/09TT8_regles.pdf|títol=Mémento arbitre|consultat lo=15 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Après aquel cambiament, la partida contunha normalament. ==== Règla d'acceleracion ==== S'una mena dura mai de detz minutas de jòc efectiu, s'aplica la règla seguenta: cadun servís a son torn, e lo relançaire ganha lo punt se torna tretze còps de biais regular la bala sus la taula. Aquela règla limita ''de facto'' la durada d'un escambi favorizant la presa de risc. S'aplica pas se un total de 18 punts o mai foguèron marcats dins la mena en cors abans las detz minutas fatidicas (es a dire qu'a 9-9 o 10-8, lo jòc contunha normalament). Foguèt instituida en [[1948]]<ref>{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=ITTF museum - Evolution p. 5 « ''expedite system'' »}} {{Pdf}}</ref>. Aquela règla nasquèt après de partidas que duravan mai d'una oras, per exemple quand dos adversaris utilizavan lo meteis estil de jòc defensiu. Ara, a la velocitat ont van los escambis, aquela règla s'aplica pauc sovent. === Evolucions dels reglaments === Als campionats del mond de 1936 a [[Praga]], dos jogaires d'estil defensiu prenon dos oras e un quart per jogar un sol escambi, e una partida jogada per un Francés, Michel Haguenauer, contra lo Romanés Marin Goldberger durèt mai set oras e mièg<ref>{{Ligam web|url=http://clesdusport.livrel.eu/ebooks/transfer/tennis_de_table/tennis_de_table.auxfiles/tennis_de_table.pdf|títol=''Les clés du sport - Le tennis de table'' p.13|consultat lo=19 mars 2010}} {{Pdf}}</ref>. Aquò ven impossible amb la règla d'acceleracion<ref>{{Ligam web|url=http://www.nicecpc.fr/UF1%20Optimisation%20de%20la%20performance%20FINALE.pdf|títol=Site nicecpc}} {{Pdf}}</ref>. En 2000, la bala passèt de 38 a 40 millimètres de diamètre<ref name="colin9">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Rules evolution p.9|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. L'interés d'aquela modificacion es d'alentir la bala e far los escambis mai aisits de seguir. En 2001, lo nombre de punts necessari per emportar una mena passèt de 21 punts a 11 punts<ref name="colin9">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Rules evolution p.9|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Es totjorn necessairi d'aver dos punts d'avança per ganhar la mena, mas lo servici càmbia de costat cada dos punts al luòc de cinc abans. Dins las competicions de nivèl nacional, tres menas venon necessàrias per ganhar la partida, contra doas menas de vint e un punts fins alara. Al nivèl internacional, quatre menas venon necessàrias al luòc de tres en de vint e un punts fins alara. Aquela modificacion permet de far totes los punts importants, quitament los primièrs, donant un jòc mai plasent de seguir. Fa tanben l'eissida de las partidas un pauc mai incertana, que daissa mens de temps per dintrar dins cada mena e que cada punt perdut pòt venir important. En 2003, las règlas del servici son completadas per l'interdiccion d'amagar la bala pendent lo servici, lo braç que lança la bala devent alara èsser completament levat<ref name="colin9">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Rules evolution p.9|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Abans èra possible d'amagar la bala e son impacte amb la raqueta amb lo braç tenent pas la raqueta. Es alara malaisit per un espectator non avisat de comprene perque lo relançaire capita quitament pas a tornar lo servici sus la taula. L'interès d'aquela modificacion es donc de far los servicis mai clars, e tanben pels espectators, e de favorizar un jòc basat sus d'escambis puslèu que sus una bona mestresa de servicis susprenents. Dempuèi 2008<time class="nowrap date-lien" datetime="2008-09"></time>, la pega amb solvant organic volatils (SOV) es interdita<ref name="colin10">{{En}} {{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/museum/ColinEvolution.pdf|títol=Evolution of laws p.10}}</ref>. La lista dels placatges autorizats es tanben modificada: per exemple lo picons longs son pas mai omologats<ref>{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/_front_page/ittf1.asp?category=rubber|títol=I T T F Rubber}}</ref>. == Material e luòc de practica == === Sala === [[Fichièr:P1250001.JPG|vinheta|Taula, raqueta e bala de tennis de taula dins una sala multiespòrts.]] Lo sol deu èsser plan, es a dire sens bòças o cròt, e orizontal, deu èsser plan fixat e non limpant. Pòt èsser manufacturat, empegat o de postam; lo postam es acceptat, mas es desconselhat car pòt limpar. Los materials coma malonatge, pasiment, linoleum, beton, bitum, ciment e los placatges pelliculars sens jaça d’absorpcion dels tusts, son d'evitar. La nautor sens obstacle (luces, bigas, etc.) dèu èsser de <span class="nowrap">4,5&nbsp;mètres</span> minim o de <span class="nowrap">5&nbsp;mètres</span> pels campionats del mond o d'Euròpa<ref group="R" name="reg323">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/reglements.htm|títol=Règlements paragraphe 3.2.3|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. La lutz e la temperatura de la sala devon èsser corrèctes: al mens <span class="nowrap">1 000&nbsp;lux</span><span class="nowrap"></span> sus tota la superfícia de la taula pels campionats del mond e los jòcs olimpics, 600 lux per las autras competicons<ref group="R" name="ittfhb">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2009/3%20reg%20int%20comp%20web.pdf|títol=ITTF handbook, paragraphe 3.2.3|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. L'airal de jòc deu mesurar al minim {{Nombre amb unitat|4.5|mètres}} o {{Nombre amb unitat|5|mètres}} pels Campionats del mond o d'Euròpa<ref group="R" name="ittfhb">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2009/3%20reg%20int%20comp%20web.pdf|títol=ITTF handbook, paragraphe 3.2.3|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Las parets devon èsser de color pastèl, mata e unifòrma sus al mens tres mètres de naut<ref group="R" name="reg323">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/reglements.htm|títol=Règlements paragraphe 3.2.3|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. === Material collectiu === ==== Taula de jòc ==== Una taula de competicion es rectangulara, plana e orizontala. Mesura {{Nombre amb unitat|76|cm}} de long sus <span class="nowrap">1,525&nbsp;mètre</span> de larg e lo costat superior es situat a {{En}} al dessús del sol<ref name="règles-ittf">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2008/2.pdf|títol=The laws of table tennis|site=http://www.ittf.com|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>. La superfícia de jòc, nomenda « platèl », es de color escura e mata, mai sovent blava o verd escur (blava uèi)<ref name="règles-ittf">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2008/2.pdf|títol=The laws of table tennis|site=http://www.ittf.com|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>. Es enrodada per totes los bòrds per una listra blanca pencha de dos centimètres de larg, nomenada « linha de fond » suls bòrds mai corts de la taula, e « linha de costat » per los dos autres costats<ref name="règles-ittf">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2008/2.pdf|títol=The laws of table tennis|site=http://www.ittf.com|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>. Es divisada en dos camps identics per un filat de 15,25 centimètres de naut, otrapassant de cada costat<ref name="règles-ittf">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2008/2.pdf|títol=The laws of table tennis|site=http://www.ittf.com|consultat lo=14 janvier 2010}}</ref>. Cada mièjataula es d'esperela divisada en dos per un listra prima blanca de tres millimètres, que compta pas que pel servici en cas du jòc de doble<ref group="R">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements Paragraphe 2.1.6|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. [[Fichièr:Table_de_tennis_de_table_fr.png|centrat|vinheta|Dimensions de la taula de tennis de taula.]] [[Fichièr:Bundesarchiv_Bild_183-R0508-0006,_Rostock,_Tischtennis.jpg|vinheta|Taula d'exterior en beton.]] Per las competicions, la taula deu èsser agreada. E la mencion « agreat » o lo logotip « ITTF » son indicats suls grands costat de la taula. La publicitat eventuala al nivèl de la taula, del filat o de la separacions es estrictament reglamentada<ref group="R">{{Pdf}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/2009/3%20reg%20int%20comp%20web.pdf|títol=ITTF handbook p5|consultat lo=10 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. Las taulas non agreadas per la competicion son de « taulas de léser ». Son sovent de dimension e de nautor de las taulas reglamentàrias, mas son mens caras car de mens bona qualitat<span></span>: los pès son mai fragils, lo platèl es mens plan e mens espés, la fusta es mens densa (la bala rebomba mens), los renfòrts son flacs o absents. En contrapartida, son a vegada de matèria pauc sensibla als tempèris (acièr inoxidable per exemple), permetent de jogar en exterior. Dins las escolas e los ensembles urbans, i a tanben de taulas de beton amb « filat » de beton o de metal. Existís tanbnen de taulas de dimensions pichonas que se pòt reglar la nautor, utilizadas per l'aprendissatge del tennis de taula als enfants. ==== Bala ==== [[Fichièr:Balle_38_40.jpg|esquèrra|vinheta|Balas de {{Nombre amb unitat|38|mm}} de marca Schildkröt, e de {{Nombre amb unitat|40|mm}} de marca Nittaku.]] Es una esfèra de [[celluloïd]], o autra matèria plastica (polipropilèn) de proprietats vesinas, de color iranja o blanca en competicion, pèsa {{Nombre amb unitat|38|mm}} e a un diamètre de <span class="nowrap">40&nbsp;mm</span> (abans 2000, lo diamètre de la bala èra de {{Nombre amb unitat|30|cm}}<ref>Cette modification a été apportée pour ralentir la balle et allonger les échanges entre les joueurs, de manière à rendre ce sport plus attrayant pour la diffusion télévisuelle des compétitions.</ref>). La balla deu respectar de condicions de rebomb: casent de <span class="nowrap">30&nbsp;cm</span> al dessús de la taula, deu rebombar d'al mens {{En}}<ref group="R">{{En}} {{Ligam web|url=http://www.ittf.com/ittf_handbook/hb.asp?s_number=2|títol=Ittf handbook|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Pendent las competicions oficialas, los jogaires tòcan de balas de categoria « tres estelas ». Aquelas balas son de qualitats melhora, es a dire mai redondas e duras, son tanben mai fragilas e caras que las balas ordinàrias. Pel léser o los entraïnaments, los jogaires utilizan des balas fòrça mens caras, codificadas 2 estelas, 1 estela o pas cap. Malgrat èsser prima (coma se vei quand es esquiçada), la bala apareis fòrça regda. S'agís d'una proprietat mecanica generala de las superfícias corbas coma es lo cas per la [[Nòse|clòsca d'unes fruchs]], dels uòus o dels coquilhums. ==== Autres elements del material collectiu ==== De separacions, d'una nautor unifòrma d'uns {{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=Règlements, paragraphe 3.2.3.2|consultat lo=15 décembre 2009}}<ref group="R">{{Nombre amb unitat|1|m}} {{Pdf}}</ref> enrodant l'airal de jòc o separan los airals de jòcs quand i a mai d'uns. Aqueles paredons son fòrça leugièrs<span></span>: un arquet de metal cròt sostent una tenda plastica atenhent lo sol. Las separacions penon las balas dins l'airal de jòc, per limitar lo desplaçament e evitar que destorban lo debanament d'una autra partida. Sus aquelas separacions, los jogaires pòdon i pausar mettre une servieta per ses secar mas son pas autorizat a i pausar de manjar o beure. Lo panèl de marca se compausa de doas serias de chifres, d'1 a 25 mai sovent, utilizat per l'arbitre per donar la marca de cada jogaire e lo nombre de menas ganhada pendent una partida. Una taula d'arbitratge es utilizada per pausar la marca. La taula es pausada sus un dels costat de la taula de jòc, fàcia al filat e a gaireben 1 m d'escart d'aquel. Dins los encontres oficials, una fuèlha de partida remembra totas las partidas e los resultats obtenguts pendent un encontre entre doas equipas. Una mesura permet de verificar que lo filat es a la nautor reglamentària de <span class="nowrap">15,25&nbsp;cm</span><ref group="R">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=Règlements, paragraphe 2.2|consultat lo=5 febrièr de 2010}} {{Nombre amb unitat|15.25|cm}}</ref> e que los placatges de las raquetas passan pas lo maxim autorizat de <span class="nowrap">4&nbsp;mm</span> per la mossa e lo cauchó<ref group="R" name="reg2.4">{{Pdf}} {{Nombre amb unitat|4|mm}}</ref>.<gallery> File:HK Wan Chai Lockhart Road Municipal Services Building Table Tennis Room 3.JPG|Séparations dans une salle d'entrainement. File:Table tennis umpire.jpg|Arbitre utilizant un marcador. File:Pige table tennis.jpg|Une pige pour contrôler filet et revêtements. </gallery> === Material individual === Lo sol material indispensable a un pongista es sa raqueta e son vestit d'espòrt. Deu mai téner sa licéncia per poder participar a una competicion oficiala. ==== Vestit ==== [[Fichièr:Competitive_table_tennis.jpg|vinheta|Jean-Michel Saive (esquèrra) e Kalínikos Kreánga (drecha) pendent una competicion oficiala.]] Lo vestit de jòc se compausa d'un shòrt o d'una jupeta, d'una camiseta, de caucetas e de cauçadura d'espòrt d'interior. Lo reglament impausa que totes los jogaires d'una equipa d'un club pòrtan la meteissa camiseta, coma los dos jogaires d'un doble se son del meteis club. La color de la camiseta deu èsser netament destriada d'aquela de la bala<ref group="R" name="r0932">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=Règlements, paragraphe 3.2.2.2|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. En darrièr recors la decision de conformitat del vestit torna al jutge arbitre de l'encontre<ref group="R" name="r0932">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_du_jeu_09-10.pdf|títol=Règlements, paragraphe 3.2.2.2|consultat lo=11 febrièr de 2010}} {{Pdf}}</ref>. ==== Raqueta ==== [[Fichièr:Table_tennis.svg|esquèrra|vinheta|Raqueta de tennis de taula.]] La forma de la raqueta, sa dimension e son pes son pas reglamentats, sola l'espessor dels placatges se limita a quatre millimètres<ref>Brochure technique T4 de l'ITTF</ref>. Los placatges de cauchó mossa apareisson en 1951 e comença la modernizacion del material fins ara amb las pegas avidas de solvent que seràn interditas. Lo còs de la raqueta, nomenat « fusta », deu èsser plan e regde. Al mens 85 % de son espesor totala deu èsser de fusta naturala<ref group="R" name="reg2.4">{{Pdf}} {{Nombre amb unitat|4|mm}}</ref>. Las fàcias utilizadas per frapar la bala devon èsser cobèrtas d'una pèça de cauchó d'una sola partida, d'espessor e de color unifòrma, una de las fàcia es obligatòriament roge viu, e l'autra negre. Entre lo placatge e la fusta, es frequent d'aver una espessor de mossa sintetica. Las federacions publican cada an una lista dels placatges autorizats<ref>{{Ligam web|url=http://www.ittf.com/_front_page/ittf1.asp?category=rubber|títol=Site ittf.com - Liste revêtements homologués|consultat lo=5 febrièr de 2010}}</ref>. Los placatges e las fustas son causidas segon l'estil de jòc volgut : se destria lo jòc ofensiu (jòc aviat mas pauc de contraròtle de la bala), lo jòc defensiu (bon contraròtle mas balas mai lentas) e lo jòc ''allround'' (velocitat mejana e contraròtle corrècte). Se considèra que los placatges son responsables de 80 % de l'estil de jòc, e la fusta 20 %. Los jogaires podavan utilizar de pegas especialas que lo solvent influís sus l'elasticitat dels placatges coflant en los alveòls de la mossa (l'empegatge es interdit en competicion dempuèi 2008). ; Placatge de la raqueta Lo placatge fa l'objècte d'un sonh particular<span></span>: es el qu'es al contacte de la bala e que dona mai de sensacions. Se compausa d'una superfícia exteriora al contacte de la bala, e sovent d'una mossa sintetica plaçada entre aquela superfícia e la fusta de la raqueta. Un placatges possedís doas caracteristicas<span></span>: son aderéncia (qualitat del contacte entre la bala e lo placatge) e la velocitat qu'es capable de tornar la bala. Se combinant, aquelas caracteristicas donan las qualitats seguentas cercadas pels pongistas<span></span>: capacitat de tornar la bala dins un cas precís, capacitat a donar de l'efièch a la bala, e velocitat de retorn. Es autorizat d'aver un tipe de placatge diferent sus cada fàcia de la raqueta. Un nombre limitat de placatge son autorizats en competicion, la lista dels placatges autorizats es disponible sul site de la federacion internacionala. Es obligatòri d'aver una fàcia roja e una fàcia negra per poder destriar los placatges utilizats per l'adversari. Mai, un jogaire pòt aver un sol estat menat d'un placatge e daissar l'autre nud. Mas deu pénher la fusta de la color opausada al placatge e pòt pas utilizar aquel costat de la raqueta senon perd lo punt<ref group="R" name="reg210">{{Ligam web|url=http://www.fftt.com/administratif/regles_jeu/regles.htm|títol=Règlements paragraphe 2.10|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. ==== Autres elements del material individual ==== Lo tennis de taula, espòrt d'interior, demanda pas res pus d'autre qu'una raqueta e lo vestit descrich çai dessús. Es donc un espòrt gaireben economic pels debutants, mai que se pòt començar amb de raquetas pauc costosas. Los jogaires pòdon crompar una cobèrta de proteccion per aparar los placatges de l'usura e dels tusts, de cauçaduras mai adaptadas, una pichona servieta per se dessusar. Dins las crompas abitualas, i a<span></span>: las balas d'entraïnament, de placatge per cambiar, de pega avida (interditas en competicion a partir de 2008) e un produch d'entreten pel placatge amb esponga. == Tecnicas de jòc == === Presa de raqueta === Los jogaires occidentals jògan subretot amb una presa de raqueta europèa. Lo margue se ten dins la man, l'indèx es tibat lo long de la fusta. Los jogaires asiatics jògan subretot presa pòrta pluma. La raqueta se ten coma un « pòrta pluma ». Aquela presa fa tralhar dins un axe anatomic donent fòrça mai de mobilitat, mas lo costat revèrs (jogat sus la meteissa fàcia que le còp drech) es mens aisit de mestrejar. Doas tecnicas existisson en pòrta plume, la tecnica « japonesa », ont lo major es tibat sus la fàcia arrièra de la raqueta. Lo margue es alara asimetric, e una placa de siure cobrís lo costat non utilizat. Amb la tecnica chinesa, los dets arrièr son plegats. Lo margue es simetric e cortet. Ambedoas fàcias an alara una mossa. Lo jogaire pòt causir sus cada punt o segon s'es servidor o relançaire<ref>{{Ligam web|url=http://www.tabletennismaster.com/blog/ma-long-continues-his-dominance/|títol=Domination de Ma Long en prise classique|site=http://www.tabletennismaster.com}}</ref>.<gallery> File:Seemiller.JPG|Prise orthodoxe (ou classique). File:Penholder.JPG|Prise porte-plume (ou chinoise). File:TT-Griffhaltung JapPenholder VH k.jpg|Prise japonaise (ou coréenne). </gallery> === Tocat de bala, frapa de bala e efièchs === Dins los primièrs temps, las raquetas essent de fusta bruta, la bala es contrarotlada pas que pel penjal de la raqueta al moment de l'impacte e per la poténcia de frapa. E, lo plastic tendre amb picons, mas sens espessor, que cobrís la fusta permet d'amortir encara mai los còs. En 1902, l'utilizacion de mossas sinteticas (empegadas entre la fusta e lo placatge exterior) aumenta la velocitat de propulsion. Enseguida l'arribada dels placatges lises (picon virat cap al dedins) melhora l'aderéncia entre la raqueta e la bala. Alara los jogaires pòdon variar los efièches sus la bala e accelerar la velocitat dels escambis<ref>Aujourd'hui, les revêtements chinois sont ceux à la mousse la plus dure (donc avec un moins bon toucher de balle) mais aussi ceux à la surface la plus adhérente parfois on les dit même « collants »</ref>. Los efièches mai corrents son lo « copat » e lo « ''topspin'' » ==== Copat (''Backspin'') ==== Una bala cpada es frapada plaçant la raqueta gaireben a l'orizontala e passant al dejós de la bala<ref name="tec">{{Ligam web|url=http://clesdusport.livrel.eu/ebooks/transfer/tennis_de_table/html-1/tennis_de_table.html|títol=techniques du jeu|consultat lo=11 febrièr de 2010}}</ref>. La raqueta partís del naut e s'avança cap al bas e en avant. Lo copat pòt se far siá: * al dessús de la taula: aquel còp es mai sovent possible sonque al començament del punt, quand la bala aqueriguèt encara pas tròp de poténcia; * luènh de la taula<span></span>: es un còps d'espèra o de defensa, qu'alentís la bala, permetent a son autor de se replaçar corrèctament o de preparar lo còp venent. Dins ambedós cases, la fin es d'empachar l'adversari d'atacar dins de bonas condicions. En efièch, una bala copada tend a « cabussar » dins lo filat après son rebomb; mai la bala es copada e mai l'adversari serà obligat de la levar per passar lo filat, amb una latitud estrecha d'accion<span></span>: se lèva pas pro la bala, acaba dins lo filat; se la lèva tròp, risca de sortir de la taula o d'èsser nauta, çò que permet en retorn una frapa aisida. Aquò dona un avantatge se l'adversari es pas pro atentiu. Mas se cal far mèfi al retorn se l'adversari es un jogaire experimentat. [[Fichièr:Wikipedia-TableTennis-BackspinCurve-4Phases.PNG|centrat|vinheta|Descomposicion dels efièchs d'una bala copada: la bala tend « cabussar » cap al bas.]] ==== ''Topspin'' ==== Varianta apareguda amb las raquetas de placatge sintetic amb picons (mai aderissent que los placatges lises), lo ''topspin'' consistís a « fregar » la bala de bas cap en naut de biais a donar a la bala una rotacion arrièra en avant, es a dire que lo contacte entre la raqueta e la bala siá mai longa possibla amb un larg movement de « bròssa » que la bala siá somesa l'« efèit Magnus »<ref>{{Ligam web|url=http://books.google.fr/books?id=ma8Me9pe1-MC&pg=PA323&dq=Ping-Pong+tournante&cd=3#v=onepage&q=Ping-Pong%20tournante&f=false|títol=''Hydrodynamique physique'', Étienne Guyon, Jean-Pierre Hulin, Luc Petit|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Un bon topspin es un compromés entre fregar la baa mai finament possible e una acceleracion al moment de l'impacte. Se la raqueta possedís un placatge aderissent, la bala torneja prenent una trajectòria parabolica<span></span>: après que pojèt, cai fòrça aviadament e accelera tocant la taula. Per tornar la bala sus taula, es obligat de « tapar » l'angle de sa raqueta (es a dire « far un blòc »), senon la bala torna partir pojant encara mai e sortís. Un escambi de bala en topspin mena la bala a una velocitat aprochant los <span class="nowrap">200&nbsp;km/h</span><ref>{{En}} {{Ligam web|url=http://books.google.fr/books?id=ma8Me9pe1-MC&pg=PA323&dq=Ping-Pong+tournante&cd=3#v=onepage&q=Ping-Pong%20tournante&f=false|títol=''Hydrodynamique physique'', Étienne Guyon, Jean-Pierre Hulin, Luc Petit|consultat lo=10 febrièr de 2010}}</ref>. Mai sovent, quand un jogaire recep una bala copada longa, torna en copat o en topspin. Existís un còp nomenat un « contra topspin ». Quand un jogaire realiza un topspin, son adversari pòt realizar un autre topspin (se n'a lo temps), es un còp de contra ataca. I a un « contra topspin » a la taula e lo « contra topspin » realizat a mièjadistancia de la taula. Aqueles dos còps son reservats a de jogaires de bon nivèl, e demanda una condicion fisica e una reactivitat importantas. [[Fichièr:Wikipedia-TableTennis-TopspinCurve-4Phases.PNG|centrat|vinheta|Descomposicion dels efièch topspin<span></span>: <br> 1: fasa ascendenta <br> 2: la bala tornant davalar<br> 3: rebomb e acceleracion<br> 4: blòc.]] ==== ''Side spin'' ==== Lo ''side spin'' permet de donar un effièch lateral a la bala en mai del ''lift''<ref>{{En}} {{Ligam web|url=http://tabletennis.about.com/od/basicconcepts/ss/spin_in_tt.htm|títol=''The Physics of Spin in Table Tennis''|consultat lo=11 febrièr de 2010}}</ref>. Se realiza gaireben coma un còp classic mas la raqueta deu fregar la bala sul costat , de l'arrièr cap en avant. Aquela tecnica es dificila de realizar mas se l'adversari es pas atentiu, pòt aisidament se far car, puslèu que pojar, la bala va sul costat. Se realiza mai sovent lo ''side spin'' (ou « topspin lateral ») en còp drech. Aquel còp es sovent una tecnica favorizada dels esquerrièrs, car lor side spin arriba sul revèrs advèrse, amb d'efièch lateral qu'obliga l'adversari a se desplaçar. ==== Desviat ==== Lo plan de rotacion de la bala perpendicular a la trajectòria. Estudiant lo movement del punt de vista de la bala, seguís una trajectòria elicoïdala. A causa de la dificultat d'aplicar aquel efièch, se realiza pas qu'al servici: lo servici desviat. Plan dosat, aquel servici permet a la bala de virar a près de 90° del segond rebomb. La rotacion pòt èsser cap a l'esquèrra o cap a drecha. ==== Frapa ==== En teoria, lo jogaire dona pas cap d'efièch a la bala, le gèst se fa a plan e permet de far un còp rapid, per susprene l'adversari e ensajar d'acabar lo punt. ==== ''Flip'' ==== Lo ''flip'' se realiza sus una bala corta, au-dessus de la table<ref>{{En}} {{Ligam web|url=http://tabletennis.about.com/b/2007/02/07/return-of-serve-in-table-tennis-the-forehand-flick-flip.htm|títol=Return of serve in table tennis|consultat lo=11 febrièr de 2010}}</ref>. Es subretot amb lo [[ponhet]] que se realiza lo movement. Per tornar una bala copada, lo flip se realiza passant en dejós e portant la bala amb lo ponhet<span></span>: es un flip portat qu'a per caracteristica de tornar l'efièch copat a l'adversari fasent una bala rapida. Se lo servici es liftat o flac, se pòt flipar bofetant a la bala. Es sempre long mas se pòt jogar crosat. Lo flip es pas sonque tornada de servici: se pòt realizar sus quina que siá bala corta. Lo flip se pòt realizar del còp drech o del revèrs. Dins los dos cases, avançar la camba drecha pels drechièrs e la camba esquèrra pels esquerrièrs permet de ganhar en longor. == Bibliografia == * ''Ping-Pong'', Jerome Charyn, 2003 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-221-09184-1</span> et <span class="nowrap">978-2221-091845</span>)</small>. Charyn y raconte les anciens champions tels Marty Reisman, la diplomatie du ping-pong, les rencontres en région parisienne en compagnie de [[Moustaki]] qui est pongiste amateur<ref>títol original <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> 2001, ''Sizzling chops & devilish spins: Ping-pong and the art of staying alive'' <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">1-56858-207-2</span>)</small></ref>. * ''Tennis de table'', Dominique Bodin, Ed. Amphora 1987, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-85180-149-4</span>)</small> * ''Tennis de table - Comment être le meilleur'', Glen Osth / Jens Fellke, Ed Vigot, 1995 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-7114-1156-6</span>)</small>, sur les techniques d'entraînement des Suédois * ''Tennis de table'', Martin Sklorz, Ralf Michaelis, Ed Hachette, 1996 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-01-620697-3</span>)</small> * ''Tactique et stratégie en tennis de table'', Dominique Bodin, 2000 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7027-0653-3</span>)</small> * ''Les Fondamentaux du tennis de table'', Carole Sève, 2002 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-85180-593-5</span>)</small> * ''L'Encyclopédie des sports'', Wojciech Liponski, Poznan, Atena, 2003 (éd. fra., Paris, Grund et [[UNESCO]], 2005) <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7000-1227-5</span>)</small> * ''Jouer au ping-pong : pour une pratique simple du tennis de table'', François Orfeuil, éditions Amphora, 1983 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85180-060-4</span>)</small> * ''Histoire du sport féminin'', tome 1, ''Histoire du sport au féminin : histoire et identité'', ouvrage collectif, <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7384-4296-X</span>)</small> sur la pratique du tennis de table féminin * ''Au top du top - Mondial Ping 2003'', FFTT, Ed. Savoir Gagner <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-84653-022-X</span> et <span class="nowrap">9782846530224</span>)</small> Analyse des évolutions du jeu et des tactiques lors des Championnats du monde 2003 * ''L'essentiel du tennis de table'', Ed. Amphora, FFTT, 2013 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2851808509</span>)</small> == Nòtas e referéncias == ===Nòtas=== <references/> ===Referéncias=== <references group="R"/> {{En}}{{Fr}} [[Categoria:Tennis de taula|*]] b612wcxu2at57g4kmt9bpgmasr0fzk5 0 162532 2503080 2476742 2026-06-19T05:18:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503080 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Coleoptera | Coleoptera collage.png| Diferentas espècias de coleoptèrs}} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda}} {{Taxobox | sosembrancament | Hexapoda}} {{Taxobox | classa | Insecta}} {{Taxobox | sosclassa | Pterygota}} {{Taxobox | infraclassa | Neoptera}} {{Taxobox | superòrdre | Endopterygota}} {{Taxobox taxon | animal | òrdre | Coleoptera | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]]}} {{Taxobox fin}} Los '''coleoptèrs''' ('''''Coleoptera''''') son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] dotats d'[[elitre]]s protejant lors alas. Lo mot « coleoptèr » ven del [[grèc]] ''κολεός'' « estug » e ''πτερόν'' « ala ». S'agís de l'òrdre que compta mai grand nombre d'espècias. Fòrça d'espècias o grops d'espècias an de noms vernaculars plan establit; los [[Escarabat|escarabats]], las [[Coccinellidae|galinetas]], los [[Cusson|cussons]], los carabs son de coleoptèrs. Vivon dins gaireben totes los [[Biotòp|biotòps]], levat en mitan polairs e oceanics. Possedisson mai sovent doas paras d'alas. La primièra para d'alas, a vegada pla colorada, nomenat [[elitre]], forma lo clòsc d'aqueles insèctes e la segonda para, las alas membranosas, s'utilizan per volat. == Generalitat == L'òrdre dels coleoptèrs es lo mai nombrós de la classa dels insèctes. Segon las estimacions, serián mai de 1 milion d'espècias descricha e non descricha pel mond. Aquel grop constituís près de 25 % de la diversitat animala<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Rosenzweig, Michael L. (1995). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Hunt, T. et al. (2007). </ref>. Près de 40 % de las espècias d'insèctes descrichas fan partit d'aquel òrdre. Las familhas dels coleoptèrs mai abondantas son aquelas de las staphylinidae (estafilinids) e de las curculionidae (cussons). Los coleoptèrs son plan diversificats e son presents dins totes los principals abitats levat de regions polaras e marinas. Son tanben adaptats a diferents ròtles ecologics. N'i a de detritivòrs non especialistas, descompausant los rèstes vegetals. N'i a de coleoptèrs que se noirisson de carrònha o d'excrements. N'i a que se noirisson de micòtas e d'autres son exclusius a un tipe de planta. N'i a d'insèctes fitofags generalistas que manjan de pollèns, de flors e de fruchs. I a tanben de predators e de parasits que s'atacan a d'autres invertebrats. Fòrça d'espècias son utilizadas coma agents de contraròtle en agricultura, coma las [[Coccinellidae|galinetas]], los carabs e los [[Estafilinid|estafilinids]]. Fan tanben partida de la cadena alimentària essent la presa de mai d'un invertebrats e vertebrats, coma los peisses, los reptils, los aucèls e los mamifèrs. D'entre aquel òrdre, unes son considerats coma de gastaires en agricultura o dins l'industria alimentària, coma lo [[dorifòr]] de la trufa (''Leptinotarsa decemlineata'') e d'autre cussons coma (''[[Callosobruchus maculatus]]'') e aquel de la farina (''[[Tribolium castaneum]]''). == Diversitat == L'òrdre dels coleoptèrs es mai abondant amb près de <span>350 000</span> a <span>400 000</span> espècias descrichas divisadas en quatre sosòrdres ([[Adephaga]], [[Archostemata]], [[Myxophaga]] e [[Polyphaga]]). Aquò equival a 40 % de totas las espècias d'insèctes descrichas e gaireben 30 % de las espècias animalas. Pasmens se la classificacion es encara subjècte a de cambiaments, i a fins a 500 familhas e sosamilhas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Bouchard, P.; Bousquet, Y.; Davies, A.; Alonso-Zarazaga, M.; Lawrence, J.; Lyal, C.; Newton, A.; Reid, C.; Schmitt, M.; Slipiński, A.; Smith, A. (2011). </ref>. == Anatomia extèrne == [[Fichièr:Cerf-volant_MHNT_Dos_femelle.jpg|vinheta| L'exosquelèt fòrça rigid dels coleoptèrs]] Los coleoptèrs se caracterizan per un exosquelèt plan fòrça dur. Aquela estructura constituís tanben lo primièr parelh d'alas (elitres). Aquel exosquelèt se constituís de fòrça placas, nomenadas escleritas e aquelas son separadas per de suturas primas. Aquela concepcion permet al còrs d'èsser plan aparat tot gardant sa flexibilitat. L'anatomia generala es pro unifòrma dins l'òrdre, pasmens se los organs e los apendices pòscan variar fòrça en aparéncia. Coma totes los insèctes, lor còrses se divisa en tres seccions: la tèsta, lo torax e l'abdomèn. === Tèsta === La tèsta es pro esclerificada e vària en talha. Las pèças bucalas son de tipe trissairas e se trapan a l'avant de la tèsta. Los uèlhs son compausats e plan variable d'una familha a l'autra. Coma pels Gyrinidae, que son espandits de biais a permetre una vista al dessús e en dejós de l'aiga. Se trapa tanben d'ocèlas, d'ulhets simples mai sovent situats mai luènh, al suc de la tèsta. Las antenas son los organs màger per l'odorat. Pòdon tanben servir d'organs tactils per analisar lo mitan, de mejan de comunicacion per l'acoblament o encara de mejan de defensa. Las antenas son plan variablas dins las familhas de coleoptèrs. Mai, al sen d'una quita espècia, se trapa tanben de leugièras diferéncias entre los sèxes. Los coleoptèrs an de pèças bucalas similaras a l'òrdre dels ortoptèrs. D'entre aquelas pèças, i de mandibulas, qu'apareisson coma de grandas pinças sul davant de la tèsta. Se desplaçan orizontalament e servisson a prene, espotir o copar la noiritura o los enemics. Unas espècias, las mandibulas dels mascles son plan desvelopats e plan alargadas al vejaire aquelas de las femes<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. I a tanben de maxillars e de palps labials, d'apendicis en forma de dets que se trapan a l'entorn de la boca de gaireben totes los coleoptèrs. Servisson a se desplaçar la noiritura a l'interior d'aquela. === Torax === Lo torax es segmentat en doas partida<span></span>: lo protorax e lo pteratorax. Lo pteratorax compren le mesotorax e lo metatorax fusionats. Es tanben la partida del còrs ont los tres parelhs de patas son ligats. L'abdomèn es posterior al torax<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. === Patas === Las patas son composadas de mai d'un segments<span></span>: coxa, troquantèr, femur, tibià e tars. Aquel darrièr es segmentat mai sovent en dos o cinc articles. Al tèrme, i a arpas, mai sovent un parelh. Las patas servisson subretot per la locomocion e pòdon èsser de formas diferentas. Per las familhas de coleoptèrs aqüatics, coma los Dytiscidae, Haliplidae o Hydrophilidae, lo darrièr parelh de patas pòrta una reng de longs pels e es adaptada per la nada. De coleoptèrs, coma los [[Escarabat|escarabats]] e unes [[Carab|carabs]], an de patas alarguidas e espinosas del tipe escavaires per los ajudar a çò far. D'autres possedisson de femurs mai largs e pòdon realizar de sauts pro luènhs, coma per las [[Alitisa|alitisas]] e unas espècias de [[Cusson|cussons]]. === Alas === [[Fichièr:Cetonia_aurata_take_off_06_05172009.jpg|vinheta| Lo vòl d'una cetònia]] Las alas anterioras, nomenadas elitres, son connectadas al pteratorax. Son espessas e opacas. Los elitres son pas utilizadas pendent lo vòl. Al repaus, cobrisson e aparan las alas posterioras, que son membranosas e mai fragilas. Per unes coleoptèrs, la capacitat de volar se perdèt. Dins aquela categoria i a, per exemple de [[Carab|carabs]], de cussons e d'espècias [[Desèrt|deserticas]] e cavernicòls. Dins unas raras familhas, los coleoptèrs son pas capables de volar e tanpauc an d'elitres. Per exemple de femes de la familha de las Phengodidae e de las Lampyridae possedisson ni alas e ni elitres. === Abdomèn === L'abdomèn es la partida rèire lo metatorax e se compausa d'una seriá d'anèls. Aqueles segments possedisson una seriá de pichon traucs, nomenats estigmats, que permeton a l'insècte de respirar. Los dos tipes màger son las tergitas (sus la fàcia dorsala) e las escleritas (sus la fàcia). Aquelas doas placas son articuladas lateralament (plora) per un replec membranar extensible (conjontiva), lo replec tegumentari ploral. Per gaireben totes los coleoptèrs, los tergits son membranoses e son amagadas jos los elitres al repaus. Las escleritas son mai sovent mai largas e son plan visiblas jos l'abdomèn. Lor nivèl de esclerificacion pòt èsser plan variable. L'abdomèn a pas d'apendicis, mas unes insèctes (per exemple<span></span>: Mordellidae) an de lòbes esternals articulats<ref>vie, Michael A. (2002). </ref>. == Reproduccion e desvelopament == Gaireben totes los coleoptèrs realizan una metamorfòsi complèta (olometabòla). Mai sovent, lo desvelopament se realiza en quatre estapas: l'uòu, la larva, la ninfa e l'imagò o adult. La nimfa es a vegadas nomenada crisalida. Per unas espècias, la ninfa pòt èsser amagada a l'interior d'un cròs o d'un cocon. De tipes de coleoptèrs realizan una metamorfòsi del tipe ipermetabòla. Aqueles insèctes an un estapa transformacion de mai, entre la larva tipica e la ninfa. Per exemple, per las Meloidae, i a l'uòu, la primièra estapa larvària que compren una prima larva e adaptada a la locomocion, una segonda estapa larvària amb una larva massissa e sedentària, una nimfa e fin final un adult. === Acoblament === [[Fichièr:Chrysolina_americana_MHNT_Mating.jpg|vinheta| Acoblament de Chrysomelidae]] Los compòrtaments de reproduccion pels coleoptèrs pòdon èsser plan diversificadas. Pendent lo periòde de reproduccion dels insèctes, la comunicacion se realiza subretot per la secrecion de [[Feromòna|feromònas]]. Lo mascle pòt donc localizar una feme receptiva d'aquela mena. Las feromònas son especificas per cada espècia e son constituidas de diferentas moleculas quimicas. Per exemple, las feromònas d'unes escarabats de la sosfamilha de las Rutelinae son compausadas majoritàriament d'una sintèsi d'acid gras. D'autres, coma dins la sosfamilha de las Melolonthinae, son puslèu compausats d'[[Aminoacid|acids aminats]] e d'acids terpenics. Una autra tecnica de comunicacion es l'utilizacion de la bioluminescéncia. Pels coleoptèrs, aquela forma de crida se limita a la familha de las Lampyridae e de las Phengodidae. Los individús d'aquelas familhas produson de lutz qu'es fabricada per d'organs a l'interior de lor abdomèn. Los mascles e femes comunican d'aquel biais pendent la periòde de reproduccion. Los senhals son diferents d'una espècia a l'autra (la durada, la composicion, la coregrafia aeriana e dins l'intensitat)<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. Pendent lo periòde de reproduccion, lo mascle e la feme pòdon s'engatjar dins una parada nupciala. Pòdon far bronzinar lors alas, crear de sons o far vibrar los objèctes ont son pausats. Per unas espècias, coma las Meloidae, lo mascle puja sus l'esquina de la feme e li alisa las antenas e los palps labials amb sas antenas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. La competicion es fèra e fòrça mascle mòstran de compòrtaments territorials e agressius. Son prèsts a se batre per conservar un pichon territòri o aver l'escasença de se reproduire amb una feme. Per unas espècias, los mascles possedisson de banas e de protuberàncias sus lor tèsta o lor torax. Aqueles ornaments servisson a combatre d'autres mascles de la meteissa espècia. L'acoblament es mai sovent rapid mas per unas espècias pòt durar d'oras. Pendent lo ligam, les [[Espermatozoïde|espermatozoïdes]] son transferits a l'interior de la feme per fecondar los uòus<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. === Desvelopament === ==== Uòus ==== [[Fichièr:Ladybird_eggs_(7329084216).jpg|vinheta| Massa d'uòus de Coccinellidae]] Pendent sa vida, una feme pòt produire entre una desena d'uòus e de milièrs. Los uòus son ponduts segon lo substrat ont las larvas se desveloparàn. Per exemple, dins la farina, los adults de [[Tenebrion|tenebrions]] pondon lors uòus de biais aleatòri. Per de Chrysomelidae e las [[Coccinellidae]], los uòus son ponduts en massa sul fulham o pausat sul brot. D'autres pondon a l'interior de las raïças a l'ajuda d'un ovipositor especializa (ex<span></span>: cusson de la caròta). Los sonhs parentals donats als uòus vàrian segon las espècias, anant de la simpla pausa d'uòu jos una fuèlha fins a la construccion d'estructuras sosterranhas especializadas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. De coleoptèrs mòrdon de partidas d'una fuèlha per la far rotlar sus ela meteissa e enseguida pondon lors uòus dedins. Aquela estructura apararà lors uòus dels mals temsp e d'eventuals predators. Per la crisomèla ''Mimosestes amicus'', i a una estrategia de ponda d'uòus non fecondats, apilats sus d'uòu fecondats, de biais a los aparar de parasitoïds<ref>Deas & Hunter. 2011. </ref>. L'ovoviviparitat es presenta per unas espècias. Mai sovent, i a una estrategia de reproduccion pels insèctes qu'ocupan de mitans dangieroses pel desvelopament dels uòus. De femes de Chrysomelidae vivon dins las zonas montanhosas o subarcticas practican l'ovoviviparitat<ref><span class="ouvrage" id="H-W_et_L._Borowiec2013"><span class="ouvrage" id="Cho_H-W_et_L._Borowiec2013"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Cho H-W et L. Borowiec, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">A new species of the genus Ambrostoma Motschulsky (Coleoptera, Chrysomelidae, Chrysomelinae) from South Korea, with larval descriptions and biological notes</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Zookeys</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;321,&#x200E; <time>2013</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1-13 <small style="line-height:1em;">([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3744142/ lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="H-W_et_L._Borowiec2013"></span></ref> . ==== Larva ==== [[Fichièr:Curl_grub.jpg|vinheta| Larva de Scarabeidae]] Es mai sovent a l'estadi de larva que l'insècte s'alimenta mai. Un còp sortit de l'uòu, tendon a èsser fòrça voraç. Pels fitofags, d'espècais se noirisson de las partidas extèrnes dels vegetals, coma del fulham, de la tija, de las flors o encara dels fruchs. D'autres se trapan a l'interior e se noirisson del cambium, coma per las Buprestidae e las Cerambycidae. Las larvas d'unas familhas, coma Carabidae, [[Coccinellidae]], Dytiscidae e Staphylinidae son predatrises. Lo periòde larvar es fòrça variable segon las espècias e de condicions environamentalas presentas<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. Las larvas de coleoptèrs se pòdon identificar per lor tèsta esclerificada, la preséncia de pèças bucalas de tipe trissaire e l'abséncia de pseudopòdi. Lor torax es dificilament destriable de lor abdomèn. Coma pels coleoptèrs adults, las larvas son plan variadas en aparéncia. Per de familhas, las larvas son fòrça aplatidas e son plan mobilas coma las Carabidae e Staphylinidae. Per d'autres, coma las Elateridae e Tenebrionidae, las larvas sont completament esclerificadas e an una forma alongada. Per las Scarabeidae, las larvas son mai sedentàrias, popudas e en forma de « C ». Per completar lor desvelopament, las larvas de coleoptèrs passan per de mudas. Per fòrça espècias, la larva ganha en pes e en talha pendent sa creissença. Es una metamorfòsi de tipe [[olometabòla]]. Dins los coleoptèrs, i a tanben de familhas que practican un autre tipe de metamorfòsi: l'ipermetabòla. Dins aquel tipe de desvelopament, la larva de tipe triongulin es plan mobila per enseguida venir una larva mai sedentària. Practican l'ipermetamorfòsi las Meloidae e d'Staphylinidae, coma lo genre ''Aleochara''. ==== Nimfa ==== [[Fichièr:Cantharis_pupa.jpg|vinheta| Ninfa de ''Cantharis rufa'']] Coma totes los [[Pterygota|pterigòts]], a la fin de l'estadi larvar, la larva se transfòrma en ninfa. A partir d'aquela novèla forma, n'emmergís un adult entierament format. La ninfa sembla a l'adult, es mai sovent de color palla, amb las patas e las antenas agrumeladas sus son còrs. Restrencha en movement, sovent immobil e a pas de mandibula. Es donc un estadi fòrça sensible per la predacion. Per unas espècias, la larva cava o se fabrica un abric amb de matèria organica per poder començar sa transformacion<ref>Eiseman, C. and N. Charney, 2010. </ref>. == Comportaments == === Locomocion aqüatica === Los coleoptèrs aqüatics utilizan de tecnicas per prene l'aire jos la superfícia de l'aiga. Pendent la cabussada, las Dytiscidae prenon una bofiga d'aire entre los elitres e l'abdomèn. Las Hydrophilidae garda un jaç prim d'aire amb de pichons pels a la superfícia de lor còrs. Las Haliplidae utilizan lors elitres e lor coxa per prene d'air<ref>Arnett, R. H., Jr. and Thomas, M. C. (2001). </ref>. Las Gyrinidae pòrtan simplament una bofiga d'aire amb elas quand cabussan. === Comunicacion === ==== Feromònas ==== Los coleoptèrs desvolopèron una varietat de mejans per comunicar. Lo lengatge quimic, per l'utilizacion de [[Feromòna|feromònas]] es una d'aquelas tecnicas. Aqueles signals pòdon s'utilizar per atirar un partenari sexual, formar una agregacion, per prevenir d'un dangièr o quitament per se defendre. Las feromònas d'agregacion son utilizadas per atirar d'individús de la meteissa espècia sus una planta ostessa. Pel dendroctòn del pin (''Dendroctonus ponderosae), ''lo primièr arribat sus l'arbre òste daissa una traça quimica d'invita pels sièus. Aquela invitacion mena d'individús mascles tant que d'individús femes. Se la populacion de dendroctòn es tròp importanta, los individús secrètan una feromòna d'antiagregacion. Aquò a per efièch d'eliminar la competicion e los efièchs nefasts d'una populacion tròp importanta<ref name=":2"><span class="ouvrage" id="2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.pc.gc.ca/eng/docs/v-g/dpp-mpb/sec2/dpp-mpb2b.aspx « <cite style="font-style: normal">Mountain pine Beetle Initiative</cite> »], sur ''www.pc.gc.ca'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-04-05">5 avril 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">9 janvier 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="2009"></span></ref>. Las feromònas pòdon èsser perturbadas per las diferentas condicions meteorologicas, coma lo vent o la temperatura. ==== Sons ==== D'espècias comunican pel bronzinament, una creacion d'un son per fregadís. Mai sovent, lo son se dona pel frejament de microstructuras en forma de penche. Pel dendroctòn del pin (''Dendroctonus ponderosae''), los adults frejan lors alas amb lor abdomèn per crear un son inaudible per l'òme<ref name=":2"/>. Aquela tecnica de comunicacion es tanben observada pels longicòrns (Cerambycidae). Los representants de mai d'una familhas produson de sons pel contacte amb una partida de lor còrs e lo substrat. D'Anobiidae vivon dins las causas de fusta crean un tica taca sinistre per comunicar lor emplaçament a un partenari sexual. D'insèctes produson de sons retonants coma mejans de defensa. Per exemple, los carabs de la sosfamilha de las Brachininae produson una excrecion d'una substància toxica per lor abdomèn que se sentisson en dangièr. Per las espècias pichonas, le son est gaireben pas audible. Per contra, per las espècias tropicalas, lo bruch de la descarga pòt semblar à la detonacion d'un fusiilh e alara, espaventar d'eventuals predators<ref><span class="ouvrage"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/eng/biol412.htm « <cite style="font-style: normal">Beetles (Coleoptera) and Coleopterologist - Sounds</cite> »], sur ''www.zin.ru'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">12 janvier 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></ref>. === Sonhs parentals === [[Fichièr:Dung_Beetle1.jpg|esquèrra|vinheta| Un bosièr (Scarabaeoidea) en train possant una bola de bosa]] Pels insèctes, los suènhs parentals son pro rares. An per tòca de favorizar la subrevida de las larvas las aparant contra los predators e las condicions a l'entorn desfavorablas. Un bon exemple de suènhs parentals es per l'estafilinis ''Bledius spectabilis ''qu''e''viu dins las salinas. Los uòus e las larvas d'aquela espècia son menaçadas per la marèa ananta. Per melhorar las escasenças de subrevida dels pichons, la femèla los susvelha menimosament. Quand aqueles son en dangièr d'asfixia, l'estafilinid reagís e las ajuda cavant. Mao, crean de pichons cròses pels uòus e larvas, las aparan de las vèpas parasitoïdas e dels predators<ref>Wyatt, T. D. and Foster, W. A. (1989). </ref>. D'espècias de bosièrs (Scarabaeoidea) mòstran tanben una forma de suènhs parentals. Los bosièrs reculhisson d'excrements d'animals e crèan de bolas fins a 50 còs superior a lor quita pes. D'abituda, es lo mascle que possa la massa d'excrements e la feme lo seguís. Quand trapa un luòc amb un substrat ideal, s'i arrèstan e entèrran la bola d'excrements. Après l'acoblament, van preparar la bosa e la feme pond sos uòus a l'interior. Aquela bola ven un vertadièr gardamanjar per las larvas. Per una espècias, los adults daissan sols los pichons, per d'autres, demòran près d'eles per los aparar<ref>Hanski, Ilkka; Yves, Cambefort (1991). </ref>. Tanben existís de suènhs parentals per d'espècias de Silphidae. === Alimentacion === Los coleoptèrs son capables d'espleitar una granda diversitat de fonts alimentàrias. Unes son omnivors, manjant de plantas e d'animals. D'autres son fòrça especializats dins lor regim alimentar. Fòrça espècias de Chrysomelidae, Cerambycidae, Curculionidae son especificas e se noirisson pas que d'una sola espècia de planta. De coleoptèrs, coma las Carabidae e las Staphylinidae, son subretot carnivòrs. Caçan e consoman fòrça pichonas presas, coma d'autres [[Arthropoda|artropòds]], de vèrms de tèrra e de caragòls. Gaireben totes aqueles predators son generalistas mas unas espècias an de preferéncias per de presas mai especificas. La matèria organica en descomposicion fa partit del regim alimentar de fòrça espècias. Dins aquela categoria, existís d'espècias dichas coprofagas (ex<span></span>: Scarabeidae e Geotrupidae) que consomisson d'excrements e d'espècias necrofagas (ex<span></span>: Silphidae) que se noirisson d'animals mòrts. == Ecologia == === Defensa e predacion === Los coleoptèrs an una varietat d'estrategias per evitar d'èsser atacadas per de predators o des parasitoïds. D'entre aquelas estrategias, i a lo camoflatge, lo mimetisme, la toxicitat e la defensa activa. [[Fichièr:XN_Cassidinae_390.jpg|vinheta| Larva de Cassidae amb los sieus excrements sus la sieuna esquina]] Los insèctes que practican lo camoflatge utilizan una coloracion o una forma per se fondre dins lor mitan. Aquel tipe de coloracion es espandit dins mai d'una familhas de coleoptèrs, subretot aquelas qui se noirisson de fusta o de vegetacion (ex<span></span>: Chrysomelidae et Curculionidae). Unas an la coloracion e la textura del substrat ont vivon<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. Las larvas d'unas espècias se camoflan amb lors excrements. Aquela practica existís per de Chrysomelidae. [[Fichièr:CSIRO_ScienceImage_1741_Longhorn_Beetle.jpg|esquèrra|vinheta| Longicòrn del genre ''Hesthesis'' imitant una vèspa]] D'espècias ressemblan a se n'enganar a una vèspa. Aquela tecnica de defensa se nomena mimetisme batesian. Mesclan lor mimetisme als compòrtaments de l'insècte imitat. D'aquela imitacion, pren la proteccion contre los predators. De longicòrns (Cerambycidae) practican aquel tipe de mimetisme. Fòrça espècias de coleoptèrs, coma las [[Coccinellidae|galinatas]], las cantaridas e las licidas, secrètan de substàncias desagradablas o toxicas per s'aparar. Aquelas meteissas espècias presentan sovent d'aposematisme, una estrategia adaptativa que torna per una coloracion viva o de contrast un messatge d'avertiment<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. La defensa quimica es una autra tecnica de defensa practicada per de coleoptèrs. Aquela estrategia es pas sonque contra los predators. Sembla que tanben poirián protegir contra las infeccions e los parasits. D'espècias libèran de substàncias quimicas jos la forma d'un nívol de vapor amb une precision susprenenta. La polverizacion es a vegadas tan fòrta que dona un bruch de detonacion. Las [[Toxina|toxinas]] son sovent eissidas de la consomacion de plantas toxicas. Lo metabolisme de l'insècte isola aquelas toxinas e los intègra a son sistèma. Pels carabs africans del genre ''Anthia'' e ''Thermophilum, ''la substància quimica largada es de l'acid formic, la meteissa fabricada per de formigas. Los carabs bombardièrs an la capacitat de largar un liquid corrosiu en bolh sus lors assalidors. Aquela substància es compausada d'idroquinòna e de peroxíd d'idrogèn<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. De coleoptèrs possedisson d'atributs fisics coma d'espinas o de protuberàncias que los ajudan a se defendre e los fan pauc atrasents per d'eventuals predators. En cas de dangièr, pòdon mòrdre o alara ressarrar lors patas espinosas sus l'enemic<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. === Parasitisme === D'espècias de coleoptèrs son d'ectoparasits de mamifèrs. ''Platypsyllus castoris'', una espècia d'estafilinid, viu pas vertadièrament coma parasit mis que, als estadis larvaris e adults se noirís de pels d’excrecions del [[vibre]]. Aquela espècia a pas d'ala e d'uèis coma fòrça d'autres ectoparasits<ref>Stewart B. Peck (2006). </ref>.Se pòt pas lo qualificar de parasit que noisís pas a son òste dins son integritat, puslèu es comensal. Lo pichon coleoptèr dels bornats (''Aethina tumida)'' es tanben un tipe de parasit. Las larvas d'aquel insècte se noirisson del mèl e damatjan o destruison las brescas se n'alimentant. Defecan tanben dins lo mèl e aquò provòca un rebolum amb una odor caracteristica d'iranja en descomposicion. A l'escasença de grandas infestacions, las abelhas pòdon decidir de quitar lo bornat. ''A. tumida'' es considerat coma un insècte nosible per l'industria de l'apicultura<ref>Neumann, P. and Elzen, P. J. (2004). </ref>. Los coleoptèrs pòdon èsser tanben d'òstes per de vèspas parasitoïdas. Per exemple, la galineta maculada (''Coleomegilla maculata'') es l'ostessa d'una vèspa braconida nomenada ''Dinocampus coccinellae.'' Pendent l'oviposicion, la feme parasitoïda s'apròcha de son òste e li penètra l'exosquelèt a l'ajuda de son ovipositor modificat. Pausa son uòu a l'interior de la galineta. La larva s'alimentarà dels còsses grases d'aquela. Pendent la pupason, que se realiza a l'exterior de la galineta, la larva manipula son òste per qu'aquel apara son cocon<ref>Fanny Maure, Jacques Brodeur, Nicolas Ponlet, Josée Doyon, Annabelle Firlej, Éric Elguero et Frédéric Thomas, « », ''Biology Letters'', 22 juin 2011 (PMID 21697162, DOI 10.1098/rsbl.2011.0415)</ref>. === Pollinizacion === Los coleoptèrs pòdon èsser de pollinizators fòrça importants dins de regions coma la zònas mièg aridas d'[[Africa Australa|Africa australa]], dins lo sud de [[Califòrnia]]<ref>Jones, G. D. and Jones, S. D. (2001). </ref> e dins las pradas montanhosas de KwaZulu-natal d'[[Sud-Africa|Africa del Sud]]<ref>Ollerton, J.; Johnson, S. D.; Cranmer, L. and Kellie, S. (2003). </ref>. De tipes de flors semblan atirar mai los coleoptèrs. Las flors atirantas son mai sovent de granda talha, verdenca o blancasa e plan perfumada. L'odor largada pòt èsser especiada, fruchat o pareissièr a la descomposicion de la matèria organica. Gaireben totas las flors pollinizadas per aqueles insèctes an una forma aplatida o possedisson una partida en forma de plataforma. Aquela estructura permet una melhora accessibilitat als pollèns<ref>Gullan, P.J.; Cranston, P.S. (March 22, 2010). </ref>. Los ovaris de las plantas son mai sovent plan aparats contra las pèças bucalas del tipe trissaire dels coleoptèrs. === Mutualisme === [[Fichièr:Ambrosia_beetle_life_cycle.svg|vinheta| Relacion de mutualisme<span></span>: 1 - L'escolit adult cava de galariás dins la fusta per pondre los sieus uòus e libèra d'espòras de fungis. 2 - La larva se noirís del fungi, que ne digerissent la fusta, conten d'elements nutritius. 3 - La larva ven una ninfa puèi emergís coma adult]] Lo mutualisme es una collaboracion entre d'individús d'espècias diferentas. Aquela relacion es pas comuna entre los diferents òrdres d'insèctes. Pasmens, existís d'exemples d'aquel tipe de relacion implicant de coleoptèrs, coma per la sosfamilha de las Scolytinae. L'escolit cava de tunèls dins los arbres mòrts e cultiva d'òrts fongics, que digerissent la fusta, ven lor sola font de noiridura. Quand l'adult aterrís sus un arbre que li cal, cava un tunèl ont libèra d'espòras de son simbiòsi fongic. Lo fungi penètra lo xilèma de l'arbre, lo digerís e se concentra dins las partidas mai nutritivas. Las larvas d'escolits son pas capables de digerir la fusta a causa de las toxinas presentas. Utiliza donc sa relacion amb lo fungi per ajudar a passar las defensas de l'arbre<ref>Malloch, D. and Blackwell, M. (1993) "Dispersal biology of ophiostomatoid fungi", p. 195–206 in: Ceratocystis and Ophiostoma: Taxonomy, Ecology and Pathology, Wingfield, M.J., K.A. Seifert, and J.F. Webber (eds.</ref>{{,}}<ref>Francke-Grossmann, H. (1967). </ref>. === Comensalisme === Lo comensalisme es un tipe de relacion biologica ont un òste dona un benefici a comensal. L'òste obten pas cap de ganh en escambi. De pseudoscorpions pujan de longicòrne e s'aparan jos las lors elitres. Benefícian d'un transpòrt cap a de territòris nòus e son tanben aparats dels predators. Lo coléoptèr es pas tocat per la preséncias dels viatjaires<ref>Gail, Vines (April 18, 1992). </ref>{{,}}<ref>Poole, Robert W. (2004). </ref>. == Denominacion e istòria evolutiva == === Posicion d'entre los [[Insecta|insèctes]] === === Classificacion === Lo tèrme « coleoptèr » foguèt format a partir del [[grèc]] ancian ''{{Lang|grc|κολεόπτερος}}'' : « que las alas son cobèrtas d'una mena d'estug, coleoptèr », compausat de ''{{Lang|grc|κολεός}}'', ''koleos'' « estug » e de ''{{Lang|grc|πτερόν}}'', ''pteron'', « ala »<ref><span>Définitions </span>[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/Coléoptère/0 lexicographiques]<span> et </span>[http://www.cnrtl.fr/etymologie/Coléoptère/0 étymologiques]<span> de « Coléoptère » du </span>''Trésor de la langue française informatisé''<span>, sur le site du </span>Centre national de ressources textuelles et lexicales</ref>. Seriá estat inventat per [[Aristòtel]]<ref>James K. Liebherr et Joseph V. McHugh in Resh, V. H. & R. T. Cardé (Editors) 2003. </ref> e utilizat per [[Carl von Linné]] per regropar las espècias a vegadas nomenadas « verai coleoptèrs », al contrari d'autres autors coma Giovanni Antonio Scopoli qu'i inclusissiá las [[Babaròta|babaròtas]] o los ortoptèrs. Charles de Geer, dins son obratge de [[1774]], es lo primièr a aplicar le nom de ''Coleoptera'' sonque per d'espècias consideradas ara coma de coleoptèrs. Aquel grop es ara repartit en quatre sosòrdres : * [[Adephaga]] Schellenberg, 1806 * [[Archostemata]] Kolbe, 1908 * [[Myxophaga]] Crowson, 1955 * [[Polyphaga]] Emery, 1886 Demest los coleoptèrs i a fòrça [[Familha (biologia)|familhas]] coma<span></span>: * [[Anobiidae]]<span></span>: cusson del pan * [[Anthicidae]] * [[Anthribidae]]<span></span>: cusson del cafè * [[Brentidae]] * [[Buprestidae]] * [[Carabidae]] * [[Cerambycidae]] o [[Longicòrne|Longicòrnes]] * [[Cetoniidae]] * [[Chrysomelidae]]<span></span>: cusson del pibol * [[Cleridae]] * [[Coccinellidae]] * [[Cucujidae]] * [[Curculionidae]]<span></span>: cusson del ris * [[Dermestidae]] * [[Dytiscidae]] * [[Elateridae]] * [[Geotrupidae]] * [[Histeridae]] * [[Hydrophilidae]] * [[Lampyridae]] * [[Leiodidae]] * [[Lucanidae]]<span></span><br> * [[Meloidae]] * [[Melolonthidae]]<span></span>: mai sovent inclusida dins la familha dels [[Scarabaeidae]] * [[Ptinidae]] * [[Scarabaeidae]]<span></span><br> * [[Staphylinidae]] * [[Sylvanidae]] * [[Tenebrionidae]]<span></span>: cusson de la farina<br> == Pressions e menaças == Los coleoptèrs, coma fòrça autres invertebrats son someses a la pression de contunh dels pesticids ([[Insecticida|insecticidas]]). Fa pauc se mostrèt que d'espècias qu'an de bonas aptituds per volar refusan pasmens a passar pels espacis fòrça artificializats (coma las [[Rota|rotas]])<ref>Burel, F. (1989) Landscape structure effects on carabid beetles spatial patterns in western France. </ref>. Alara, en mai del risc d'espotiment, las infrastructuras rotièras expausan aquelas espècias a un fenomèn de [[Fragmentacion ecologica |fragmentacion]] de son abitat (quitament quand las rotas son tancadas o pauc utilizadas). Fin finala la manca de fusta mòrta e senescenta dins los boscs cultivats es tanben una causa de regression o desapareisson d'espècias que pòt èsser en partida limitada per una gestion duradissa de las forests expleitadas melhorant artificialament<ref>Tero Toivanen and Janne S. Kotiaho, ''Mimicking natural disturbances of boreal forests: the effects of controlled burning and creating dead wood on beetle diversity... characterized by large volumes of dead wood and sun-exposed conditions''. </ref>, mejans la reïntroduccion de cronoxils, fustas senescentas, brutladas (fuòcs contrarotlats), eca. o naturalament (per arrèst localament dels talhs o de l'exportacion) l'ofèrta en fusta mòrta e en arbres senescents. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references /> </div> === Referéncias extèrnas === * <span class="ouvrage" id="Tolweb">Referéncia [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html <span class="lang-en" lang="en">Tree of Life</span> Web Project] : [https://web.archive.org/web/20220517003508/http://tolweb.org/Coleoptera ''Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id="Tolweb"></span> * <span class="ouvrage" id="CatalogueofLife_taxon">Referéncia <span class="lang-en" lang="en">[[Catalogue of Life]]</span> : [https://web.archive.org/web/20160307064308/http://www.catalogueoflife.org/col/search/all/key/Coleoptera/match/1 '' Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id="CatalogueofLife_taxon"></span> * <span class="ouvrage" id=" Faunaeur">Referéncia Fauna Europaea : [https://web.archive.org/web/20170419214446/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=10993 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" Faunaeur"></span> * <span class="ouvrage" id=" TPDB">Referéncia Fossilworks Paleobiology Database : [https://web.archive.org/web/20160303194256/http://fossilworks.org/bridge.pl?action=taxonInfo&is_real_user=1&taxon_no=69148 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" TPDB"></span> * <span class="ouvrage" id=" ITIS">Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=109216 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=109216 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>)</span> * <span class="ouvrage" id=" ADW">Referéncia Animal Diversity Web : [http://animaldiversity.org/accounts/Coleoptera/ Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" ADW"></span> * <span class="ouvrage" id=" NCBI">Referéncia [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=7041 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" NCBI"></span> * <span class="ouvrage" id=" ARKive_search">Referéncia [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ Fonds documentaire ARKive]: [http://www.arkive.org/search.html?btnG.x=0&btnG.y=0&output=xml_no_dtd&client=arkive-info&site=arkive-info&ie=utf8&oe=utf8&num=20&proxystylesheet=tng-search&filter=0&getfields=*&q=Coleoptera ''Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" ARKive_search"></span> === Orientacion bibliografica === * ''Clé illustrée des familles des coléoptères de France'' de Pierre Ferret-Bouin (1995), éditée par ''L'Entomologiste'', 45 rue Buffon, 75005 Paris. Il s'agit d'une clé permettant, comme son nom l'indique, de trouver la famille correspondante. Elle comprend une clé dichotomique et de nombreux dessins. Relativement simple d'utilisation, c'est un ouvrage nécessaire pour découvrir de façon précise ce groupe très riche. * ''Guide des coléoptères d'Europe'' de Gaëtan du Chatenet (1986), édité par Delachaux et Niestlé. Ouvrage richement illustré, il permet la reconnaissance de près de 800 espèces. * ''À la rencontre des coléoptères'', cahier technique édité par la fédération des clubs CPN (Connaître et Protéger la Nature). <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-918038-12-2</span>)</small> * ''L'école des bestioles (2014),'' est composée de plusieurs classes. Les plus fameuses sont celle des coléoptères, des insectes ailés, des faux insectes et des larves. On suivra de nombreuses histoires drôles, instructives et même surprenantes entre les différents élèves et les professeurs. À travers ces histoires, on découvre les habitudes et les caractéristiques scientifiques des insectes. Dans chaque livre se trouve un glossaire illustré explicatif afin d’améliorer nos connaissances de ces petites bestioles. <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-288934-009-5</span>)</small> 31aj2enujbfclf9phlimyeuppn4ap8t 0 162651 2503086 2433254 2026-06-19T05:33:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503086 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Sarcophilus harrisii'' | Tasdevil_large.jpg | Diable de Tasmania }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | superòrdre | Marsupialia }} {{Taxobox | òrdre | Dasyuromorphia }} {{Taxobox | familha | Dasyuridae }} {{Taxobox | genre | Sarcophilus }} {{Taxobox taxon | animal | espècia| Sarcophilus harrisii | ([[Pierre Boitard|Boitard]], [[1841]]) }} {{Taxobox UICN | EN | A2be+3e }} {{Taxobox fin}} {{Traduccion automatica}} Lo '''diable de Tasmania''' (''Sarcophilus harrisii'') es un [[Marsupialia|marsupial]] [[carnivòr]] que set tròba sonque a l'estat salvatge dins l'estat insular [[Austràlia|australian]] de [[Tasmania|Tasmania.]] Lo diable de Tasmania es l'unic membre vivent del [[Genre (biologia)|genre]] ''Sarcophilus.'' Amb la talha d'un [[Canis lupus familiaris|can]] pichon, mas robust e musculat, lo diable de Tasmania es a l'ora d'ara lo marsupial carnivòr mai gròs del mond, après l'atudament del [[Thylacinus cynocephalus|lop marsupial]] en 1936. Se caracteriza per son pelatge negre, la pudentor e los crits extrèmament fòrts e esglasiants qu'emet quora es amenaçat, e sa ferocitat quora s'alimenta. Se sap qu'es un predator e que s'alimenta tanben de carronhas. Malgrat que siá subretot solitari, s'alimenta de còps que i a en grops. Lo diable de Tasmania desapareguèt del [[continent australian]] aperaquí 400 ans abans de la colonizacion europèa en [[1788]]. Coma èran vists coma una menaça pel [[Bestiau|bestial]] en Tasmania, los diables foguèron caçats fins a [[1941]], quora foguèron protegits oficialament. Dempuèi lo decènni de 1990, la malautiá de las tumors facialas del diable de Tasmania a demesit significativament lo nombre de diables e amenaça a l'ora d'ara la subrevivença de l'espècia. Lo govèrn de Tasmania a començat un programa per reduire l'impacte de la malautiá. == Taxonomia == Lo naturalista George Harris escriguèt la primièra descripcion publicada del diable de Tasmania en [[1807]] e la nomenèt ''Didelphis ursina.''<ref name="Harris">Description of two species of Didelphis for Van Diemen's Land. </ref> En [[1838]], lo diable foguèt renomenat ''Dasyurus laniarius'' per [[Richard Owen]] abans que en [[1841]] Pierre Boitard lo moguèsse al genre Sarcophilus e lo renomenèsse ''Sarcophilus'' harrisii, o «carnòfil de Harris». Una revision taxonòmica posteriora, publicada en 1987, ensagèt de cambiar lo nom de l'espècia en ''Sarcophilus laniarius'', en se basant sus un registre fossil [[Continent australian|continental]] de paucs individús.<ref name="Werdelin1987">Some observations Ont Sarcophilus laniarius and the evolution of Sarcophilus. </ref> Totun, aiçò foguèt pas acceptat per la granda majoritat de la comunitat taxonomica, de sòrta que se retenguèt lo nom ''S. harrisii'', mentre que ''S. laniarius'' es estat relegat a una espècia fossila.<ref name="MSW3">Groves</ref> D'analisas [[Filogenia|filogeneticas]] indican que lo parent vivent mai pròche del diable es lo gat marsupial e qu'a una relacion mai distanta amb lo [[Thylacinus cynocephalus|lop marsupial]].<ref name="Krajewski1992">Krajewski</ref> == Descripcion == [[Fichièr:TasmanianDevil_1888.jpg|esquèrra|vinheta|Las mostachas del diable l'ajudan a detectar de presas.]] Lo diable de Tasmania es lo marsupial carnívor vivent mai gròs d'Australia. Ten una constitucion abaissada e espessa, amb un cap gròs e una coa que fa, aperaquí, la mitat de so longor corporala. Lo diable emmagazina de graissa corporala al nivèl de la coa, de sòrta que los exemplars malauts an sovent una coa [[prima]]. Causa inusuala aquò d'un marsupial, sas patas anterioras son leugièrament mai longas que las posterioras. Los diables pòdon córrer fins a 13 km/h sus de distàncias cortas. Lo pelatge es negre, amb qualquas tacas blancas irregularas al pitre e al darrièr. Los mascles son sovent mai gròsses que las femèlas, amb una longor mejana de 65,2 cm, amb una coa de 25,8 cm e un pes mejan de 8 kg. Las femèlas an una longor mejana de 57 cm, amb una coa de 24,4 cm e un pes mejan de 6 kg.<ref name="Guiler1983">"Tasmanian Devil", A R. Strahan Ed. ''The Australian Museum Complèti Book of Australian Mammals'', pàg. 27–28, Angus & Robertson ISBN 0-207-14454-0 </ref> S'estiam a sièis ans la longevitat mejana d'un diable de Tasmania salvatge, e mai qu'en captivitat pòscan viure mai longtemps. Lo diable a de longas mostachas a la cara e en rulls naut del cap. Las mostachas li permeton detectar de presas cerca en la foscor e l'ajudan a saber quand i a d'autres diables près pendent l'alimentacion. Quand se esvera, lo diable pòt produsir una fòrta pudor, que rivalitza quitament amb la de la [[Mephitidae|mofeta.]] L'audida es lo sieu sens en dominant e a tanben un excellent sens del olfacte. Cossí que los diables caçan de nuèch, sembla que la siá vision es mai aguda en blanc e negre. En aquelas condicions, pòdon detectar facilament d'objèctes en movement, mas an de dificultats a l'ora de veire d'objèctes estacionaris.<ref name="DPIWEweb1"/> Una analisi de la fòrça mossegadora dels [[Mammalia|mamifèrs]] en proporcion a la siá mesura corporala mòstra que lo diable a la mossegada mai potenta de quin mamifèr viuent que siá.<ref name="Wroe2005">"Bite Club: comparative bite forci in big biting mammals and the prediction of predatory behaviour in fossil taxa". </ref> La poténcia de la maissa se deu en partida a lo sieu cap relativament gròs. Un diable de Tasmania a tanben un ensems de dents que creis lentament al cors de la siá vida.<ref name="DPIWEweb1"/> == Reproduccion == [[Fichièr:Desenvolupament_del_diable_de_Tasmània.PNG|drecha|vinheta|480x480px|Fasas del desvolopament en la maduració de las crias de diable de Tasmania. Las linhas diagonalas indican la quantitat de temps que cal per un cambiament; per exemple, cal 41 jorns perque a un diable li cresca lo pelatge arreu del còrs.]] Las femèlas començan a criar quand atenhon la maturitat sexuala, sovent a lo sieu segond an de vida. En aquel ponch, venon fèrtils un còp per an e produsisson divèrses [[Ovul|òvuls]] mentre los dura lo zel.<ref name="Guiler1970">"Observations Ont the Tasmanian Devil, ''Sarcophilus harrisii'' II. </ref> Lo aparellament debana en març, en luòcs protegits, pendent tant lo jorn coma la nuèch. Los mascles se pelejan per las femèlas pendent l'epòca de aparellament e las femèlas se aparellen amb lo mascle en dominant. Los diables son pas monògams e las femèlas se aparellen amb divèrses mascles se lo mascle en dominant las susvelha pas après aparellar-se i. La [[Prensa|gestació]] dura 21 jorns, a la fin que ne naisson 20-30 crias, caduna que ne pesa, aperaquí, 0,18-0,24 grams.<ref name="DPIWEweb1">[http://www.dpiwe.tas.gov.au/inter.nsf/WebPages/BHAN-5372WP?open Tasmanian Devil - Frequently Asked Questions]</ref><ref name="Fischer2001">Fisher</ref> Quand naisson las crias, i a una competéncia ferotja quand se mòvon de la vagina al marsupi. Un còp dins lo marsupi, caduna d'elas demòra enganchada a un mugró pendent los seguents cent jorns. Lo marsupi de la femèla de diable de Tasmania, coma çò del uombat, s'òbri vèrs lo darrièr, de sòrta qu'es fisicament malaisit per la femèla interaccionar amb las crias dins lo marsupi. Malgrat la mesura de la ventrada a la naissença, la femèla a solament quatre mugrons, de sòrta que i a pas jamai mai de quatre mainatjons nodrint-se a lo marsupi; cossí mai vièlha ven una femèla, mai pichonas seràn las siás ventrades.<ref name="DPIWEweb1"/> De mejana, subrevivon mai femèlas que mascles.<ref name="Guiler1970">"Observations Ont the Tasmanian Devil, ''Sarcophilus harrisii'' II. </ref> Dins lo marsupi, las crias que s'alimentan creisson rapidament. Après 15 jorns, las parts extèrnas de l'aurelha venon visiblas. Las paupetas son aparentas après 16 jorns, las mostachas après 17 e los pòts après 20. Lo pelatge comença a créisser quand an 49 jorns e ven complet a l'edat de 90 jorns Los sieus uèlhs s'òbran pauc après lo desvolopament de lo sieu pelatge — entre 87 e 93 jorns — e las bocas pòdon començar a daissar anar lo mugró als 100 jorns d'edat.<ref name="Guiler1970">"Observations Ont the Tasmanian Devil, ''Sarcophilus harrisii'' II. </ref> Daissan lo marsupi 105 jorns après nàisser; pareixen de pichonas còpias de los sieus parents e pesan, aperaquí, mièg quilogram. A diferéncia de las crias de [[Cangoró|cangur]], los diables joves tòrnan pas al marsupi, mas que demòran al què tres meses mai. Se aventuren defòra del què pel primièr còp entre octòbre e en decembre, abans de venir independentes en genièr. Las femèlas de diable de Tasmania son ocupadas amb la cria de los sieus filhs pendent, aperaquí, sièis meses de l'an. == Ecologia e comportament == [[Fichièr:Tasmanian_Devil_resting.jpg|vinheta|Malgrat que los diables de Tasmania son nocturnes, los agrada prene lo sol. Al bòrd de l'uèlh esquèrre d'aquel diable se vei una cicatriu aquerida en combat.]] Los diables de Tasmania s'estendon e son fòrça comuns arreu de Tasmania. Vivon en totes los abitats de l'isla, en i comprenent los entorns de las zònas urbanas e los agradan en particulara los bòsques escleròfils e las zònas boscoses litoralas. Lo diable de Tasmania es un caçaire nocturn e crepuscular e demòra pendent lo jorn entre arbustos frondosos o dins un què. Los exemplars joves pòdon tanben escalar d'arbres, mas aiçò ven mai malaisit a mesura que creisson. Los diables pòdon tanben nadar. Son animals predominantament solitaris e forman pas de grops.<ref name="Fischer2001">Fisher</ref> Ocupan de territòris de 8–20 km², que pòdon encavalcar-se considerablament amb los d'autres animals. [[Fichièr:Devil-eating-roadkill.jpg|esquèrra|vinheta|Un diable en se manjant un ualabi atropellat per una veitura aquel meteis jorn.]] Los diables de Tasmania pòdon caçar de paissièras de fins a la mesura d'un pichon ualabi, mas a la practica son oportunistas e manjan carronya mai sovent del que caçan de paissièras vivas. Malgrat que lo diable preferís los uombats, manja tota mena de pichons animals nadius, mamifèrs domestics (en i comprenent de fedas), ausèls, peisses, insèctes, granhotas e rèptils. La siá dièta es fòrça variada e depend de la neuritud disponibla.<ref name="DPIWEweb1"/> De mejana, se manjan 15% de lo sieu pes corporal cada jorn; totun, pòdon se manjar fins a 40% de lo sieu pes corporal dins mièja ora se n'an l'oportunitat.<ref name="Pemberton1993">"A field-study of communication and social behaviour of Tasmanian Devils at feeding sites". </ref> Los diables de Tasmania eliminan tota rèsta d'un cadavre, devorant los uasses e lo pelatge en mai de la carn e las vísceres. En aquel aspècte, lo diable s'es ganhat la gratitud dels grangers de Tasmania, doncas que la velocitat que netejan un cadavre contribuissi a evitar que s'estendan d'insèctes que altrament poirián prejudiciar lo bestial. L'alimentacion es un eveniment social pel diable de Tasmania. Granda part del bruch atribuit a l'animal es lo resultat d'una alimentacion comunala sorollosa, que se pòdon amassar fins a dotze exemplars e que sovent se en essent dempuèi divèrses quilomètres de distància. Un estudi dels diables pendent l'alimentacion identifiquèt vint posturas fisicas, en i comprenent lo sieu badall maliciós caracteristic e los onze sas vocalas qu'emplegan per se comunicar mentre manjan. Sòlen establir dominància mejançant sons e posturas fisicas, malgrat que i a de còps combats.<ref name="Pemberton1993">"A field-study of communication and social behaviour of Tasmanian Devils at feeding sites". </ref> Los mascles adults son los mai agressius e son abituals las cicatrius de combats per neuritud o per cobles sexuales. == Estat de conservacion == Pendent un temps, Tasmania foguèt lo darrièr refugi de grands carnívors marsupials. Totes los carnívors marsupials grands s'extinguiguèron al [[continent australian]] pauc après l'arribada dels umans. Subrevisquèron solament los mai pichons e adaptables. Pròvas de fossils de l'oèst de [[Victòria (Estat)|Victòria]] mòstran que los diables de Tasmania resistiguèron al continent fins fa unes sièis sègles (unes 400 ans abans de la colonizacion europèa).<ref name="Guiler1983">"Tasmanian Devil", A R. Strahan Ed. ''The Australian Museum Complèti Book of Australian Mammals'', pàg. 27–28, Angus & Robertson ISBN 0-207-14454-0 </ref> Lo sieu escandilhament s'atribuissi a la depredació de la part dels [[Dingo|dingos]] e a la caça de la part dels aborígens australianes.<ref name="Johnson2003">"Causas of extinction of vertebrates during the Holocene of mainland Australia: arrival of the dingo, aur human impact?"</ref> A Tasmania, liure de dingos, los marsupials carnívors èran encara actius quand arribèron los europèus. Es coneguda l'escandilhament del [[Thylacinus cynocephalus|lop marsupial]] après l'arribada dels europèus, mas lo diable de Tasmania foguèt tanben menaçat. Los primièrs colonitzadors de Tasmania tastèron la carn del diable, que descriguèron amb un gost coma de vedèla.<ref name="Harris">Description of two species of Didelphis for Van Diemen's Land. </ref> Cossí que se pensava que los diables caçarián e aucirián d'animals de bestial, ja lo 1830 s'introdusiguèt un sistèma de recompenses amb l'objectiu de fòrabandir lo diable de las fincas ruralas. Al cors dels cent ans seguents, las arratèras e los empoisonaments portèron l'animal al bòrd de l'escandilhament. Après la mòrt del darrièr lop marsupial lo 1936, se reconeguèt la menaça als diables. Lo diable de Tasmania foguèt protegit legalament lo 1941 e se'n recuperèron pauc a pauc las populacions. An debanat almens dos grands declivis de las populacions en l'istòria coneguda, possiblament a causa d'epidèmias: lo 1909 e lo 1950.<ref name="Guiler1983">"Tasmanian Devil", A R. Strahan Ed. ''The Australian Museum Complèti Book of Australian Mammals'', pàg. 27–28, Angus & Robertson ISBN 0-207-14454-0 </ref> Segon lo Departament d'Indústrias Primàrias e Aiga de Tasmania, la populacion actuala de diables es d'entre 10.000 e 100.000 exemplars e çò de mès de probable es que i aja entre 20.000 e 50.000 exemplars madures.<ref name="DPIWEweb1"/> Lo scientific sènior del programa Devil Facial Tumour Disease, Hamish McCallum, ofrís una estimacion mai conservadora d'un minim de 20.000 exemplars e un maximal de 75.000.<ref name="Byrnes">[https://web.archive.org/web/20071212031609/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/SYD321428.htm Battle Ton save Tasmanian devil from extinction] Consultat en lo 15 març 2007.</ref> === Malautiá de tumors facials del diable de Tasmania === [[Fichièr:Tasmanian_Devil_Facial_Tumour_Disease.png|drecha|vinheta|La malautiá de tumors facials del diable de Tasmania provòca la formacion de tumors dins e a l'entorn de la boca, en interferint amb l'alimentacion e en causant fin finala la mòrt per inanició.]] Observada pel primièr còp lo 1995, la malautiá de tumors facials del diable de Tasmania (DFTD) a fach estralls en los diables sauvatges de Tasmania. Las estimacions de lo sieu impacte van de 20% fins a 50% de declivi en la populacion de diables, amb mai de 65% de l'estat afectat.<ref name="DFTDUpdateJune20005">DPIWE. 2005.</ref><ref name="DPIWEDMS2005">DPIWE. 2005.</ref> Las populacions de nauta densitat afectadas sofrisson una mortalitat de fins a 100% en 12-18 meses.<ref name="DPIWEweb3">DPIWE.</ref> L'espècia foguèt classificada coma vulnerable jos la Lei de Proteccion de las Espècias Menaçadas del 1995 de Tasmania e la Lei de Proteccion del Mitan ambient e de la Conservacion de la [[Biodiversitat]] del 1999 d'Australia lo 2006, causa que significa que se tròba en perilh d'escandilhament a «mejan tèrme» La [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] solie pas considerar l'espècia coma menaçada; quand foguèt avalorada lo 1996, la se listèt coma espècia en risc minim.<ref name="2006 listing">DPIWE. 2006.</ref><ref>Department of the Environment and Heritage.</ref><ref name="IUCN">''[https://web.archive.org/web/20080802191832/http://www.iucnredlist.org/search/details.php/40540/all Sarcophilus harrisii.]''</ref> Totun, lo 2008 la UICN revisèt la siá posicion e lo diable foguèt, fin finala, declarada espècia menaçada.<ref name="IUCN08">[https://web.archive.org/web/20080802191832/http://www.iucnredlist.org/search/details.php/40540/all ''Sarcophilus harrisii.'']</ref> Se susvelha De las populacions sauvatjas de diables de Tasmania per supervisar l'expansion de la malautiá e identificar de cambiaments en la siá prevalença. Lo seguiment de camp implica capturar de diables dins d'una zòna definida per verificar se la malautiá es presenta e determinar lo nombre d'animals afectats. Se visita repetidament lo meteis airal per determinar l'expansion de la malautiá al cors del temps. Fins ara, s'es establit que los efièches a cuert tèrme de la malautiá dins un airal pòdon èsser grèus. Un seguiment a long tèrme de las zònas serà essenciala per determinar se los efièches demòran o se las populacions se pòdon recuperar.<ref name="DPIWEDMS2005">DPIWE. 2005.</ref> Los trabalhadors de camp verifican tanben l'eficacitat a l'ora d'eliminar la malautiá mejançant la captura e retirada dels diables malauts. S'espera que la retirada dels diables malauts de las populacions sauvatjas amendrisca la prevalença de la malautiá e permeta de mai de diables subreviure al delà de la joenessa e se reprodusir.<ref name="DPIWEDMS2005">DPIWE. 2005.</ref> La malautiá es un exemple de càncer transmissible, es a dire, que se pòt comandar entre los animals.<ref name="shea">''National Geographic Magazine'', En Novembre 2006.</ref> Mentre se tròbe pas un suenh, los scientifics retiran los animals malauts e en metent los exemplars sans en quarantena coma mesura de precaucion davant lo possible escandilhament de las populacions sauvatjas.<ref name="shea">''National Geographic Magazine'', En Novembre 2006.</ref> Lo gra extrèmament bas de diversitat genetica dels diables de Tasmania e una mutació cromosòmica que se dona pas en cap de autre animal [[Carnivore|carnívor]] fan que sián particularament vulnerables a aquel càncer infecciós.<ref>Newswise. </ref> S'establisson Doas populacions de «resèrva» de diables liures de la malautiá en unas installacions urbanas a [[Hobart]] (una banlèga de Taroona) e a [[Illa Maria|Maria Island]], davant la còsta orientala de Tasmania. La cria en captivitat en zòos del continent es tanben una possibilitat. Lo declivi en lo nombre de diable es tanben vist coma problèma ecologic, doncas que se crei que la siá preséncia en l'ecosistèma forestal de Tasmania a evitat l'establiment del [[Vulpes vulpes|guèine comun]], introdusida il·legalment a Tasmania lo 2001.<ref name="DPIWEweb3">DPIWE.</ref><ref name="Bostanci2005">A Devil of a Disease. </ref> Los guèines son una espècia introdusida problematica a la rèsta d'estats australianes e l'establiment de guèines a Tasmania representariá un obstacle per la recuperacion del diable de Tasmania. Una investigacion recenta de l'Universitat de Sydney a revelat que lo càncer facial infecciós poiriá èsser capabla de s'estendre a causa d'una diversitat genetica extrèmament bassa en los gèns immunitaris dels diables (MHC E e MHC), causa que propicièt de questions sus cossí de pòdon plan subreviure de populacions d'animals pichons e potencialament endogamicas.<ref>». </ref> Los scientifics son demorats astorats de trobar de nivèls elevats de produchs quimics ignífugs potencialament carcinògens en diables de Tasmania. Los resultats preliminars de pròvas encargadas pel Govèrn de Tasmania suls produchs quimics trobats al teissut adipós de setze diables an revelat de nivèls elevats de hexabromobienil (BB153) e «fòrça elevats» de èter decabromodifenil (BDE209).<ref>News.Cossí.au, 22-01-2008.</ref> == Aspèctes culturals == [[Fichièr:Young_tasmanian_devil.jpg|drecha|vinheta|Las aurelhas d'un diable enrogeixen quand se excita.]] Lo diable de Tasmania es un animal icònic a Australia; es lo simbòl del Servici de Parcs Nacionales e de Fauna de Tasmania e l'equipa de fotbòl australian que jògue a la Victorian Football League es conegut coma Tasmanian Devils Football Club. La desapareguda equipa de [[basquetbòl]] de la NBL, los Hobart Devils, deviá tanben lo nom a l'animal. Lo diable foguèt un dels sièis animals nadius australianes qu'apareguèron a las monedas commemorativas de dos cents dolars australianes emesas entre lo 1989 e lo 1994. Los diables de Tasmania son populars amb los toristas domestics e internacionales. A causa de la siá personalitat unica, lo diable de Tasmania es estat lo protagonista de nombroses documentaris e libres per mainats de pas-ficcion. Lo documentari australian mai recent sul diable, ''Terrors of Tasmania'', dirigit e produsit per David Opinion e Elizabeth Opinion-Cook, foguèt lançat lo 2005. Lo documentari seguís una femèla de diable nomenat Manganinnie al cors de l'epòca de aparellament e de la naissença e la cria de los sieus bebès. Lo documentari obsèrva tanben l'efièch de la malautiá de tumors facials del diable de Tasmania e las mesuras de conservacion que se son empreses per assegurar la subrevivença del diable. Lo documentari es estat emés a la television a Australia e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] al National Geographic Channel. [[Fichièr:Tuz-logo.svg|esquèrra|vinheta|Tuz Lo diable de Tasmania, la mascòta de Linux per la version 2.6.29]] Las restriccions sus l' [[exportacion]] dels diables de Tasmania vòl dire que normalament solament los se pòt veire en captivitat a Australia. Lo darrièr diable conegut a l'estrangièr moriguèt al Fòrt Wayne Children's Zòo (USA) lo 2004.<ref name="zoo">[https://web.archive.org/web/20121104170645/http://www.highbeam.com/Search?searchTerm=LAST%20TASMANIAN%20DEVIL%20NOT%20IN%20AUSTRALIA%20DIES&searchType=Article&currentPage=0&orderBy= LAST TASMANIAN DEVIL NOT IN AUSTRALIA JORNS - United Press International - HighBeam Research]</ref> Totun, lo Govèrn de Tasmania envièt un parelh de diables al Zòo de Copenaga, après la naissença del primièr filh de Frederic de Dinamarca e la siá esposa de Tasmania, Mary, en octòbre del 2005.<ref name="Devilgift">''Tassie sends devils Ton celebrate birth''</ref> Aqueles son los unics diables que se pòdon veire a l'exterior d'Australia. Lo diable de Tasmania es conegut internacionalament coma l'inspiracion del personatge de diboishes animats dels ''Looney Tunes'' Taz. Malgrat que la version de diboishes animats sembla un diable estilitzat ([[Canina|canines]] prominents, un cap grand, pautas cuertas), las semblanças en lo comportament dels dos son paucas e consistisson principalament en un comportament sorollós e timid e un apetit voraç. Unes investigadors an donat tanben a un [[Mus (genre)|ratolí]] mutant lo nom de «diable de Tasmania». Lo ratolí mutant a un defècte en lo desvolopament de las cellulas dels pels sensibles de l'aurelha, en fasent que presente de comportaments anormales coma movements bruscos e de circularas del cap, de manièra mai similara al Taz dels diboishes animats que pas al diable de Tasmania autentic.<ref name="Erven2002">Erven</ref> Per la version 2.6.29 del [[Linux|nuclèu Linux]], [[Linus Torvalds]] substituiguèt temporàriament la mascòta [[Tux]] amb un diable de Tasmania nomenat «Tuz» per sosténer a la Campanha Save the Tasmanian Devil.<ref>en anglés</ref> == Referéncias == <div class="reflist references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; list-style-type: decimal;"> <references /></div> == Vejatz tanben == * Fauna d'Australia == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080721030213/http://www.parks.tas.gov.au/wildlife/mammals/devil.html Parks and Wildlife Tasmania - Tasmanian Devil] Vocalizacions, filmacions e FAQs (anglés) * [https://web.archive.org/web/20090321072257/http://www.tassiedevil.com.au/ Save the Tasmanian Devil] (Anglés) * [https://web.archive.org/web/20150725072507/http://mainlanddevils.com/ Mainland Tasmanian Devils.] I a encara de diables de Tasmania al continent australian? (Anglés) * Contagious cancer: The evolution of A killer. L'istòria de la DFTD, per David Quammen (anglés) 1ig1mfxydtf6wcwpcyvqnslr1nr5grq 0 163109 2503084 2424331 2026-06-19T05:31:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503084 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Portrait of David Ricardo by Thomas Phillips.jpg|thumb]] '''David Ricardo''', nascut lo [[19 d'abril]] de [[1772]] a [[Londres]] e mòrt l'[[11 de setembre]] de [[1823]] a Gatcombe Park, es un [[economista]] [[Reialme Unit|britanic]] e tanben un agent d'escambi e un deputat. Es considerat coma un dels economistas [[Liberalisme|liberals]] dels mai influents de l'escòla classica als costats d'[[Adam Smith]] e de [[Thomas Malthus]]. == Biografia == === Jovensa === David Ricardo es lo tresen de dètz e sèt enfants d'una familha borgesa de financièrs [[Jusieus|josieus]] (d'origina portuguesa), avent migrat als [[Païses Basses]] cap a l'[[Anglatèrra|Angletèrra]] just abans sa naissença. A quatorze ans, David Ricardo rejonh son paire a la Borsa de Londres, ont comença a aprene lo foncionament de la finança. Ricardo rebuta lo judaïsme ortòxe de sa familha e fugís a l'edat de 21 ans amb una quaker, Priscilla Anne Wilkinson, amb que ven de se maridar. Sa maire, en tornas, jamai pus li parlarà. A aquela epòca, Ricardo ven tanben un [[Unitarisme (teologia)|unitarian]]. === Financièr<span></span>: practician e teorician === La trencadura amb sa familha l'obiga a se metre a son compte venent agent d'escambi. Sos primièrs escrichs, suls problèmas monetaris de las guèrras napoleonianas, pareisson jos forma de tres articles publicats dins lo ''Morning Chronicle'' entre 1809 e 1810. Publica un an mai tard ''Enssag sul naut prètz del lingòt<span></span>: pròva de la depreciacion dels bilhets de banca'' (1811), ont developa una tèsi quantitativista ont l'excès d'emission de bilhets contribuiguèt a despreciar la devisa anglesa pendent las guèrras napoleonianas. Aquel libre influencièt la redaccion del « ''Bullion Report'' » per la commission del meteis nom de la Cambra de las comunas. === Lo deputat === Los debats desencadenats per la publicacion dels sieus obratges monetaris menèron Ricardo a desvelopar sas coneissenças en economia. En 1799 pendent de vacanças plan fastigosas passadas près de Bath, s'interessa a l'economia legissent ''Recercas sus la natura e las causas de la riquesa de las nacions'' ([[1776]]) d'[[Adam Smith]]. Son emplec d'agent d'escambi lo fa pro ric per prene sa retirasa en 1814, a l'edat de de 42 ans. Muda a Gatcombe Park e partetja son temps entre la politica e l'economia. Intrat al parlament britanic en [[1819]], après aver crompat un sèti de par representant de Portarlington, una pariá d'Irlanda, ocupa lo sèti fins [[1823]], l'an de sa mòrt. Coma deputat, Ricardo defend lo [[Liure escambi|liure ecanbi]] e l'abrogacion de las ''Corn Laws'' (leis sul [[blat]]), votadas en [[1815]]. === L'economista === Ricardo es un autodidacte de la pensada economica. Correspond en apondent a [[Jeremy Bentham]], [[Thomas Malthus]] e Jean-Baptiste Say, sus de subjèctes coma lo ròtle dels proprietaris terrencs dins la societat. Frequenta tanben lps mitan intellectuals londonencs, e ven membre del Club d'economia politica de [[Thomas Malthus|Malthus]] (''Malthus' Political Economy Club'') e del Rei dels clubs (''King of Clubs''). En 1815, Ricardo publica ''Ensag sus l'influéncia dels bas prètz del blat suls profièchs del capital'' ([[1815]]). En [[1817]], se publica son òbra màger, ''Dels principis de l'economia politica e de l'impòt'' ([[1817]]) que modificarà le rèsta de sa vica. La segonda edicion sortís en 1819 e la tresena en 1821. En 1820<ref>Lettre à Malthus du 9 octobre 1920, citée par A. Piettre, Fondements, moyens et Organes de la répartition du revenu national, in Annales des <abbr class="abbr" title="Trente-cinquième">35^e</abbr><abbr class="abbr" title="Trente-cinquième"></abbr> Semaines sociales, Dijon, 1932, Éditions de la Chronique sociale (1952)</ref>, David Ricardo escriu a [[Thomas Malthus|Malthus]] unes ans abans sa mòrt<span></span>: Morís d'una [[otiti]] en [[1823]] a Gatcombe Park a l'edat de 51 ans, un an après aver fach una granda virada d'Euròpa. A sa mòrt, sa fortuna èra de gaireben <span>725 000</span> <abbr class="abbr" title="livres">£</abbr>, una importanta soma per l'epòca<ref>{{Obratge|isbn=981-02-3848-7|ISBN=981-02-3848-7|chap=The Distribution of Income : Ricardo vs Malthus}}</ref>. == Apòrts teorics == [[Fichièr:Ricardo_-_Opere,_1852_-_5181784.tif|vinheta|''Works'', 1852]] === Teoria de la valor === La valor d'escanbi d'un produch es pas foncion de son utilitat (valor d'usatge), la pròva n'es que de produchs fòrça utils coma l'aiga an oas cap de valor d'escambi. Se unas merças son naturalament limitadas, fòrça an lor volum en foncion del [[Trabalh (economia)|trabalh]] que se vòl consacrar a lor produccion. Alara es donc plan lo [[Trabalh (economia)|trabalh]] que fa la valor d'escambi de las merças. D'un autre costat, la quantitat de trabalh que demanda la produccion del ben compren tanben aquela que necessitèt la constitucion del [[Capital (economia)|capital]] fixe. Mai, Ricardo destria los bens reproductibles d'aqueles non reproductibles. La valeuor d'escambi d'aqueles darrièrs depend de lor raretat. Considerar lo trabalh coma font unic de la valor menarà mai tard [[Karl Marx]], dins sa teoria de la [[lucha de las classas]], a considerar lo profièch dels [[Capitalisme|capitalistas]] coma essent un resultat de l'expleitacion de la fòrça de trabalh dels [[Proletariat|proletaris]]. E Marx cita sovent Ricardo dins ''lo Capital''<ref>''Voir l'article'' Théorie de la valeur (marxisme)</ref> e torna la nocion de « bens reproductibles » de Ricardo jol nom de « merças ». === Oposicion al protectionisme === L'importacion del blat, interdicha per de leis [[Proteccionisme|proteccionistas]] (las « Corn Laws »), sembla èsser una solucion permetent la restauracion dels profièchs (Ensag sus l'influéncia dels bas prètz del blai suls profièchs du capital). De fach, un lobby de filatièrs britanics, l'''Anti Corn Laws League'', obtendrà lor abrogacion en 1846. Ricardo avança tanben la teoria de « l'[[avantatge comparatiu]] » (apondent a la teoria de l'[[avantatge absolut]] d'[[Adam Smith]])<span></span>: a saber que cada nacion a interés a s'especializar dins la produccion ont ten l'avantatge mai naut o le desavantatge mens marcat al respècte de las autras nacions. === Teoria de l'avantatge comparatiu === David Ricardo montrèt que totes los païses, quitament los mens competitius, tròban dins unas condicions teoricas (concurréncia perfiècha, sens pressions politicas donc), un interés a intrar dins lo jòc del [[comèrci internacional]] s'especializant dins la produccion ont tenon l'avantatge relatiu mai important o lo dessavantatge relatiu amb consequéncias mendre. Dins lo capítol VII dels ''Principis de l'economia politica e de l'impòst'', Ricardo desvelopa l'exemple dels escambis de [[vin]] e de drap entre [[Anglatèrra|Angletèrra]] e [[Portugal]]. Amb un nombre d'oras de trabalh donat, Portugal produch {{Unitat|20|mètres}} de drap o 300 litres de vin alara qu'Angletèrra produch {{Unitat|10|mètres}} de drap o 100 litres de vin. Angletèrra es donc desavantatjada dins ambedoas produccions. Ricardo mòstra pasmens qu'Angletèrra a interés a s'especializar dins la produccion de drap, ont ten un avantatge relatiu, car amb {{Unitat|10|mètres}} de drap, obtiendrà 150 litres de vin portugués (contra 100 a çò d'ela). A contrari, Portugal deurà s'especializar dins la produccion vinicòla que l'escambi amb Angletèrra de 300 litres de vin portugués li permetrà d'obtenir {{Unitat|30|mètres}} de drap anglés puslèu que {{Unitat|20|mètres}} de drap portugués. Angletèrra a un avantatge comparatiu dins la produccion de drap alara que Portugal ten un ''avantatge absolu''t. L'analisi de Ricardo mòstra atal que l'especializacion basada suls avantatges comparatius permet un aument simultanèu de la produccion de vin e de drap. Dins son modèl, existís sempre una combinason de prètz ont lo [[Liure escambi|liure escanbi]] es aprofechable a cada país, en comptant lo mens productiu; s'agís d'un jòc de soma positiva. Per arribar a la concluson David Ricardo dona quatre ipothèsis: la valor du trabalh es egala al prètz multiplicat per la quantitat de trabalh; la concurréncia deu èsser perfiècha; deu i aver imobilitat dels factors de produccion al nivèl internacional (selas las merças circulan) e fin finala la productivitat deu èsser constanta. Dins la realitat, aquelas condicions teoricas son pas jamai complidas, e l'aplicacion practica de la teoria de l'avantatge comparatiu pausa un cert nombre de problèmas que cal examinar. En efièch un país que s'especializa sus una produccion ven dependent, per las autras produccions, del mercat internacional. Aquò implica que pòt èsser somés a de pressions politicas. La recipròca es pasmens tanben veraia: pòt tanben, a son torn, sometre lo autres païses que dependon d'el a de pressions politicas. Se pòt tanben dire qu'aquò  provòca, dins l'ensemble, una dependéncia aumentada dels païses engatjats dins l'escambi los uns al respècte dels autres, çò que pòt aver coma consequéncia un interés comun al manten de la patz. En efièch, la guèrra venent interrompre los escambis, totes los participants i a quicòm de perdre. Mancaram pas de soslinhar qu'es la quita idèa que se basa la creacion de la [[Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr|CECA]] - [[Comunautat Economica Europèa|CEE]] - [[Union Europèa]]. Un exemple de consequéncia<span></span>: l'especializacion d'un país paure dins una cultura destinada a l'exportacion pòt un moment provocar que merme la disponibilitat sus plaça dels produchs alimentaris de basa dins aquel país. Seguís una auça dels prètz locals d'aquels produch alimentaris de basa, e de riscs de famina. Al lo long tèrme pasmens, se de condicions de govèrn intèrne son complidas (diminucion de la corrupcion), la posicion del quita país coma font d'exportacion d'un produch alimentari donat ten a crear de sortidas pels productors e estimula en consequéncia l'apapelh productiu lo fasent atal mai solid. Pasmens i a d'exemples que mòstran los avantatges de l'especializacion<span></span>: l'especializacion de China dins la produccion de tèrras raras li balhèt un poder de pression sus l'ensmble dels païses consomators d'aqueles materials. Una analisi equilibrada ten a mostrar que, pasmens se l'especializacion compta de riscs, quand es pas pojada a l'excès e que los riscs son preses en compte en amont de biais que cal, lo contèxte real dels escambis entre païses pòt s'aprochar del contèxte teoric ideal e tanben crear las condicions d'un jòc a soma positiva. === Lo teorician de l'[[escandalh-aur]] === Dins lo ''Bullion Report'' donat a la Cambra de las comunas en 1810, Ricardo denóncia l'emission excessiva dels bilhets de banca, font segon el de l'inflacion. Preconiza que l'emission de moneda siá limitada per la resèrva d'aur, per ne garantir la valor. === La teoria de la renda de la tèrra === La riquesa se repartís entre tres composantas que son los salaris, los profièchs e la renda. Per Ricardo, l'evolucion de la populatcon mena de segur a l'aument del prèt de las subsisténcias (de fach dels [[rendements descreissents de la tèrra]]) e a aquel de la [[renda fonsièra]] (a la seguida del besonh aumentat de tèrras cultivablas). Lo resultat d'aquela inflacion, que patisson de trabalhadors ja dins la misèria, es de far necessari una auça dels salaris per assegurar la subrevida d'aqueles. Atal la creissença demografica provocarà de segur un aclapament dels profièch per la renda, e per consequéncia la fin de l'investiment productiu, çò que Ricardo nomena « l'estat estacionari » de l'economia, estat que pòt èsser frenat pel progrés tecnic. Ricardo rejonh donc lo punt de vista de [[Thomas Malthus]] e critica las ajudas socialas donadas als indigents que crean la pauretat sul long tèrme favorisant de naissenças non desirablas. === Representacion grafica de la distribucion dels revenguts === [[Fichièr:Ricardo-DR.pdf|drecha|vinheta|566x566px]] La reparticion dels revenguts entre los proprietaris fonsièrs, los capitalistas e los travabalhadors depend de la fertilitat de las tèrras agricòlas, dels capitals disponibles (fons de salari) e del nombre de trabalhadors<ref>David Ricardo, ''On the Principles of Political Economy and Taxation'', London, 1817, Préface</ref>. Los primièrs recebon la renda, los segonds lo profièch e los trabalhadors lo salari. Se pòt presentar graficament la reparticion dels revenguts utilizant las corbas de rendement mejan e de [[rendement marginal]] de las tèrras agricòlas<ref>Nicholas Kaldor, « Alternative Theories of Distribution », ''Review of Economic Studies'', 1955-1956, p. 83-100</ref>. Lo fons de salari servís a pagar los trabalhadors. Lo taus de salari depend del nombre de trabalhadors. La renda se dona per la diferéncia entre lo rendement mejan e le rendement marginal. Lo profièch es çò lo rèste après aver remunerats los proprietaris fonsièrs e los trabalhadors. A cort tèrme auram alara lp nombre de trabalhadors <math>L_o</math> e lo salari <math>w</math>. Lo profièch aumenta lo fons de salari per l'an seguent. D'un autre costat, se los trabalhadors recebon un salari superior al salari de subsisténcia, la populacion aumenta (lei de Malthus). A long tèrme, auram un estat estacionari amb un salari egal al salari de subsisténcia (<math>w_s</math>) e un profièch nul. === L'equivaléncia ricardena === L’« equivaléncia ricardena » o la « neutralitat ricardena » es une teoria economica tanben nomenada « efièch Ricardo-Barro » o « teorèma d'equivaléncia de Ricardo-Barro », enonciat d'en primièr per David Ricardo, economista classic del sègle XIX e utilizat per Robert Barro en 1974. Segon aquel teorèma, auriá, amb unas condicions, equivaléncia entre l'aument del deute public uèi e l'aument dels impòsts demandat deman pel remborsament d'aquel deute e lo pagament dels intereses. Se los agents economics se compòrtan de bais racional, una politica de relanç (distribucions de revenguts financiada pel deute public) lo incitarà pas a consomir, mas puslèu a estalivar (aument dels taus d'esparnha), en prevision de las auças d’impòsts futuras. La validitat de l'« equivaléncia ricardena » foguèt longtemps – e encora es – discutida. Lo teorèma enonciat sonque dins de situacions plan precisas, limitadas per d'ipotèsis nombrosas. == Òbras == * ''The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes'' ([[1810]]) * ''Essay on the Influence of a Low Price of Corn on the Profits of Stock'' ([[1815]])<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8077q.notice Fac-simile en ligne], Gallica</ref> * ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' ([[1817]])<ref>[[wikisource:fr:Des principes de l’économie politique et de l’impôt|Lire le texte transcrit sur Wikisource]]</ref> == Bibliografia == * {{De}} Alfred Amonn, ''Ricardo als Begründer der theoretischen Nationalökonomie'', 1924 == Autres libres == * {{Fr}} Éric Pichet, ''David Ricardo, le premier théoricien de l'économie'', Les éditions du siècle, 2004<ref><cite class="ouvrage" style="font-style:normal"><span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20071012163459/http://www.lesiecle.fr/economiste_david_riccarddo.html « ''David Ricardo, le premier théoricien de l'économie'' »]</span> ^{(<span class="plainlinks">[http://web.archive.org/web/*/http://www.lesiecle.fr/economiste_david_riccarddo.html Archive]</span> &#x2022; <span class="plainlinks">[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.lesiecle.fr/economiste_david_riccarddo.html Wikiwix]</span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive"></span> &#x2022; <span class="plainlinks noarchive">[https://www.google.fr/search?q=cache:http://www.lesiecle.fr/economiste_david_riccarddo.html Google]</span> &#x2022; <span class="nowrap">Que faire ?</span>}</cite></ref> == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> lso04egksmxfdjfvhyagad2tnbxughp 0 163230 2503095 2483311 2026-06-19T06:26:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503095 wikitext text/x-wiki « '''''{{Lang|la|In varietate concordia}}''''' » es la [[Devisa (frasa)|devisa]] que se donèt l'[[Union Europèa|Union europèa]]. Segon [[Comission Europèa|Commission europèa]], {{Cita|aquela devisa significa que, mejans l'Union europèa, los Europèus unisson lors esfòrts en favor de la patz e de la prosperitat, e que las nombrosas culturas, tradicions e lengas diferentas que compta l'Euròpa constituisson un atot pel continent<ref>« [http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_fr.htm In varietate concordia] », sus europa.eu.</ref>.}} == Istòria == La devisa foguèt causida d'en primi!r segon un procediment non oficial. Patrick La Prairie, del quotidian ''Ouest-France'' prepausa, en [[1998]], l'organizacion d'un concors de devisas europèas per de classas de l'ensenhament secondari des quinze [[Païses Membres de l'Union Europèa|Estats membres]], per tòca de proclamar la novèla devisa a l'escasença del cinquantenari de la declaracion del 9  de mai de 1950 de [[Robert Schuman]]<ref name="La Prairie">Patrick La Prairie, « [https://web.archive.org/web/20110724053309/http://www.newropeans.org/fr/fondamentaux/congres_fondateur/interventions/la_prairie.htm Intervention : 'Les élèves donnent une devise à l'Europe'] », congrès Newropeans, 5 octobre 2000.</ref>. Al nivèl nacional, los medias partenaris foguèron invitats a causir detz deviaes, que foguèron somesas a una jurada europèa amassada al Memorial de Can los 11 e 12 abril de 2000. Aquela jurada causiguèt set devisas<ref>« [https://web.archive.org/web/20011216200646/http://www.devise-europe.org/fr/frquoideneuf.html Quoi de neuf - L'Union Européenne se dote d'une devise : " L’Europe : l’unité dans la diversité "] », sur devise-europe.org, enregistré par Internet Archive, comporte les 2016 devises proposées.</ref>{{,}}<ref>Michel de Muelenaere, « [http://archives.lesoir.be/delicate-synthese-entre-les-valeurs-de-l-europe-et-la-r_t-20000413-Z0J3F7.html Délicate synthèse entre les valeurs de l'Europe et la recherche d'une formule : Sept propositions pour une devise européenne] », dans ''Le Soir'', 13 avril 2000, {{P.}}7.</ref>. Aquelas devisas foguèron somesas a una granda jurada presidida per [[Jacques Delors]] e compausada d'una personalitat per cadun dels quinze Estats membres. La devisa seleccionada foguèt balhada a Nicole Fontaine, alra presidenta del Parlament europèu La devisa retenguda èra <span class="citation not_fr_quote" lang="la">« <span class="italique">In varietate concordia</span> »</span><ref>Michel de Muelenaere, « [http://archives.lesoir.be/une-devise-de-compromis-pour-l-europe-un-peu-bateau-mai_t-20000505-Z0J60H.html Une devise de compromis pour l'Europe : Un peu «bateau», mais tellement européen] », ''Le Soir'', 5 mai 2000, {{P.}}10.</ref>. En [[2004]], la devisa foguèt integrada al [[Tractat establissent una Constitucion Europèa|tractat establissent une Constitucion Euròpèa]] (tractat de Roma), que l'article <abbr class="abbr" title="1">I</abbr><abbr class="abbr" title="1"></abbr>-8 dona los diferents simbòles de l'Union europèa. Mas lo tractat foguèt pas ratificat. En [[2007]], lo [[Tractat de Lisbona|traité modificatiu]] (tractat de Lisbona) conten pas cap d'article mencionant los simbòls de l'Union. Pasmens 16 dels 27 Estats membres ([[Belgica]], [[Bulgaria]], [[Alemanha]], [[Àustria|Àutria]], [[Grècia]], [[Espanha]], [[Itàlia]], [[Chipre]], [[Lituània]], [[Luxemborg (estat)|Luxemborg]], [[Ongria]], [[Malta]], [[Portugal]], [[Romania]], [[Eslovènia]] e [[Eslovaquia|Eslovaquie]]) declaran: « La bandièra representant un cèrcle de dotze estelas d'aur sus fons blau, l'imne tirat de « l'Òde a la jòia » de la Novena simfonia de Ludwig van Beethoven, la devisa « ''In varietate concordia'' », l'èuro coma moneda de l'Union europèa e la Jornada d'Euròpa lo 9 de mai conteneràn d'èsser, per eles, los simbòls de l'apartenença comuna dels citutadans à l'Union europèa e de lor ligam amb aquela. » == « ''{{Lang|la|In varietate concordia}}'' » == La devisa de l'Union europèa <span class="citation not_fr_quote" lang="la">« <span class="italique">In varietate concordia</span> »</span> en [[latin]], foguèt traducha dins la [[Lengas oficialas de l'Union europèa|23 lengas qu'èran oficialas]] dins l'Union europèa a la data de redaction del tractat de Roma (en 2004) puèi dins las lengas dels nòus païses avent aderit a l'Union europèa<span></span>: * [[alemand]]: ''In Vielfalt geeint'' * [[anglés]]: ''United in diversity'' * [[bulgar]]: ''Единни в многообразието'' (Edinni v mnogoobrazieto) * [[Chèc (lenga)|chèc]]: Jednotná v rozmanitosti * [[croat]]: ''Ujedinjeni u različitosti''</span><ref>Devisa utilizada per la delegation de la Comission europèa en Croacia ''[https://web.archive.org/web/20070610162852/http://www.delhrv.ec.europa.eu/hr/content/news/id/517 Delegacija Europske komisije u Republici Hrvatskoj]'', visite du 27 aout 2008</ref> * [[danés]]: ''Forenet i mangfoldighed'' * eslovac: Jednotní v rozmanitosti * eslovèn: Združeni v raznolikosti * [[espanhòl]]: ''Unidos en la diversidad'' * [[estonian]]: ''Ühinenud mitmekesisuses'' * [[finés]]: ''Erilaisuudessaan yhdistynyt'' * [[francés]]: ''Unie dans la diversité'' * [[grèc]]: ''Ενότητα στην πολυμορφία'' (Enótita stin polimorfía) * [[Irlandés]]: ''Aontaithe san éagsúlacht'' * [[Italian]]: ''Unita nella diversità'' * [[leton]]: ''Vienotība dažādībā'' * [[lituanian]]: ''Vienybė įvairialypiškume'' * [[maltés]]: ''Maqgħudin fid-Diversità'' * [[neerlandés]]: ''In verscheidenheid verenigd'' * [[ongrés]] : Egység a sokféleségben * [[Polonés]]: ''Jedność w różnorodności'' * [[portugués]]: ''Unidos na diversidade'' * [[romanés]]: ''Unitate în diversitate'' * [[suedés]]: ''Förenade i mångfalden'' === Dins las lengas dels païses oficialament candidats === De traduccions dins las lengas oficialas dels païses candidats a l'intrada dins l'Union europèa son realizadas, o a l'iniciativa de l'Union europèa, o per los Estats candidats<span></span>: * [[macedonian]]: ''Единство во различноста''<ref>aquela version es utilizada dins las traduccions produchas pel govèrn macedonian sus las questions de multilinguisme; per exemple, la letre bilinga datada del 29 de julhet de 2008: {{En}} [https://web.archive.org/web/20110716153933/http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=318&id=426 Letter from the foreign ministed Milokoski to Mr. Leonard Orban, multilingualism commissioner] et <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : macédonien">mk</abbr>)</span> ''[https://web.archive.org/web/20110716154012/http://www.mfa.gov.mk/default1.aspx?ItemID=324&id=425 Писмо на мнр Милошоски до Леонард Орбан, комесар за повеќејазичност во Европска комисија]''</ref><br> * [[sèrbe]]: ''Уједињени у различитости'' ''(Ujedinjeni u različitosti)''<ref>Devisa utilizada per la delegacion de la Comission europèa en Serbia ''[http://www.europa.rs/ Делегација Европске комисије у Републици Србији (Delegacija Evropske komisije u Republici Srbiji)]''</ref> * [[turc]]: Çeşitlilikte birlik === Traduccions dins d'autras lengas europèas === * [[basc]]: ''Aniztasunean bat eginik'' * [[breton]]<span></span>: ''Unded el liested'' * [[cantabre]]:'' ena diversidá'' * [[catalan]]<span></span>: ''Units en la diversitat'' * [[Còrs (lenga)|còrs]]: ''Uniti in a diversità'' * [[friolan]]<span></span>: ''Unîts inte diversitât'' * [[frison]]<span></span>: ''Ienheid yn ferskaat'' * [[gaelic escocés]]<span></span>: ''Aonachd ann an eugsamhlachd'' * [[Galèc|galicien]]<span></span>: ''Unidos na diversidade'' * [[galés]]<span></span>: ''Yng nglym mewn gwahaniaeth'' * [[occitan]]<span></span>: ''Unit en la diversitat '' * [[luxemborgés]]<span></span>: ''A Villfalt gëeent'' * [[sarde]]<span></span>: ''Umpare in sa diversidade'' == Referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Complements == === Articles connèxes === * Autres simbòls de l'Union europèa: ** Bandièra europèa ** Imne europèa ** [[Èuro]] ** Jornada de l'Euròpa ** Logotip de la presidéncia del Conselh de l'Union europèa ** Sants patrons d'Euròpa === Ligams extèrnes === * {{fr}}{{Ligam web|auteur=|títol=La devise de l'Union européenne|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/symbols/motto_fr|site=le site de la Commission européenne}}. * {{en}}{{Ligam web|títol=Members of the European Media Jury and of the European Grand Jury for the ‘Motto for Europe' competition|url=http://www.cvce.eu/obj/members_of_the_european_media_jury_and_of_the_european_grand_jury_for_the_motto_for_europe_competition-en-d0adf075-3cfb-4c73-9622-5c3e50e60624.html|site=le site du CVCE}}. lxppnhl14bktgbvy30ikzpxcbbtpekm 0 163836 2503117 2374587 2026-06-19T07:21:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503117 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Maurizio Milani''' </big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Maurizio Milani Dec 18th 2016.jpg|270px|Maurizio Milani, lo 18 de decembre de [[2016]]]] |- !align=right|País: | {{Itàlia}} |- !align=right|Data de naissença: |[[20 de mai]] de [[1961]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Milan]], [[Itàlia]] |- !align=right|Profession: | Umorista, actor e escrivan |- !align=right|Sit: | http://mauriziomilani.blogspot.com |} '''Carlo Barcellesi''', mai conegut coma '''Maurizio Milani''' ([[Milan]], [[20 de mai]] de [[1961]]),<ref>Le 18 de decembre de 2016, à Cudògn, durant la présentation de son livre "''Il verro ruffiano''", il confirme que son année de naissance est [[1961]].</ref> es un [[umorista]], actor e blogaire [[Itàlia|italian]]. * ''Çò que tos parents an economizat e bastit amb parcimonia dins una vida de trabalh, o pòdes degalhar dins un an. Se t'engatjas plan, quitament en mens de temps!'' (Maurizio Milani) == La vida== Nascut à [[Milan]] en [[1961]], obtenguèt un diplòma en agricultura a l' ''Istituto Tecnico Agrario Statale Tosi'' de [[Cudògn]], la vila que ne's sortit sa familha<ref>[https://web.archive.org/web/20161221090742/http://www.comune.codogno.lo.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/482 Carlo Barcellesi in arte Maurizio Milani].</ref>. Debutèt coma umorista al ''Zelig Cabaret''.<ref>[https://archive.is/20030426010616/http://www.corriere.it/vivimilano/speciali/2003/03_Marzo/19/zelig.shtml Zelig in festa per il ritorno di Maurizio Milani]</ref> de Milan en [[1987]], e a la [[television]] al mitan de las [[annadas 1980]]. Fòrça actiu tanben coma escrivan satiric escriu dins los jornals ''Il Foglio'' e ''Libero'', e collabora amb lo mesadièr ''Max''. == La Carrièra== === Òbras === * 1994: ''Animale da fosso'', Bompiani * 1996: ''Un uomo da badile'', Baldini&Castoldi * 1998: ''Vantarsi, bere liquori, illudere la donna'', Baldini&Castoldi * 2003: ''La donna quando non capisce s'innamora'', Kowalski * 2005: ''In amore la donna vuol tribolare'', Kowalski * 2006: ''L'uomo che pesava i cani'', Kowalski * 2007: ''Del perché l'economia africana non è mai decollata'', Kowalski * 2010: ''Mi sono iscritto nel registro degli indagati'', Rizzoli * 2011: ''Chi ha ciulato la Corrente del Golfo?'', Aliberti * 2012: ''Fidanzarsi non conviene'', Barbera * 2013: ''Uomini che piangono per niente'', Rizzoli * 2014: ''Saltar per terra causa vino'', Wingsbert House * 2016: ''Il verro ruffiano'', Baldini&Castoldi === Teatre === * [[1992]], ''Un uomo da badile'' * [[1993]], ''Piacenza''<ref>[https://web.archive.org/web/20081224133138/http://www.apriteilsipario.it/archivio/panoramica93-94/panoramica93-94.htm Locandina della stagione '93-'94]</ref> * [[1995]], ''Animale da fosso'' * [[1998]], ''Il pubblico all'uscita si lamenta'' === Television === * [[1993]], ''Letti Gemelli'' * [[1992]], ''Su la testa!'' (Rai 3) * [[1993]], ''Cielito lindo'' (RaiTre) * [[1997]]-[[1998|98]], ''Scatafascio'' (Italia 1) * [[1998]]-[[1999|99]] ** ''Comici'' (Italia 1) ** ''Facciamo cabaret'' (Italia 1) * [[2003]]-[[2008|08]], ''Che tempo che fa''' (RaiTre) ==Referéncias== {{reflist}} ==Ligams extèrnes== {{commons|Maurizio Milani}} * [http://mauriziomilani.blogspot.com Maurizio Milani Official Blog] * {{imdb name| id=2502464}} {{DEFAULTSORT:Milani, Maurizio}} [[Categoria:Naissença a Milan]] [[Categoria:Naissença en 1961]] [[Categoria:Actor italian]] [[Categoria:Escrivan italian]] [[Category:Umorista italian]] 1gqjznbx05wokzcvzxwuze0ij9dh67e 0 164793 2503153 2360157 2026-06-19T09:33:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503153 wikitext text/x-wiki {{Infobox Filosòf-biografia | Nom = Étienne Balibar | imatge = Étienne Balibar.jpg | país = [[França]] | naissença = [[23 d'abril]] de [[1942]] | mòrt = | escòla_tradicion =Postmarxisme | interèsses = [[filosofia|filosòf]] | idèas = | prèmis = }} '''Étienne Balibar''', nascut lo 23 d'abril de 1942 à [[Avallon]] dins l'[[Yonne (departament)|Yonne]], es un [[Filosofia|filosòf]] [[França|francés]]. Es professor emerit de l’universitat París-Oèst-Nanterre-La-Défense, professor afiliat al departament d'antropologia a l'universitar de Califòrnia a Irvine, als [[Estats Units d'America|Estats Unis d'America]], ''visiting professor'' a l'Institut de literatura e societat comparada de l'universitat Columbia e professor "Anniversary Chair" al Centre for Research in Modern European Philosophy (CRMEP) a Kingston University, Londres. == Biografia == Son paire, Joseph Witmann-Balibar, nascut a [[Viena (Àustria)]] en 1915 foguèt naturalizat francés en 1947 après aver combatut dins l'armada francesa durant la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]<ref>Dictionnaire étonnant des célébrités, de Jean-Louis Beaucarnot et Frédéric Dumoulin, First Editions, 2015, page 33.</ref>. En [[1960]], Étienne Balibar foguèt recebut a l'[[École normale supérieure (rue d'Ulm)|École normale supérieure]], ont [[Louis Althusser]] aguèt una influéncia determinanta sus el. En 1961, Es opausat a la [[guèrra d'Argeria]] e aderís al [[Partit Comunista Francés|Partit comunista]] del qual foguèt exclús en [[1981]] a la seguida de la publicacion d'un article ''De Charonne à Vitry''<ref>Étienne Balibar, [https://web.archive.org/web/20131113164215/http://www.ciepfc.fr/spip.php?article241 ''De Charonne à Vitry''] sur le site du ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Centre_international_d'étude_de_la_philosophie_française_contemporaine Centre international d'étude de la philosophie française contemporaine]'' (CIEPFC)</ref> dins ''[[Le Nouvel observateur|Le Nouvel Observateur]]''<ref>Article protestant contre l'initiative du maire communiste de [//fr.wikipedia.org/wiki/Vitry-sur-Seine Vitry-sur-Seine] qui avait fait enfoncer, par un bulldozer, l’entrée d’un foyer de travailleurs maliens (Pierre Sauvêtre et Cécile Lavergne, ''Pour une phénoménologie de la cruauté. ''</ref>. Obten una licéncia de [[filosofia]] a la [[La Sorbona|Sorbona]], seguís l'an seguent un diplòma d'estudis superiors, jos la direccion de [[Georges Canguilhem]]. Lo fach d'èsser [[Marxisme|marxista]], en [[filosofia]], se definís per el coma un questionament al subècte de la quita filosofia. En [[1964]],foguèt primièr à l'agregacion de filosafia e comença a ensenhar. Son primièr pòsta lo pren a l'Universitat d'Argièr ([[Argeria]]), ont es assistant coma volontari per la cooperacion, de [[1965]] a [[1967]]. En 1982, creat amb [[Dominique Lecourt]] la colleccion ''« Pratiques théoriques »'' a las Premsas universitàriass de França. Étienne Balibar es lo marit de la fisiciana [[Françoise Balibar]] e lo paire de l'actritz [[Jeanne Balibar]]. Es professor de litteratura comparada francesa italiana a l'universitat de Califòrnia a Irvine<ref>http://directory.uci.edu/?basic_keywords=Etienne+Balibar&modifier=Starts+With&basic_submit=Search&checkbox_employees=Employees&checkbox_students=Students&checkbox_departments=Departments&form_type=basic_search</ref> . Es membre du comitat de pairinatge del Tribunal Russell sus la Palestina que las òbras comencèron lo 4 de març de 2009 e un militant dempuèi los ans de la causa palestiniana<ref>[http://www.monde-diplomatique.fr/2004/05/BALIBAR/11174 Universalité de la cause palestinienne], Étienne Balibar, ''Le Monde diplomatique'', mai 2004</ref>. Etienne Balibar es activament engatjat en favor dels immigrats clandestins que designa jol tèrme de « [[Proletariat|proletairis]] al sens estricte ». Defend lo drech de ciutat dels estrangièrs en Euròpa sostenent que la « [[Frontiera|frontièra]] es, coma l'armada o la polícia, una institucion non democratica qu'acompanha paradoxalament la [[sobeiranetat]] del [[pòble]] »<ref>[http://www.telerama.fr/idees/etienne-balibar-la-condition-d-etranger-se-definit-moins-par-le-passeport-que-par-le-statut-precaire,67997.php Étienne Balibar : “La condition d’étranger se définit moins par le passeport que par le statut précaire”], Entretien, ''Télérama'', 24 avril 2011</ref>. == Principals obratges publicats == * ''Lire le Capital'' (avec [[Louis Althusser]], [[Pierre Macherey]], Jacques Rancière, Roger Establet), Éditions François Maspero, 1965 * ''Cinq études du matérialisme historique'', F. Maspero, [[1974 en literatura|1974]] * ''Sur la dictature du prolétariat'', F. Maspero, 1976 * ''Spinoza et la politique'', P.U.F., 1985, rééd. 2011. * ''Race, Nation, Classe'', (avec Immanuel Wallerstein) La Découverte, 1988 * ''Écrits pour Althusser'', La Découverte, 1991 * ''La Crainte des masses. Politique et philosophie avant et après Marx'', Galilée, 1997 * ''Droit de cité. Culture et politique en démocratie'', Éditions de l'Aube, 1998 réédition augmentée P.U.F, Collection Quadrige, 2002 * ''Sans-papiers : l’archaïsme fatal'', La Découverte, 1999 * ''La philosophie de Marx'', La Découverte, 1993 ; nouvelle édition revue et augmentée, La Découverte, 2014 * ''Nous, citoyens d’Europe ? Les frontières, l’État, le peuple'', La Découverte, 2001 * ''L'Europe, l'Amérique, la Guerre. Réflexions sur la médiation européenne'', La Découverte, 2003 * ''Antisémitisme : l'intolérable chantage - Israël-Palestine, une affaire française ?'' (ouvrage collectif), La Découverte, 2003 * ''Europe, Constitution, Frontière'', éditions du Passant Passant, 2005 * ''Très loin et tout près'', Bayard Centurion, 2007 * ''Race, nation, classe'', avec Immanuel Wallerstein, La Découverte, 2007 * ''Pensées critiques : dix itinéraires de la revue Mouvements : 1998-2008'' (ouvrage collectif), La Découverte, 2009 * ''Violence et civilité : Wellek Library Lectures et autres essais de philosophie politique'', Éditions Galilée, 2010 * ''La proposition de l'égaliberté'', PUF, 2010 * ''Citoyen sujet et autres essais d'anthropologie philosophique'', PUF, Pratiques théoriques, 2011 * ''Saeculum. Culture, religion, idéologie'', Éditions Galilée, 2012 * ''Violence, civilité, révolution. Autour d'Étienne Balibar'', avec Marie-Claire Caloz-Tschopp, Ahmet İnsel, André Tosel, La Dispute, 2015 * ''Europe, Crise et fin ?'', Éditions Le Bord de l'eau, collection « Diagnostics », 2016 * ''Des Universels. Essais et conférences'', Éditions Galilée, 2016 == Al subjècte d'Etienne Balibar == * Deleixhe, Martin, ''Etienne Balibar. L'illimitation démocratique'', Michalon, 2014. * Gaille, Marie; Lacroix, Justine et Sardinha, Diogo (ed.), "Pourquoi Balibar ?", ''Raison Publique,'' 2014. * Hewlett, Nick, ''Badiou, Balibar, Rancière: Re-Thinking Emancipation'', Continuum, 2010. * Lacroix, Justine, ''La pensée française à l'épreuve de l'Europe'', Grasset, 2008. * Raynaud, Philippe, ''L'Extrême gauche plurielle. Entre démocratie radicale et révolution'', Autrement, 2006. == Filmografia == * ''Les mauvais jours finiront, 40 ans de justice en France'' de Thomas Lacoste, 2009 * ''Penser Critique, kit de survie éthique et politique pour situations de crise(s)'' Coffret DVD réunissant 47 films (24h) de Thomas Lacoste, 2012 * ''Notre monde'' de Thomas Lacoste, 2013 [http://www.notremonde-lefilm.com/webdoc.html#fiche/2 « Pour une Europe alternative » entretien avec Étienne Balibar] sur le site du film. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20120918203257/http://www.u-paris10.fr/16444241/0/fiche___pagelibre/ Biographie et bibliographie détaillée sur le site de l'Université Paris Ouest Nanterre La Défense] * [http://revueperiode.net/althusser-et-mao/ Althusser et Mao] Préface à une anthologie chinoise des ''Œuvres'' de Louis Althusser, [http://revueperiode.net ''Période''] [[Categoria:Normalian|Balibar,Étienne]] [[Categoria:Naissença en 1942|Balibar, Étienne]] d316ar8cki76swkv4m2uyavhra8izor 0 165036 2503089 2425472 2026-06-19T05:55:49Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503089 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Goya-Guerra_(57).jpg|vinheta|[[Francisco Goya]], ''Los desastres de la guèrra'' (pl. 57).]] La '''fam''' designe lo talent, apareissent après un cert temps sens manjar, que mena un èsser vivant a cercar de [[noiridura]]. Metaforicament, lo talent o la fam pòdon s'aplicar a la recerca d'un autre objècte, coma dins l'expression<span></span>: ''aver fam o talent de cultura''. == Descripcion == La fam respond pas sonque a de critèris fisiologics (besonhs energetics en calorias). Lo talent es en efièch un fach complèxe somés a d'influéncias d'origina intèrna (taus de glucids e d'ormonas dins lo sang, coma aquel de la ghrelina, taus de lipids e massa adiposa etc.) mas tanben extèrnes (signals sensorials coma la vision, l'odorat) e a una cèrta forma de condicionament (estat depressiu, influéncia emocionala). Lo talent es una sensacion que se revèla per exemple quand lo nivèl de [[glicogèn]] dins lo [[fetge]] cai jos un cert nivèl, precedant abitualament lo desir de manjar. Aquela sensacion ven de cellulas sensiblas a una plan fèbla casuda de la [[glicemia]] (una bassa de 5% del taus de glucòsi dins lo sang provòca una ipoglicemia), localizada dins l'[[Hypothalamus|ipotalam]]<ref>Richard Daniel, et al. </ref>, puèi es liberada per de receptors dins lo fetge. Un mecanisme alternatiu prepausat es que quand l'organisme detècta la reduccion dels lipids dins los [[Adipocit|adipocits]], l'ipotalam desencadena de sensacions de fam (reson ancestral de la tendéncia adaptativa de l'òme, en temps de famina ciclica, a servar de la matèra grassa)<ref>{{ouvrage|auteur=Jeffrey S. Nevid, Spencer Rathus, Beverly Greene|titre=Psychopathologie|éditeur=Pearson Education France|date=2009|passage=219}}.</ref>. Pasmens se un èsser uman poiriá subreviure de setmanas sens manjar<ref>Kate Ravilious, ''How long can someone survive without water?'', The Guardian, 3 décembre 2005 {{lire en ligne|lien=http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1656867,00.html}}.</ref>, la sensacion de talent comença mai sovent après unas oras sens manjar. == Fam dolorosa == Quand las contraccions ligadas a la fam començan dins l'[[estomac]], lo subjècte sentís a vegada de [[Dolor|dolors]] dins lo cròs de l'estomac, fenomèn nomenat « fam dolorosa »<ref>[http://www.vulgaris-medical.com/encyclopedie-medicale/estomac-generalites Encyclopédie Vulgaris Médical : Estomac]</ref>, que comença pas abant 12 a 24 oras seguent la darrièra absorpcion de noiridura. Una contraccion deguda a la fam dura gaireben 30 segondas, e las dolors contunhan pendent 30 a 45 minutas, puèi la fam demoran pendent 30 a 150 minutas<ref name="Carlson">A. J. Carlson (1931) Hunger ''The Scientific Monthly'' 33: 77-79.</ref>. Las contraccions individualas son d'en primièr clarament separadas, mas venon gaireben de contunh après un cèrt temps. L'estat emocional de la persona pòt far variar o prevenir las contraccions. L'intensitat de la fam depend tanben de la [[glicemia]] e ven mau fòrta pels [[Diabèta sacarina|diabetics]]. La fam atenh son intensitat mai granda après tres a quatre jorns mas pòt diminuir los jorns seguents<ref>http://www.unige.ch/cyberdocuments/theses2000/DeshussesEpellyF/these_body.html</ref>, sens pasmens desapreisser<ref>A. J. Carlson; F. Hoelzel (1952) The Alleged Disappearance of Hunger during Starvation ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Science_(journal) Science]'' 115 : 526-527.</ref>. Las contraccions son mai intenses pels subjèctes joves, en bona santat e amb un fòrt taus de tonús gastrointestinal. Los intervals entre las contraccions aumentant amb l'edat. == Sacietat == [[Fichièr:Carl_von_Bergen_Mädchen_mit_Teller.jpg|drecha|vinheta|353x353px|''Drolleta amb lo culhièr'', pintura de Carl von Bergen (1904).]] La '''sacietat''' es una sensacion que se sentís quand temèm pas mai fam, après manjar; es tanben condicionada per l'ipotalam. Aquela sensacion es entre autre comandada per una [[ormona]]<span></span>: la colecistoquinina, identificada pel primèr còp en [[2002]] per una equipa [[Reialme Unit|britanica]] de l'''Imperial College'' de [[Londres]], e confirmada per d'equipas de recerca als [[Estats Units d'America|EUA]] (dins l'[[Oregon]]) e en [[Austràlia]]. L'ormona est secretada per las cellulas intestinalas. Lo taus de l'ormona poja dins lo sang après aver manjar e demora naut entre los repais, çò que redusís l'enveja de manjar del subjècte. Quand lo taus de l'ormona diminuís, lo [[cervèl]] l'interprèta coma un senhal de començament de fam. La leptina aumenta tanben amb la sacietat, alara que la ghrelina aumenta quand l'estomac es vuèg. D'autres factors son tanben responsables de la sacietat. Los influses venent de l'estomac via lo nèrvi vague permetent a l'encefal d'evaluar la quantitat d'aliments ingerits. L'intensitat e la frequéncia dels influses determinent tanben la natura dels nutriments. Per exemple, per una meteissa quantitat, la responsa nerviosa es de 30 a 40 % mai fòrta per de proteïnas que per de glucòsi. Aquò ensenha l'encefal sus la quantitat d'unes nutriments especifics ingerits<ref name="N. Marieb PI">Anatomie et physiologie humaines, {{3e|édition}}, Élaine N. Marieb, ERPI </ref>. Mas, la concentracion de glucagon e d'insulina presents dins lo sang jòga tanben un ròtle important tot coma la leptina venent dels adipocits (cellulas adiposas). De factors psicologics e las abitudas influisson tanben sus la sacietat. Cal notar entre aqueles l'enforçament e la punicion que pòdon èsser atribuits als gosts dels aliments per exemple. Mai, una diminucion de temperatura pòt donar la fam que 60 % de l'energia convertida pendent la transformacion dels nutriments es liberada jos forma de calor, çò que permet d'aumentar la temperatura corporala. D'autres factors dintran en compte mas encara a l'ora d'ara la sacietat es pas totalament compresa. == Malnutricion, famina, inanicion == * la '''[[malnutricion]]''' es une patologia podent èsser causada per un manque d'unes nutriments, mas tanben per de trèbles psicologics e/o un regim alimentari inadaptat. Las mancas pòdon menar fòrça simptòmas, coma lo kwashiorkor en cas de mancas en proteïnas. * la '''sosnutricion''' ten mai del domèni quantitatiu e descriu un apòrt alimentari insufisent, de contunh. La sosnutricion pòt menar a de greus consequéncias tant fisiologics que psicologics veire economics. * una '''[[famina]]''' descriu una situacion ont la sosnutricion es espandida a la populacion d'una zona geografica donada. Las faminas pòdon aver de causas climaticas (catastròfas naturalas), a una guèrra, o a de problèmas conjoncturals e per exemple economics. * Fin finala, l’'''inanicion''' descriu un « estat d'agotament de l'organisme causat per la manca de noiritura »<ref>[https://archive.is/20120604181501/http://atilf.atilf.fr/dendien/scripts/fast.exe?mot=inanition Définition] du TLFi.</ref>; aquel estat pòt precedir la [[mòrt]]. <center class=""><gallery> Fichièr:Starved child.jpg|Enfant en estat de [[sosnutricion]] en [[Índia]]. Fichièr:Starved girl.jpg|Drolleta spatissent del [[kwashiorkor]] au [[Nigeria]]. Fichièr:LizzieVanZyl.jpg|[[Lizzie van Zyl]], en inanitcion dins le [[camp de concentracion]] de [[Bloemfontein]]. </gallery></center> == Fam dins lo mond == La FAO estimava en 2006 que 854 milions de personas patissián de la fam dins lo mond<ref name="FAO2006">Rapport annuel de la [//fr.wikipedia.org/wiki/Organisation_des_Nations_unies_pour_l'alimentation_et_l'agriculture FAO] (30/10/2006) cité dans Alain Faujas, « 854 millions d'affamés dans un monde plus riche » dans ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Monde Le Monde]'' du 30/10/2006, {{Lire en ligne|lien=http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3220,36-828890@51-828893,0.html}}</ref>. Per comparason, aquel chifre èra gaireben doble en 1950<ref>''[http://www.revue-economie-et-humanisme.eu/bdf/docs/r380_19_alimentationmonde.pdf Entre 1950 et 2000, la population mondiale a été multipliée par 2,4 tandis que la production agricole l’a été par 2,6]''. </ref>. Segon [[Jean Ziegler]] (raportaire especial pel drech a l'alimentacion del Conselh dels dreches de l’òme de l’[[Organizacion de las Nacions Unidas|Organizacion de las Nacions unidas]] de 2000 a març de 2008), la mortalitat deguda a la sosalimentacion representava 58 % de la mortalitat totala en 2006: "Dins lo mond, gaireben 62 milions de personas, totas causas de decès confondudas, morissont cada annada. En 2006, mai de 36 milions son mòrtas de fam o de malautiás dugudas a las mancas en micronutriments"<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Jean_Ziegler Jean Ziegler], ''L'Empire de la honte'', Fayard, 2005 {{ISBN|2-213-62399-6}} réedition poche {{ISBN|978-2-253-12115-2}} p.130.</ref>. La luta contre la fam dins lo mond es l'un dels 8 Objectius del Millenari pel Desvelopament defintis en 2000 per l'ONU. S'agís d'un objectiu dificil a aténher, en rason de la auça del prètz de las matèrias primièras e agricòlas, de las subvencions a las agriculturas dels país desvolopats, de l'utilizacion de las pèças de tèrra per la produccion d'agrocarburants mas demora pasmens realisable quand se sap que cada annada l'òme produch en valor calorica de que noirir 12 miliards d'individús<ref>rapport FAO de l'Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture, voir également le documentaire [//fr.wikipedia.org/wiki/We_Feed_the_World We feed the world] </ref>. D'entre la causas principalas de la fam dins lo mond, se pòt citar: * l'expropriacion de las tèrras dels bordièrs per de grands expleitants (per exemple al Brasil dins le [[Mato Grosso]]) que se pòt classificar a una mai granda escala semantica e geografica amb d'inegalitats dins las reparticions de las riquesas. * las subvencions dels païses desvelopats qu'atenhon fins a 380 miliards d'èuros per an en 2007 çò qu'a per consequéncia la diminucion del pretz de las matèrias primièras (milh, blat,...) donc la necessitat d'aumentar las pèças de tèrra dels agricultors per contunhar a ganhar de l'argent. Pasmens la consomacion de cerealas na pas aumentat dins las meteissas proporcions que las ajudas en Euròpas o als [[Estats Units d'America|EUA]] e los demai son revenduts dins los païses en via de desvelopament avent per consequéncia de crear una concurréncia desleial al vejaire de l'agricultura locala. Aquò s'illustrava en 2006 al mercat de Sandaga a [[Dakar]] al Senegal per un prètz del blat europèu tres còps mens car qu'aquel produch localament. * los cambiaments climatics creant de secadas importantas, la desertificacion o de monsons tròp fòrtas. * lo degalhatge que dins los païses desvolopats poiriá permetre d'arrestar de faminas. Se sap par exemple que la quantitat de pan jetada cada jorn en Soïssa poirriá permetre de noirir la populacion de la vila de [[Basilèa]]. == Causas de la fam dins lo mond == Las causas de la fam dins lo mond son multiples e interdependantas. De biais pragmatic, se pòdon gropar en dos tipes d’inaccessibilitat a l’alimentacion<span></span>: l’inaccessibilitat economica, quand la noiritura es disponible mas tròp cara per que la populacion pòsca la crompar e l’inaccessibilitat fisica o geografica, quand la noiritura es simplament pas disponible<ref name="allwewish">[https://web.archive.org/web/20211226035530/http://www.allwewish.net/?p=12381&lang=fr AllWeWish.org, les causes de la faim dans le monde], consulté le 22/09/2011</ref>. Aqueles dos tipes d’inaccessibilitats trapan lors causas dins diferents factors. === Inaccessibilitat economica === Dins un sistèma de liure mercat, los preses son definits per l’ofèrta e la demanda. Quand los preses de las denadas alimentàrias pojan, las populacions dels païses mai paures, que passan près de 70 % de lor budget dins l'alimenta ion<ref>"Price Volatility in agricultural Markets", Policy Brief, FAO, december 2010, [http://www.fao.org/docrep/013/am053e/am053e00.pdf disponible en ligne]</ref>, pèrdon l'accès a la noiritura. ==== Demanda alimentària ==== La creissença demografica e la creissença dels nivèls de vida dins los païses en desvelopament fan imancablament pression sus la demanda alimentària. La creissença dels nivèls de vida en [[Republica Populara de China|China]] o en [[Índia]] permet a aqueles que la vivon d’en primièr de manjar a lor fam puèi de passar a un regime mai carnivòr e l’[[elevatge]] es una activitat fòrça consomatritz de cerealas<ref>"Perspectives du marché de la viande en Chine 2011-2015", Ministère canadien de l'agriculture, Service d'exportation agroalimentaire, Juillet 2010</ref>. Segon las fonts, caldriá fins a 17&nbsp;kg de cerealas per produire un quilograma de vianda de buòu<ref>"Frères humains, devenez végétariens", Doan Bui, Le Nouvel Observateur, 05/2008</ref>. Dos factors suplementaris participan a la pression sus la demanda alimentària: la demanda en [[Biocombustible|biocombustibles]] e l'especulacion. Amb l’aument dels preses del petròli, la produccion de biocombustibles ganha en rendabilitat e ven mai atractiva pels investissors. Per se desvolopar, a besonh de matèras primièras vegetalas que tròba tanben sul mercat alimentari<ref>[https://web.archive.org/web/20060523182028/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/32014.htm "Production de biocarburants", Agricultural Outlook, OCDE], consulté le 01/09/2011</ref>. Un darrièr factor se deu de segur considerar quand se tracta de la demanda alimentària. es lo desgalhatge. En efièch, provòca pas un aument de la demanda dins le temps, la fa pasmens pojar e donc fa pression suls preses. Segon lo Programa de las Nacions unias per l'environament<ref>"Une révolution verte pour nourrir le monde", Programme des Nations Unies pour l'Environnement, 17/02/2009</ref>, la mitat de la produccion alimentària mondiala es pas consomida. ==== Ofèrta alimentària ==== L’evolucion del prètz del petròli influéncia l'ofèrta alimentària. En efièch, dins un sistèma d’agricultura industriala, aquel aument provòca aquel dels còsts de productcon mejans lo còst dels engrais e dels pesticids. Fin finala, dins un sistèma mondializat, a tanben un impacte sul còst del transpòrt<ref>"La Hausse des Prix Alimentaires, Causes et conséquences", OCDE</ref>. L’ofèrta alimentària e lo liure mercat son tanben falsats per la concurréncia deleiala que se liuran los diferents Estats<ref>« Les causes de la faim: Examen des crises alimentaires qui secouent l’Afrique », Document d’information Oxfam, Juillet 2006</ref><span></span>: Las subvencions, coma aquelas donadas dins l'encastre de la Politica agricòla comuna, ne son un exemple, permeton als agricultors que ne profeiton de practicar lo dumping suls mercats exteriors. D’autres mejans existisson per falsar la concurréncia: quota, drechde doana o règlas sanitàrias… === Inaccessibilitat fisica === L’inaccessibilitat fisica (o geografica) se deu en partida al fenomèn d’urbanizacion vecut pels païses del Sud fa unas decenniá. La FAO nòta mai que las populacions ruralas patisson globalament mens de la fam quand an encara accès a un terren per produire l’essencial de lor alimentacion<ref>[https://web.archive.org/web/20110912140350/http://www.fao.org/hunger/faqs-on-hunger/fr/#c41477 Site de la FAO], consulté le 01/09/2011</ref>. Aquela urbanizacion se deu a la pauretat dels camps mas es tanben a vegada provocada per las politicas d’expropriacion menadas per unes Estats per tòca de tornar vendre las tèrras de grands grops industrials o a des fons especulatius (Hedge funds)<ref>"En pleine famine, l’Éthiopie vend ses terres fertiles à des multinationales", PIAB, RTBF, 31/07/2011</ref>. L’inaccessibilitat fisica se deu tanben a la manca de rendement agricòl e a las marridas infrastructuras del Sud. De capacitats de sèrva defalhentas provòcan un degalh de las culhidas. Las vias de transpòrts insuffisantas fan dificils lo provesiment e l'espandiemnt de l’ajuda d’urgéncia en cas de famina. Mai, los retards d’irrigacion dins los païses paures, fan lors produccions agricòlas dependantas a 95 % de las pluèjas<ref>"L’eau pour l’alimentation. </ref>. Los espleches rudimentaris de las populacions ruralas pèsa sus lors culhidas al nivèl local mas a tanben un impact sus l’ofèrta agricòla mondiala. === La guèrra e los problèmas climatics === La guèrra e las guèrras civilas coma los problèmas climatics (secadas, aigadas…) an una influéncia sus la sosalimentcion dins fòrça nivèls. Los conflictes provòcan sovent la deportacion de las populacions. Empacha donc la cultura dels camps mas tanben l’utilizacion de las culhidas. Se destruison pas las infrastructuras, l'empachan, fasent dangierosa, lor utilizacion. Ne va del meteis pels problèmas climatics. == Nòtas e referéncias == <references/> == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Malnutricion]] e [[sosalimentacion]] * [[Famina]] * [[Jeûne|June]] (cauma de la fam) * [[Set]] * [[Securitat alimentària]] * [[Kwashiorkor]] === Ligams extèrnes === * site de l' ''Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture'' (''FAO'') : ** [http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/index_fr.htm Statistiques] * "Des OGM pour nourrir le monde ? Une mauvaise réponse technique à un problème politique", brochure éditée par Inf'OGM / Rés'OGM info, novembre 2009 https://web.archive.org/web/20100812024922/http://www.infogm.org/spip.php?article4227 * [http://objectifs-du-millenaire.blogspot.com Objectifs du millénaire]- blog de suivi de l'actualité des Objectifs du millénaire * [https://web.archive.org/web/20100826074117/http://archives.tsr.ch/player/afrique-usafamine L'Arme de la Faim - Émission TSR, 1975] [[Categoria:Fisiologia]] eey4tnth78w30ie03u0d52un1d7qu7e 0 166298 2503127 2497630 2026-06-19T08:17:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503127 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wappers_belgian_revolution.jpg|vinheta|Illustracion de la « contagion revolucionària »<span></span>: amb l'<nowiki/>''Episòdi de las [[Revolucion Bèlga|jornadas de Setembre de 1830]]'', las autoritats crenhon un embrasament en Belgica a la seguida de las Tres Gloriosas en França<br> (pintura de [[Gustave Wappers]] - Musèus reials de las bèlas arts de Belgica).]] [[Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|vinheta|''La Libertat guidant lp pòble'', inspirada de la revolucion de las Tre Gloriosas de 1830.]] Una '''revolucion''' es un capvirament subte d’un [[Fòrma de govèrn|regim politic]] per la fòrça. Dins sa forma contemporanèa, la practica revolucionària apareis sonque a la fin del sègle XVIII, al moment ont se generaliza en [[Occident]] la pensada reflexiva, quand l'[[Umanitat]] se pensa coma tal e formula los principis dels sieu govèrn. Es l'epòca ont [[Adam Smith]] en Anglatèrra lança las basas del [[liberalisme]] e ont en França [[Jean-Jacques Rousseau]], amb son ''[[Contracte social]]'', basts losí fondaments de la [[democracia]] modèrna. Dos eveniments politics son atal considerats coma las primièras grandas revolucions de l'istòria<span></span>: en 1776, la [[revolucion americana]] (que correspond a la naissença dels [[Estats Units d'America]]) puèi en 1789 la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] (que marca l'aveniment de la Republica en França). Al sègle XIX, lo Francés [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville]] es lo primièr intellectual a portar un agach critica sul movement revolucionari que se dissocia pas d'una tendéncia de las [[Nacion|nacions]] a s'instituir en [[Estat|Estats]] (centralizats o federats, mas als poders de contunh espandits), alara que, fàcia a las inegalitats creissentas qu'engendra lo [[capitalisme]], l'Alemand [[Karl Marx]] desvelopa los primièrs apròches teotics de la revolucion, per tòca d'acabar amb las inegalitats socialas provocadas pel [[capitalisme]] dins los païses industrializats. Al sègle XX, se reclamant de Marx, lo [[marxisme-leninisme]] (en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]]), lo [[maoïsme]] (en [[Republica Populara de China|China]]) e las revolucions del tèrç mond (subretot en Africa e en America latina) son los ensags màger per capvirar lo capitalisme e li opausar d'autres modèls. Mas aquestas experiéncias fan pas que contunhar de conflictes de classa<ref>Dénoncés en URSS en 1980 par [//fr.wikipedia.org/wiki/Mikha%C3%AFl_Voslenski Mikhaïl Voslenski], à travers son livre La Nomenklatura</ref> e subretot de graves mancas a las [[Libertats fondamentalas|libertats individualas]], que los « intellectuals d'esquèrra », en Occident, veiran sonque mai tard<ref>Le livre ''[//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Archipel_du_Goulag L'Archipel du Goulag]'', d'[//fr.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Soljenitsyne Alexandre Soljenitsyne], marquera cette prise de conscience en 1973, soit... près de quarante ans après les Procès de Moscou</ref>. En 1989, la casuda del [[Mur de Berlin]] precipita, en [[Euròpa Orientala|Euròpa de l'Ést]] puèi en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], lo capvirament de las dictaturas comunistas alara qu'a l'Oèst, las politicas de desregulacion menadas per [[Ronald Reagan]] als [[Estats Units d'America|EUA]] e [[Margaret Thatcher]] en [[Grand Bretanha]] marcan lo declin del [[socialisme]] coma modèl alternatiu al capitalisme e l'egemonia d'aqueste darrièr dins lo mond entièr: las « leis del mercat » s'impausan sempre mai coma « naturalas » a las populacions. Aquestas, malgrat la pujada en poténcia de la [[pauretat]], del [[caumatge]], de la precaritat e de las inegalitats socialas,son vencudas pels gost del confòrt material e de la consomacion de massa. L'esperit individualista pren de fach lo pas sus l'esperit revolucionari e los ideals de justícia. == Etimologia e terminologia == Lo mot « revolucion » es eissit del bas latin e latin crestian ''revolutio'' « revolucion, retorn (del temps); cicle, retorn (de las almas per la metempsicòsi) »; latin medieval « [[revolucion (astronomica)]] », derivada del [[latin]] ''revolvere'' « ròtlar (quicòm) en rèire; donar un movement circular, far tornar (quicòm) a un punt de son cucle ». Es en 1660, quand la restauracion de la monarquia anglesa, que foguèt utilizat pel primièr còp dins son sens actual, aquel d'un movement politic menant, o ensejant de menar un cambiament brusc e en prigondor dis l'estructura politica e sociala d'un [[Estat]]. La dificultat a definir lo tèrme ven d'un usatge espandit de lo fa confondre amb aquel de "revòlta", que designa la contestacion per de grops socials de mesuras presas per las autoritats en plaça, ''sens qu'aquesta contestacion s'acompanhe necessàriament d'una volontat de prene lo poder e de se substituir a aquestas autoritats''. Se pòt dire alara revolucion ''a posteriori'', un còp que la susmauta arribèt a una presa de poder, que se realiza enseguida per d'importants cambiaments institucionals<ref>Hannah Arendt, ''Essai sur la révolution'', 1963. Trad. fr. Gallimard, 1967.</ref>. A la diferéncia de la revòlta, qu'es un movement de ''rebellion'' espontanèu se manifestant d'ora dins l'istòria (ex. la revòlta d'[[Espartac]]), la revolucion es mai sovent conciderada coma un fenomèn ''modèrne'' e, senon premeditat, al mens precedits de signes anonciadors. Lo mot designa alara una succession d'eveniments rrsultant d'un programa (o projècte), veire d'una [[ideologia]]. Çò que destria donc la revolucion de la simple revòlta, es qu'es possible de la ''teorizar''<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}} Paris: La Table Ronde, 2008</ref>. == Definicion == [[Fichièr:Guy_fawkes_henry_perronet_briggs.jpg|vinheta|Henry Perronet Briggs, ''The Discovery of the Gunpowder Plot'' (v. 1823).]] Segon l'istorian american Martin Malia<ref>Martin Malia, ''History's Locomotives. Revolutions and Making of the Modern World'', Yale University Press, 2006. Traduction française : ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008</ref>, es quand la sociologia emergís coma sciéncia umana, distincta de l'istòria, que se pòt analisar lo fenomèn revolucionari. Crane Brinton es lo primièr a s'engatjar dins aquesta dralha en 1938 amb ''The Anatomy of Revolution''. Vòl valorar diferents motius qu'an en comun, amb per exemple la fèbre que pren un pòble quand lo poder respond pas mai a las esperanças. Mas Malia nota quitament s'a retocat son obratge en 1965, Brinton (d'en primièr especialista de la Revolucion francesa) aplica a las revolucions anglesa, americana e russa de factors caracteristics del cas francés<ref>ibid, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;404-405</ref>, fasent mencion de las òbras d'autres pensaires americans avent ensejat de formular una tipologia (Barrington Moore, Charles Tilly...), estima que pas cap de conceptualizacion es convencanta e tampauc envisajabla. En Euròpa tanben, d'esfòrces son desplegats per definir exactament lo mot "revolucion". Analisant los ensags d'Henri Janne<ref>Henri Janne, Un modèle théorique du phénomène révolutionnaire in Annales. Économies, sociétés, civilisations. {{15e|année}}, {{n°|6}}, 1960, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1138-1154</ref>, [[Jules Monnerot (sociològ)|Jules Monnerot]]<ref>Jules Monnerot ''Sociologie de la Révolution : Mythologies politiques du {{s-|XX|e}}. Marxistes-léninistes et fascistes. La nouvelle stratégie révolutionnaire'', Paris, Fayard, coll. « Les Grandes études contemporaines », 1969.</ref>, [[Jean Baechler]]<ref>Jean Baechler, ''Les phénomènes révolutionnaires'', 1970. Rééd.La table-ronde, 2006</ref> e [[Pierre Lepape]]<ref>Pierre Lepape, ''Les révolutions du {{s-|XX|e}}'', Denoël 1970; réed. 1975</ref>, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]]<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'' (1969); ''De la révolution aux révoltes'' (1972)</ref> lèva el tanben de mancas e d'incoeréncias e estima que los contèxtes istorics son plan tròp diferents per que se pòsca se riscar a fixar un concèpte universal. Pel melhor se pòt far d'analisis comparats. Mas, Ellul destria plan la "revòlta" de la "revolucion", considerant quese pòt pas parlar de revolucion sens tractar dels rapòrts que los individús establiscan amb l'Estat. Tèsi qu'utiliza mai tard la sociològa americana [[:en:Theda Skocpol|Theda Skocpol]]<ref>Sur Theda Skocpol, lire : Theda Skocpol l’État, l’histoire et la science politique américaine de Pierre Bollinger, Raisons politiques 2002 (no 6), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;134-148. Texte accessible en ligne : http://www.cairn.info/revue-raisons-politiques-2002-2-page-134.htm</ref>, s'apiejant sus sa formula ''« bringing the state back in »'' (« far tornar l'Estat al centre »)<ref>Theda Skocpol, ''States and Social revolutions : A Comparative analysis of France, Russia and China'', 1979. Traduction française : ''États et révolutions sociales : la révolution en France, en Russie et en Chine'', Fayard, 1985.</ref>. === Un rapòrt conflictual a l'Estat === La "revolucion", coma lo "reformisme" a per tòca una transformacion de l'organizacion de la societat, mas se'n destria del fach que se presenta coma una ''crisi'', un rapòrt de fòrça se manifestant mai sovent per la violença. Dintra obertament en conflicte amb l'Estat e l'ataca de l'exterior quand lo reformisme vòl modificar aqueste en doçor, estapa par estapa e en general de l'interior. Pasmens, la revolucion pòt pas s'assimilar estrictament a una postura [[Anarquisme|anarquista]]. En 1902, [[Paul Eltzbacher]] considèra que se, de segur, los fondateurs de l'anarquisme<ref>Il cite [//fr.wikipedia.org/wiki/Michel_Bakounine Michel Bakounine], [//fr.wikipedia.org/wiki/William_Godwin William Godwin], [//fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Kropotkine Pierre Kropotkine], [//fr.wikipedia.org/wiki/Pierre-Joseph_Proudhon Pierre-Joseph Proudhon], [//fr.wikipedia.org/wiki/Max_Stirner Max Stirner], [//fr.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Tucker Benjamin Tucker] et [//fr.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9on_Tolsto%C3%AF Léon Tolstoï]</ref> an en comun de regetar l'autoritat de l’Estat, cal destriar aquestes que, coma [[William Godwin|Godwin]] e [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], preveson la transicion de la societat actuala a la societat preconizada ''sens violacion del drech'' d'aqueles que lo volon sonque per còp de fòrça. Eltzbacher qualifica aquestes darriès de ''revolucionaris''<ref>Paul Eltzbacher, ''L'Anarchisme'', 1902. http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5681615g</ref>. Un sègle mai tard, Xavier Bekaert adòpta el tanben aquesta tipologia<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Xavier Bekaert|titre=[[Anarchisme]], violence et non-violence|sous-titre=Petite anthologie de la révolution non-violente chez les principaux précurseurs et théoriciens de l’anarchisme|éditeur=[[Le Monde libertaire]] - [[Alternative libertaire (Belgique)]]|lieu=Bruxelles-Paris|année=mars 2000|pages totales=|passage=|isbn=2-903013-93-4|lire en ligne=https://fr.scribd.com/document/9541545/Violence-Non-Violence}}.</ref>. Segon aqueste vejaire, çò que se nomena uèi [[desobesissença civila]] se pòt donc comprene coma un acte "prerevolucionari". Mas per lo qualificar plenament de "revolucionari", un acte deu visar a capvirar completament un [[govèrn]] e lo cambiar per un autre. Ellul soslinha qu'i a dins la revolucion un ''projècte'' vertadièr, una volontat de bastir de novèlas institucions, dimension que manca a la simpla revòlta, qu'aquela ten de l'acte desesperat quitament se pòt damatjar l'Estat<ref>Raison pour laquelle Ellul ne classe pas les événements de la [//fr.wikipedia.org/wiki/Guerre_d%27Espagne Guerre civile espagnole], par exemple, parmi les révolutions.</ref>. === Un acte de refortiment de l'Estat === Se la majoritat dels teoricians s'acòrdan a dire que la revolution vòl cambiar un govèrn per un autre, una autra dificultat a pausar le concèpte de "revolucion" ven del fach que la nocion de govèrn "evoluar" sensiblament amb lo temps dempuèi lo sègle XVIII. Abans los grands eveniments revolucionnaris, en efièch, la foncion d'un govèrn èra simplament d'instituir de [[Lei|leis]] garantissent lo manten d'un cert òrdre dins la vida videnta e d'aparar las populacions de las atacas dels pòbles estrangièrs. Mas, la [[revolucion americana]] puèi la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] espandiguèron fòrça lo camp de sas competéncias: comprenon dempuèi l'ora tanben l'educacion, la santat, la seguretat sociala, etc. A tal punt que la nocion d'[[Estat]] es venguda fòrça plan ''concrèta''. Se, a partir del sègle XIX, los intellectuals s'efòrçan en mai de la teorizar de ne far l'apologia ([[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] subretot), es que lo individús an totjorn mai tendéncia se tornar cap a el, coma se tornavan autrecòps a l'autoritat divina, per que prenga sonh de lor condicion (al sègle XX, quitament se parlava d'[[Estat del benestar]])<ref>Dans son ouvrage ''Le désenchantement du monde'', en 1985, le philosophe [//fr.wikipedia.org/wiki/Marcel_Gauchet Marcel Gauchet], analysant le processus de [//fr.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9cularisation sécularisation], explique comment les démocraties modernes se sont substituées au [//fr.wikipedia.org/wiki/Droit_divin droit divin] en en récupérant plusieurs fonctions symboliques.</ref>. Dins la dralha de la pensada de [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville]], Ellul pensa que las revolucions ne fan fin finala qu'enforçar le poder estatic al prejudici de la responsabilitat dels individús<ref>{{citation|Le mouvement de l'histoire ne précipite pas la chute de l'État mais au contraire le renforce : c'est ainsi que toutes les révolutions contribuent à rendre l’État plus totalitaire.}} : Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969</ref>{{,}}<ref>Ce faisant, Ellul prend soin de se démarquer de toute position libérale : il ne conteste nullement le principe d'une instance chargée d'assurer la redistribution de la richesse, ce qu'il rejette de l'État, c'est sa masse et sa technicité, le fait qu'il se soit érigé en machine gigantesque.</ref>. === Cap a una dessacralizacion de l'Estat? === [[Fichièr:MarxEngels_3a.jpg|esquèrra|vinheta|Estatuas de [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]] a [[Berlin]].]] [[Karl Marx]] afirma que la [[borgesiá]] mprenguèt lo contraròtle de l'Estat dins la sola tòca de legitimar los sieus interesses. Après aver pres, al sègle XIV, lo poder economic, al sègle XVIII, enforcèt sa dominacion creant en tot una classa sociala qui n'existissiá pas<span></span>: la [[classa obrièra]] (que Marx nomena "[[proletariat]]"). De fach, la [[revolucion industriala]] es un movement iniciada per la borgesiá, pendent que una granda partida de la populacion rurala migra cap a las vilas (urbanizacion) per se metre a son servici. Sens lo [[Trabalh salariat|regim salarial]], pas cap d'industrializacion auriá estat possibla; e ''sol l'Estat es apte a legitimar lo salariat'', a far normal e acceptable lo fach que lo borgés es [[Proprietat|proprietari]] de la fòrça de trabalh de l'obrièr. Per çò far, caliá qu'aqueste prenga d'esperel lo contraròtle politic, que prenga los retnas de l'Estat. Çò que fa a partir de la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]]. [[Jaume Ellul|Ellul]] utiliza l'analisi de Marx<span></span>: l'Estat es un aparelh que, amagat pel republicanisme, ''justifica'' politicament la dominacion economica borgesa. La democracia parlamentària es donc pas qu'un dispositiu ''espectacular'' tendent a far creire a qui que siá que pòt dirigir l'Estat alara qu'en realitat, aquò demora lo privilègi exclusiu de la borgesia possedenta<ref>Jacques Ellul, ''Métamorphose du bourgeois'', 1967. Dans ce livre, l'auteur avance l''idée que la posture première du bourgeois, en tant que classe dominante, est le discours de justification. Or, précise t-il, si le bourgeois éprouve le besoin de (se) justifier est si forte, c'est que la situation de départ n'est pas juste. Et à partir du moment où les populations acceptent ce discours, qui n'est qu'un discours [//fr.wikipedia.org/wiki/Id%C3%A9ologie idéologique], elles entretiennent ce que Marx appelle « la conscience fausse ».''</ref>. Ellul considèra l'[[anarquisme]] coma "la forma mai abotida del socialisme"<ref>Jacques Ellul, ''Anarchie et christianisme'', 1988. {{3e|édition}} 2001.</ref> al sens que, avent mostrat que ''tot'' Estat (quitament se reclamant del [[marxisme]]) aclapa l'initiaciativa individuala, la revolucion deu aver per objectiu de le desmistificar, lo fach apareis al subjècte de: "una maquina" (burocracia, tecnocracia...) - que mai es "una maquina de legitimar la dominacion" - puèi li substituir d'estructuras desconcentradas ([[federalisme]]), de talha mai umana, donc respectuosas dels individús. Ellul se destria pasmens de l'anarquisme, considerant qu'es [[Utopia|utopic]] de creire que se pòt suprimir l'Estat qu'es ara fòrça tròp ancorat dins las consciéncias. Mas, estima que la revolucion exigís son desmantèlament progressiu, çò que demanda tan de patiéncia e de circonspeccion que de determinacion. La revolucion deu aver per mira non pas las ''ancianas'' infrastructuras de la societat (lo Capital) mas las ''novèlas''<span> </span>: la Technica e l'Estat. Que que siá demora impossibla sens la presa de consciéncia de la plaça que prenguèron al sègle XX al respècte del Capital. Pas cap de revolucion es possibla sens lor ''dessacralizacion''<ref>Jacques Ellul, ''Les nouveaux possédés'', 1973. {{2e|édition}}, Le Cherche midi, 2003.</ref>. == Istoric == Aquí se recampa las revolucions que la causa es ''sociala'', procediment que comença al sègle XVIII<ref>"L'idée que toutes les révolutions ont une cause sociale est un pur et simple préjugé issu du [//fr.wikipedia.org/wiki/Marxisme marxisme]. C'est historiquement inexact. La question sociale ne joue un rôle révolutionnaire que depuis la fin du {{s-|XVIII|e}}. Il fallait pour y arriver que les hommes soient convaincus que la pauvreté n'était pas le destin de l'homme, que la division entre les ''aristoï'', ''oligoï'' et les autres n'était pas naturelle". Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}}, 2008, La Table ronde, page 32.</ref>. === Lo sègle XVIII === ==== La revolucion americana (1775-1783) ==== [[Fichièr:1776KingGeorgeStatueNYC.jpg|vinheta|270x270px|Lo 9 julhet de 1776, los abitants de Nòva York capviran l'estatut del rei de Granda Bretanha.]] [[Fichièr:Yorktown80.JPG|vinheta|250x250px|''Capitulacion de Cornwallis a Yorktown'' - John Trumbull (1820).]] '''Contèxte'''<span></span>: Las seissentans primièras annadas del sègle XVIII son marcadas per de guèrras colonialas entre Franceses Angleses. En 1763, lo [[Tractat de París (1763)]] acaba aquestes conflictes e consacre la victòria dels Angleses qu'annexan l'ensemble dels territòris anant del Canadà cap al Mississipi. Los rapòrts entre los Angleses e lors [[Tretze Colonias|tretze colonias]] se'n tròban considerablament modificats<span></span>: los colons patisson pas mai de menaças exterioras an en efièch mai besonh dels Angleses pels aparar. Los Angleses, mai, vòlon réduire de lor budget la defensa de lors colonias e vòlon modificar los tèrmes de lors escambis militars e comercials amb elas, exigissent d'elas qu'assrguran la lor defensa. 1764 marca lo començament d'un periòde de reaccion de la part dels colons, que culmina en 1770 amb lo Chaple de Boston. '''Resumit dels [[Revolucion americana|eveniments]]''' : De velleïtats d'independéncia se manifestan en 1774 (Congrés de Filadèlfia) que provòcan l'an segent lo cemençament d'un conflicte armat. Plan banhat dins l'esperit de las [[Luses (filosofia)|Luses]], Thomas Paine emigra d'Angletèrra cap a Filadèlfia e ven l'un dels pilars del movement d'independéncia. Lo 17 de junh de 1775, los Americans prenon l'ascendent suls Angleses (Batalha de Bunker Hill) e, lo meteis jorn, tenon un segond congrès que confia a [[George Washington]] lo cap d'una armada, amb per mission de levar als Angleses l'administracion de las colonias. Lo 4 de julhet de 1776, lo congrès oficializa la trencadura e publica una Declaracion d'Independéncia redigida per [[Thomas Jefferson]]. Los concflites contunhan fins en octobre de 1781 (Batalha de Yorktown). En 1783, de negociacions se debanèron en França, la patz es signada a París lo [[Tractat de París de 1783|3 de setembre]]. Redigida en 1787, la Constitucion pren efièch en 1789. Son primièr objectiu es d'establir l'equilibre entre l'executiu (lo president), lo legislatiu (le Congrès) e lo judiciari (la Cort suprèma). '''Impacte'''<span></span>: La revolucion americana crèt un Estat novèl (en l'escasença una republica federala) dotada d'institucions marcadas per una separacion neta dels poders. Plan rapidament, aguèt un resson en Euròpa, per exemple en França, provocant d'importants cambiaments intellectuals guidats pels ideals republican e democratic. Los jornals europèus seguissèron amb atencion çò que se debanèt outratlantica alara que lo tèxte de la Declaracion d'independéncia americana foguèt traduch dins tot lo vièlh continent, servissent de font de reflexion a fòrça juristas e intellectuals. '''Analisis'''<span></span>: Los avises critics sont partejats. [[Hannah Arendt|Arendt]]<ref>Hannah Arendt, ''Essai sur la révolution'', 1963. trad. fr. 1967.</ref> considèra los eveniments coma lo paradigme de la revolucion modèrna, [[Jaume Ellul|Ellul]]<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}} 2008</ref> i vei pas qu'una simpla guèrra d'independéncia. Malia, comparant aquestes eveniments amb la revolucion anglesa del sègle precedent, descriu « un curiós paradòxe » e s'interròga: « alara qu'après 1640, los Angleses vivon a l'evidéncia un movement institucional major qu'esitan encara uèi a qualificar de revolucion, los Americans, que coneisson après 1765 pas qu'un modèst capvirament estructural, l'an sul còp considerat coma un eveniment d'una radicalitat extrèma, dempuèi, se'n caran d'aquestes resultats. Amb la França, l'America del Nòrd britanic a donc portat suls fons baptismals lo concèpte de revolucion dins son sens modèrne. Mas dins que sens aquesta rebellion coloniala foguèt una révolucion?<ref>Martin Malia, ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;216</ref> » Malia precisa<span></span>: « Los Americans prenguèron pas cap de bastilha e an descapitat pas rei. Los principals eveniments emblematics son una « partida de té » (la celèbra ''Boston Tea Party'') e unes còps de mosquets tirats sur Lexington Green. [...] La revolucion americana es singulara per d'autres aspèctes. Per començar, lo sobeiran contra qui las coloniás se reblèron èran pas present suls luòcs mas separats d'elas per mai de 5 000 quilomètres d'ocean, çò que, dins una larga mesura, fa de la revolucion una guèrra d'independéncia territoriala. Enseguida, i aviá pas guaire a l'interior de las quitas coloniás d'institucions solidas de capvirar. (...) Fin finala, la rebellion americana se produguèt dins de províncias o lo revengut ''per capita'' èra superior a aqueste de totes lps païses de l'Ancian mond, çò que limitava seriosament la pression en favor del cambiament social<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;216-217</ref>. » Malia se demanda<span> </span>: « Qu'aviá donc de « revolucionari » la susmauta de 1776? Abans tot, marca la creacion d'una républica democratica a l'escala d'un continent, fach inausit, expleitat e presentat coma l'aveniment d'un mond novèl e d'un òme novèl, eveniment far pel rèste de l'umanitat. Mai, aquesta republica es nascuda dins lo contèxte d'una « fèbre » milenarista creissenta, absomudament comparable a aquesta qu'aviá provocat los precedents episòdis revolucionaris en Euròpa. [...] Es aqueste republicanisme ''escatologic'' qu'avián al cap los fondators quand inscrissián sul sàgel nacional los mots ''novus ordo seclorum'' (« novèl òrdre mondial ») e substituiguèron al sens conservator qu'aviá lo mot « revolucion » dins l'Anglatèrra de 1688 sa significacion modèrne de ''trebolum'', aqueste que fa data uèi<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;217-218</ref>. » La revolucion atenh donc l'estadi del ''mite'', ven lo « lo trach comun a totas las revolucions modèrnas » ([[Jaume Ellul|Ellul]], ''Autopsia de la revolucion''). ==== La Revolucion francesa (1789-1799) ==== [[Fichièr:Prise_de_la_Bastille.jpg|vinheta|''Presa de la Bastille'' lo 14 de julhet de 1789 par Hoüel.]] [[Fichièr:Réforme_des_droits_féodaux.jpg|drecha|vinheta|<center>« Refòrma de diferents drechs feudals e de lo dèime. L'11 d'agost de 1789. »<br> (Caricatura anonima de 1789.<br> Un òme del [[tèrç Estat]] : « E, encara un còp rengatz, Sr curat, que refuse d'una man que volgatz tener de l'autre, mas e lo darrièr. »)</center>]] [[Fichièr:Hinrichtung_Ludwig_des_XVI.png|esquèrra|vinheta|L'execucion de Loís XVI segon una gravadura alemanda.]] '''Resumit dels [[Revolucion Francesa|eveniments]]'''<span></span>: a la seguida d'una gestion desastrosa de las finanças, [[Loís XVI de França|Loís XVI]] e sos ministres placèron la França en bancarrota. Lo 5 de mai de 1789, per reparar la crisi, lo rei a convocat los Estats generals. Una fòrta majoritat de « patriòtas » se far jorn, reclamant la fin de l'absolutisme reial e dels privilègis de la noblesa. Amassat encara lo 20 de junh dins la sala del [[Jurament del Jòc de Pauma|jòc de Pauma]], vòta transformacion dels Estats generals en Assemblada constituenta. Lo rei fa venir de regiments de mercenaris estrangièrs per far un còp de fòrça. Aprenent la novèla, lo pòble parisenc s'insurgís e pren la Bastilha lo 14 de julhet. Lo movement ganha las regions. Lo [[4 d'agost]], l'Assemblada vòta l'abolicion dels privilègis. Dins un climat mai seren, adòpta la [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|Declaracion dels Drechs de l'Òma e del Ciutadan]] e establís las basas d'una constitucion parlementària ont la democracia demora pasmens reservada als ciutadans aisits. Malgrat aquesta moderacion, la cort vòl empachar la promulgacion de decrets novèls mas, en octobre, de novèlas jornadas popularas l'obligan a los acceptar. La tension puja quand l'Assemblada decidís de nacionalizar los bens del clergat. Vesent l'espandida del movement, lo rei espèra una intervencion estrangièra. Lo [[20 de junh]] de [[1721]], ensag fugir de França mas es trapat a la frontièra, çò que fa pas qu'aumentar son discredit près de la populacion. L'Assemblada legislativa succedís a la constituenta lo 20 de setembre. En 1792, lo movement se radicaliza amb, al cap, lo movement dels Jacobins. Lo 10 d'agost, la monarquia es capvirada e la Republica proclamada lo 21 de setembre. Lo [[21 de genièr]] de [[1793]], lo rei es datcapité. Mas de discòrdas intèrnes naisson al sen dels Jacobins. L'an es marcat a l'encòp per la naissença d'una guèrra civila e per l'ataca de las tropas anglesas, prussianas, austriacas, espanhòlas e pemontesas que volon contribuir al retorn de la monarquia. En 1794, los sens culòta (eissuts del pòble) son escartairada del poder per la borgesiá, que, pendent cinc ans, van bescairant per se manténer, per las guèrras que contunhavan e las compromissions intèrnas... fins a que, lo [[9 de novembre]] de [[1799]], un general, [[Napoleon Bonaparte]] prenga lo poder amb lo títol de Primièr cónsol. '''Impacte'''<span></span>: La Revolucion a legat la [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|Declaracion dels drechs de l'Òme e del Ciutadan]], que proclama l'egalitat dels ciutadans al respècte de la lei, las libertats fondamentalas e la [[sobeiranetat]] de la [[Nacion]], apte a se governar mejans de representants elegits. Demorèt un objècte de debats e tanben una referéncia a l'encòp positiva e negativa, en França coma dins lo mond, creant de divisions durablas per exemple entre los partisans de l'intervencion estatica en economia e los defendaires del liberalisme o alara entre los anticlericals e la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica]]. Pasmens, lo caractèr universal dels ideals de la Revolucion francesa (« libertat, egalitat, fraternitat ») s'impausèt fins a que venguèt d'usatge de far coïncidir l'eveniment amb lo concèpte de modernitat. '''Analisis'''<span> </span>: L'ensemble dels istorians e sociològs admetent que la Revolucion francesa serviguèt de trempolin a las exigéncia de la [[borgesiá]], que l'activitat produsiá tota la riquesa industriala e comerciala del país mas que l'aviada butava contra l'absolutisme reial e tanben als privilègis exorbitants del clergat e de la noblesa. Pasmens, un debat opausa dos camps al subjècte l'identitat dels principals actors<span></span>: aqueles considèran que la susmauta de 1789 es nascut subretot de la volontat populara<span></span>: es l'opinion mai largament espandida, menada per l'[[Marxisme|ideologia marxista]] que longtemps banhèt los mitans intellectuals franceses; e aqueles per que aqueste vam popular foguèt minim e serviguèt de paravent, lo pòble avent estat, dempuèi lo començament, instrumentalizat per la borgesiá dins la tòca de prene lo poder politic. En França, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] es lo representant màger d'aqueste segond corrent: "lo pòble fa jamai las revolucion, çò escriu en 1969, i participa". === Lo sègle XIX === Lo,sègle XIX es pas marcat per d'eveniments amb de consequéncias fasent resson mondialament, coma aquò foguèt lo cas al sègle XVIII (revolucions americana e francesa) e coma aquò serà encara lo cas al sègle XX (revolucions russa e chinesa). Pasmens, dos movements se produson en França, que ne prendrent en compte mai tard los primièrs teoricians de la revolucion, subretot [[Karl Marx]]<span></span>: la revolucion de París (1848-1852) e la Comuna de París (1871). ==== La revolucion de 1848 ==== [[Fichièr:Lar9_philippo_001z.jpg|vinheta|[[25 de febrièr]]<span></span>: Lamartine, al font de l’Ostal de Vila de París, refusa la bandièra roja.]] [[Fichièr:Donghi_5_giornate_1848.jpg|vinheta|[[18 de març|18]]-[[22 de març]]<span></span>: cinc jornadas de Milan.]] '''Contèxte politic'''<span></span>: L'an 1848 es marcada per fòrça accions de susmautas en Euròpa (França, Àustria, Itàlia, Alemanha). Totas an en comun la misèria populara e la terribla condicion del proletariat dins las vilas (subretot en França) e totas fan lèu fracàs. En França, lo rei Loís-Felip es contrench d'abdicar e la republica es proclamada a l'improvista mas durarà pas que tres ans. En Àustria-Ongria, [[Klemens Wenzel von Metternich|Metternich]] deu fugir mas la contestacion es fin finala reprimida per l'armada. Dins diferentras regions d'Itàlia (Roma, Pemont, Venèt, Sicília...) e d'Alemanha (sobretot en Saxe, Bade e Palatinat) las revendicacions pòrtan ss de cabiaments institucionals mas, tanben encara, en van. '''Contèxte social''': Dempuèi la [[Revolucion Francesa|revolucion francesa de 1789]], la societat es considerablament transformada, aquò mens per de rasons d'òrdre politic que per de rason de l'evolucion acceleradas dels mejans de produccion. En cinquanta ans, lo maquinisme provoquèt una mutacion prigonda dins los biais de trabalhar, de viure e de pensar, que l'ensemble de la populacion pren consciéncia. Es pas un asard s'aqueste periòde vei puntar aquesta novèla sciéncia qu'es la [[sociologia]]<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Auguste_Comte Auguste Comte] popularise le terme en 1839.</ref> e se, en 1838, l'economista Adolphe Blanqui<ref>Frère du révolutionnaire [//fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Auguste_Blanqui Louis Auguste Blanqui].</ref>, dins una de sas leissons, utiliza pel primièr còp l'expression « [[revolucion industriala]] » per designar aquesta mutacion. En 1845, [[Karl Marx]], que viu a París dempuèi dos ans, desvelopa doas tèsis que seràn al centre de son òbra, a saber, d'un costat, qu'es la quita natura dels mejans de produccion que determina l'istòria, plan mai que lo contengut dels ideals politics; d'un autre costat que « los filosòfs faguèron pas qu’interpretar lo mond de baises diferents; çò qu'impòrta, es de lo transformar »<ref>Karl Marx, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A8ses_sur_Feuerbach Thèses sur Feuerbach]'', 1845 (publiées en 1883, après la mort de leur auteur), thèse 11</ref>. A la prima de 1847 a Brussèlas, puèi encara un còp en novembre a [[Londres]], rejonh un grop politic clandestin, la Liga dels comunistas, en companhiá d'[[Friedrich Engels|Engels]]. redigisson alara lo manifèst, que serà conegut jol nom de ''[[Manifèst del Partit comunista|Manifèt del Partit comunista]]''. Pareis en febrièr de 1848 alara que surgís la revolucion a París. [[Fichièr:Maerz1848_berlin.jpg|esquèrra|vinheta|[[19 de març]]<span></span>: revolucion de Març]] '''Resumit dels '''[[Revolucion Francesa de 1848|'''eveniments''']] '''en França'''<span></span>: Lo règne de Loís-Felip es marcar pel desvelopament e l'enriquiment rapid de la borgesiá manufacturièra e financièra, l'extrèma misèria de las classas obrièras e la pauperizacion dels païsans venguts obrièrs. Subretot a partir de 1840, quand Guizot pren lo cap del govèrn e subretot a partir de 1846, quand se mòstra incapable de restancar una grava crisi economica. En 1848, près de dos tèrces dels obrièrs del mòble e del bastiment sona al caumatge. Las inegalitats coma tanben revoltantas al nivèl politic<span></span>: lo país compta pas que 240 000&nbsp;electors per près de 35,5 milions d'abitants. La situacion es plan dificila a París, poblada d'un milion d'abitants vivent gaireben tota dins de condicions vetustas. Una susmauta se fa lo 22 de febrièr, una setmana après que lo prefècte de polícia aja fach interdire las reünions politicas. Après tres jrns, lo rei es constrench d'abdicar e la Segonda Republica es proclamada. Una partida dels actors d'aqueste capvirament son de catolics socials moderats que, après Lamartine e Arago, seràn portaires de reformas politicas (per exemple lo restabliment del sufragi universal masculin e la fin de l'esclavatge dins las colonias francesas). D'autres, coma Louis Blanc, son partisans de reformas socialas. Per eles, l'[[Estat]] deu se dotar de mejans de luchar contra lo caumatge. Quitament se foguèt pas creat un ministèria del trabalh, obtenon la creacion dels talhièrs nacionals. Mas totes aquestes republicans autentics veson lors ancians adversaris politics venir de « republicans de l'endeman ». Astrucs de l'eviccion de Loís-Felip, fòrces notables legitimistas en efièch se liguèon a la Republica. Que quitament se s'opausavan vigorosament a la laïcizacion de l'ensenhament e a bon nombre de reformas socialas, lo sufragi universal lor pareis un mejan de reconquerir lo poder: comptan sul contraròtle economic qu'an per tot lo país per far pression suls electors. Lo 23 d'abril se fan d'eleccions en vista de formar l'Assemblada constituenta e pausar las basas del regim novèl. Aquesta es dominada pels moderats (unes 500). Los monarquistas, que forman lo Partit de l'Òrdre, son 200 alara que los radicals totalizan sonque 100 deputats e que los socialistas son gaireben totes sortits<ref>Le 15 mai, [//fr.wikipedia.org/wiki/Armand_Barb%C3%A8s Barbès], [//fr.wikipedia.org/wiki/Auguste_Blanqui Blanqui], [//fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois-Vincent_Raspail Raspail] et l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Martin ouvrier Albert] pénètreront de force de force dans l'assemblée pour contester l'élection. Ils seront finalement arrêtés.</ref>. Lo nombre de caumaires aumenta: lo 18 de mai, près de 115000 personas son inscrichas dins los talhièrs nacionals parisians. Al vejaire de las classas dominantas, que s'exaspèran de dever entretenir un nombre creissent de caunaires, constituisson una infamia morala. Alara que simbolizan la politica sociala realizadas après las jornadas de febrièr, la majoritat conservatritz de l'Assemblada vòta lor dissolucion en junh, çò provòca, lèu, una novèla susmauta: las [[Jornadas de Junh]]. L'armada reprimís fòrça los insurgents. Un còp venceire, republicans moderats e monarquistas escampilhan los obrièrs dels Talhièrs nacionals (lo 3 de julhet), aumentan d'una ora la jornada de trabalh, e fan desportar en [[Argeria]], sens jutjament, près de 4 350 insurgents. La libertat d'expression es plan limitada, es la fin del sòmi d'una republica sociala. Las eleccions municipalas (3 de julhet), cantonalas (27 d'agost - 3 de setembre) e legislativas (17-18 de setembre) revèlan una evolucion de l'electorat<span></span>: malcontents de la bassa dels preces, nafrats dels mejans militars utilizazts per percebre l'''impòst dels 45 centims'', los rurals desavoan la republica. Las eleccions presidencialas (10 de decembre) confirman aqueste reget<span></span>: sostengut pel Partit de l'Òrdre, [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]] es elegit per quatre ans amb mai de 75 % dels vòtes exprimits. Lo 2 de decembre de 1851, realiza un còp d'Estat qu'acaba amb la Republica e, un an mai tard (2 de decembre de 1852), se fa proclamar emperaire. '''Impacte'''<span></span>: Presents à París al mitan dels ans 1840, [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]] frequentan los mitans activistas. Mas en 1845, a la demanda del govèrn prussian, ne son caçats e s'installan a Brussèlas, ont escrivon lo ''[[Manifèst del Partit comunista]]''. Aqueste pareis en febrièr de 1848, quand se debanan los eveniments. Marx torna alara a París e i demora per intermiténcias abans de n'èsser encara caçat en junh de 1849 (s'exiliant aqueste còp a Londres, ont demora fins a sa mòrt). Aqueste movement, que mèna de l'abolicion de la monarquia a aquesta de la republica, exercirà una influéncia tant mai notòri sus sa pensada que l'interval entre los dos moments aurà estat brèu. '''Analisi''': En 1852, Marx escriu una seriá de set articles que seràn amassats mai tard jol títol ''Lo 18 de Brumaire de Loís Bonaparte''<ref>Karl Marx, ''Le 18 Brumaire de Louis Bonaparte'', dernière édition française : Mille et une nuits, 1997; {{ISBN|978-2-8420-5182-2}}</ref>. Analisi lo periòde 1848-1851 jos l'angle de l’antagonisme de classa. L'obratge s’inscrich dins la prolongacion de las ''Luchas de classas en França'' (1850)<ref>Karl Marx, ''Les luttes de classes en France'', dernière édition française, Gallimard, 2002. {{ISBN|978-2-0704-2231-9}}</ref> ont utliza gaireben totes los arguments, coma l'idèa que la Republica es l'aisina de dominacion de la borgesiá<span></span>: "a la monarquia borgesa de Loís-Felip succedís la republica borgesa. Autrament dich: se, al nom del rei, regnèt una partida de la borgesia, es ara al nom del pòble que regnarà l’ensemble de la borgesia." Considerant los eveniments sus la longa durada, establís un parallèl entre lo còp d'Estat del general Bonaparte (que, dins le calendièr revolucionari, capvirèt lo Directòri lo 18 de brumaire de l'an VIII) e aquel de son nebòt, en 1851, que presenta coma de la « segonda edicion del 18 de Brumaire ». Mas tant considèra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon Ièr]] coma un actor en plan dins la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]], e lo Primièr Empèri coma lo compliment d'aquesta, tant los eveniments de 1848 son per el pas "que lo retorn de l'espectacle de la vièlha revolucion". Lo Segond Empèri es pas de res lo perlongament de la revolucion mas sa negacion. ==== La Comuna de París (1871) ==== [[Fichièr:Franck,_Colonne_Vendôme,_1871.jpg|vinheta|Casuda de la colomna Vendôme <br> (fotografia de Franck).]] [[Fichièr:Commune de Paris barricade Place Blanche.jpg|esquèrra|vinheta|Femnas aparant la barricada de la plaça Blanca (litografia).]] [[Fichièr:Louise.Michel.A.jpg|drecha|vinheta|Louise Michel en 1871.]] '''Contèxte''': En julhet de 1870, [[Napoleon III]] comècèt una guèrra contra la Prussa. Lo 4 de setembre, après una jornada de susmauta parisenca, es capvirat. Un govèrn de defensa nacionala s'installa a l'Ostal de Vila de París, oficielament per contunhar la guèrra contra los Estats alemands, en realitat dins la tòca segreda de signar la capitulacion. Lo 18 de genièr de 1871, alara que París es assetjat e coneis una greva famina, l'Empèri alemand es proclamat a Versalhas. Lo 28, un armistici es signat, lo temps daissat als Franceses de convocar l'assemblada nacionala per que decida de la seguida o de l'acabament de la guèrra. L'8 de febrièr, una fòrta proporcion de monarquistas son favorables a la patz mas la mai granda partida dels elegits parisencs i son opausats. Lo 10 de març, l'Assemblada transferís son sèti de París a Versalhas. Un grand nombre de parisencs (subretot los abitants dels quartièrs borgeses) quitan tanben la vila. Pasmens, dins los quartièrs èst, las classas popularas (subretot los obrièrs que constituisson un quart de la populacion) comencèt a s'organizar en vista d'un conflicte<ref>Elles sont d'autant plus organisées que le droit de grève est autorisé depuis 1864 et que la loi sur la liberté de la presse, promulguée en 1868, a permis aux revendications anti-capitalistes de se développer.</ref>. Lo 17, lo govèrn Thiers manda la tropa a París per prene de canons de la Garda nacionala. Es aqueste projècte que constituís l'element desencadenador de la Comuna. '''Resumit dels''' [[Comuna de París (1871)|'''eveniments''']]<span></span>: Lo 18 de junh, instruchs de çò que se passèt en junh de 1848, los Parisencs s'opausan a la tropa venguda cercar los canons. Mas lèu, aquesta fraterniza amb eles. Capturan dos generals encargats de la manòbras e los fusilhan. Pendent mai de dos meses, combatan l'Estat. Lo 26 de març, d'eleccions se debanan per designar los membres del Conselh de la Comuna<ref>En réalité, une partie seulement siègera, en raison de la démission des modérés.</ref>. Una granda partida de lor accion es absorbada per la lucha contra las tropas de Thiers, aquestas benefician de la pièja del cancelièr alemand [[Otto von Bismarck|Bismarck]]. Alara que la convencion d'armistici n'autoriza pas que 40 000&nbsp;soldats franceses en region parisencas, aqueste libèra près de 60 000&nbsp;prisonièrs de guèrra que s'adjonhon a las tropas de Thiers. Fàcia a una armada nombrosas e experimentada, la Comuna (que dispausa pas mai que d'òmes de la Garda nacionala) es vencuda lo 28 de mai. '''Impacte'''<span></span>: La majoritat dels istorians classifican pas l'eveniment de la Comuna al registre de las revolucions per tres rasons<span></span>: sa durada foguèt brèva; la susmauta foguèt pas dirigidas per d'organizacions ciutadanas mas per una federacion de batalhons de la garda nacionala; e faguèt un fracàs grand. Mai, l'espotiment dels Comunards (qu'èran afogadament ligats a una Republica ''ideala'') farà mai aisida l'installacion durabla d'una republica intrinsècament borgesa e ''conformista''<span></span>: la [[Tersera Republica Francesa|Tresena Republica]]. Se pòt dire que los eveniments de la Comuna constituisson en França e en Euròpa, lo darrièr ensag popular per se liberar de la dominacion economica de la borgesia. Mas, pels primièrs teoricians de la revolucion, la Comuna de París a valor d'exemplaritat, subretot [[Karl Marx|Marx]], que la considèra coma la premièra susmauta proletariana autonòma. Foguèt revendicada enseguida coma modèl — amb de punts de vista diferents — per l'esquèrra, l'esquèrra extrèma e los anarquistas, inspirant fòrça movements, d'en primièr en Russia, amb l'experiéncia dels [[Soviet|Soviets]] e pendent la [[Revolucion Russa|revolucion de 1917]]. '''Analsis''': Marx seguèt los eveniments de près que los commenta alara que se debanan, a partir de la fin d’abril e redigís lo tèxte final de ''La Guèrra civila en França''<ref>Karl Marx, ''La Guerre civile en France'', 1871 - édition nouvelle accompagnée des travaux préparatoires de Marx, éd. sociales, 1968.</ref>, lo 30 de mai, es a dire dos jorns après l’espotiment per l’armada versalhesa. Escriu per exemple<span></span>: « La Comuna se descarga totalament de la ierarquia politica e remplaça los mèstres ufans del pòble per de servicials sempre revocables, remplaça una responsabilitat illusòria per una responsabilitat vertadièra, qu'aquestes mandataris agisson de contunh jol contraròtle del pòble. Son pagats coma d'obièrrs qualificats »<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;214</ref>. === Lo sègle XX === [[Fichièr:Hammer_and_sickle.svg|esquèrra|vinheta|[[Fauç e martèl|La fauç e lo martèi]], un dels simbòls mai familièrs del comunisme, representa l'union entre los travalhadors agricòls e industrials per la joncion entre lo [[Martèl (espleit)|martèl]] del [[proletariat]] obrièr e la [[fauç]] dels païsans.]] Lo sègle XX es d'en primièr aqueste de las revolucions russa e chinesa, dirèctament e explicitament inspiradas de las teorias de [[Karl Marx]]. Auràn sul mond entièr de consequéncias prigondas e durablas que, pendent quatre deceniás, lo divisiràn en dos camps [[Ideologia|ideologics]] opausats: lo [[capitalisme]] e lo [[socialisme]]. Aqueste afrontament culminerà dins los ans 1950 e 1960 (al punt que se designa jol nom de [[Guèrra Freja|Guèrra freja]] e que s'exprimiràn las crenhenças d'una tresena [[Guèrra Mondiala|guèrra mondiala]]) e s'atudarà en 1991 amb la dissolucion de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] e la consecracion del capitalisme sus l'ensemble de la planèta. Dins la pòstguèrra, donc, l'esperit revolucionari es viu per nombre d'intellectuals occidentals, que se reclaman del [[marxisme]] (en França, lo mai conegut d'entre eles es [[Jean-Paul Sartre|Sartre]]). Es tanben fòrça potent dins los païse del Tèrç Mond (que constituisson de fach lo teatre màger de l'afrontament èst oèst). Es fin finala visible per una partida del jovent occidental que s'exprimís dins lo movement de la contracultura, qu'associa l'idèa de revolucion a la question de las relacions interpersonalas, per exemple los rapòrts òmes femnas. Mas gaireben totes lo líders libertaris, coma aqueles de Mai de 1968, se plaçaran enseguida al [[Liberalisme economic|liberalisme]]<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Daniel_Cohn-Bendit Daniel Cohn-Bendit] se définit lui-même comme [//fr.wikipedia.org/wiki/Lib%C3%A9ral-libertaire libéral-libertaire].</ref> e lors eritièrs a la cultura borgesa. Dins los ans 1980 e 1990, l'obertura de la China puèi de la Russia a l'[[economia de mercat]] contribuisson a l'atudament de l'ideal revolucionari pel mond. En França, lo [[Partit Comunista Francés]] se vei regularament reprochat d'èsser mai reformista que revolucionari<ref>''Le PCF face à ses contradictions'', Hendrik Davi, Que faire ?, avril-juin 2006. http://quefaire.lautre.net/spip.php?page=article&id_article=70</ref>. Lo quita socialisme, dins la democracia sociala, s'atuda al començament de la presidéncia de [[François Mitterrand]]<span></span>: alara qu'en 1981, lo govèrn [[Pierre Mauroy|Mauroy]] menava una politica de nacionalizacions e associava de ministres comunistas, en 1984, lo govèrn [[Laurent Fabius|Fabius]] s'alinha sus la [[Liberalisme economic|politica liberala]] menada als EUA per [[Ronald Reagan]] e en Anglatèrra per [[Margaret Thatcher]]. En 2002, [[Lionel Jospin]], candidat a l'eleccion pesidenciala, declara: "Soi socialista d'inspiracion, mas lo projècte que propausi al país es pas un projècte socialista"<ref>Archives INA. http://www.ina.fr/video/I09083555</ref>. La quita esquèrra extrèma abandona tot projècte de revolucion per se limitar a la contestacion du capitalisme<span></span>: en 2009, la LCR (Liga comunista revolucionària) es dissolguda e ven lo NPA (Novèl Partit Anticapitalista), que l'audiéncia acaba pas de descréisser: 2 500&nbsp;membres en 2013<ref>''Le NPA veut un « congrès de reconstruction »'', Raphaëlle Besse Desmoulières, Rouges et Verts, {{1er}} février 2013</ref> ==== La revolucion russa (1917-1921) ==== [[Fichièr:Lenin_1921.jpg|vinheta| [[Lenin]], en [[1921]].]] [[Fichièr:Anarkistimatruuseja.jpg|esquèrra|vinheta|Marins revolucionaris russes de la flòta imperiala pendent l'estiu de 1917.]] [[Fichièr:19170704_Riot_on_Nevsky_prosp_Petrograd.jpg|drecha|vinheta|250x250px|Escampilhament de la fola sus la perspectiva Nevski, pendent las jornadas de julhet.]] [[Fichièr:1987_CPA_5869.jpg|vinheta|Sàgel sovietic remembrant la revolucion d'Octobre.]] '''Avertiment'''<span></span>: Objècte de simpatiás e d'esperança per unes<ref>Exemples : Jules Romains évoque la « grande lueur à l’Est », François Furet décrit le « charme universel d’Octobre »...</ref> o al contrari, per d'autres, de criticas sevèras, veire de crentas e de regets, la revolution russa constituís un dels fachs mai afogadament discutits de l’istòria contemporanèa. Uèi encara, son debanament e sas consequéncias pausan fòrça questions als istorians. D'en primièr, la [[revolucion de Febrièr]] implicava necessàriament aquela d'[[Revolucion d'Octobre|Octobre]] ? En d'autres tèrmes, los eveniments d’octobre son de revolucion e non pas, puslèu, del simple ''còp d'Estat''? Quitament pel periòde treble de 1918-1921<span></span>: es pas sonque uan ''guèrra civila''? fin finala, dins la mesura que los eveniments menan sus la dictatura estaliniana, ne cal conclure que la revolucion a estat desviada, traïda, o es al contrari, en se, ''inevitablament'', un procediment mortifèr?... Los comentaris que seguisson volon sipmlament destriar e presentar lo vejaires dins una tòca didactica: en que la revolucion dels [[Soviet|Soviets]] nos permet de questionar, près d'un siègle après son debanament, la quita revolucion? '''Contèxte'''<span></span>: Abans de 1917, l'Empèri rus èra un regim tsarista, autocratic e repressiu. Pasmens, en 1861, l'abolicion del servatge a anoncièt la fin del regim feudal. Al començament del sègle XX, la Russia coneis un cert van industrial. Pujat cap a las vilas, lus ancians sèrvs venguèron pauc a pauc obrièrs. La novèla prosperitat fa pas de benefici per la populacion que lo país es dominat pels capitals estrangièrs alara que l’economia, dins son ensemble, demora arcaíc. En 1913, la produccion industriala es dos còp e mièg inferior a aquela de França, sièis còp mens qu'aquesta d’Alemanha e quatorze còps mens qu'aquela desl Estats Units d'America. Mai, alara que la Russia demora un país subretot rural (85 % de la populacion), lo rendiment agricòl demora mediòcre alara que la carestiá de transpòrt paraliza tot ensag de modernizacion. Lo poder tsarista mostrant pas que d’imobilisme, diferents movements organizats ensajan de lo capvirar, mas los atemptats son fòrça reprimits per l'Okhrana, la poderosa polícia politica tsarista. Ni las revòltas païsanas, ni los atempats politics, ni l’activitat parlamentària de la Doma capitan pas a impausar lo cambiament, aqueste serà fin final provocat pel [[proletariat]]. En 1905, una primièra [[Revolucion russa de 1905|revolucion]] peta, a la seguida de la [[Guèrra Russojaponesa|desfacha de la Russia fàcia al Japon]]. Aqueste primièr ensag del pòble de se liberar de son tsar es severament reprimit mas permet pasmens als obrièrs e païsans de se constituir en organs de podes independents de la tutèla de l’Estat: los [[Soviet|Soviets]]. A partir de 1914, la Russia participa a la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]]: dinra en conflicte amb l’Alemanha e l’Empèri d'Àustria-Ongria per venir en ajuda a la Serbia. Una ofensive en Polonha es severament batuda: las tropas russas se devon retirar. En febrièr de 1917, lo pes de la guèrra sus l’economia e las nombrosas pèrdas umanas sus un front reduch a una estrategia defensive menan lo pòble a la revolucion. '''Resumit dels''' [[Revolucion Russa|'''eveniments''']]: Las tropas refusant de reprimir las manifestacions, lo tsar [[Nicolau II]] a pas pus de mejans de govenar: dissòlv la Doma, nomena un comitat provisòri, lo 2 de març, es constrench d'abdicar<span></span>: es la fin del tsarisme. La casuda del regim provòca dins lo país tan mai d'entosiasme que foguèt brèva e que faguèt sonque un centenat de victimas. Mas pas mens de quatre govèrns provisòris van se succedirr pendent uèit meses, mentretant que la massa dels obrièrs e païsans se politiza. En unas setmanas, en efièch, los [[Soviet|soviets]] se multiplican per tot lo país. Organs de democracia dirècta, aquestas assembladas elegidas volon exercir un poder autonòm fàcia als govèrns provisòris. Elegits per la Doma, aquestes son dirigits per d'ancians monarquistas o de membres de la borgesiá liberala (socialistas moderats o [[menchevics]]). D'en primièr, abolisson la pèna de mòrt, libèran los prisonièrs d'opinion e proclaman la libertat de la premsa. Mas las dificultats començan alara que los soviets se multiplican e que reclaman de grandas decisions politicas e economicas. Atal, quand lo soviet de [[Sant Petersborg|Petrograd]], dirigit per [[Trotski]], reclama la patz, la tèrra als païsan, la jornada de uèit oras e una republica democratica, la borgesiá liberala vòl pas entendre res. Mai, totòm s'accòda a reconeisser que sola una Constituenta elegida al sufragi universal a le drech de legiferar sus las questions de fons. E, l’abséncia de milions d’electors mobilizats al front retarda encara mai la convocacion d'eleccions que los diferents govèrns provisòris entendon contunhar la guèrra. Lo blocatge es tal que la republica es pas encara proclamada oficialament. Los govèrns provisòris podent pas agir sens l’ajuda dels soviets, qu'an lo sosten e la fisança de la granda massa dels trabalhadors, refusan de prene las mesuras decisivas, çò que fa pas qu'aumentat la tension populara. Menats per [[Lenin]], lo pichon partit [[Bolchevics|bolchevic]] pren benefici de la situacion<span></span>: réclamant la patz, recupèra lo malcontentament general creissent. Alara que los soviets èran fins alara dominats per de partits socialistas, menchevics e socialistas revolucionriss, los bolchevics se reclaman pauc a pauc los depositaris de la revolucion. Preparan [[Còp d'estat|còp d'Estat]] e, dins la nuèch del 24 al 25 d'octobre (calendièr julian), prenon lo poder. L'endeman, [[Trotski]] anóncia oficialament la dissolucion del govèrn provisòri. La novèla provòca la desolidarizacion dels socialistas revolucionariss e mencheviks e la desaprobacion d'una partida de la populacion<ref>Maxime Gorki écrit : « Les bolcheviks ont placé le Congrès des soviets devant le fait accompli de la prise du pouvoir par eux-mêmes, non par les soviets. [...] Il s’agit d’une république oligarchique, la république de quelques commissaires du peuple. »</ref> mas lo regim novèl se manten. [[Lenin]] prepausa als païses belligerants de coneçar de parlatòris « en vista d'una patz equitabla e democratica, immediata, sens annexions e sens indemnitats ». Baptizats « conselh dels comissaris del pòble », lo govèrn novèl projecta en 33 oras las basas del regim novèl<span></span>: nacionalizacion de las bancas, contraròtle obrièr sus la produccion, creacion d’una milícia obrièra, sobeiranetat e egalitat de totes los pòbles de Russia. Lo decret sus la tèrra es promulgat, disent que « la granda proprietat fonsièra es abolida sens pas cap d'indemnitat ». Libertat es daissada als soviets de païsans de ne far çò que volon<ref>Le texte entérine en fait une réalité déjà existante, puisque les paysans se sont déjà emparés des terres pendant l’été 1917.</ref>. Prenguent lo poder, [[Lenin]] e [[Trotski]] espèran impulsar la revolucion dins l'Euròpa tota<ref>Au Congrès des soviets, qui approuve l’insurrection, Trotski déclare : « Ou bien la révolution russe soulèvera le tourbillon de la lutte en Occident, ou bien les capitalistes de tous les pays étoufferont notre révolution. »</ref>. Mas que siá en Alemanha, en França, al Reialme Unit o als Estats Unis d'America, las caumas e manifestacions menan a pas res. En Russia, los bolchevics demoran tan isolats qu’als primièrs jorns<span></span>: lor presa del poder fa pas l’unanimitat. A la guèrra contra l'Alemanha s'apond, a partir de la davalda de 1917, la guèrra civila. Pels bolchevilcs, lo sol mejan d'assegurar lo succès de la revolucion es la somission de tota oposicion per la fòrça. De mejans de repression son meses en plaça, d'en primièr la Tcheka (polícia politica)<ref>Fondée à Pétrograd, elle comptait 600 agents en mars 1918 quand elle s'installa à Moscou, un millier en juin 1918, {{formatnum:40000}} fin 1918, et {{formatnum:280000}} début 1921.</ref> que farà des milièrs de victimas. La guèrra s'acaba en març de 1918, mas lo tractat de Brest-Litovsk amputa la Russia de 26 % de sa populacion, 27 % de sa superfícia cultivada, 75 % de sa produccion d'acièr e de fèrre. Al subjècte de la guèrra civila, se conclutz pzr reconstruccion, pels bolchevics, d'un Estat plaçat jos l'autoritat d'un partit unic e dotat d'un poder absolut. Es dins aqueste contèxte de reconstruccion que, lo 21 de novembre de 1920, Lenin pronóncia una pichona frasa que va cambiar radicalament lo destin du país<span></span>: "Lo comunisme, es los Soviets mai l'electricitat"<ref>Lénine, ''Notre situation extérieure et intérieure et les tâches du parti'', conférence de la province de Moscou du Parti communiste de Russie, 21 novembre 1920. Texte en ligne http://www.marxists.org/francais/lenin/works/1920/11/vil19201121.htm. La citation exacte est : "Le communisme, c'est le pouvoir des Soviets plus l'électrification de tout le pays"</ref> Marx aviá observat que las tecnicas son lo motor de l’economia que condicionan l'ensems de l'esfèra de la produccion. Pasmens s'enonciat jos la forma de galejada, la pichona frasa de Lenin indica que, ara, es l’ensemble de la vida sociala (e pas sonque l'economia) qu'es condicionat per las tecnicas. '''Impacte'''<span></span>: Los bolchevics s’impausan al cap del país mas lo fan evoluar economicament sonque al prètz d'una dictatura exercida sul pòble<ref>des milliers d'hommes sont déportés ou fusillés, les plus célèbres d’entre eux l'étant en 1936-1938 lors des [//fr.wikipedia.org/wiki/Proc%C3%A8s_de_Moscou procès de Moscou].</ref>, subretot sul proletariat, amb una industrializacion forçada. A l'interior del país, lo regim de [[Iòssif Stàlin|Stalin]] acabèt per aclapar los ideals revolucionaris e entreten lo mite del [[comunisme]] sonque amb de [[propaganda]]. Aqueste s'impausèt fins a 1991, data quand l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] serà desmembrada. Dins los païses occidentals, contunharà fins a aquesta data de servir de modèl a de millièrs de militants anticapitalistas que ne faran la propaganda. '''Analisi'''<span></span>: Per fòrça marxistas nonbolchevics, Lenin desencadenèt una revolucion obrièra dins un país massissament païsan e surestimat las potencialitats revolucionàrias dins los païses occidentals. Atal, escarniguèt los principis establis per [[Karl Marx|Marx]] e realizèt un capitalisme d'Estat. Comentant los eveniments al moment quand se passavan, Karl Kautsky e [[Rosa Luxemburg]] denoncièron lo partit bolchevic e son mesprés de la democracia, que s'exprimava mejans los soviets. Son caractèr centralizat e militarizat lo amenèt a concentrar totes los poders dins las mans d’un grop restrenh (le Politburo, fondat en 1919) puèi fin finala dins aquelas d'un sol òme. Comentant la famosa citacion de Lenin, "Lo comunisme, es los Soviets mai l'electricitat", Jacques Ellul considèra que lo comunisme es pas diferent fondamentalament del capitalisme dins sa corsa al progrès mas que las doas [[Ideologia|ideologias]] son ara reünidas dins una sola e meteissa ideologia que los passa l'un e l'autre, mas qu'es percebut atal enlòc, ni a l'èst ni a l'oèst<span></span>: lo productivisme. Per Ellul, lo fach de considerar l'oposicion entre capitalisme e comunisme coma un fach màger constituís una "tragèdia de l'istòria", "lo mai greu de totes los contrasens", dins la mesura ont lo comunisme constituís un capitalisme d'Estat. Lo problèma essencial es pas lo capitalisme ''stricto sensu'' mas "l'acte de capitalizar". Qu'emena d'entrepresas privadas (coma es lo cas en occident) o de l'Estat (coma es lo cas en URSS) es un problèma "segondari"; per lo dire dons los tèrmes de Marx : "que ten pas sonque de las superstructuras sens tornar sus l'infrastructura". E per Ellul, l'infrastructura, al sègle XX, es pas mai lo capital mas la tecnica, quitament se la tecnica pòt pas existir sens capitalizacion. Çò fasent, Ellul s'opausa radicalament als marxistas<span></span>: l'important es pas mai de saber qui es proprietari dels mejans de produccion mas çò que ne fa. ==== La revolucion chinesa (1949-1976) ==== Per « revolucion chinesa », aquí se compren los eveniments que marquèron los començaments de la Républica populara de China, dempuèi sa proclamacion, en 1949, fins a la mòrt de son dirigent màger, [[Mao Zedong]], en 1976. Los ideals revolucionris s'acaban subretot dos ans mai tard mb l'arribada al podeir de Deng Xiaoping, introdusent de reformas de tipe capitalista tot conservant la retorica comunista (encara en cors al començament de sègle XXI). '''Eveniments anonciators''' * De l'Empèri cap a la Republica nacionalista<span></span>: Al sègle XIX, l'autoritat imperiala, que caracterizava la civilizacion chinesa demuèi 5 000&nbsp;ans, se trapa fòrça aflaquida per las poténcias americanas e europèas, que, dins lo mond entièr, impausan lor poténcia industriala e comerciala. En 1911, una [[Revolucion chinesa de 1911|revolucion]] acaba amb lo regim imperial. Menada per [[Sun Yat-sen]], lo Kuomintang (partit nacionalista) instaura una [[Republica de la China (1912–1949)|republica]]. En 1921, los comunistas se constituisson en [[Partit Comunista Chinés|partit]]. Sun Yat-sen mòrt en 1925, [[Chiang Kai-shek|Chiang Kaï-shek]] li succedís. Mas son regim s'nfonsa dins l'instabilitat. * La guèrra civila (1927-1949)<span></span>: En 1927, las revòltas popularas de Canton e de Shanghaï son durament reprimidas, bradissant lo valat entre comunistas e nacionalistas e menant a la guèrra ciivila. En 1931, los comunistas se reviscolan. Guidats per [[Mao Zedong]], fondan la Republica sovietica chinesa pels monts del Jiangxi. Al tèrme dels 12 000&nbsp;km que constituisson la [[Longa Marcha]] (1934-1935), ganhan lo Shanxi, region situada al nòrd-oèst del país. Pasmens, pendnet las detz primièras annadas de crisi (1927-1937), los nacionalistas gardan lo contraròtle del país. En 1937 seguís la guèrra chinojaponesa. Nacionalistas e comunistas s'aprochan fins a 1942, data quand lo primièrs s'asseguran lo sosten dels Estats Units d'America. Lor rivalitat atenh son paroxisme en 1945 après la capitulacion del Japon fàcia als EUA e s'acaba en 1949 per la victòria dels comunistas, Mao s'essent assegurat l'ajuda dels païsans, son primièr projècte es de restaurar una economia roïnada per la guèrra. '''Las grandas estapas''' * Los començaments (1949-1953)<span></span>: Mao adòpta una politica progressista, caracterizada per una participacion conjoncha dels dirents jaces socials, çò que li permet de luchar contra l'[[inflacion]]. En 1950, la reforma agrària destituís los proprietaris terrencs e torna distribuir los camps als païsans. Aqueles se cargan de l'epuracion<ref>Les camps de travail - [//fr.wikipedia.org/wiki/Laogai laogai] - se multiplient</ref> sens realizar que son instrumentalizats per la [[propaganda]] de Mao. Lèu, en efièch, l'Estat pren lo contraròtle de la produccion agricòla en demai. L'estructura sociala païsana, qu'èra fondada sul clan pairal, se'n trapa capvirada, çò que facilita tant mai la mesa en plaça d'institucions comunistas. * Lo « passatge al socialisme » (primièr plan quinquennal, 1953-1957)<span></span>: lo comèrci e l'industria son nacionalizats, l'agricultura tanben [[Collectivizacion|collectivizada]], sul modèl soviétic dels [[Kolkhoz|kolkhozes]]. La China se liga mai a l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], que l'ajuda es vitala per l'industrializacion. Pasmens, alunhats de las auças de produccion previstas e malgrat la mobilizacion menada pel Partit près dels quadres e dels païsans, los resultats son mediòcres. Las calamitats naturalas que cason en 1956 sus unas regions (inondacions, secadas…) agreuja la situacion fins a que la credibilitat del regim es tocada. * Las Cent flors (febrièr-junh de 1957)<span></span>: aquesta campanha "de rectificacion" visa a melhorar las relacions amb la populacion. Lo principi anoncia es de li tornar de la libertat d'expression et de permetre als intellectuals de criticar lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]]. « Que cent flors s'espeliscan e que cent escòlas de pensada rivalizan », declara Mao. Aquesta campanha es fin finala l'istòria d'« una comèdia que ven se cambiar en tragèdia »<ref>Jean-Luc Domenach, ''Les années Mao : révolution et tragédies'' [https://web.archive.org/web/20160331144538/http://www.histoire.presse.fr/dossiers/la-chine-2000-ans-d-empire/les-annees-mao-revolution-et-tragedie-01-07-2005-5426] in ''[//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Histoire_(revue) L'Histoire (revue)]''</ref>. Los adversaris de Mao èran sempre mai nombroses de se desvelar, son eliminats per centenas de milièrs. Los ensenhaires, estudiants e mestièrs de la justícia son los mai tocats. * Lo Grand Bond cap en davant (1958 - començament de 1960) : lo govèrn espèra aumentar la produccion per la desapareisson de las cooperativas agricòlas al benefici de las comunas popularas e per una industrializacion artersanala. Mobilizant la man d'òbra rurala disponibla en pichonas unitatts, se vòl amentar la produccion amb un minim d'investiments. Aquesta politica sensibiliza la populacion à l'industrializacion. La concepcion sovietica adoptada fins alara es abandonada fins a que la querèla ideologica ambedos païses aumenta. Fin finala, lo « bond cap davant » fa fracàs, a causa, a l'encòp de las dissesions entre los dirigents chinese, als tempèris e a la sosestimacion dels problèmas economics. [[Fichièr:China_-_Xian_13_-_Maos_red_book_on_sale_at_the_market_(135950846).jpg|vinheta|Exemplars del Pichon Libre roge.]] * La rivaliat entre Liu Shaoqi, president de la republica, e [[Mao Zedong|Mao]], secretari del Partit (1960-1966)<span></span>: A la seguida de las consequéncias de la politica economica de Mao, aqueste daissa a Liu son pòste de president de la Republica. Los dos òmes partejan dos objectius, lo desvolopament economic e la revolucion. Mas Liu vòl auçar la nacion al reng de poténcia mondiala e donc de la dotar d'una infrastructura « modèrna », per exemple sul plan militar (la primièra bomba atomica chinesa pèta en 1964). De fach, capita a reviscolar economicament lo país. Mao, el, ten a çò que le progrès tecnic mena pas los Chineses a voler ne beneficiar individualament e tanbe s'emborgesir. Liu e la majoritats dels quadres del Partit refusan de sosténer Mao dins son ensag de relançar lo procediment revolucionari amb lo "movement d'educacion socialista", de 1962 a 1965. Mas son Pichon Libre roge (editat en 1964 e ara l'obratge mai publicat al mond après la Bíblia) valoriza l'idèa de Mao que los individús devon se consacrar au trabalh sens jamai cercar a ne tirar un benefici personal. * La [[Revolucion Culturala|revolucion culturala]] (1966-1969)<span></span>: l'empresa exercida suls jovent constituís la fasa mai decisiva de la revolucion chinesa mas un dels eveniments mai marcants de l'[[Edat Contemporanèa|istòria contemporanèa]]. En 1966 Mao pren l'ascendent sus Liu e afortís son pder. Al non de las idèas presicadas dins lo ''Libre Roge'', los joves « gardas roges » umilian publicament los intellectuals e los quadres del Partit, denonciant coma « reaccionaris » los usatges tradicionals e las valors occidentalas. Donab l'impression d'èsser los actors d'aqueste movement sens s'apercebre que son instrumentalizats, Mao se servissent d'eles per purgar lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]] de sos elements « revisionistas ». Aquesta fasa li permet en mai de tornar prene lo contraròtle de l'Estat e del Partit (Liu morís en 1969 dins un camp d'internament) d'acquerir una vertadièra reputacion internacionala<span></span>: una partida del jovent estudianta occidentala es espantada pel maoïsme, convencuda que la « via chinesa » constituís una sortida de l'estalinisme. Ne demora a l'''espectacle'' dels eveniments sens suspectar la mendre manipulacion. En França, ls [[Internacionala situacionista|situacionistas]] fan partit dels rares intellectuals a demistificar lo procediment<span></span>: "Los mai estupids an cregut qu'i aviá quicòm de cultural dins aqueste afar fins a que la quita premsa maoïsta lor jòga una malfacha d'avoar qu'èra dempuèi lo començament d'una lucha politica pel poder<ref>Guy Debord, Bulletin de l'Internationale situationniste, 16 août 1967</ref>". * L'enfortiment de l'autoritat de Mao (1969-1976)<span></span>: en 1969, lo IXn Congrès del partit consacra l'autoritat de Mao. Aquesta ven "incontestabla" fins a que, dos ans mai tard, engatge un front antisovietic, que teoriza jos la formula teoria dels tres monds alra que los dirigents del mond entier, los uns après los autres (coma lo president american [[Richard Nixon]]) son sos invitats a Pequin. [[Fichièr:Voa_chinese_Long_March_first_starting_point_11may10.jpg|vinheta|Monument a la [[Longa Marcha]] debant lo mausolèu de Mao Zedong.]] '''Bilanç''' * Positiu<span></span>: la revolction a portat l'igièna; las condicions materialas de vida melhorèron; las [[Famina|faminas]] s'acabèron; l'analfabetisme reculèt; l'[[egalitat sociala]] entre los individús s'enforcèt... Demuèi lo començament (1950), lo mariadatge forçat dels enfants, la prostitucion e l'infanticid foguèron interdits, lo divòrci foguèt legalizat e las femnas obtenguron lo drech de vòte. Mas subretot, "Mao aguèt la compreneson de çò sus que la [[Revolucion Russa|revolucion russa]] aviá fracassat, a perfièchament vist que se s'engatjava dins la dralha de l'industrializacion massissa, se passariá del meteis qu'en URSS: l'apareisson d'un [[proletariat]] a cause de la necessitat de la capitalizacion"<ref>Jacques Ellul, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Changer_de_r%C3%A9volution._L%27in%C3%A9luctable_prol%C3%A9tariat Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat]'', Le Seuil, 1982. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;98</ref>. Los principis directors de la pensada de Mao son "lo rebrot de l'[[economisme]] e (en contrapartida) la preponderéncia de la pensada e de la volontat (dels individús), la fusion de las [[Classa sociala|classas socialas]], la progression concordanta e integrada de l'estructura politicosociale e de l'activitat economica, lo refús de l'abís financièr necessari per la "modernizacion", la lucha contra la creacion potenciala d'una novèla [[borgesiá]], lo refús de la proliferacion dels expèrts e dels des gestionaris, la lucha contre la desequilibri entre las vilas e los camps"<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;99</ref>. * Negatiu<span></span>: coma en URSS, la revolucion faguèt un nombre incalculable de victimas<span></span>: jos l'argument de la « reeducacion », de desenas de milions de personas foguèron enfermadas dins de camps de trabalh o executas<ref>Certains auteurs, comme le sinologue [//fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Luc_Domenach Jean-Luc Domenach], ou l'historien [//fr.wikipedia.org/wiki/St%C3%A9phane_Courtois Stéphane Courtois] dans l'ouvrage collectif ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Livre_noir_du_communisme Le Livre noir du communisme]'', estiment le nombre de morts à plusieurs millions</ref> alara que, a fòrça [[propaganda]], lo cult de la personnalitat del líder atenguèt lo paroxisme. Uèi encara, los [[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]] son negats, tot coma l'eseprit critica. Lo mai grèu es que la revolucion acabèt per se denegar d'esperela e s'avalir. Alara qu'a l'origina los comunistas s'opausavan al nacionalisme, venguèron ultranacionalistas. Tot en conservant del comunisme los metòdes estatics autoritaris e una partit de son vocabulari, lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]] partatja ara amb los [[Capitalisme|païses capitalistas]] lo meteis ideal de creissença, menant la China a un [[Pollucion|sacatge de la natura]] sens comuna mesura amb aqueste realizats pertot endacòm mai. ==== Las revolucions du tèrç mond ==== Al sègle XVI, los païses europèus menèron lor egemonia en expleitant de biais dessenat los pòbles dels autres continents, subretot en Africa e en America, ont l'[[esclavatge]] èra estat instituit fins al sègle XIX.  Dempuèi aquesta epòca, mas subetot al sègle XX, après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], se multiplican de guèrras d'independéncia<span></span>: los pòbles someses se revòltan e balhan a lors movements lo nom de revolucion. Aqueste movement de descolonizacion mena mai sovent al desvolopament dels [[Nacionalisme|nacionalismes]], al mens a la [[Movement dei Non Alinhats|volontat de ne dependre de caps cap autre país]]. Mas mentretant se realiza un fenomèn gaireben invèrs, que se dona tanben lo nom de revolucion<span></span>: alara que los [[Estats Units d'America]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] s'afirmisson coma las doas poténcias mondialas màger, instituissent çò que se nomena la [[Guèrra Freja|Guèrra freja]], de païses s'alinhan sus l'una d'aquestas. Es emblematic lo cas de [[Cuba]], pendent los ans 1960, que se plaça jos la tutèla sovietica. ===== L'Africa ===== Per un cert nombre d'intellectuals d'esquèrra, que lo mai conegut es [[Jean-Paul Sartre]], las nacions que foguèron expleitadas per la colonizacion constituisson l'equivalent del [[proletariat]] per Marx. De fach, per fòrça politicians e d'activistas africans (coma [[Gamal Abdèl Nassèr]] en [[Egipte]], Sékou Touré en [[Guinèa]] e lo martiniqués [[Frantz Fanon]] en [[Argeria]]), la descolonzaciion e l'acquisicion de l'estatut d'independéncia an valor de revolucion. Existís quitament una cèrta comunautat d'esperit entre los païses s'engatjant dins lo procediment d'independéncia. Mas aqueste ven lèu un fracàs. « Se'n instituís pas lo socialisme a còp de decrets e la fraseologia revolucionària es non pas inutil mas empoisonada que residís a l'espròva dels fachs » escriu Ellul<ref name="Ellul1972">Jacques Ellul. ''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>. « Lo socialisme african es una teoria rasseguranta: significa que pas res a cambiat. Ofrís una consolacion patriotica a la plaça de las dificultats concrètas del desvelopament », precisa Yves Benoît<ref>Yves Benoît, ''Idéologies des indépendances africaines'', 1968</ref>. « Las dificultats venon pas de las estructuras de capvirar (...) mas d'aqueste fach fa que lo retard tecnic pòt èsser colomat sonque per un progrès tecnic, que se realizarà pas per una via politica ». "Los pòbles africans se trapan dins una fasa precapitalista. Per venir « modèrnes », devont d'en primièr viure una mutacion sociologica. "L'enòrma diferéncia entre la borgesiá europèa e la borgesiá africana, es que la primièra s'èra constituida (a l'Edat Mejana) abans de prene possession de l'Estat (al sègle XVIII) alara que la segonda pren possession de l'Estat sens pas cap basa". ===== L'America latina ===== Coma en Africa, e quitament se los païses ajan ja acqurits l'independéncia politica, las condicions de vida miserablas d'una granda partida de las populacions resultan dirèctament de la dependéncia economica al vejaire dels païses industrializats, subretot los Estats Units d'America, que provesisson fòrça en matèrias primièras e de preces mai qu'avantatjoses<ref>Claude Julien, ''L'Empire Américain'', 1968</ref>. "L'intervencion dels intellectuals provòca dins los jaces mai necessitoses una presa de consciéncia que d'unes qualifican de prerevolucionari. (...) Se realiza un movement social important que buta contra d'[[Oligarquia|oligarquias]] de tipes diferents. Aquò es la novèla edicion de çò que se passèt en Euròpa al sègle XIX, mas amb l'apòrt especific d'America latina<span></span>: violéncias, susmautas e còps d'Estat"<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>. ===== Cuba ===== [[Fichièr:Che_Guevara_June_2,_1959.jpg|esquèrra|vinheta|[[Che Guevara]] en 1959.]] [[Fichièr:Fidel_Castro8.jpeg|vinheta|[[Fidel Castro]] en [[2003]].]] '''Preludi'''<span></span>: En 1952, [[Fulgencio Batista]] (que participèt a la junta militar qui dirigissiá Cuba de 1933 a 1940 puè foguèt president de la republica de 1940 a 1944 amb lo sosten dels EUA) pren lo poder a la seguida d'un còp d'Estat. En julhet de 1953, 120 rebèls atacan una casèrna. La mitat son tuats mas unes, coma [[Fidel Castro]], avocat, e son fraire [[Raúl Castro|Raúl]], son fachs prisonièrs. S'exprimissent plan longament per assegurar sa defensa, lp primièr fa de son procès una tribuna politica. Los dos fraires son condamnats à 15 e 13 ans de prison. En 1954, Batista es elegit a la presidéncia sens oposicion. En 1955, en rason de la pression de personalitats civilas e dels jesuistas qu'avián participat al procès dels prisonièrs politics, Batista fa liberar los fraires Castro que s'en va en exili al Mexic, ont rejonh d'autres cubans exiliats, coma [[Che Guevara|Ernesto « Che » Guevara]], un mètge argentin acquerits a la [[Marxisme|tèsis marxistas]] e que considèra que les inegalitats socioeconomicas se pòdon abolirs sonque per la revolucion. Tornan en 1956 e, amb lo sosten d'una granda partida de la populacion, entreprenon de destituir Batista. En 1958 comença una guèrra civila. La classa dirigenta abandona Batista que fa responsable de la deterioracion de la situacion economica e sociala. Del 28 al 31 de decembre, la susmauta es decisiva e mena al capvirament del poder. '''Los eveniments:''' Lo 1èr de genièr de 1959, Batista avent fugit, Cuba es dins las mans des rebèls. Lo 16 de febrièr, un president novèl es nomenat ([[Manuel Urrutia Lleó|Manuel Urrutia]]) e Fidel Castro ven comandant en cap de l'armada puèi Primièr ministre. Lo meses seguents, Guevara es designat procuraire d'un tribunal que fa executar de centenats de militars pròches del regim precedent. Lo poder de Castro de contunh aumenta alara que lo « Che » crèa de « camps de trabalh e de reeducacion ». Ocupant enseguida diferents pòstes ministerials, escarta los democratas, instaura una economia pròcha d'aquesta de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] e s'aprocha du [[Blòc de l'Èst]]. Mas fa fracàs dins l'industrializacion del país. Castro anóncia qu'identifica son regim amb lo [[comunisme]] (etiquèta qu'aviá pas revendicat pendent la presa de poder). '''La revolucion instrumentalizada dins la Guèrra freja:''' Las relations amb las doas primièras poténcias mondialas, los [[Estats Units d'America|EUA]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], contribuisson a influénciar lo destin de la revolucion cubana. A causa de proximitat amb lo EUA, Cuba jòga en efièch un ròtle determinant dins l'[[Guèrra Freja|afrontament ideologic èst oèst]]. En genièr de 1961, los EUA trencan lors relacions diplomaticas amb Cuba. Lo 15 d'abril, 1 400&nbsp;exiliats cubans recrutats e entraïnats als EUA per la CIA desbarcan dins la baia dels Pòrcs alara que d'avions americans penchs als colors cubanas bombardan los aeropòrts e aerodròms del país, destrusent una granda partida dels avions al sòl. Mas, dos jorns mai tard, aqueste ensag de còp d'Estat fa fracàs. En 1962, fàcia à l'embargo dels EUA contra Cuba, Castro se liga a l'URSS, çò que mèna, en octobre, a la [[Crisi dei missils de Cuba|crisi dels missils de Cuba]]<span></span>: de missils nuclears sovietics son puntats cap als EUA dempuèi Cuba. Los ans que seguisson son marcats pel relargament de l'afrontament ideologic èst oèst. Quand, en 1967, morís Che Guevarra, lo sol vertadièr ideològ de la revolucion cubana, la referéncia castrista al [[marxisme]] ven sonque un pretèxte. [[Fichièr:LaCaballeriaCorrales.JPG|vinheta|300x300px|''La Caballería'', fotografia de Raúl Corrales.]] '''La recepcion a l'estrangièr:''' En França, un grand nombre d'intellectuals tèrçmondistas defendent lo regim castrista, subretot lo filosòf [[Jean-Paul Sartre]]. Mas en 1970, K. S. Karol e René Dumont publican respectivament ''Los Guerrièrs al poder'' e ''Es Cuba socialista?'', dos obratges criticant vivament lo regim castrista. L'an seguent, lo quita Sartre contesta los metòdes utilizats. Encara a present, la question de Cuba opausa los simpatisants del regim, qu'insistisson sus las reformas socialas (sistèma de santat, educacion, etc.) a totes aquestes qu'invòcan lo non respècte dels [[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]]. '''Critica:''' En 1972, [[Jaume Ellul|Ellul]] escriu: "Quand Castro afirma que los EUA van de desastre en desastre, que l'imperialisme serà vencut brèu delai, qu'i a pas qu'a establir amb eles un rapòrt de fòrça, que serà atal que se contrenherà las EUA renonciar a lor pretencion a la dimension mondiala, avèm l'impression que s'agís plan mai d'un òdi viscerala contra los Americans que l'expression de çò qu'es vertadièrament l'imperialisme american. E es aquesta abséncia de doctrina que fa nàisser de dangierosas illusions"<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972. Deuxième édition, La table ronde, 2011, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;154.</ref>. "(Quand Castro declara) a la Conferéncia de L'Avana (1966) : "La violéncia revolucionària es la possibilitat manifestament la mai concrèta d'abatre l'imperialisme", revèla son ignorança al subjècte de la realitat del capitalisme modèrne e la soliditat de sas organizacions. Aquesta abséncia de doctrina es un des punts de viva critica de la part dels comunistas, e tanben dels Chineses<ref>À cette époque, les Chinois sont en rivalité idéologique avec les Russes.</ref>". Ellul cita alors un communicat de l'agéncia China novèla: "S'esfòrça (a Cuba) de popularizar de tèsis que negligisson la preparacion del pòble a la revolucion e segon que une benda de rebèls pòt capvirar la maquina d'Estat existent, prene lo poder e entraïnar enseguida lo pòble. Aquesta teoria es fondamentalament fondada sul romantisme borgesòt e es caracterizat per la negation de la necessitat de la direccion del Partit. Aquò a pas res de veire amb teoria del camarade [[Mao Zedong]] qu'es fondada su la pièja totala de las massas"<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;155.</ref>. ==== Lo reget del mòde vida "borgés" ==== Al sègle XIX, dos fenomèns, l'espelida dels Estats-nacions e lo vam del maquinisme, contribuiguèt a s'impausar dins las mentalitats coma de "fachs establits". Que tornèron pas en question sonque de biais marginal (l'[[anarquisme]], la critica dels progreses tecnics e aquesta del productivisme demorant fòrça minoritaris dins lo camp de la critica politica e sociala), contribuiguèron a faiçonar, dins l'ensemble de las societats industrialas, un mòde de vida axat sul confòrt, posant subretot sa font als EUA (American Way of Life) e que, subretot, la cultura de massa e la [[Réclame|publicitat]] tenon luòc d'instruments de [[propaganda]]. De biais actiu, diferents movements politics e/o socials se manifestèron al sègle XX per remandar aqueste modèl, anant dels mai violents (coma lo faissisme, dins l'Itàlia dels ans 1920, e lo [[nazisme]], dins l'Alemanha dels ans 1930) als mai pacifics (coma lo movement de la contracultura, subretot als EUA dins los ans 1960). ===== Lasz revolucions de drecha ===== Dins l'imaginari collectiu, "la drecha seriá per essencia contrerevolucionària. Pasmens, a la fin del sègle XIX, apareisson de movements de drecha extrèma d'un genre novèl. Nascut de ''l'èra de las massas''<ref>Henri de Man. ''L'ère des masses et le déclin de la civilisation'', 1951. Réédition, Flammarion, 1992</ref>, volon la creacion d'un òrdre novèl puslèu que la restauracion de l'ancian. Lo faissisme e lo nazisme, qu'an revendicat lo mot "revolucion", ne son los descendents<ref>Maud Chirio, "Existe t-il des droites révolutionnaires ? La révolution à contresens" in ''Révolutions'', ouvrage collectif, 2013. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;145</ref>". "Lo faissisme e lo nazisme ne son pas de revolucions socialas e politicas al sens d'inversions dels rapòrts de dominacion socials e politics. Pasmens, constituiguèron de projèctes de trencadura radicala dins l'organizacion de las societats, la vision de l'Òme, al rspècte se, a l'autre e al grop, la morala, lo rapòrt al passat. Dins aqueste vejaire constituiguèron de ''revolucions culturalas'', realizadas dins un temps relativament cort mercé d'extraordinaris aparelh de [[propaganda]], d'enquadrament e d'endoctrinament de las massas<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;149</ref>". En 1972, dins ''De la revolucion a la revòltas'', [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] indica en que le [[nazisme]] constituís una revolucion culturala. "L'explicacion marxizanta (del nazisme) acabèt per s'impausar: 1°) depression economica, crisi monetària, set milions de caumaires; 2°) espaventats per la paur de la proletarizacion, las classas mejanas son prèstas a se vodar a que que siá per evitar aqueste abís; 3°) vesent créisser la menaça d'aqueste comunista, lo grand capital fiula sos cans de garda. (...) Aquesta explicacion es caumanta mas complètament insatisfasenta. (...) En realitat, la crisi economica foguèt una condicion de l'aveniment d'Hitler, pas res pus (...) e lo nazisme foguèt una revolucion culturala que s'encolrava fòrça contra la societat de consommation, contre l'umanisme e la toleréncia liberala. Èran un reaccion violenta d'una afirmacion de valor contra l'anomia del mond occidental.(...) Se l'accion a estat tanben eficaç, es que respondava exactament a las aspiracion, a l'espera del pòble alemand. (...) Lo nazisme foguèt la primièra revòlta globala contra la societat modèrna, non pas sonque contra una estructura economicosociala mas contra l'industrialisme, la burocracia, la tecnicizacion de la vida, l'americanizacion, l'esperit borgés" (...) La crisi de la societat aviá aboutit a un trionf de l'irracional e de l'amoralisme. (Fin finala), (tot aquò) abotí a la granda triada modèrna: Estat, Nacion, Tecnica. Tota revolucion (modèrna) aboutís al contrari de òç qu'aviá proclamat a sas originas ===== La contracultura ===== [[Fichièr:Stakingen in Frankrijk, Bestanddeelnr 921-3744.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Bandièras roja e negra al teatre de l'Odéon, ocupat per d'estudiants e d'artistas en mai de 1968.]] Pendent los ans 1960 se produchs als EUA un movement social que s'enrasiga dins una partida del jovent s'articula l'entorn de dos axes<span></span>: d'un costat la critica de la [[societat de consomacion]], que resulta del fòrt espandiment economic que marca las tres primièras deceniás de la Pòstguèrra (periò de la Trenta Gloriosas), d'un autre costat, dins lo contèxte de la [[Guèrra de Vietnam|Guèrra contra le Vietnam]], la contestacion de ''totas'' las formas de dominacion<span></span>: en mai de la dominacion militara d'un pòble sus un autre tanben lo [[racisme]], l'omofobiá, la pretenduda superiora de l'òme sus la femna, la dominacion de l'òme sus la natura, las pressions exercidas dins lo mond del trabalh, etc. Aquesta critica visa donc l'ensemble de la vida videnta modèrna e los [[Morala|principis morals]] e/o [[Religions|religioses]] que la fondan, dictats per la [[borgesiá]]. Fa la promocion de l'egalitarisme e de totas las formas de libertat. Atenhent son apogèu en 1968 (en Mai en França) e popularizada pels [[Hippie|hippies]] e los intellectuals de la [[Beat generation|Beat Generation]], aqueste movement de contracultura defend una nocion de la libertat axada sus l'edonisme e l'abséncia d'interdits, coma en matèria de sexualitat (es perque se li dona sovent lo nom de [[revolucion sexuala]]). Se destria de tota referéncia a la transcendéncia (consacrant de fach l'[[ateïsme]] al reng de "religion oficiala") mas tanben de tota referéncia al [[Marxisme|marxista]], pesica al contrari lo [[liure arbitri]]. La cançon ''Revolution'' dels [[The Beatles|Beatles]] (compausada e interpretada en 1968 per [[John Lennon]]) es a aquest vejaire plan revelatritz: "Dises que vòls la revolucion, sas plan que volèm totes cambiar lo mond (...). Me demandas una contribucion, sas plan qu'avèm jamai refusat mas se vòls d'argent per aquestes qu'an l'òdi al cap, daissa me dire, mon vièlh, que pòs esperar. (...) Dises que cambiaràs la constitucion mas nosaltres, volèm te cambiar lo cap. Dises ques son las institucions (que cambian lo mond), faràs melhor de liberar d'en primièr ton esperit. Mas se contunhas a portar sus te de fodos de Mao, pas degun te seguirà, crei-me" La contracultura se demarca tanben de totas referéncias a la transcendéncia, consacrant atal mameteis l'[[ateïsme]] gaireben al reng de religion oficiala. "Liberar d'en primièr son esperit" significa evacuar tota espiritualitat, devenir individualista dins un univèrs concebut coma [[Materialisme|estrechament material]]. Es tan revelator que, dos ans après aver cantat ''Revolution'', Lennon compausa una autra cançon, titulada ''God'' (Dieu), ont dich<span></span>: "Cresi pas en Dieu, cresi pas en Jèsus, cresi pas en Boda, cresi pas al mantrà, sesi pas al iogà ... (seguís una litania de noms)... cresi just en ièu, Yoko e ièu. Los principis egalitaris defenduts pel movement de la contracultura son revolucionària que superficiellement a partir de 1964 es votat lo ''Civil Rights Act'': s'inscrivon mai exactament dins çò que [[Guy Debord]] nomena en 1967 "la societat de l'espectacle"<ref>Guy Debord, ''La Société du spectacle'', 1967</ref>: la politica es venguda un espectacle que las manifestacions sus l'empont an per tòca d'amagar (o far obliar) çò que se jòga en colissas<ref>Exemple, en 2008, l'élection de [//fr.wikipedia.org/wiki/Barack_Obama Barack Obama] à la [//fr.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%A9sident_des_%C3%89tats-Unis présidence du pays] fera sensation : elle n'empêchera pas l'accroissement des [//fr.wikipedia.org/wiki/In%C3%A9galit%C3%A9_(sociologie) inégalités sociales] mais elle servira de rempart contre toute velléité révolutionnaire.</ref>. Mia, lo "bonaur" promogut par la contracultura diferís sus l'''American Way of Life'' borgés sonque sul plan de la mòda. Coma el, es axat sus la nocion de confòrt material que vendrà enseguida lo modèl gaireben exclusiu dels occidentals, amb l'apareisson de las "[[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion|novèlas tecnologias]] ([[internet]], malhum sociald, telefonet...). Aquestas donaràn als individús una fòrta impression de [[Libertat (filosofia)|libertat]], pasmens se unes intellectuals ([[Jaume Ellul|Ellul]], [[Bernard Charbonneau|Charbonneau]], [[Günther Anders|Anders]], [[Ivan Illich|Illich]]...) ajan de per abans mostrat dins lo progrès tecnic la font d'una [[alienacion]] d'un tipe radicalament novèl, basat sul contraròtle social, l'interiorizacion de las constrenchas e lo conformisme. Lo movement de la contracultura ten de l'actitud liberala libertària, que d'esperela fa lo lièch de l'individualisme, del [[liberalisme]] e del dògma de la creissença. Se la [[societat de consomacion]] es tan vivaça que mas un autre movement social la contèsta (levat unes corrents d'idèas ultraminoritàrias, coma lo movement de la [[Descreissença (economia)|descreissença]]), es que lo movement de la contracultura incitèt los individús (subretot lo jovent) a s'i ''conformar'' en tota bona consciéncia e quitament entretenent per eles l'idèa que subvertissiá los còdes de la borgesiá<ref>Cette bonne conscience n'est que la manifestation de la "conscience fausse" qui d'après Marx, fonde toute idéologie. Jean-Claude Ruano-Borbalan, "L'idéologie. Fausse conscience ou système de valeurs ?" revue Sciences humaines, janvier 2011. http://www.scienceshumaines.com/l-ideologie-fausse-conscience-ou-systeme-de-valeurs_fr_11722.html</ref>. ==== Lo declin de l'ideal revolucionari en Occident ==== Se pòt comprene lo declin de l'ideal revolucionari en Occident sonqu'en lo replaçan dins lo contèxte istoric. L'endeman de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], las nacions europèas començan una fasa de reconstruccion. L'[[Estat]] jòga un ròtle decisiu per torna aviar la produccion coma la consomacion. * D'un costat, investís massissament dins "la modernizacion de l'aparelh productiu". Que siá dins l'agricultura dinsns l'industria, lo trabalh es pas sempre mai ''mecanizat''<ref>Le [//fr.wikipedia.org/wiki/Travail_%C3%A0_la_cha%C3%AEne travail à la chaîne] a été inauguré aux États-Unis dès 1908 avec le [//fr.wikipedia.org/wiki/Fordisme fordisme] puis caricaturé au cinéma en 1936 par [//fr.wikipedia.org/wiki/Charles_Chaplin Chaplin] dans [//fr.wikipedia.org/wiki/Les_Temps_modernes_(film) Les Temps modernes]</ref>; amb l'arribada de l'[[informatica]], es ''automatizat''. Jacques Ellul afirma que "l'Estat es per esséncia tecnician" dins la mesura ont contribuís fòrça a çò que "lo trabalh umain arrèsta d'èsser creator de riquesa, coma als temps de Marx, alara que çò que lo deven puslèu, es la tecnica"<ref>Tout au long de son œuvre, Ellul s'attache à analyser ce processus.</ref>. * D'un autre costat l'Estat establís un ensemble de reformas visant a generar de confòrt e estimular la consomacion. Sus un modèl establit per l'economista britanic [[William Beveridge]], lo concèpte de ''welfare state'' ([[Estat del benestar]]) se concretiza. A per consequéncia l'auçada del nivèl de vida dels individús (las trois decenniás que seguisson la Guèrra son simbolicament designadas jol nom "Trenta Gloriosa") e, de biais crrelat, lo declin per eles de tot esperit revendicatiu. "Per qu'i aja revolucion, cal un nom que designa l'adversari. La revolucion se pòt far pas que contra qualqu'un. Mas aicí, i a pas degun que representa la tecnica, que siá responsable de la societat tecniciana. (...) Çò que se cal aténher e véncer a pas de cara. Cossí esperar que d'òmes hommes agiscan dins aquesta abstraccion?" Aqueste desinvestiment fa lo lièch de la desregulacion (amb la desregulacion financièra), de la dereglamentacion e - d'un biais mai general - del [[Liberalisme economic|liberalisme]]<ref>Le cinéaste anglais [//fr.wikipedia.org/wiki/Ken_Loach Ken Loach], [//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Esprit_de_45 L'Esprit de 45] (2013) rappelle l'itinéraire de son pays depuis la victoire des travaillistes, en 1945, et les avancées sociales qui ont suivi, jusqu'à leur écrasement par les victoires conservatrices. Mais il se limite au constat et à la déploration, sans en tirer la conclusion d'un rapport de cause à effet : le développement du ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Welfare_state welfare state]'' a pour premier effet de désamorcer le [//fr.wikipedia.org/wiki/Lutte_de_classe conflit de classe], considéré par Marx comme levier principal de tout mouvement révolutionnaire</ref>. Aqueste es denonciat per sos opausants (amasssar dins çò que se nomena appelle "l'esquèrra") coma un desengatjament de l'Estat del fach que daissa tota "libertat" a la entrepresas de guidar l'economia. En realitat, l'Estat demora poderós coma qu'''insténcia exclusiva de legitimacion del mercar''. Donat las responsabilitat sonque als sieus dirigents, los militants cridan a luchar contra lo liberalisme sonque per l'intervencionisme estatic. Que que siá, afirma Ellul, "se trompan tragicament de combat. (...) Percebent pas la dimension tecniciana de l'Estat, fan pas qu'enforçar eles meteisses la Tecnica coma ideologia". Atal la [[democracia]] se vuèja de sens e tens a se resumir a un pur exercici de delegacion de poder, menant los delegants a "pere non pas tant lo sens de las responsabilitats qu'aquel de la realitat". Coma voidada de sa substéncia, la politica es criticada per Ellul coma una ''illusion''<ref>Jacques Ellul. ''L'illusion politique'', 1965</ref> e per [[Guy Debord|Debord]] coma un pur ''espectacle''<ref>Guy Debord. ''La société du spectacle'', 1967.</ref>. [[Fichièr:Berlin_1989,_Fall_der_Mauer,_Chute_du_mur_18.jpg|vinheta|Casuda del [[mur de Berlin]] en novembre de 1989.]] L'informatizacion e la robotizacion allegant la penibilitat dels pretzfachs, es d'en primièr dins lo mond del trabalh que se realiza l'abséncia d'esperit critic al subjècte de la tecnica e quitament que s'enforça l'ideologia tecniciana. Ellul analisa lo movement autogestionari dels ans 1970 coma una volontat dels obrièrs de s'implicar dins lo foncionament de las entrepresas, çò que lo patronat vòl abans tota causa. Atal lo [[sindicalisme]] servís a enforçar lo sistèma productiu, de cap de biais a lo contestar. Lo desvelopament de la tecnica es tal qu'aqueste exercís una fòta impression sus l'imaginari collectiu (d'ont lo dich popular<span></span>: "se pòt pas arrestar lo progrès"). La sola revolucion que los òmes s'accòrdan a reconeisser alara l'existéncia e la valor, la "revolucion tecnologica" o "numerica", se realiza ''sens que la contraròtle'' e mai sovent ''contra los lors interesses''<ref>David Barroux, Pourquoi la révolution technologique m'a « tuer », journal Les 2chos. https://web.archive.org/web/20131221071644/http://www.lesechos.fr/opinions/analyses/0203065192211-pourquoi-la-revolution-technologique-m-a-tuer-620688.php</ref>. Lo "progrès tecnic essent generator de confòrt,  a per consequéncia una certaa mesa en velha de l'esperit critic. Quitament un fenomèn tel que la videovigiléncia es mai sovement pas vecut coma un risc d'aténher a la [[Libertats fondamentalas|libertats individualas]]. [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] ne dona la rason seguenta<span></span>: "L’òme modèrne es pas cap de biais passionat per la libertat, coma lo pretend. Fòrça mai constant e prigond es son besonh de seguretat, de conformitat, d’adaptacion, de bonaür, d’economia dels esfòrts. Es prèst a sacrificar sa libertat per satisfar aqueste besonhs. De segur, supòta pas una oppression dirècta. Mas sol li es intolerable lo fach d’èsser govrnat de biais autoritari. Aquò, non pas qu'es un èsser liure mas que desira comandar e exercir son autoritat sus altrú. Fin finala, a fòrça mai paur de la libertat autentica que la desira" Lo [[consumerisme]] constituís la causa primièra d'aquesta "anestesia de l'esperit critica". [[Herbert Marcuse]] mòstra que la denonciacion de la [[societat de consomacion]] es factícia dins la mesura ont, dins lor majoritat, las populacions dels païses industrializats entendon de cap de biais renonciar als avantatges del confòrt modèrne, qu'acaban pas d'optimisar las novèlas tecnicas de produccion. Relèva en particular que la classa obrièra constituís pas mai lo "[[proletariat]]" que, segon Marx, èra censat portar la revolucion. "Lo proletari, dins los estadis precedents del capitalisme, èra vertadièrament la bèstia de bast que donava pel trabalh de son còrs. Las necessitats e los luxes de la vida pendent que vivián dins la crassa e la pauretat. Atal, èra un vivent refús de la societat. Al contrari, l'obrièr d'uèi, organizat dins los sectors avançatés de la societat tecnologica, viu lo refús de biais mens perceptible. Coma d'autres, es a s'integrar dins la societat tecnologica. Dins los sectors ont l'automacion a mai capitat, una mena de comunautat tecnologica sembla associar los atòms umans dins lor trabalh" S'es encara une revolucion vivaça uèi, ironizan unes analista, es la "revolucion liberala"<ref>Éric Le Boucher, ''Économiquement incorrect'', Grasset, 2005, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;7.</ref>. Cal alaras comprene lo tèrme "revolucion" al sens de "revolucion conservatritz". E çò que "consèrva" d'en primièr lo liberalisme, es lo capitalisme. Autor d'una trilogia consacrada al tèma de la revolucion<ref>''[//fr.wikipedia.org/wiki/Autopsie_de_la_r%C3%A9volution Autopsie de la révolution]'', en 1969; ''[//fr.wikipedia.org/wiki/De_la_r%C3%A9volution_aux_r%C3%A9voltes De la révolution aux révoltes]'', en 1972; ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Changer_de_r%C3%A9volution._L%27in%C3%A9luctable_prol%C3%A9tariat Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat]'', en 1982.</ref>, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] considèra qu'"es van de parlejar contra le capitalisme, es tanpauc plus e qui faiçona lo mond mas la maquina"<ref name="Ellul1954">Jacques Ellul, ''La technique ou l'enjeu du siècle'', 1954</ref>. Tota revolucion es "impossibla" dins nòstra societat per la rason qu'aquesta es pas mai "industriala" mas "tecniciana" e que los òmes an pas pres la mesura d'aquesta mutacion. Tant que se la concep sonque en tèrmes marxistas, la revolucion es simplament ''inconcevabla''. Segur, reconeis Ellul, Marx a rason quand explica que lo capitalisme resistís a la critica del fach d'una fetichizacion generalizada de la merça. Mas çò que, al sègle XX estimula sempre mai aqueste fetichisme, es la tecnica. Es d'ela que depend lo renovelament de l'aparelh de produccion de las merças e es ela que se sacraliza mejans deferents vocables (progrès, novelum...), l'exortavion de contunh a ''s'adaptar'' al progrès. aqueste, per existir, necessita una ''accumulacion de capital''. Fin finala, afirma Ellul, es aquesta que deu èsser fondamentalament contestada per la revolucion e non pas lo capitalisme privat, qu'es pas que la varianta mai coneguda mas qu'es pas mai qu'una superstructura al vejaire de la tecnica (que, ela, constituís l'infrastructura de la societat). La revolucion deu combatre lo productivisme, font de [[Proletariat|proletarizacion]] e de [[Pollucion|nosenças environamentalas]]; non pas "lo" capitalisme mas ''totes los capitalismes'', e tanben lo capitalisme d'Estat, entrepresa a que s'es de contunh fugiguèt lo [[socialisme]]<ref>Jacques Ellul, ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', 1982</ref>. ==== Lo concèpte de « revolucion necessària » ==== [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] emprunta l'expression "revolucion necessària" al títol d'un libre de Robert Aron e Arnaud Dandieu, que, pendent los ans 1930, oparticipèron, coma el meteis, al movement personalista<ref>Robert Aron et Arnaud Dandieu, ''La révolution nécessaire'', 1933, rééd. 1997</ref>. Avent analisat en detalh lo procediment per que las revolucions modèrnas se son totas mostradas "contra-productivas"<ref>"Le mouvement de l’histoire non seulement ne précipite pas la chute de l'État mais il le renforce. C’est ainsi, hélas, que toutes les révolutions ont contribué à rendre l’État plus totalitaire" (Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution''</ref>, Ellul considèra qu'assistam uèi sonqu'a de revòltas, de subresalts esporadics que, ''in fine'', son sempre assimilats per la societat tecniciana<ref>Frédéric Rognon, ''Jacques Ellul. Une pensée en dialogue'', Genève, Labor et Fides (coll. Le Champ éthique, no 48), 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53-62</ref>. Una revolucion demora mai jamai "necessària", çò conclutz, mas pòt sonque capitar sus la basa d'una demistificacion totala de la figura de l'Estat ("Creire que se modificarà que que siá per la via institucionala es illusòria"<ref>''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>), d'una ''desacralizacion de la tecnica'' - qu'exigís d'esperela de cada individú un sevèr examen de se ("Es pas la tecnica que nos asservit mas lo sacrat transferit a la tecnica"<ref>''Les nouveaux possédés'', 1973</ref>) - e fin finala l'adopcion d'una forma de vida ascetica ("Lo mai naut punt de trncadura dins la societat tecniciana, l'actitud vertadièrament revolucionària, seriá l'actitud de contemplacion puslèu de l'agitacion frenetica"<ref>''Autopsie de la révolution'', 1969</ref>). La revolucion necessària se paga pas al prètz de sang versat mas exigís que cadun que renoncie a una partida substanciela de son confòrt materiall<span></span>: "Se sèm pas dispausat a aquesta ascèsi, sèm prèst per aucuna revolucion". Lo concèpte ellulien de "revolucion necessàrua" trapa uèi un perlongament dirècte dins lo [[Descreissença (economia)|movement de la descreissença]] e dins los cèrcles de reflexion sus la quescion de la plaça de la tecnica dins las mentalitats. === Lo sègle XXI === [[Fichièr:Kastanienallee_86_Kapitalismuskritik_bei_Tag.jpg|vinheta|331x331px|Eslogan anticapitalista<ref>''« Kapitalismus normiert, zerstört, tötet »'' (Le capitalisme normalise, détruit, tue)</ref> sus un imòble de Prenzlauer Berg a [[Berlin]].]] Lo començament del sègle es marcat per dos moments de contestacion politica presentant de caracteristicas de çò qu'a estat de per abans descrich coma "revolucionaris"<span></span>: l'[[altermondialisme]], movement sobent qualificat de "ciutadan" que, dins los païses occidentals, rassembla un grand nombre de personas s'opausant al fenomèn de la financiarizacion de l'economia (que sempre se desvelopa a l'escala planetària dempuèi la casuda del [[comunisme]]) e la "[[Prima Aràbia|Prima aràbia]]" que, dempuèi 2011, designa un ensemble de susmautas popularas contra los regims en plaça dins lo Magrèb. Mas fin finala, quand es question de "revolucion", es subretot de "revolucion numerica" qu'es mai sovent subjècte, es a dire d'un fenomèn non plus menat per de ciutadans al nom d'ideals politics mas per d'engenhaires de multiples especialitats al nom d'un ideal ''implicit'', non formalizat e prescrit dins de manifèsts (coma pendent los precedents movements revolucionaris), mas que fach gaireben consens unanim: lo progrès tecnic. ==== L'altermondialisme ==== [[Fichièr:Manifestation_anti-G8_au_Havre_-_21_mai_2011_-_025_v1.jpg|vinheta|Eslogans altermondialistas pendent la manifestacion al Havre contra lo som del G8 2011 a Deauville.]] Lo passatge entre lo sègle XX e lo XXI es marcat per la naissença de l'[[altermondialisme]], que se bastís sus una èrsa de contestacion de l'[[economisme]]<span></span>: la politica a pas mai presa sul real qu'es entièrament faiçonada per l'economia, subretot la finança. Los altermondialistas s'opausan al [[Liberalisme economic|liberalisme]], que jutjan injust e dangierós. Mas lor diversitat es tala que seriá melhor de parlar de ''movança'' que de ''movement'', quitament se d'ensags d'estructuracion son fachs mejans l'organizacion de "forums socials", menat tant a l'escala continentala, coma lo (Forum social europèu) que planetari (Forum social mondial). D'en primièr, l'altermondialista pòt èsser qualificat de revolucionari. Se pièja en efièch sus doas recomandacions de [[Karl Marx|Marx]]<span></span>: s'engatjar pas mai segon de [[Nacionalisme|reflèxes nacionalistas]] ni sus la basa de precèptes [[Ideologia|ideologics]], coma aquò s'èra realizat amb totas la revolucions precedentas, mas segon un vejaire pragmatic, ont se considèra los problèmas "globalament", saisits dins lor interdependéncia, e ont se pensa que conven de los resòlvre "localament"<span></span>: "sul terren", en fonccion de las singularitats de cada situacion. L'un dels eslogans altermondialistas dels mai celèbres es: "Pensar globalament, agir localament". Mas, après de començaments espectaculars<ref>Principalement en 1999, avec les [//fr.wikipedia.org/wiki/Manifestations_de_1999_%C3%A0_Seattle manifestations de Seattle], et en 2001, avec la tenue à Porto Alegre (Brésil) du [//fr.wikipedia.org/wiki/Forum_social_mondial%23Le_forum_de_Porto_Alegre_en_2001 premier forum social mondial]</ref>, los altermondialistas capitan pas a s'estructurar, subretot del fach qu'al nòrd, se risca a una critica del desvelopament e qu'al sud, las populacions n'aspiran pas qu'a accedir al desvelopament dels païses del nòrd. Alara, pas cap linha directritz clara se fa jorn<span></span>: la "dictatura dels mercats" es denoncida mas los contre-modèls son cercats mai sovent dins de las recèptas keynesianas, revalorizant la nocion d'Estat sens integrar las rasons que menan los Estats a s'alinhar, totes, sul Mercat e lo productivisme<span></span>: l'ideologia tecniciana. Lo manca d'òrdre teoric manten los altermondialistas dins una oscillacion entre "esperit de revòlta" (que l'accion [[Occupy Wall Street]] e lo [[Mouvement des Indignés|movement dels Indignats]] simbolizan pro) e "esperit reformista" (subretot caracterizat en França per [[ATTAC|Attac]] e sas recomandacions keynesianas). Aquesta revirada de l'altermondialisme explica que lo mot "revolucion" es simplament abandonat del vocabulari militant. En França, en 2009, la Liga comunista revolucionària se dissòlv per venir lo Novèl Partit anticapitalista. aqueste cambiament simboliza a el sol la situacion<span></span>: los militants son sonque en situacion de contestar l'òrdre del mond sens quitament poder impausar l'idèa que ''caldriá'' lo transformar. De fach, aquesta contestacion se manifèsta mai que de biais epars, sus de motius fòrça materials (subretot las revendicacions pel manten del poder de crompar) e sul registre de l'umor (movement dels Indignats, economistas aterrats, etc.). Fàcia al [[consumerisme]] que domina la planèta, los celèbres eslogans altermondialistas "Lo mond es pas una mèrça" e "Un autre mond es possible" son reduchs a una foncion sonque incantatòria sens jamai trobar a s'incarnar dins un vertadièr ''projècte de societat.'' ==== La prima aràbia ==== [[Fichièr:Tunisia_Unrest_-_VOA_-_Tunis_14_Jan_2011_(2).jpg|vinheta|Manifestacions a [[Tunis]] lp [[14 de genièr]].]] [[Fichièr:NPA_Révolution_tunisienne_Planoise.jpg|drecha|vinheta|Aficha de l'NPA en favor de la revolucion tunisiana de 2010-2011, a [[Besançon]] ([[Dobs (departament)|Dobs]], [[França]]).]] Dins unes païses aràbias s'exprimís de segur una volontat fòrta de se liberar dels carcans que representavan las dictaturas autrescòps instituidas amb lo sosten dels païses occidentals. Se qualifica a vegadas los eveniments de 2011 (en Tunisia, en Egipte e en Libia) de « revolucions aràbias ». Pasmens, las populacions capitan pas a s'espandre a l'entorn d'un projècte comun que vivon un dilemma, partejadas entre lo gost per la modernitat, que los païses occidentals demoran lo modèl e qu'an pas las aisinas conceptualas per la criticar, e lo pes de la religion, en l'escasença las prescripcions coranicas extrèmament constrehentas e inegalitàrias. ==== La revolucion numerica ==== Se nomena « revolucion numerica » lo revolum de las societats balhadas per las tecnicas ligadas a l'[[informatica]], subretot [[Internet]]. Aqueste movement se traduch per la [[Ret informatica|misa en ret]] dels individús a l'escala planetària via de novèlas formas de comunicacion ([[Corrièr electronic|corrièls]], ret socials...) e donc una decentralizacion radicala dins la circulacion de las idèas<ref>Laurent Sorbier, « Quand la révolution numérique n'est plus virtuelle», revue Esprit, mai 2006, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;121-127</ref>. Alara que gaireben totas las revolucions èran portadas per de líders, l'''aveniment'' del numeric constituís un ''eveniment'' dins la mesura ont, precisament, acaba amb aqueste procediment piramidal. Es donc ensejan de veire dins la revolucion numerica una truacada de l'[[Democracia|esperit democratic]]. En realitat, las informacions se multiplicant de biais exponencial e dins totas las direccions (del fach per exemple de las escochas telefonicas e de filtratge d'internet), se realiza una pèrda de l'informacion que tend a banalizar, trebolar e/o desviar lo contengut dels messatges, mai que la paraula es frequentament mesclada a tot un flus d'imatges. Lo dich "tròp d'informacion tua l'informacion" resuma aquesta realitat. En 2011, pendent [[Prima Aràbia|Prima aràbia]], circula una tèsi que lo capvirament del govèrn de [[Zine El Abidine Ben Ali|Ben Ali]] auriá pas podut se realizar sens los [[Telefòn intelligent|telefòns intelligents]] e los malhum socials dels contestataris. Aquò fa controvèrsia: sufison los malhum socials a capvirar un regim<ref>Régis Chenavaz, "Printemps arabe, les réseaux sociaux suffisent-ils à renverser un régime ?" Le Nouvel Observateur , 2 juillet 2012. http://leplus.nouvelobs.com/contribution/583988-printemps-arabe-les-reseaux-sociaux-suffisent-ils-a-renverser-un-regime.html</ref>? D'aqueste debat, sembla sortir que l'utilitat d'aqueste mejans es indenegable per ''iniciar'' un movement de contestacion mas mai aquestes son totalament contra productius del moment que s'agís de l'''organizar'' dins la durada. Cossí l'explicar? A partir de 2008, l'ensagista Nicholas Carr publiquèt un article ont enoncia la tèsi seguenta: "Le Net ven un medium universal (...). Los avantatges d'un accès instantanèu a una font d'informacion tan rica son nombroses e foguèron largament descrichs e coma cal aplaudits. (...) Mas coma lo soslinhava lo teorician dels media Marshall McLuhan dins los années 60, los media son pas un simple luòc passiu de transmission d'informacion. Provesisson la matèria de las pensadas, mas ne determinan tanben lo procediment. E, çò que lo Net sembla far, es escalhar la capacitat de concentracion e de reflexion. L'esperit s'espèra ara a prene l'informacion aquí ont lo net la distribuís: dins un flus rapid e movent de particulas. Èri un cabissaire dins la mar dels mots. Ara limpi a la superfícia coma un òme sus un get esquí. Es l'usatge de far lo parallèl entre la revolucion numerica a la [http://www.museeprotestant.org/Pages/Notices.php?scatid=1&noticeid=113&lev=1 revolucion de l'imprimeriá]<ref>"L'impact de l'imprimerie sur la diffusion des idées", Université du Québec à Montréal, https://web.archive.org/web/20161202112032/http://www.phi2080.uqam.ca/node/61</ref> e a la [[revolucion industriala]] per designar de ''mutacions'' de l'umanitat<ref>Au terme "révolution", Bernard Charbonneau préfère l'expression "grande mue".</ref> que, a la diferéncia de las revolucions classicas, se produson ''sens qu'un projècte prestablit de biais concertat ne siá l'origina''. Alara, es pas tròp restrictiva l'expression "revolucion numerica"? Lo fenomèn constituís pas l'aspècte mai visible de çò que se nomena lo progrès tecnic? Jacques Ellul afirma: "contrarotlam pas mai lo progrès tecnic qu'ara, es el que govèrna nòstre actes". E comentant la citacion de Marx "s'evalua pas una ideologia a çò que revèla mas a çò qu'amaga", [[Bernard Charbonneau]] afirma: "mai los òmes s'afanan a creire que la tecnica es ''neutra'', mai ''neutralizan'' lor esperit critic a son subjècte". La revolucion numerica es pas directament, explicitament, politica que las causidas se realizan pas de biais [[Democracia|democratic]] mas son establida per d'expèrts mandatats. Atal per exemple, en 2013, l'Union europèa sosten financièrament le "Projècte Cervèl uman" que l'objectiu es d'esimular lo foncionament del cervèl uman mercé a un superordinator per - atal es declarat - de desvelopar de terapias mai eficaças sus las malautiás neurologicas. Lo cost del projècte es estimat a 1,19 miliard d'euros mas ne resultèt pas cap de consultacion ciutadana<ref>De même, durant les années 1960, la décision prise par différents états de recourir à l'énergie nucléaire, pourtant réputée dangereuse, n'a résulté d'aucune réflexion profonde à l'échelle démocratique.</ref>. Çò que fonda la revolucion numrica la "logica" del progrès tecnic, la politica essent d'un biais assignada a se metre a son diapason<ref>Jacques Ellul, ''L'illusion politique'', 1965</ref>, çò que resuma lo dich "se pòt pas arrestar lo progrès". ''A fortiori'', a pas pus res a veire amb l'idèa de ''revòlta'', que portava totas las revolucions dempuèi la Revolucion francesa, çò qu'explica en partida lo fenomèn de la depolitizacion e la "crisi de l'engatjament"<ref>Cette formule désigne le fait que l'on ne s'exprime plus au travers de [//fr.wikipedia.org/wiki/Doctrine positions doctrinales] affirmées que par l'incantation (cf "l'altermondialisme" qui ne dégage aucune "alternative" au libéralisme), l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Utopie utopie] ("un autre monde est possible") et l'exaspération (ex. le "mouvement des Indignés" en France)</ref>. Tot al contrari, se debanèt sonque qu'una majoritat d'individús se ''conforman'' a [[Zeitgeist|l'esperit del temps]], aqueste de l'ideologia tecniciana, que se manifèsta ara dins ''totes'' los domènis de l'activitat umana<ref>Jacques Ellul, ''Le système technicien'', 1977</ref>. L'industria numerica representa lo vector màger de la civilizacion dels lésers dins la mesura ont, afirma Ellul, "l'ideologia del bonaür constituís lo fondament de la modernitat"<ref name="Ellul1967">Jacques Ellul, ''Métamorphose du bourgeois'', 1967</ref>. L'economia numerica portant l'essencial de l'economia mondiala e aquesta essent venguda una [[economia de mercat]]<ref>... ceci depuis son adoption en Russie (officiellement dans les années 1990) et en Chine (officieusement dix ans plus tôt).</ref>, se presenta coma la consecracion a l'encòp de fetichisme de la mèrça analisat per Marx e del dògme de la creissença lausat pels liberals. ''In fine'', la revolucion numerica es una revolucion ''politica'' al sens ont lo [[Liberalisme economic|liberalisme]] es una revolucion conservatritz, anant dins lo sens de l'[[Zeitgeist|esperit del temps]] e de l'ideologia del progrès == Teorias == ''Contra que'' far la revolucion? L'Estat? La borgesiá possedenta? Lo capitalisme?... E subretot ''per que''la far? Un mond mai egalitari? La fin de la lucha de las classas? La desapareisson del proletariat o al contrari sa "dictatura" (coma l'avançavan los marxistas-leninistas russes)?... Aquestas dos questions son inagotablas. === Sègle XVIII === Aqueste sègle es d'en primièr aquel desvelopament del maquinisme, que los istorians donan lo nom de [[revolucion industriala]]. Aqueste fenomèn foguèt pas premeditat, se bastiguèt de biais improvizat seguent las [[Sciéncia|descobèrtas scientificas]] e de las invencions tecnicas, fasent dintrar l'umanitat dins çò que se nomena abitualament "la modernitat"<span></span>: los individús se presentan coma "autonòmas", "emancipats", mèstres de lors destins, lo desvelopament de la sciéncia e de la tecnica los invita a relativizar sempre mai las valors qu'èran las lors dempuèi de sègles e qu'èran menadas per la [[Mond crestian|crestientat]]. Los incita remandar sempre mai luènh las limitas de la natura, a se crear un mitan sempre mai "tecnicizat" (faiçonat per la tecnica): l'aglomeracion urbana, los camins de fèrre que percorrisson los camps, las usinas. Alara, devon inventar de ''novèlas valors'', a la plaça de las valors crestianas, coma per ''justificar'' aqueste cambiament. La primièra d'entre elas es "[[Bonaür|lo bonaür]]". Lo tèrme es pas novèl mas, dins lo contèxte, pren un sens inedit, aqueste de "confòrt material". Existí al sègle XVIII pas cap de "teoria revolucionària" mas, sglon Jacques Ellul, "l'ideologia del bonaür constituís lo ferment de totas las revolucions de venir". ==== Adam Smith ==== Dins la mesura ont se considèra lo [[liberalisme economic]] coma una "revolucion conservatritz", unes escrits de son fondator, lo filosòf economista escossés [[Adam Smith]], pòdon retrospectivament prene una valor de manifèst. Dins sa Teoria dels sentiments morals, Smith estima que, del fach que los interesses particulars se concilian "naturalament" amb l'interès collectiu, la libertat daissada a cadun de perseguir son interés particular favoriza lo progrès material de l'ensemble de la societat. Es perque, conclutz, "las leis an per tòca la reerca del bonaür individual al meteis temps qu'aquela del bonaür collectiu"<ref>Adam Smith, ''Théorie des sentiments moraux'', 1759</ref>. === Sègle XIX === La Revolucion francesa avent menat en França a l'instauracion de l'Empèri puis la restauracion de la monarquia; la [[revolucion industriala]] generant ela lo [[proletariat]] e un desvelopament exponencial de las inegalitats socialas, diferents pensaires se demandan cossí la societat poiriá sortir de çò que consideravan coma una ''androna''<ref>De là émerge précisément le terme de "révolution", terme d'astronomie signifiant "mouvement périodique d’un astre autour d'un autre" et renvoyant à l'idée de "retour au point de départ".</ref>. Sus aqueste registre, [[Karl Marx]] apareis coma lo pensaire mai fecond; aqueste, de segur que l'influéncia serà mai importanta e mai durabla. ==== [[Alexis de Tocqueville]] ==== La primièra analisi critica del fenomèn revolucionari emana de l'istorian francés [[Alexis de Tocqueville]]. Dins son ensag ''L'Ancian Regim e la Revolucion''<ref>Alexis de Tocqueville, ''L'Ancien Régime et la Révolution'', 1856. Dernière édition, Flammarion, 1993.</ref> publicada en 1856, considèra pas la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] coma una trencadura mas coma lo compliment d’un procediment engatjat dempuèi de sègle e que l’acabament es la centralizacion de l’[[Estat]]. Quitament se Toqueville tracta pas que de la Revolucion francesa, sas especulacions permeton de rebatre la multiplicitat dels paramètres entrant en jòc dins ''tot'' procediment revolucionari. Es que que siá lo sol autor que menciona [[Bernard Charbonneau]] dins son voluminós obratge ''L'Estat'', soslinhant tanben lo caractèra l'encòp actual e sintetic de sa critica<ref>Bernard Charbonneau, ''L'État'', 1949. Réédition : Economica, 1999.</ref>. ==== [[Karl Marx]] ==== Lo primièr grand teorician de la revolucion es lo filosòf alemand [[Karl Marx]]<ref>Michael Löwy, ''La théorie de la révolution chez le jeune Marx'', 1970. Ré-édité aux Éditions sociales en 1997. Voir également le site « Matière et évolution » : www.matierevolution.fr/spip.php?article1637</ref>. Segon el, la revolucion deu s'atacar a dos enemics<span></span>: las infrastructuras economicas, autrament dich, l'aparelh de produccion, e l'[[Estat]], ambedos que son dins las mans d'una classa sociala (la [[borgesiá]]) que se'n serví per assegurar sa dominacion sus una autra (le [[proletariat]]). Dins ''Lo Capital'', esciu: "L'industria modèrna considèra pas jamai definitiu lo mòde actual d'un procediment. Sa basa es donc revolucionària. Amb lo mejan de maquinas, de procediments quimics e d'autres mejans, tresvira las foncions dels trabalhadors e las combinasons socialas del trabalh, qu'arrèsta pas de revolucioanar la division establida. Citant aqueste passatge, Ellul fa remarcar que Marx a plenament consciéncia del fach que lo regim capitalista crea las condicions propicis a l'aplicacion de la sciéncia e de la tecnica dins l'esfèra de la produccion<ref>Jacques Ellul, ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', Le Seuil, 1982, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;20-21.</ref>. En 1871, comentant la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]], Marx escriu: La Comuna foguèt pas una revolucion contre una quina que siá forma del poder de l’Estat, legitimista, constitucionala, republicana o imperiala. Foguèt una revolucion contra l’Estat tal coma es, contra aqueste avorton monstruós de la societat (…) Foguèt pas una revolucion avent per tòca de transferir lo poder d’Estat d’una fraccion de las classas dominantas a una autra mas una revolucion tendent a detruire aquesta maquina abjècta de la dominacion de classa Mantuns còps dins son òbra, [[Jaume Ellul|Ellul]] regreta qu'es pas aquesta radicalitat que los [[Marxisme|marxistas]] retendran mai tard de Marx mas lo concèpte de [[lucha de las classas]] qu'èra de segur pertinent a son epòca mas que l'es pas mai al sègle XX del fach qu'es pas mai lo trabalh uman qu'es creator de riquesa mas la tecnica. ==== [[Marxisme|Los marxistas]] ==== En agost-setembre de 1917, [[Lenin]] escriu ''L'Estat e la Revolucion<span></span>: la doctrina marxista de l'Estat e los pretzfachs del proletariat dins la revolucion'', obratge interromput pels [[Revolucion d'Octobre|eveniments d'octobre de 1917]]. Declara defendre los analisis de [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels|Engels]] sus la natura de l'Estat contra çò que considèra èsser una deformacion de lor pensada pels teoricians reformistas de la social-democracia que se reclaman del [[marxisme]], subretot [[Karl Kautsky|Kautsky]]. L'[[Estat]] i es analisat coma un instrument d'opression visant assegura la dominacion d'una [[classa sociala]] sus una autra dins un mòde de produccion donada. La revolucion permanenta es un mot d'òrdre lançat per Marx puèi desvelopat per [[Trotski|Trotsky]] e [[Alexandre Parvus|Parvus]] per designar lo procediment per que la revolucion s'arrèsta pas tan qu'a pas atengut totes sos objectius. Per Trotsky, las revolucions de nòstre temps saupriá pas s'arrestar e de realizacions nacionalas e borgesas<span></span>: lo proletariat deu prene lo movement per començar una revolucion mondiala e comunista. ==== [[Anarquisme|Los anarquistas]] ==== L'anarquisme es fondat sus la negacion del principi d'autoritat dins l'organizacion sociala e lo refús de tota constrencha institucionala. Los anarquistas volon bastir una societat sens dominacion, ont, economicament, los individús coopèran liurament dins una dinamica d'autogestion e de federalisme. L'idèa que promòvon, es "l'òrdre mens lo poder". Al vejaire dels marxistas, realizèron relativament pauc d'escrichs que se focalizan essencielament sus la practica. Es lo cas subretot de [[Mikhaïl Bakonin|Bakonin]]. Mas aqueles que tenèm son extrèmament precioses, per exemple las Quinze revendicacions de [[Revòlta de Kronstadt|Kronstadt]] (febrièr de 1921), que - pasmens se pòrtant subretot sus de questions fòrça practicas - pòdon prene ''a posteriori'' valor de manifèst. Defendon la libertat de paraula e de la premsa, la libertat d'associacion, la liberacion dels prisonièrs politics, lo fach d'interdire a un partit d'aver lo privilègi de la propaganda de sas idèas o de recebre la mendre subvencion de l'Estat. === Sègle XX === Après la mòrt de Marx, l'ensemble dels teoricians (que d'unes, coma [[Lenin]] e [[Mao Zedong|Mao]], son tanben de líders revolucionaris) se prononcian al respècte de sos analisis, mai sovent per se'n reclamar, las amendar e las tornar actualizar; mai rarament per ne contestar la pertinéncia. ==== [[Hannah Arendt]] ==== Dinss son ''Ensag sus la revolucion'', en 1963, la filosòfa americana (d'origina alemanda) [[Hannah Arendt]] (1906-1975) opausa al modèl de la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] e de las luchas contra la misèria, un ensemble d'eveniments qu'ensajan de fondar la [[Libertat (filosofia)|libertat]]. D'entre aquestes eveniments, reten subretot la [[Comuna de París (1871)]], la [[Insureccion Ongresa de 1956|revolucion ongresa]] e la [[revolucion americana]]. La figura de l'Estat es gaireben pas contestada per Arendt, e tampauc critica lo modèl de vida borgés. ==== Los marxians ==== Se nomena uèi los marxians los teoricians que, tot se reclamant de la pensada de [[Karl Marx|Marx]] se destriant radicalament del [[marxisme]], considerant qu'es pas qu'una [[ideologia]] d'entre las autras e ont Marx se seriá pas reconegut. Considèran que la revolucion se deu pas pus pensar en tèrmes de rapòrts de classas e de dominacion e que consistís pas mai a capvirar tal o tal sistèma; se la deu pensar en tèrmes d'[[alienacion]]. A la diferéncia dels marxistas, que contunhan de se referir al postulat de Marx que la revolucion consistís a tornar prene las aisinas de produccion, los marxians considèran que cal repensar la quita natura de la produccion, admetre que la [[valor trabalh]] es una ideologia que foguèt menada pels [[Socialisme|socialistas]] tot coma lo [[Capitalisme|capitalistas]] e que'n resultèt l'ideologia de la [[Creissença economica|creissença]]. La critica marxiana passa donc largament aquela del [[capitalisme]] e pòrta sul [[productivisme]] dins son ensemble. ==== [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] ==== D'entre los marxians, Ellul es aqueste qu'estudia mai le concèpte de revolucion<ref>Frédéric Rognon. "La révolution : déconstruction d’un mythe" in ''Jacques Ellul. Une pensée en dialogue'', Genève, Labor et Fides, 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53-62. Un résumé de cette analyse est accessible en ligne : http://www.jacques-ellul.org/les-grands-themes/la-revolution .</ref>. Mas se contenta pas de l'estudiar; d'esprel prepausa un tipe novèl de revolucion. E, a partir de 1935, alara qu'aviá 23 ans e que se plaçava encara dins la movança del corrent [[Personalisme|personalista]]: "Actualament, tota revolucion deu èsser ''immediata'', es a dire que deu començar a l'interior de cada individú per una transformacion del biais de jutjar (...) e d'agir. Es perque la revolucion pòt pas mai èsser un movement de massa e un grand bolegadís (...). Es perque encara es impossible actualament de se dire revolucionari sens èsser revolucionari, es a dire sens cambiar de vida. (...) Veiràm lo vertadièr revolucionari non pas dins lo fach que prononcia un discors (...) mas dins lo fach qu'acaba de percebre los interesses de son argent. » Ellul analisa los grands moments revolucionaris e las rasons que los menèron als resultats opausats a aquestes espreats. Tres obratges subretot fan d'el lo teorician màger de la revolucion en França: - ''Autopsia de la revolucion''<ref>''Autopsie de la révolution''. Paris: Calmann-Lévy, 1969. {{2e}}<nowiki> édi}}tion Paris: La Table Ronde, 2008.</nowiki></ref> - ''De la revolucion a la revòltas''<ref>''De la révolution aux révoltes''. Paris: Calmann-Lévy, 1972. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2011;</ref> - ''Cambiar de revolucion. L'ineluctable proletariat''<ref>''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat''. 1982, Paris, Seuil.</ref>. Considèra que la revolucion "modèrna" (que [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] es lo paradigme) es pas una revòlta avent capitat. A la diferéncia de la revòlta, viscerala e impulsiva, se pièja sus una doctrina que cerca a s’aplicar al real. A pas res de desesperat, al contrari, cerca a s’institucionalizar seguent un metòde e visa sempre un cert òrdre. E aqueste òrdre, est la constitucion [[Estat|estatica]]. Lo « destin recurrent de la revolucion », avança Ellul, es qu'es « la prise en charge d'une aspiration populaire par une classe dominante : une classe qui, au passage, n'oublie pas ses propres intérêts et qui, ce faisant, finit toujours par trahir l'impulsion populaire initiale ». « Le mouvement de l’histoire non seulement ne précipite pas la chute de l'[[Estat|État]] mais il le renforce. C’est ainsi, hélas, que toutes les révolutions ont contribué à rendre l’État plus totalitaire. »<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'' Paris : Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris : La Table Ronde, 2008.</ref>. Es perque, conclutz, « croire que l'on modifiera quoi que ce soit par la voie institutionnelle est illusoire »<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972, {{2e}} édition 2011, La Table Ronde.</ref>. La critica qu'Ellul fa de l'Estat lo fa semblar ni a l'[[anarquisme]] (movement qu'afeciona mas que considèra coma [[Utopia|utopista]]) ni al [[liberalisme]] (en que vei pas qu'una [[ideologia]] mortifèra), rason que lo politològ Patrick Troude-Chastenet<ref>Professeur de science politique à l'Université Bordeaux 4 et président de l'Association Internationale Jacques Ellul depuis sa création en 2000.</ref> lo qualifica d'[https://web.archive.org/web/20130915185943/http://jacques-ellul.org/jacques-ellul/portraits/linclassable inclassable]<ref>Patrick Troude-Chastenet, ''Jacques Ellul, penseur sans frontières'', Le Bouscat, L’Esprit du temps, PUF, 2005 <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;19-29</ref> e que sa recepcion demora encara pro discrèta. Çò qu'Ellul denoncia abans tot dins l'Estat, es sa ''massa'', sa talha aclapanta al vejaire d'aqiesta de l'individú. Ellul es pas sonque un teorician de la revolucion, es tanben - fins a sa mòrt, en 1994 - un ardent defendor de la quita idèa de revolucion. Citant [[Robert Aron]] e Arnaud Dandieu, "la revolucion es l'emanacion de la personalitat umana"<ref>Robert Aron et Arnaud Dandieu, ''La révolution nécessaire'', 1933, rééd. 1997.</ref>, afirma en efièch<span></span>: "es mejans d'actes revolucionaris que l'òme se fa, quand torna radicament en question son mitan environant. e a l'ora d'ara, son miten, es la tecnica" <ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution''. Paris : Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris : La Table Ronde, 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;289.</ref> Mas la demistificacion de la tecnica passa inevitablament per aquela de son instància de legitiacion<span></span>: l'Estat. Del meteis biais qu'al sègle XIX l'Estat legitimèt lo [[capitalisme]], del meteis biais al sègle XX fa legitima l'ideologia tecniciana<ref>Elul n'affirme jamais que l'État est l'unique agent du pouvoir, il reconnait notamment l'influence croissante du marché (à travers les entreprises multinationales) et des médias. Il souligne en revanche que l'État, en tant qu'instance de légitimation, leur sert de caution.</ref> E la tecnica es encara mens reconeguda coma ideologia que lo capitalisme dins la mesura ont las constrenchas son encara mai interiorizadas: sembla indolora e abstacha qu'i a, aqueste còp, pas cap d'enemic clarament designat. Per contrar l'ideologia tecniciana e l'Estatisme, la revolucion demora mai que jamai "necessària". Mas pòt pas se relizar sonque se la set de libertat pren l'ascendent sus la quista de confòrt material (assegurat sempre mai per la Tecnica) e sus l'esperit de poténcia, de racionalitat e d'eficacitat (que l'Estat de contunh valorizar, mejans la polícia, l'armada, lo contraròtle social, etc.). La revolucion es subretot envisajabla sonque s'aquesta quista de libertat prend la forma, pels individús, d'una volontat de cambiar radicalament d'estil de vida. ==== Guy Debord ==== Per Guy Debord, l’afrontament politic èst/oèst (que naís l'endeman de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra]] e qu'absòrba gaireben totes los intellectuals pendent al mens tres decenniás) es un fals debat. Una [[ideologia]] s'evalua pas en efièch al jutjat tal o tal discors mas de tal o tal ''biais de viure'' ''al quotidian''. L'ideologia que demanda d'en primièr èsser combatut es comuna al [[capitalisme]] e al [[socialisme]], es entièrament axada sul confòrt [[Borgesiá|borgés]] e suls mejans d'i accedir ([[Estat]], tecnica, [[economisme]]...). Nòtre mond se dich ''modèrne'', es en realitat arcaíc que se noirís de çò que Marx nomena lo fetichisme de la mèrça: l'imens majoritat dels umans es [[Alienacion|alienada]] per la consomacion, totas las activitats son merchandizadas e lo mai grèu es qu'aquò sembla normal e acceptable. Es en consequéncia "revolucionari" lo fach de capvirar aquesta situacion e, per aquò, de demistificar la quita idèa de modernitat mostrant que, jos d'arguments [[Progressisme|progressistas]], aquela es l'incarnacion del mai plan conformisme, la consequéncia a tèrme essent l'anestesia de tot esperit critica. La revolucion exigís de se desengatjar del [[Borgesiá|mòde de vida borgesa]] e de las convenéncias que, al fons, ''justifican'' la [[societat de consomacion]]. Tant qu'es pas fach, lo mond es voat èsser pas qu'un ''espectacle''<ref>Guy Debord, ''La société du spectacle'', 1967</ref>. Debord es pas lo sol a portar sul mond de la Pòstguèrra un acach desabusat mas es justament per le un acte revolucionari que d'exprimir aqueste desencantament de biais a lo convertir en elògi de la libertat<span></span>: la desalienacion passa per l'analisi meninosa de l'alienacion. La revolucion se realiza pas tant pel discors que pel comportament, l'estil de vida, lo biais de veire. Exigís de gaitar la vila (la caricatura del "mond modèrne") de biais destacat, çò que Debord nomena la ''deriba''. S'agís ensegida de crear de ''situacions'' de vida novèlas. En 1957, Debord pren una partida activa a la creacion de l'[[Internacionala situacionista]] (ebreviacion<span></span>: IS), una organizacion se situant dins la filiacion de pensada d'[[Anton Pannekoek]] e [[Rosa Luxemburg]] e s'inspirant del comunisme de conselhs. Lo tèxte fondator de l'IS, le "Rapòrt sus la construccion de situacions e sus las condicions de l'organizacion e de l'accion de la tendéncia situacionista internacionala"<ref>Guy Ernest Debord, ''Rapport sur la construction des situations et sur les conditions de l’organisation et de l’action de la tendance situationniste internationale'' Paris, 1957. Plaquette in-12 Texte fondateur de l’Internationale Situationniste</ref>, atal comença<span></span>: "Pensam d'en primièr que cal cambiar lo mond. Volèm lo cambiament mai liberator de la societat e de la vida ont nos trabam embarrats. Sabèm qu'aqueste cambiament es possible per d'accions apropriadas. Nòstre afar es precisament l'emplec d'unes mejans d'accion, e la descobèrta de novèls, mai aisidament reconeissables dins lo domèni de la cultura e las mòrs, mas aplicats dins la perspectiva d'una interaccion de totes los cambiaments revolucionaris. Çò que se nomena la cultura rebat, mas tanben prefugura, dins una societat donada, las possibilitats d'organizacion de la vida. Nòstra epòca es caracterizada fondamentalament pel retard de l'accion politica revolucinària sul desvelopament de las possibilitats modèrnas de produccion, qu'exigisson una organizacion superiora del mond Debord es radical e sens concession dins sos prepaus<span></span>: "La revolucion se deu tornar inventar, vaquí tot" mas sos criticas li repròcha de se distanciar pas pro del marxisme e per exemple de se destriar pas del concèpte de [[lucha de las classas]] que jutjan despassat<ref>Gérard Briche, ''Guy Debord et le concept de spectacle : sens et contre-sens'', 2010.</ref>. Mai embarrassant encara es lo fach qu'a la diferéncia d'un [[Jaume Ellul|Ellul]], que preconiza per exemple l'ascèsi e la contemplacion<ref>"Le plus haut point de rupture envers cette société technicienne, l'attitude vraiment révolutionnaire, serait l'attitude de contemplation au lieu de l'agitation frénétique" (Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969).</ref>, Debord s'interdís tot apròche normatiu e programatic, prepausa en particular pas cap "valor contraborgesa" sur laquelle construire la révolution. Aqueste manca contribuís en mai de rendre sa pensada inaplicabla mas a l'expausar als contresens. De fach, lo celèbre eslogan de 1968, ''Viure sens temps mòrt e gausir sens entravas'' utilza una idèa dels situationistas que la revolucion se deu menar sul plan de la vida videnta mas los liberals libertaris la tornan dins un sens estrechament edonista qu'a per consequéncia de desamorsar durablament tota critica al subjècte de la societat de consomacion<ref>Jouir sans entraves et consommer de même. La Voix du Nord, 4 mai 2008</ref>. ==== André Gorz ==== L'endeman dels eveniments de Mai 68, lo filosòf francés [[André Gorz]] escriu ''Reforma e revolucion''<ref>André Gorz. ''Réforme et révolution'', Le Seuil, 1969, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;205-209</ref>. Afirma per exemple<span></span>: « L’avènement du socialisme ne résultera ni d’un aménagement progressif du système capitaliste, tendant à rationaliser son fonctionnement et à institutionnaliser les antagonismes de classe ; ni de ses crises et de ses déséquilibres, dont le capitalisme ne peut éliminer ni les causes ni les effets, mais qu’il sait empêcher désormais de revêtir une acuité explosive ; ni d’un soulèvement spontané des mécontents ; ni de l’anéantissement, à coup d’anathèmes et de citations, des social-traîtres et des révisionnistes. Il résultera seulement d’''une action consciente et à long terme'' dont le début peut être la mise en œuvre graduelle d’un échelonnement cohérent de réformes, mais dont le déroulement ne peut être qu’une succession d’épreuves de force, plus ou moins violentes, tantôt gagnées, tantôt perdues ; et dont l’ensemble contribuera à former et à organiser la volonté et la conscience socialistes des classes travailleuses. » En aquò, las posicions de Gorz s'aparentan al [[marxisme]] mas, mentretant, se destrian de son ortodoxia pel fach que valorizan lo ròtle de la responsabilitat individuala. Mas la fin de sa vida es marcada per un capvirament. Dins ''Misèrias del present, riquesa del possible'' (1997) puèi ''L'immaterial'' (2003), Gorz considèra que l'evolucion recenta del capitalisme es marcada per ''la desapareission de la'' ''valor trabalh'' e per ''l'emergéncia de l'intelligéncia'' coma generatritz de riquesa<ref>Ce qu'Ellul appelle "l'information".</ref>. A aquesta epòca, s'interessa a la ''Wertkritik'' (critica de la valor), corrent intellectual alemand subretot representat per la revista ''Krisis'' e la personalitat de [[Robert Kurz]], e tanben pels escrichs del sociològ e istorian american [[Moishe Postone]]. Dins los dos cas, se torna interpretar la teoria critica de [[Karl Marx|Marx]]. Gorz considèra alara coma revolucionari tot cambiament de mòde de vida caracterizada d'una parida per una consomacion mendre d'energia, mai (e de biais corollari) per una reduccion drastica de la durada del temps de trabalh e tanben una novèla definicion complèta de la nocion de [[Trabalh (economia)|trabalh]]. La susconsomacion d'energia dels uns condamnant inevitablament los autres a la misèria e menaçant a tèrme l'equilibri de la planèta, adoptar un mòde de vida sòbri es ara una necessitat absoluda<ref>Cette posture rejoint le concept connu sous le nom de [//fr.wikipedia.org/wiki/Simplicit%C3%A9_volontaire simplicité volontaire].</ref>. La revolucion, abans de s'inscriure dins de cambiaments institucionals, passa donc per une presa de consciéncia de cada individú e subretot la traduccion d'aquesta presa de consciéncia dins sos actes al quotidian. Uèi al centre del debat de la [[Descreissença (economia)|descreissença]], los analisis de Gorz contribuisson a far lo ligam entre las questions de transformacion sociala e d'ecologia amb una reflexion sus l'individualisme. Coma aquesta d'Ellul e de [[Bernard Charbonneau|Charbonneau]], trapan un perlongament dins lo movement de la [[Descreissença (economia)|descreissença]]. === Sègle XXI === Malgrat los esfòrces dels pensaires marxians, existís pas mai al sègle XXI de projècte revolucionari se piejant sus las teorias sociopoliticas de [[Karl Marx|Marx]] e l'idèa de desapareisson de las classas socialas. Pasmens, la « revolucion numerica » compta un cert nombre de teoricians que se definisson coma ''[[Transumanisme|transumanistas]]'' e los que lors detractors qualifican de « tecnoprofètas » sens los prene al seriós<ref>John Horgan, « L’avènement des technoprophètes. La Singularité, cette vaste blague ». ''Scientific American'', juillet 2010, traduit dans ''Le Courrier international''. [http://www.courrierinternational.com/article/2010/07/29/contrepoint-la-singularite-cette-vaste-blague lire en ligne]</ref>. == Referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Estat]] * [[Prima dels pòbles]] * [[Prima Aràbia|Prima aràbia]] * Revolucion nacionala, doctrina oficiala del [[Regim de Pétain|regim de Petin]] ([[França]], [[1940]]-[[1944]]) === Bibliografia === * {{Cite book}} * [[Alexis de Tocqueville]], ''L'Ancien Régime et la Révolution'', 1856. Dernière édition, Flammarion, 1993 {{ISBN|978-2-0807-0500-6}} * [[Karl Marx]], ''La Guerre civile en France'', 1871, [http://www.sciencemarxiste.com Science marxiste éditeur], 2008 {{ISBN|978-2-9126-3931-8}} * Gustav Landauer, ''La Révolution'', Francfort, 1907. Dernière édition, Pollen-Litteral, 2006 {{ISBN|978-2-3512-2000-9}} * Arthur Bauer, ''Essai sur les révolutions'', 1908. Dernière édition, Kessinger Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-1205-6729-1}} * Pitirim Sorokin, ''Sociology of Revolution'', Philadelphie, 1925. * Theodor Geiger, ''Die Masse und ihre Aktion : ein Beitrag zur Sociologie der Revolutionen'', Stuttgart 1926. * Lyford P. Edwards, ''The Natural history of Revolution'', 1927. * Clarence Crane Brinton, ''The Anatomy of Revolution'', 1938. {{2e}} édition remaniée, Vintage, 1965 {{ISBN|978-0-3947-0044-1}}. * Ernest Labrousse, ''Comment naissent les révolutions ?'' Actes du Congrès du Centenaire de la révolution de 1848, Paris, Presses universitaires de France, 1949 * Henri Janne, ''[http://www.rechercheisidore.fr/search/resource/?uri=10670.1/qdlhgn Un modèle théorique du phénomène révolutionnaire]'' in Annales. Économies, sociétés, civilisations. {{15e}} année, {{n°|6}}, 1960, 1138-1154 * Wilhelm Emil Mühlmann, ''Messianismes révolutionnaires du tiers monde'', 1961. Trad. fr. Gallimard, 1968 * [[Hannah Arendt]], ''Essai sur la révolution'', 1963. Trad. fr. Gallimard, 1967. Réed. 1985 {{ISBN|978-2-0707-0277-0}} * Régis Debray, ''Révolution dans la révolution. Lutte armée et lutte politique en Amérique latine'', Maspero, 1967 * André-Clément Découflé, ''Sociologie des révolutions'', PUF, 1968 {{ISBN|978-2-1303-7792-4}} * Jules Monnerot ''Sociologie de la Révolution : Mythologies politiques du {{s-|XX|e}}. Marxistes-léninistes et fascistes. La nouvelle stratégie révolutionnaire'', Paris, Fayard, coll. « Les Grandes études contemporaines », 1969. * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''Autopsie de la révolution'', Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2008 {{ISBN|978-2-7103-3094-3}} * André Gorz ''Réforme et Révolution'', Paris, Seuil, 1969 {{ISBN|978-2-7071-5697-6}}. * Jean Baechler, ''Les phénomènes révolutionnaires'', 1970. Rééd.La table-ronde, 2006. {{ISBN|978-2-7103-2843-8}} * Pierre Lepape, ''Les révolutions du {{s-|XX|e}}'', Denoël 1970. réed. 1975 * Michael Löwy, ''La théorie de la révolution chez le jeune Marx'', Paris, Maspero, 1970 (thèse de doctorat du {{3e}} cycle). Traduit en espagnol, italien, portugais, anglais et japonais. Ré-édité aux Éditions sociales en 1997. {{ISBN|978-2-9118-3305-2}} * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''De la révolution aux révoltes'', Calmann-Lévy, 1972. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2011. {{ISBN|978-2-7103-6736-9}} * John Dunn, ''Modern Revolutions : An Introduction to the Analysis of a Political Phenomenon'', New York, Cambridge University Press 1972. * Michael Löwy, ''Dialectique et révolution : essais de sociologie et d'histoire du marxisme'', Paris, Éditions Anthropos, 1974. * Mark Hagopian, ''The Phenomenon of Revolution'', New York, Dodd, Mead 1974. * Charles Tilly, ''From Mobilization to Revolution'', Reading, Massachusetts, Addison-Wesley 1978. * [https://web.archive.org/web/20120406214032/http://www.wjh.harvard.edu/soc/faculty/skocpol/ Theda Skocpol], ''States and Social revolutions : A Comparative analysis of France, Russia and China'', 1979. Traduction française : ''États et révolutions sociales : la révolution en France, en Russie et en Chine'', Fayard, 1985. {{ISBN|978-2-2130-1401-2}} * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', Seuil 1982 {{ISBN|978-2-0200-6119-3}} * Jack Goldstone, ''Revolutions : Theoretical Comparative and Historical Studies'', Belmont, Californie, Wadswort/Thomson, 1986. {{3e}} édition : 2002 * Maurice Tournier, ''Le grand soir : un mythe de la fin du siècle'', in: Mots, juin 1989, {{n°|19}}. Batailles de mots autour de 1900. <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;79-94. * Michael S. Kimmel, ''Revolution : A Sociological Interpretation'', Philadelphie, Temple university Press 1990 * [https://web.archive.org/web/20171107184609/http://www.bibliomonde.com/auteur/pierre-vayssiere-2464.html Pierre Vayssière], ''Les révolutions en Amérique Latine'', Paris, Le Seuil, coll. « Points », 1991. * Noel Parker, ''Revolutions and History'', Malden, Massachusetts 1999. * sous la direction de Michael Löwy, ''Révolutions'', éd. Hazan - 2000, 511 p., 20&nbsp;cm {{ISBN|2-8-5025-732-X}} : documentation photographique sur les principaux mouvements révolutionnaires depuis la Commune de Paris jusqu'à nos jours. * Émile Perreau-Saussine, ''Les libéraux face aux révolutions : 1688, 1789, 1917, 1933'', Commentaire, printemps 2005, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;181-193. ({{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20090305164726/http://www.polis.cam.ac.uk/contacts/staff/eperreausaussine/libAraux_et_rAvolutions.pdf ''Les libéraux face aux révolutions'']) * Martin Malia, ''History's Locomotives. Revolutions and Making of the Modern World'', Yale University Press, 2006. Traduction française : ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008 {{ISBN|978-2-8473-4495-0}}. * Mathilde Larrère (dir.), ''Révolutions. Quand les peuples font l'histoire'', Belin, 2013 {{ISBN|978-2-7011-6275-1}}. [[Categoria:Revolucion]] 5q5opoo6o61u7irz1mybc9jjss0m5s5 0 166877 2503124 2344305 2026-06-19T08:03:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503124 wikitext text/x-wiki La '''propòlis''' designa a l'encòp una matèria resinosa produche per unes vegetals e un materila complèxe fabricat per las [[Abelha|abelhas]] a partir d'aquesta resina vegetala e de cera. Las abelhas utilizan lor produccion coma mortièr e antiinfecciós per assanir lo bornat. Lo mot propòlis ven del [[grèc]] ancian {{Grèc ancian|πρόπολις}}, ''dintrada d’una vila'', per allusion a la reduccion de la dintrada del [[bornat]] amb de propòlis per aparar la colonia. Ancianament, los apicultors pensavan que l'abelha utilizava la resina culhida sens la transformar<ref>{{Ouvrage|langue=français|auteur1=Georges de Layens et Gaston Bonnier, illustré par A. Millot|titre=Cours complet d'apiculture (culture des abeilles)|passage=28|lieu=Paris|éditeur=Paul Dupont|année=1897|pages totales=439|isbn=978-84-9761-937-0|lire en ligne=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3718684/f4.item}}</ref>. [[Fichièr:Plumpollen0060.jpg|drecha|vinheta|Abelha que las banastas de [[pollèn]] son tanben utilizadas pel transpòrt de la propòlis.]] == Originas == [[Fichièr:Bourgeon_de_marronnier_(2).jpg|esquèrra|vinheta|Borron de [[Marronièr d'Índia|Marronièr]].]] La propòlis vegetala designa una seria de substéncias [[Resina (vegetala)|resinosas]], gomosas e balsamicas presentas suls vegetals. Las esséncias màger d'arbres produson de propòlis son de conifèrs (rusca dels [[Pin|pins]], [[Avet|avets]], [[Picea|piceas]]) e los [[Borron (botanica)|borrons]] d'espècias coma los [[Vèrnhe|vèrnhes]], [[Salze|salzes]], [[Beç|boces]], [[prunièr]], [[Fraisse|fraisses]], [[Quercus|casses]] e [[Olm|olms]], de [[Pibol|pibols]] (que semblan èsser la font màger) e del [[marronièr d'Índia]]<ref>Gavanji S, Larki B. Comparative effect of propolis of honey bee and some herbal extracts on Candida Albicans. Chinese Journal of Integrative Medicine. 2015:1-7. https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11655-015-2074-9</ref>. La propòlis de las abelhas es un complèxe fabricat per l'abelha a partir de sas secrecions e de propòlis vegetala que culhís. L'obrièra pòrta la resina translucida e viscosa dins las banastas de sas patas rèiras (tot coma lo [[pollèn]]). Aquestas pelòtas son d'una color anant del jaune-clar al verd brun. Son pas servadas dins las alveolas mas utilizada sul pic per las maçonas. Aquestas darnièras las modifican amb las lors secrecions (cera e secrections salivàrias subretot), e l'aplican se cal. Mal lo luòc es caud, mai lo percentatge de cera es important, la propòlis essent viscosa e peganta vèrs 20&nbsp;{{tmp|20|°C}} e venent dura e copadissa amb lo freg o lo temps. Es donc logic de trobar una propòlis mai concentrada al nivèl del trauc d'envolada e sul cap dels quadres. == Composicion == [[Fichièr:Propolis_taruvaik.jpg|drecha|vinheta|Propòlis bruta.]] [[Fichièr:Propolis_smola.jpg|drecha|vinheta|Propòlis bruta.]] La propòlis culhisa dins lo bornat es constituida globalament de<span></span>: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ style="display: none;" | Composition de la propolis ! scope="row" | resines etbaumes | 50 a 55 % |- ! scope="row" | cera | 30 a 40 % |- ! scope="row" | òlis volatils o essencials | 5 a 10 % |- ! scope="row" | pollèn | 5 % |- ! scope="row" | autras matèrias | 5 % |} aquesta propòlis conten tanben plen d'autres elements coma d'acids organics, fòrça flavonoïds, d'oligoelements, fòça [[Vitamina|vitaminas]]. Tanben conten de parabèn, que las proprietats antibacterianas e antifongica ajudan a lutar contra los patogèns dins lo bornat. Existís diferentas varietats de propòlis e la composicion de la propòlis es fòrça variabla e complèxa. Mai de 300 compausants diferents an estat identificats. == Culhida == [[Fichièr:Scraping_propolis.jpg|esquèrra|vinheta|Rasclatge de propòlis suls flancs del bornat.]] [[Fichièr:Propolis_in_beehives.jpg|drecha|vinheta|Aspèctede la propòlis dins lo bornat.]] Una colonia produch entre 100&nbsp;g de propòlis cada an. Lo trabalh de culhida es donc sovent fastidiós e las operacions de purificacion fòrça meninosas. Per unes apicultors, la propòlis es un empachament. A vegada, prenon la pena de la culhir pendent lo netejatge dels quadres. Aquesta propòlis bruta de rasclatge cal èsser apurada que pòt conténer de cera, de fusta e de troces d'insèctes. Per unes apicultors amators que dobrisson rarament lors bornats, pòt tanben èsser vièlha e dematjada. La propòlis de rasclatge pòt tanben conténer de troces d'abelhas. aqueste darrirèr element dona a la propòlis de gratada, una mai valor sul plan de sas qualitats bioapiterapicas. En efièch, utilizada pel las abelhas per aqueste trabalh d'embaumament, la propòlis de gratada presentariá de qualitats antibacterianas superioras a la propòlis de grasilha. La propòlis de grasilha es subretot utilizada per l'abelha coma material de construccion, e non coma proteccion antibacteriana, son eficacitat sus aquestes tèma essent pas prioritari per l'abelha. Per una culhida de rendiment, es preferible d'utilizar de grasilhas de propòlis constituidas de fòrça interstices que l'abeilha va cercar a colomar. aquesta aisina se plaça sul cap dels quadres, sovent après la culhida (la temperatura aurà baissada, la propòlis serà mens concentrada en cera, mai abondanta e novèla). Sonque cal enseguida de plaçar aquesta grasilha al freg, la propòlis venent copadissa, una torsedura de l'aisina desengatjarà los trocets. == Transformacion == * Extrach artesanal de propòlis *# Per destriar la propòlis de la cere, cal far calfar a {{tmp|70|°C}} dins de l'aiga. La cera fondent a 68 {{tmp|68|°C}}, va pujar a la superfícia de la solucion. Enseguida, se fa macerar de propòlis dins d'alcoòl<ref>Sens metanoòl de preferéncia (alcoòl non desnaturat), tan mai que s'il s'agís de ne far un usatge intèrne.</ref> (entre {{tmp|40|°C}} e {{tmp|60|°C}}<ref>Alcoòl amb aiga per assegurar la dissolucion alcoolica mas tanben aquosa.</ref>), qu'après filtracion, crèa una tintura-maire. *# Las ceras essent insolublas a freg, una autra tecnica consistís a banhar dirèctament lo produch propòlis/cera dins una mèscla aiga/alcoòl<ref>De compausants de la propòlis son solubles dins l'alcoòl e d'autres dins l'aiga.</ref> (entre {{tmp|40|°C}} e {{tmp|70|°C}}). Après maceracion e filtracion, se fa tanben una tintura-mire. Aqueste extrach culhit contien de flavonoïds (majoritàriament representadas) e de composats fenolics e aromatics divèrses. == Utilizacions == === Per las abelhas === Dins lo bornat, la propòlis a d'usatges multiples. Es un [[Mortièr (construccion)|mortièr]] que servís a colomar d'asclas o fendilhas, a far estanc contra l'umiditat e lo desvolopament de las mosiduras, a  renforçar las brescas o partidas damatjadas del bornat e a la proteccion de la colonia per la reduccion de la dintrada del bornat. Es tanben un vernís aseptizant pausa en sisa fina a l’interior de las cellulas abans la ponduda de la reina, o per lisar las parets interioras del [[bornat]]. Tanben servís a momificar los animals intrusits mòrts (ratas e mirgas per exemple), tròp gròs per èsser sortits per las abelhas, evitant atal lor decomposicion. === Per l'èsser uman === [[Fichièr:Propoli.gif|drecha|vinheta|Propòlis transformada en spray.]] A l'estat brut, la propòlis se pòt mastegar dirèctament après la culhida, mas mai sovent, se la pren jos d'autras formas. La propòlis se pòt vendre a l'estat brut, en extrach concentrat ou en tintura-maire per unes apicultors dispausant de las autorizacions que cal. ==== Dins l'Antiquitat ==== La propòlis servissiá coma produch d'embaumament dins l'[[Egipte antica]]. tanben fasiá partida de la farmacia ambulanta dels soldats romans quand se'n anavan al combat<ref>Segon Plini l'Ancian, ''Istòria Naturala'', 11, 16.</ref>. Al sègle XI, la propòlis s'utilizava per cicatrizar las ferridas per flèchas<ref>Lo mètge iranian Avicena nota a son subjècte: « Ten la qualitat de far levar las puntas de flèchas e de las espinas, rarefica, neteja aisidament e fa fòça molir. »</ref>. ==== Proprietats terapeuticas ==== La propòlis es mai sovent comercializada per de firmas farmaceuticas (medecina umana o veterinària). La propòlis bruta o jos forma de tintura-maire es un antiinfecciós (antifongic, antiseptic, antibiotic). A mai un poder anestesic, cicatrizant e antiinflammatòri e aumenta lo metabolisme cellulari En usatge intèrne, seriá utilizada jos forma de tinture-maire o jos forma d'extrach sec en otorinolaringologia contra los estenhements de votz, los enrauquiments, las anginas, los mals de gòrja, la tos, los raumasses, las bronquitas, las faringitis, las otitis e las sinusitis. Amb la meteissa forma, s'utiliza en estomatologia. E en usatge extèrne, s'utiliza en dermatologia assanir e cicatrizar las plagas, tractar las micòsis. La propòlis conten entre autre un compausat, fenetilester d’acid cafeïc (CAPE). Segon un estudi del Centre de prevencion contra lo càncer<ref>[http://cancerpreventionresearch.aacrjournals.org/content/5/5/788.abstract?sid=2bbfe738-0d3d-48a0-b499-18d85aefa20b "Caffeic Acid Phenethyl Ester Suppresses the Proliferation of Human Prostate Cancer"]</ref>, aqueste compausat possedariá de proprietats antimitogèna e anticancerigèna, e poiriá alentir la creissença de cellulas de càncer de la prostata umana. La propòlis pòt provocar de reaccions allergicas<ref>{{Article|prénom1=Nandini D.|nom1=Basavaiah|prénom2=Deepak B.|nom2=Suryakanth|titre=Propolis and allergic reactions|périodique=Journal of Pharmacy & Bioallied Sciences|volume=4|numéro=4|date=2012|issn=0976-4879|pmid=23248571|pmcid=PMC3523533|doi=10.4103/0975-7406.103279|lire en ligne=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3523533/|consulté le=2017-07-17|pages=345}}</ref> o d'autras reaccions indesirablas<ref>{{Article|prénom1=Yuniardini Septorini|nom1=Wimardhani|prénom2=Anandina Irmagita|nom2=Soegyanto|titre=Oral Mucosal Ulceration Caused by the Topical Application of a Concentrated Propolis Extract|périodique=Case Reports in Dentistry|volume=2014|date=2014|issn=2090-6447|pmid=25276439|pmcid=PMC4174969|doi=10.1155/2014/307646|lire en ligne=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4174969/|consulté le=2017-07-17}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|prénom1=V.|nom1=Brailo|prénom2=Vanja Vucicevic|nom2=Boras|prénom3=I.|nom3=Alajbeg|prénom4=Vidovic|nom4=Juras|titre=Delayed contact sensitivity on the lips and oral mucosa due to propolis-case report|périodique=Medicina Oral, Patologia Oral Y Cirugia Bucal|volume=11|numéro=4|date=2006-07-01|issn=1698-6946|pmid=16816812|lire en ligne=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16816812|consulté le=2017-07-17|pages=E303–304}}</ref> per unas personas. ==== Vernís ==== # Vernís a l'òli de lin pel tractament de la fusta: òli de lin 800&nbsp;g, cera d'abelha 250&nbsp;g, propòlis 400&nbsp;g # Vernís de Russia per las fustas fòrça expausadas o preciosas: òli de lin 200&nbsp;g, cera d'abelha 50&nbsp;g, propòlis 100&nbsp;g. Caufar amb prudéncia per obténer una mescla omogenèa. Après 15&nbsp;jorns, l'enduch s'utiliza a caud sus la fusta. Daissar secar e polir. == Fonts == * Dr Yves DONADIEU, ''La Propolis, thérapeutique naturelle'', {{4e|édition}} 1986, Éd. Maloine * [https://web.archive.org/web/20121012112001/http://www.tela-botanica.org/actu/article1291.html?var_recherche=G%E9rard+ducerf Guide ethnobotanique de Phytothérapie], Gérard Ducerf, Éditions Promonature, 2006 * [https://web.archive.org/web/20150923183321/http://www.beekeeping.com/rfa/articles/traite_rustica.htm ''Le Traité Rustica de l'apiculture''], ouvrage collectif, Éd. Rustica, septembre 2002 == Nòtas e referéncia == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Apicultura]] * [[:Categoria:Apicultura]] [[Categoria:Apicultura]] [[Categoria:Fitoterapia]] [[Categoria:Planta medicinala]] eh2yxzimrxhffikbo5zekzuyydzj1ak 0 167619 2503076 2440812 2026-06-19T04:46:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503076 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Allium fistulosum}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Allium fistulosum'' | Allium fistulosum 2.JPG | Cebola | classificacion=Cronquist }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Liliidae }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Liliaceae }} {{Taxobox | genre | Allium }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Allium fistulosum | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl | classificacion=APGIII }} {{Taxobox | òrdre | Asparagales }} {{Taxobox | familha | Amaryllidaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Allioideae }} {{Taxobox imatge | Allium fistulosum bulbifera0.jpg | ''Allium fistulosum bulbifera'' }} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Allium_fistulosum_MHNT.BOT.2011.3.23.jpg|vinheta|''Allium fistulosum'' - [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa]]]] La '''cebola''' (var. '''cebeta''') es una [[Èrba|planta erbacèa]] vivaça de la familha dels [[Amaryllidacée|Amarilidacèas]] (ex [[Liliacée|Liliacèas]]), cultivada per sas [[Fuèlha|fuèlhas]] aromaticas e utilizada coma [[condiment]], de gost mai doç que la [[ceba]] o l'[[escaluènha]]. Es un ingredient important de fòrça cosinas d'[[Orient extrèm]] jol nom de {{Lang|zh|蔥}} (pinyin: cōng ; « tsong ») en chinés, {{Japonés|''negi''|葱 / ねぎ}} (<span title="Japonés"><span class="lang-ja" lang="ja">葱 / ねぎ</span></span><span class="t_nihongo_help noprint"><span class="t_nihongo_icon" style="color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;">^{[[Ajuda:Japonés|?]]}</span></span>) en japonés e {{Lang|ko|파}} (pa) en corean. Fa partit de las plantas que la cultura es recomandada dins los domènis reials per [[Carlesmanhe]] dins lo [[capitulari De Villis]] (fin del sègle VIII o cemençament del IX). == Descripcion == La cebola forma de matas de 40&nbsp;cm de naut. [[Fuèlha]]s cilindricas e clòtas, vert escur leugièrament blavencas. Inflorescéncia e ombela de forma esferica. [[Flor|Flors]] malvas. [[Raiç (botanica)|Raices]] un pauc cofladas en [[Bulb|bulbs]] longs, leugièrament asimetrics, blancs o ròses. == Varietats == Existís tres [[Varietat (botanica)|varietats]] cultivadas d'''Allium fistulosum'' : * la cebola comuna roja, tipe mai corrent * la cebola blanca, mai premarc, de sabor mendra * lo type ''Ishikura long white'', que ne forma pas de bulb e sembla puslèu a un pòrro. Quatre varietats son inscrichas al Catalòg oficial de las espècias e varietats: Blanca aboriva, Comuna roja, Katana e Yoda. Mai de 50 varietats son inscrichas al Catalòg europèu<ref>[http://ec.europa.eu/food/plant/plant_propagation_material/plant_variety_catalogues_databases/search//public/index.cfm Plant variety database - European commission]</ref> == Cultura == La cebola demanda un sòl fresc e mòble. Sa multiplicacion se fa per semenadas en plaça a la prima (fin de març, debut abril) o alara per division de la matas a la davalada. La culhida interven al tèrme de 3 a 5 meses (mas melhor val moderar los talhs la primièra annada, per daissar la planta s'installar coma cal). Levar las fuèlhas segon los besonhs. Se conselha de talhar las [[Camba (botanica)|tijas]] floralas a l'apareisser. Dins las culturas comercialas, la culhida se fa per arrancatge de las matas e la cebola es venduda en botèls. Las fuèlhas de cebola se congelan aisidament, mas la dessicacion es tanben un bon mejan de'n gardar per l'ivèrn. Ennemics: la mosca de la ceba (''Delia antiqua'', familha de las ''Anthomyiidae'') e l'arnha del pòrre. == Utilizacion == La cebola s'utiliza sovent en entièr (fuèlhas e bulb) picada o atalhonada, jos forma de condiment o per remplaçar la ceba que lo gost es mai fòrt. Es sovent cuècha - brevament - mas se pòt utilizar cruda (subretot las fuèlhas) per aromatizar un plat en fin de coseson coma se lo fariá amb la [[ceboleta]]. S'utiliza per las ensaladas, plats, sopas, etc. === Antilha === Utilizada dins fòrça especialitats. Es nomenada ''oignon-pays''. === Asia === Quitament s'es cosinada gaireben pertot pel mond entièr, n'es subretot en Orient Extrèm ([[Corèa]], [[Republica Populara de China|China]], [[Asia del Sud-Èst|Asia du Sud-Èst]], [[Japon]]) ont es un ingredient important utilizat gaireben pertot: pastas, ris sautats, plats de viandas al wòk, ensaladas, sopas, etc. Es una garnitura par exemple al [[guit lacat]] ont es picada e acompanha la vianda du guit, l'ensems servit dins de còcas. === Jamaïca === L'''escallion''<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20110722070743/http://www.moa.gov.jm/about/departments/standards/escallion_booklet.pdf « <cite style="font-style: normal; color:red;">Ministry of Agriculture and Lands Standard Specification for Escallion</cite> »]<sup class="plainlinks">([http://web.archive.org/web/*/http://www.moa.gov.jm/about/departments/standards/escallion_booklet.pdf Archive] • [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.moa.gov.jm/about/departments/standards/escallion_booklet.pdf Wikiwix] • • [https://www.google.fr/search?q=cache:http://www.moa.gov.jm/about/departments/standards/escallion_booklet.pdf Google] • [//fr.wikipedia.org/wiki/Projet:Correction_des_liens_externes%23J%27ai_trouv%C3%A9_un_lien_mort,_que_faire_%3F Que faire ?])</sup></span>, [//fr.wikipedia.org/wiki/Ministry_of_Agriculture_and_Fisheries,_Jamaica Ministry of Agriculture and Fisheries, Jamaica], april 1987 (revised june 1999) <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">20 août 2010</span>)</small>{{Lien brisé|langue=en|titre=Ministry of Agriculture and Lands Standard Specification for Escallion|url=http://www.moa.gov.jm/about/departments/standards/escallion_booklet.pdf|éditeur=[[Ministry of Agriculture and Fisheries, Jamaica]]|date=April 1987 (revised June 1999)|consulté le=August 20, 2010}}</ref>, la cebola es combinada al [[frigola]], [[Alh cultivat|alh]], [[pebròt]], [[Piment|piments]]. Es sovent presenta dins lo comèrci dins de mesclas d'espicias. === Russia === La cebola es utilizada a la prima per apondre de la verdura dins las ensaladas. == Referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [http://plants.jstor.org JSTOR Plants] : [http://plants.jstor.org/search?qtype=names&query=Allium+fistulosum ''Allium fistulosum''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{Aluka|Allium|fistulosum|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20201021054817/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Allium/species/fistulosum/match/1 ''Allium fistulosum'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{CatalogueofLife espèce|Allium|fistulosum|L.|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20101028024531/http://efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=1 Flora of North America] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200027477 ''Allium fistulosum''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{eFloras|1|200027477|Allium fistulosum|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027477 ''Allium fistulosum''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{eFloras|2|200027477|Allium fistulosum|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [https://web.archive.org/web/20090507034648/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?2276 <small>espèce </small>''Allium fistulosum'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{GRIN espèce|2276|''Allium fistulosum'' L.|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia INPN : [http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/81373 ''Allium fistulosum'' L., 1753] (<small>[http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/81373/tab/statut + statut] [http://inpn.mnhn.fr/isb/espece/cd_nom/81373/tab/fiche + description]</small>) <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{INPN|81373|''Allium fistulosum'' L., 1753|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=185463 ''Allium fistulosum'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=185463 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>)<small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{ITIS|185463|''Allium fistulosum'' L.|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia [[Jardins botanics reials de Kew|Kew Garden]] [https://web.archive.org/web/20171011133555/http://wcsp.science.kew.org/home.do World Checklist] : [https://web.archive.org/web/20201027212320/http://wcsp.science.kew.org/qsearch.do?page=quickSearch&plantName=Allium+fistulosum ''Allium fistulosum'' L. (1753)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{Kew liste|Allium fistulosum|''Allium fistulosum'' L. (1753)|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=35875 ''Allium fistulosum''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{NCBI|35875|''Allium fistulosum''|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia The Plant List : [https://web.archive.org/web/20230605200601/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-295569 ''Allium fistulosum'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>&nbsp;<small>(Source: [http://www.kew.org KewGarden])</small><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{ThePlantList espèce|kew|295569|Allium fistulosum|L.|consulté le=1 août 2014}} * Referéncia Tropicos : [http://www.tropicos.org/Name/18400035 ''Allium fistulosum'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> ([http://www.tropicos.org/NameSubordinateTaxa.aspx?nameid=18400035 + liste sous-taxons])</small><small> (consulté le <time class="nowrap" datetime="2014-08-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> août 2014</time>)</small>{{Tropicos|18400035|Allium fistulosum|L.|consulté le=1 d'agost de 2014}} * {{UBIO|469591|''Allium fistulosum'' L.}} [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Planta condimentària]] jxjaiy8nwlrtjttpfz7nb6ntxqoiff1 0 167992 2503112 2495754 2026-06-19T07:13:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503112 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Affiche Larzac 75.JPG|vinheta|Una aficha del moviment figurant una carlina roja, flor emblematica del causse de Larzac (fotografia parciala d'una aficha comemorativa de l'APAL per l'aniversari de la victòria 1981-2011)]] La '''luta del Larzac''' es un movement de [[desobesissença civila]] [[Non violéncia|non violenta]] contra l'espandiment d'un camp militar sul [[Causses|causse]] del [[Larzac]] que durèt un [[decenni]], de [[1971]] a [[1981]], e que s'acabèt per una victòria quand [[François Mitterrand]], novelament elegit [[Lista dels presidents de la Republica Francesa|President de la Republica]], decidiguèt d'abandonar lo projècte. L'oposicion primièr s'organizèt a l'entorn de 103 païsans del luòc qui se soslevèron contra l'expropriacion de sas tèrras a la seguida del projècte del ministre de la Defensa, [[Michel Debré]] (UDR), jos la presidéncia [[Jòrdi Pompidor|Pompidor]], d'agrandir lo camp militar del Larzac de 3 000 a 17 000 ectaras, çò qu'auriá tocat una dosena de [[Comuna|comunas]]. En 1973, cinc ans après [[Mai de 68|mai de 1968]], entre 60 000 e 100 000 personas de diferents corrents convergisson cap al Larzac per sosténer los païsans e formar un movement eteroclita que donaràn una « guèrra d'usura » pels poders publics. Los rassemblaments e l'ensemble dels malhums nacionals resultant de la convergéncia de las lutas al Larzac serán lo lièch de çò que vendrà mai tard conegut coma lo [[Altermondialisme|movement altermondialista]] francés. La revista ''Gardarèm lo Larzac'', que paréis regularament dempuèi 1975, n'es un simbòl. Lo movement tanben contribuiguèt a popularizar de figuras de proa coma [[Lanza del Vasto]], fondator de las [[Comunautats de l'Arca]] e fortament inspirat per l'espiritualitat crestiana, o Guy Tarlier<ref>Lídeer de la luta, es l'inventor du [https://fr.wiktionary.org/wiki/rotolactor rotolactor].</ref> e, ''a posteriori'', [[José Bové]]. == Un decenni de luta == [[Fichièr:Michel_Debré.jpg|vinheta|300x300px|Lo ministre Michel Debré, instigator del projècte d'extension del camp, foguèt l'objècte d'eslogans coma « Debré ou de force, nous garderons le Larzac » (De grat o de fòrça, garadarèm lo larzac)]] === Anóncia del projècte === L'11 d'octobre de 1970, pendent un congrés de l'Union dels democratas per la republica (UDR), alara al poder, a [[La Cavalariá|La Cavaleriá]], [[André Fanton]], secretari d'Estat a la Defensa nacionala, aviá ja evocat una possibla extension del camp militar. Lo deputai de l'Avairon [[Louis-Alexis Delmas]], en plena campanha electorala per l'UDR declara dins lo jornal ''[[Le Monde]]'' del 6 de març de 1971 « Per Milhau, qu'a de mal a subrevire, l'extension del camp es de segur la derrièra escasença ». La lista UDR, que sosten lo projècte d'extension, empòrta las eleccions municipalas del 14 e 21 març. Ja, la resisténcia s'organiza. Lo 28 d'octobre de 1971, Michel Debré, ministre de la defensa nacionala a aqueste pòste dempuèi lo començament de la presidéncia Pompidor en 1969, anoncia formalament dins un entreten televizat l'agrandiment del camp du Larzac, portant sa superficia de 3 000 a 17 000&nbsp;ectaras (de 30 a 170&nbsp;km²), tocant dotze comunas a l'entorn de [[La Cavalariá]] e demandant l'expropriacion parciala o totala de lor tèrras de las familhas d'agricultors. 17 000&nbsp;ectaras representan mai d'un seisen dels 100 000&nbsp;ectaras de la totalitat dels [[Larzac|Causses del Larzac]]. Son argumentacion dins los meses a venir presentarà una « extension moderada » que serà « fòrça utila a la defensa nacionala[…] » mas tanben « apòrt economic positiu » coma la melhoracion de l'electrificacion rurala, de l'adduccion d'aiga e de las vias. L'extension del camp militar, qu'existís dempuèi 1902, es justificada per la saturacion de las capacitats d'acuèlh dels camps militars coma per la volontat de dispausar d'una fòrça militara pròcha del [[plan d'Aubion]], luòc del site de lançament de missils nuclears sòl-sòl balistics de la fòrça de dissuasion nucleara francesa. {{citacion blòt|Que vòlga o se vòlga pas, la riquesa agricòla potenciala del Larzac es ça que la fòrça flaca. Donc pensi qu'èra logic de considerar que l'extension del Larzac presentava pas que lo minim d'inconvenients. Alara la contrepartida es lo fach que ça que la i aja unes païsans, pas nombroses, qu'elevarián vagament unes motons, vivent mai o mens a l'Edat menaja, e qu'es necessari d'expropriar|author=André Fanton, secretari d'Estat a la Defensa}} Las autoritats son tan mai motivadas  procedir a aquesta extension aquí mèsme que lo Larzac èra un país fòrça pauc poblat: foguèt plan tocat per l'[[exòde rural]] e perdèt los dos terces de sa populacion entre [[1866]] e [[1968]]. Las autoritats afirmisson qu'i a pas pus que 23 expleitacions de pauc rendiment que deuran èsser totalament expropriadas e que lors proprietaris tornaràn èsser lotjadas e indemnizadas. Los païsans tocats arguisson que las donadas de las autoritats son datadas e que prenon pas en compte l'arribada dels « neorurals » que, dempuèi 1965, renovan dels bòrdas qu'èran gaireben abandonadas, en melhorant lo rendiment. Mai, lo metòde de comptage concernisson pas que las proprietats totalament expropriadas, sens comptar aquesta ont se daissa pas qu'un luòc de vida pels abitants expropriant lor terren de trabalh, çò que tocariá en tot entre cinquanta e seissenta expleitacions. De fach, en 1971 unes 90 000 [[Ovis aries|fedas]] èran en pasturaga sul plan; un cinquen del cabal, près de la mitat de la producion de lach tocant 108 païsans èran menaçats pel projècte d'extension <ref>R. Rawlinson, ''Larzac. A nonviolent campaign of the ’70s in southern France'', (York 1996), <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;16-19.</ref>. Mai, los elevaires de fedas e productors de [[Ròcafòrt (formatge)|ròcafòrt]], tenent a lor ruralitat, contestan que l'agrandiment del camp siá creator d'emplecs que « s'agís que d'un camp d'entraïnament ont las unitats ferán pas que passar »<ref>[https://web.archive.org/web/20120419082039/http://www.ina.fr/economie-et-societe/vie-sociale/video/CAF97082274/camp-du-larzac.fr.html Journal télévisé de 20h du 28 novembre 1971 ; ina.fr]</ref> e dobtan de quin que siá apòrt positius. === Primièras manifestacions e jurament dels 103 === La primièra manifestacion d'importància se debana lo 6 de novembre de 1971 a [[Milhau]] ont 6 000 personas respondan a la crida de las federacions departementalas dels sindicats d'expleitants agricòls (FDSEA). Al començament la luta, pasmens e plan locala, èra plan destriada. En mai dels païsans presents ja dempuèi de generacions e a que « se va prene la tèrra de lors parents, de lors grands », se trobavan là d'expleitans agricòls novèls, mai joves, a vegada amb fòrça deute al Credit agricòl dempuèi lor projècte d'installacion <ref>[https://web.archive.org/web/20131029192419/http://www.evene.fr/cinema/actualite/christian-rouaud-au-larzac-la-lutte-a-change-les-gens-644705.php evene.fr]</ref>. Pasmens se los desacòrdis entre eles sián nombroses, fòrça son membres de la Jovença agricòla catolica (JAC) vengut Movement rural de jovença crestiana o/e de la FDSEA. Léon Maillé, 25 ans a l'espòca, conta: « èri un païsan ordinari: votavi a drecha, anèri a la messa, èri un indigèn, pura soca ! ». Las institucions catolicas localas venguèron un sosten qu'assemblava las gents: lo 7 de novembre de 1971, l'evesque de Rodés pren posicion contra l'extension del camp. Malgrat las divergéncia, 103 païsans, sus 108 tocats, signan un acòrdi entre eles, lo 28 de març de 1972, que demoraràn solidaris dins lor luta e que « pas un agricultor serà caçat contra son grat… ». Es lo « jurament dels 103 » nomenat tanbe « pacte dels 103 ». Per la fèsta nacionale, lo 14 de julhet de 1972, 20 000 personas e 70 tractors manifestan a [[Rodés]]. === Los rassemblaments du ''Rajal del Gorp'' === [[Fichièr:Lanza_muller_bolardiere.jpg|drecha|vinheta|300x300px|[[Jean-Marie Muller]], [[Lanza del Vasto]], [[Jacques Pâris de Bollardière]] sul plan del Larzac]] Als païsans lèu s'apondan de militants de tota menas, sedusits pel penajal antimilitarista de la contestacion, primièr d'[[Esquerrista|esquerristas]], dels [[Maoïsme|maoïstas]], dels obrièrs e dels sindicats de la CFDT, alara pròche de la segonda esquèrra autogestionària. Lo sol partit representat es lo Partit socialista unificat (PSU), el taben membre de la segonda esquèrra, e tanben unes representants de la Liga comunista, trotsquista. De [[Nacionalisme occitan|nacionalistas occitans]] son tanben presents per protestar contra « genocidi cultural d'[[Occitània]] pel colonialisme interior ». L'Associacion de salvegarda del Larzac e de son environament, creada en 1971 e presidada per l'institutor de [[Nant]] en retirada, [[Henri Ramade]], revendica pasmens son caractèr «apolitic». Ensegida, « los peluts, marginals e [[Hippie|hippies]] de tot pel », alunhats dels partits e sindicats, amumentèron los nombre a la protestacion. La preséncia de Movement pel Desarmament, la Patz, la Libertat (MDPL), que presicava l'[[amor liure]], e fòrça femna sens nuds, mena a un tust cultural important amb los païsans, crestians practicants d'alara. Lo Larzac s'inscriguèt alara dins la [[revolucion sexuala]] en França que fòrça feministas (coma lo Movement per la libertat de l'avortament e de la contracepcion — MLAC — que realiza un torn de França en caravana e arriba sul plan del 16 d'agost de 1974<ref>Michelle Zancarini-Fournel, ''Histoire(s) du MLAC (1973-1975)'', ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Revue_Clio Revue Clio]'', n°18, 2003, p.241-252 [http://clio.revues.org/624 en linha]</ref>) prenguèron partida a la resistança. Aquò mena a de criticas: atal, Michel Castaing<ref>Jornalista al ''Monde'' (1943-2005) ([https://web.archive.org/web/20160803150551/http://next.liberation.fr/livres/2008/01/03/la-plume-et-le-goupillon_61849 voir un article de Libération)]</ref>, fa lo títol dins ''[[Le Monde]]'' del 25 d'agost de 1973: « Lo Larzac, veirina de la contestacion ». Aquesta aliança de personas de sensibilitats diferentas es al plen pel rassemblament lo [[25 d'agost|25]] e 26 d'agost de 1973 al luòc dich ''Rajal del Gorp'', un circ natural [[Dolomita|dolomitic]] al nòrd oèst de [[La Cavalariá|La Cavaleriá]], e la marcha sul Larzac organizada pels Païsans trabalhadors. Entre 60 000  100 000 personas (aquesta darrièra estimacion es aquesta dels organizaires) venent d'un pauc pertout de França d'Euròpa convergisson pel primièr còp cap al Larzac. En mai de la preséncia de fòrça orators, i a de representants de las lutas revolucionària al Chile e en Grècia e dos representants de l'Armada republicana irlandesa (IRA) proclament lor solidaritat « quines que sián los mejas causits », amb los païsans del Larzac. Un militant [[Reünion|reünionés]] se'n pren a la politica franceasa dons los departaments e territòris d'otramar. Pendent aquesta manifestacion, la preséncia policièra èra minimala, amb sonque un elicoptèr de la gendarmeria susvolant lo rassemblament. {{citacion blòt| La França ne se mobiliza pas per saber se la nacionala 9 serà o serà pas jol tir dels canons tres meses per an e 325 tonas de ròcafòrt sacrificats. 80 000 personas s'assemblan pas d’un pauc pertout sul Larzac per ecumenisme vague o per caritat crestiana: s'assemblan que las 14 000 ectaras covejadas per l’armada son lo luòc de representacion d’un debat filosofic fondamental, que dins aqueste afar, es del mèsme que s’agís, de lor avenir, del mond ont veulon viure|author=Michel Le Bris|title=''Les Fous du Larzac''|date=1975}} Un an mai tard, lo 17 d'agost de 1974, encara mai de mond se mobiliza pel segond còp al ''Rajal del Guorp'': mai de 100 000 personas (segon los organizaires) se ven sul plan per una fèsta de la segada titulada « Segada del Tèrç mond ». Pendent aquesta manifestacion, lo primièr secretari del [[Partit Socialista (França)|PS]], [[François Mitterrand]], se fa « calhavar » per de militants maoïstas (e d'agents provocators en civil) que contestvan sa preséncia. Lo [[13 d'agost|13]] e 14 d'agost de 1977 se debana un novèl rassemblament d’unas 50 000 personas (segon los organizators) al ''Rajal del Guorp'', seguit d'un desfilat d’un centenat de tractors ont arriban de apelats al sevici militars, encagolats e en unifòrma (comitats dels soldats). Se debanant en estiu, aques grands rassemblaments non violents pareissian de festenals, quitament se l'accent èra mai a la protestacion qu'a la fèsta. I aguèt une concèrts coma amb [[Graeme Allwright]] en 1973, que creèt mai tard una canson « Larzac 1975 ». A causa de lor grandor, aquestes rassemblaments aguèron un impace important dins las contra culturas de las annadas 1970 en França e en Euròpa. [[José Bové]] parlarà de « [[Festenal de Woodstock|Woodstock]] francés ». === Marchas cap a París === Lo 25 d'octobre de 1972, un tropèl de seissenta [[Ovis aries|fedas]] es menat pe de païsans del Larzac sur la pelencs del Camp de Mart a París, pretextant als gendarmes mobils que los interrogavan lo filmatge d'una publicitat pel ròcafòrt. Après la signatura del decret declarant d'utilitat publica de 13 500&nbsp;ectaras del causse del Larzac pel prefècte de l'Avairon, Georges Badault, lo 26 de decembre de 1972, lo collectiu decidís de marcha cap a París. Comença lo 7 de genièr de 1973 s'arrèsta a [[Rodés]], [[Sant Flor]], [[Clarmont-Ferrand|Clermont-Ferrand]], [[Nivèrns]] e [[Orleans]] per encontrar los comitats d'acuèlh, far de reünions, e de conferéncias de premsa per evitar l'expulsion. La marcha encontra de dificultats a causa d'interdiccions de manifestar decretadas dins cada vila del percors. Al començament equipats de 26 tractors, seràn blocats, après una setmana de caminada, a Orleans pels CRS. Alara que la quita FDSEA amb [[Raymond Lacombe]] (president de la seccion avaironesa) volgava renonciar davant la mesa en demora policièra, [[Bernard Lambert]], un ancian deputat MRP, qu'incarna lo corrent Païsans-Trabalhadors pròche del PSU, trobèt de tractors novèls prestats per de païsans a l'entorn d'Orleans que la marcha dels « 26 du Larzac » pòsca arribar a son tèrme, a París. Una novèla marcha es organizada lo 2 de decembre de 1978 ont 18 païsans caminèron 710&nbsp;km en 25 estapas dempuèi lo Larzac. Foguèron ajudats tot lo long del percors per de païsans de la FDSEA e de vesins. A lor arribada, 40 000 personas desfilan a la dintrada de París, lo centre vila essent blocat pels CRS: foguèt la mai granda manifestacion de l’annada. Un succès malgrat la preséncia de provocators en civil. Subretot, los païsans, acompanhats del jove deputat PS de París, [[Paul Quilès]], obtenon de lor entreten amb lo candidat a la presidenciala [[François Mitterrand|Mitterrand]] la promesa de « los oubliar pasr» que foguèt decisiva per la concluson de lor luta. Lo 27 de novembre de 1980, 74 membres d'unas familhas del Larzac pujadas per una accion sota la tor Eiffel, campan sul Champ de Mart. Expulsats après cinc jorns, contunhan a demorar sur una penicha prestada per la comuna de [[Conflans-Sainte-Honorine]] embessonada amb ''Costeraste'' (luòc ont se trapa una [[bòria]] sul Larzac). Aquesta campanha d'embessonatge començèt a en 1979: 14 municipalitats de França son embessonadas amb de bòrdas del plan: * [[Montpelhièr]] / Sant-Salvador ([[Nant]]), * [[Grenòble]] / ''Cavaliés'' ([[La Ròca (Roergue)|La Ròca]]), * [[Villeneuve-d'Ascq]] / ''Montredon'' (La Ròca), * … === Desobesisença civila === [[Fichièr:Jeune_larzac.jpg|vinheta|293x293px|Lanza del Vasto e sa femme Chanterelle al moment de sa cauma de la fam.]] Lo 19 de març de 1972, le fondator de la [[Comunautat non violenta de l’Arca]] situada dins l’Erau près del Larzac, [[Lanza del Vasto]], de 75 ans d'edat, comença una [[cauma de la fam]] de 15 jorns a [[La Cavalariá|La Cavaleriá]], sul Larzac. A aqueste june son associats dels païsans, d'abitants de Milhau e los evesques de Montpelhièr e de Rodés. La jaça de ''La Blaquièra'' (comuna de Milhau) tanben faguèt data dins l'istòria del Larzac. L'elevaire de fedas Auguste Guiraud aviá una jaça de pèire en roïna sus sa proprietat que'n deviá èsser expropriat el e sa familha. Decidís de'n bastir una novèla amb l'Associacion per la promocion de l'agricultura sul Larzac (APAL) per contunhar son elevatge e realizar un còp mediatic. Pausan la primièra pèira lo 10 de junh de 1973 e bastisson la jaça en conformitat del plan d'occupacion dels sòls en vigor mas sens permís de construire oficial. Fòrça benevòls venon ajudar la familha, e l'APAL decidís de donar a unes cinc [[Franc francés|francs]] la jornada coma salari. Malgrat fòrça conflictes entre los trabalhadors e los elavaires, la construccion de la jaça es fin finala acabada lo 3 de febrièr de 1974 e inaugurada lo 16 de febrièr. Per cambiar l'imatge d'un « Larzac poblat pas que d'unes vielhs païsans », una escola es dubèrta sul plan lo 4 d'octobre de 1973. Los escolans locals, que venián de per abans anar a Milhau, i foguèron escolarizats. Pendnet tot lo conflicte, fòrça militants e simpatizants crompan – jos formas de parts non remuneradas – de parcèlas pichonas de tèrras tocadas per las expropriacions. De 1973 a 1981, 3500 militants prenguèron 6180 parts. S'agissiá de complicar lo procés d'expropriacion que cada proprietari deviás legalament signar per far aquesta efectiva, e unes d'aquestes proprietaris abitavan a l'estrangièr. [[Fichièr:Crs_larzac2.jpg|esquèrra|vinheta|Gendarmas mobils en accion al Larzac]] Lo 22 de junh de 1976, 22 militants e païsans s'infiltran dins lo camp militar per i destruire 500 dossièrs relatius a l'enquèsta parcelària abans expropriacion. Après lor accion, los militants son arrestats sus plaça e jutjats l'endeman al tribunal de Milhau. Sin condamnats a de penas anant de sièis meses de prison amb ajornament de tres meses fèrmes. Lo 3 julhet, de païsans son liberats e lors penas son ajornadas per tres meses per causa de secada. Los autres condamnats son plaçats en libertat provisòria lo 20 de julhet. La pena maxim efectivament realizada foguèt aps que de tres setmanas. Lo 21 d'octobre de 1977, fòrça proceses se dabanèron a Milhau contra los païsans del Larzac per insomission, remanda de librets militars, entrava à la circulacion, etc. Pendent lo procès, un tropèl de fedas es introdusit dins lo tribunal. De setembre a decembre de 1978, la prefectura signa los arrestats d’expropriacion dels terrens de 14 comunas. Per respondre als 150 tractors agricòls e 5 000 personas van laurar los terrens de l’armada. En mai de 1980, l’accion de remanda de papièrs militaes començada en 1972 contunha e 1 030 librets militars son pausats a [[Estrasborg]] a la presidéncia del Parlament europèu; 3 000 ciutadans feran de mèsme. Una novèla enquèste parcellara es dobèrta en octobre de 1980. === Organizacion del collectiu === [[Fichièr:Crs_larzac.jpg|vinheta|275x275px|Gendarmas e manifestants al Larzac]] L'organizacion intèrna de la resisténcia aviá a la basa a son cap un burèl formal. Quand las assembladas generalas son vengudas sempre mai frequentas, un burèl compausat de « quartièrs » (Larzac-Èst, Oèst, Nòrd, Sud e La Cavaleriá) s'encontrava. Una règla que pas degun abandonèt pendent detz ans èran que sols los païsans e abitants del luòc aviá poder de decision dins les assembladas generalas. La presa de decision per consens tanben foguèt aplicada pendent tot le conflicte, levat de proceduras de negociacion amb l'Estat en 1977 que foguèron fachas [[Democracia|democraticament]]. Las reünions èran d'una frequéncia d'al mens un còp per setmnana pendent los detz ans. [[Fichièr:Affiche_Larzac_75.JPG|vinheta|Aficha ''De Larzac pertot !'']] Lo collectiu, tot lo long de sa luta, creèt de ligams amb d'autras accions de desobesisença civila en França sul tèma « De Larzac pertot ! ». En 1972 e 1973, d'accions simbolicas foguèron menadas pels obrièrs en cauma a Milhau. Una autra luta contemporanèa del Larzac son los LIP de Besançon e los dos movements d'oposicion se sostenguèron recipròcament. En l'estiu de 1975, aportèron tanben lor sosten en favor dels salnièrs de Gueranda. Lo collectiu del Larzac sostenguèt tanben la [[Movement antinuclear|causa antinucleara]] e sostenguèt las resisténcias contra la construccion de centralas a Braud et [[Saint-Louis (Haut Ren)|Saint-Louis]] en 1975. En 1980, una jaça es bastida sul site del projècte de centrala nucleara a Plogoff e las larzacians i menan trenta de lors fedas. Se compte 150 comitats del Larzac (coordinacions localas de totes los movements militants que relevan las informacions e organizan de manifestacions localas) que se crean en França e dins de vilas europèas. De pòrtavotz d'aquestes grops venon cada meses sul plan per una reünion. Lo 28 d'octobre de 1978 se debana la jornada nacionala d’accion organizada pels Comitats de Larzac: desfilats, reünions, caumas de la fam mobilizan des desenas de milièrs de simpatizants. [[Jean-Paul Sartre]], dos ans abans sa mòrt, envièt una letra de sosten: {{citacion blòt|Vos saludi païsans del Larzac e saludi vòstra luta per la justícia, la libertat e per la patz, la luta mai bèla de nòstre vinten sègle.|author=Jean-Paul Sartre}} Lo 6 de junh de 1975 pereis lo primier numero del jornal ''Gardarem lo Larzac''. Lèu comptèt 4 000 abonats e foguèt la gaseta de la resisténcia. De referendums locals foguèron organizats dins las comunas a l'entorn ([[Milhau]], [[Creissèls]], [[La Cobertoirada]]) en febrièr de 1979. De 88 a 95 % dels electors votan « non » e l’extension del camp. Pendent l'estiu de 1979, de centenats de trabalhadors benevòls passan una partiada de lors vacanças sul causse per i arrenjar las infrastructuras (telefòn, vias, bestitts). === Ganh de causa === En mai de 1980, la cort de cassacion annula las 66 proceduras d’expropriacion. [[François Mitterrand]] es elegit [[President de la Republica Francesa|president de la Republica francesa]] lo 10 de mai de 1981 e declara pendent lo conselh dels minsitres que le projècte d'extension del camp militar del Larzac es abandonat (en conformitat a sa promesa facha als païsans del Larzac lo 2 de decembre de 1978 a París). Enseguida, per unas dels 450 proprietaris implicats, tot cambiament encara. Unes remborsan l'Estat francés e tornan prene lors bens, d'autres, fòrça pauc, demandan que l'expropriacion ana al tèrme. Una logica d'especulacion s'èra mai producha dins las annadas 1970, favorizada segon l'avocat [[Jean-Jacques de Felice|Jean-Jacques de Félice]], per de mitan de drecha e de drecha extrème: de responsables politics avián crompat de terrens sul Larzac savent qu'anavan èsser expropriats, prevesent que l'expropriacion anariá multiplicar per 10 la valor dels terrens qu'avián cropat a bas pretz. Fin finala, demora un rèste de 6 300&nbsp;ectaras de tèrras e bastits acquerits definitivament par l'Estat. Aquestea unitat fonzièra de vocacion agricòla es alara un cas unic en França que d'un sol tenent. Las tèrras jamai acabèt d'èsser expleitadas pendent la luta que siá pels 103, o pels agricultors esquataires. a partir de l'abandon del projècte d'extension, los païsans estudian un mejan juridic per la gestion dels 6 300&nbsp;ectaras tot en favorizant las novèlas installacions agricòlas puslèu que l'agrandiment usual de las fermas existissentas. Pren la forma d'una Commission intercantonala per l'amenatjament fonzièr del Larzac (CIAF) e d'una Comission Comunala d'Amenatjament Fonzièr (CCAF), creadas en febrièr de 1982 dins caduna de las dotze comunas. Aquestas comissions causisson de candidats a l'agricultura portant de projèctes demandant una granda man d'òbras, per objectiu d'aumentar la populacion e d'amplificar la vida sociala. Permeton de comptar las tèrras disponiblas, la reparticion e lor classament agronomic. Lo ritme de trabalh es d'una reünion cada mes. 2 800&nbsp;ectaras foguèron donadas a de novèlas expleitacions. Aquó mena a 22 expleitacions novelament creadas en mai de manten des 103. D'escambis de tèrras entre païsans tanben se realizan, creant de lòts coerents a l'entorn dels sètis d'expleitacion existents abans la luta. Pendnet unes 2 ans, la discussion demora collectiva amb sempre aquestes esprit de grop. ==== Creacion de la Societat civila de las Tèrras del Larzac (SCTL) ==== Puèi, après une reflexion començada en decembre de 1982, aquesta Larzac que [[Bernard Lambert]], mòrt lo 25 de junh de 1984, nomenava lo « laboratòri fonzièr »<ref>[https://web.archive.org/web/20130921133826/http://larzac.org/resister/terres.html]</ref> se concretiza de fach lo 3 de genièr de 1985 amb la creacion de la Societat civila de las Tèrras del Larzac (SCTL)<ref>[https://web.archive.org/web/20171212095255/http://larzac.org/Societe-Civile-des-Terres-du-Larzac Société civile des Terres du Larzac (SCTL]</ref> amb per objectiu de gestion de las tèrras del Larzac per un organisme independent del poder d’Estat. Lo conselh de geréncia, compausat de 11 membres, pren las cargas, los impòsts fonzièrs, ligam amb la MSA, etc. Lo 29 d'abril de 1985, las 6 300&nbsp;ectaras de tèrras e bastits son confiats per l'Estat francés a la SCTL per balh [[emfiteotic]] de 60 ans. Dempuèi, la SCTL contunha de gerir lo territòri demorat agricòl del projècte avortat d'extension de camp militar del Larzac. Pauc a pauc se pausèt la question de la seguida del balh après los seissenta ans que los investiments son carestioses per un novèll installat dins l'agricultura e la generacion de la Luta ver arribar la retirada. Le ministre de l'agricultura [[Stéphane Le Foll]] signèt lo 17 de julhet de 2013, amb tres dels gerents de la SCTL, lo perlongament del balh emfiteotic fins a 2083<ref>''[//fr.wikipedia.org/wiki/S!lence S!lence]'', n° 417 de novembre 2013, page 21.</ref>. Al subjècte del camp militar del Larzac, creat en 1902, espandit sus 3 000&nbsp;ectaras, la barradura envisatjada dins las [[Ans 2010|annadas 2010]]<ref>https://web.archive.org/web/20131029192419/http://www.evene.fr/cinema/actualite/christian-rouaud-au-larzac-la-lutte-a-change-les-gens-644705.php</ref> es pas encara decidida<ref>http://questions.assemblee-nationale.fr/q14/14-147QOSD.htm </ref> == Posteritat == Lo contengut de la Lei montanha foguèt inspirada per las lutas socialas en region de montanha, per exemple la luta del Larzac. En setembre de 1985, de païsans del Larzac ofrisson simbolicament de tèrrea e una cabana a la comunautat kanake representada per [[Jean-Marie Tjibaou]], líder del FLNKS. Pel 30n aniversari de la mobilizacion, en agost de 2003, es organizat al mèsme luòc un forum social que reünís de centenats de milièrs de personas. De païsans e personalitats del Larzac contribuisson amb la [[Confederacion paisana|Confederacion païsana]] a las accions sindicalas agricòlas o/e als movements de desobesisença civila altermondialista en França coma per luta antiOGM o contra lo gas controverses sur le gaz de sistre que tòca los causses. La luta del Larzac es une referéncia istorica per fòrça zadistas, come aquestes de la ZAD a Nòstra Dòna de la Lanas que dison se n'inspirar fòrça e sont sostenguts per una partida del païsans e personnalitats de Larzac. == Eslogans == * ''Gardarem lo Larzac''<br /> * ''Faites labour, pas la guerre'' (Fasètz la laurada, pas la guèrra) (en referéncia a ''Faites l'amour, pas la guerre'' de mai de 68) * ''De moutons, pas des canons ''(de motons pas de canons)''<br />'' * ''Debré ou de force, nous garderons le Larzac ''(De grat o de fòrça, gardarem lo Larzac)''<br />'' * ''Le blé fait vivre, les armes font mourir ''(Lo blat fa viure, las armas fan morir)''<br />'' * ''Ouvriers et paysans, même combat ''(Obrièrs e païsans, mèsme combat)''<br />'' == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Mars 1981 : édition de ''Dessine-moi le Larzac. 1971 – 1981, dix ans de luttes dix ans de dessins'' par le Comité Larzac de Paris * Alexander Alland, ''Le Larzac et après. L’étude d’un mouvement social innovateur'', L’Harmattan, 2000. * Pierre-Marie Terral, ''Larzac : de la lutte paysanne à l'altermondialisme'', Toulouse, éditions Privat, 2011 {{ISBN|978-2-7089-6918-6}} * Pierre-Marie Terral, ''Larzac : une lutte pour la terre. Une contestation devenue référence'', Toulouse, éditions Privat, 2017 {{ISBN|978-2708969926}} * Yves Garric, in ''Des paysans qui ont dit non'', portrait de Jeanne Jonquet, paysanne du Larzac, Loubatières, 2010 * Christiane Burguière, ''Gardarem ! Chronique du Larzac en lutte'', Toulouse, Éditions Privat, 2011 {{ISBN|978-2-7089-6920-9}} === Filmografia === * ''Gardarem lo Larzac'' de Dominique Bloch, Isabelle Lévy et Philippe Haudiquet, film documentaire, 1973 * ''Tous au Larzac 73-74'', film réalisé durant les rassemblements de 1973 et 1974, tourné par ''Cinéma politique'', 32&nbsp;min, n/b {{voir en ligne|lien=https://www.dailymotion.com/video/xlpgny_tous-au-larzac_news|date=28.9.2015}}.{{Commentaire biblio|Les inter-titres sont rédigés en français et en allemand.}} * ''Les Bâtisseurs - Larzac 75-77'' de Philippe Haudiquet, 1978 * ''Le noir printemps des jours'', de Serge Poljinsky, 1979 * ''Paysannes'', de Gérard Guérin, 1979 * ''La Lutte du Larzac'' de Philippe Cassard, film documentaire, 2003 * ''Tous au Larzac'' de Christian Rouaud, film documentaire, sorti le 23 novembre 2011 === Articles connèxes === * [[Larzac]] * [[Camp del Larzac]] == Nòtas e referéncia == {{Reflist}} == Ligams extèrnes == * [http://www.larzac.org/ Site officiel du collectif Larzac (APAL, ''Gardarem Lo Larzac'', GFA LARZAC, Larzac-Solidarités, SCTL)] * [http://www.gerard-bonnet.com/phototheque/index.php?/tags/110-manifestation Photos du rassemblement du ''Rajal del Guorp''] * [http://www.ina.fr/recherche/search?search=larzac Sur le site l'INA] un dossier complet sur la lutte des paysans du Larzac 1971-1981. * {{CENAC|c|338|titre=Larzac}}Centre pour l'action non-violente{{CENAC|c|338|titre=Larzac}} [[Categoria:Altermondialisme]] [[Categoria:Avairon]] [[Categoria:Istòria d'Occitània]] [[Categoria:Conflicte social]] [[Categoria:Occitanisme]] nyovya277i31by9zd8moy057lu959vp 0 168372 2503049 2489002 2026-06-19T00:17:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503049 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Sub-Saharan Africa with borders.png|vinheta|L'Africa subsahariana es l'espaci colorat en verd sus la mapa.]] L''''Africa subsahariana''', es l'espandida del [[Africa|continent african]] al sud del [[Sahara]], separat ecologicament dels païses del nòrd pel climat rufe del mai vast desèrt caud del mond. Es una zona vulnerabla al [[Cambiament climatic|desreglament climatic]]. == Descripcion == Conten 48 [[Lista dels païses del Mond|païses]] (illas compresas), l'Africa subsahariana comptava unes 1.001 miliard d'abitants en 2015, un chifre que deuriá aténher 1,5 miliard en 2050. Pasmens se sos païses coneisson una creissença economica rapida, l'Africa subsahariana demora una de las partidas del mond mai desprovesidas e mens desvelopada. Sul plan sanitari, e togada pels flagèls de la malnutricion, del [[SIDA|sida]], dels nauts tauses de mortalitats mairala e infantil e un accès paure als sonhs de santat. Malgrat la auçadas de l'escolaritat pendent de darrièras decennias, de milions de joves, subretot de filhas, recebon pas d'ensenhament elementari. L'Africa subsahariana<ref>[http://www.imf.org/External/Pubs/FT/REO/2007/AFR/FRA/afrf.pdf www.imf.org Exemple d'utilisation officielle]</ref> es mai sovent divisada en quatre sosregions conegudas jols noms d'[[Africa de l'Oèst]], d'[[Africa de l'Èst]], d'[[Africa Centrala|Africa centrala]] e d'[[Africa Australa|Africa australa]]. == Etimologia == L'[[Africa]] subsahariana es nomenada tanben ''Africa negra'' qu'es subretot poblada d'individús avent la [[Negre (uman)|pèl de color negra]], per oposicion a l'[[Africa del Nòrd]] (tanben nomenada ''Africa blanca'') poblada sobretot per de populacions de pèl blanca o usclada ([[Berbèrs]], [[Egipte|Egipcians]], [[Arabs]]). == Environament == == Energia == Las [[Organizacion de las Nacions Unidas|Nacions unidas]] adoptèron en 2015 d'objectius de desvelopament durable per 2030. L'accès a una energia bon mercada, fisabla e modèrna en fach partit<ref name="EnergAFP2017">[https://web.archive.org/web/20171215000842/https://www.connaissancedesenergies.org/afp/developpement-des-energies-renouvelables-lafrique-subsaharienne-en-retard-170215?utm_source=newsletter&utm_medium=fil-info-energies&utm_campaign=newsletter/le-fil-info-energies-15-fevr-2017 ''Développement des énergies renouvelables: l'Afrique subsaharienne en retard ''], AFP du 15 de febrièr de 2017</ref>. Pasmens se benefica d'un ensolelhament excepcional (un km2 de desèrt recep en mejana per an « una energia solara equivalenta a 1,5 milion de barrils de petròli. La superfícia totalal des desèrts sus la planèta entièra provesiriá de centenas de còps l'energia utilizada ara pel mond »<ref>[https://web.archive.org/web/20090717000237/http://www.rtlinfo.be/rtl/news/article/256881/--Projet+Desertec+:+lAfrique,+gigantesque+panneau+solaire+pour+lEurope Projet Desertec], site RTLinfo.be</ref>), e malgrat unes projèctes de cooperacion e desvelopament sus aqueste tèma, l'Africa subsahariana manca d'infrastructura de [[Energia solara|produccion solara]] e eolina, daissant en 2017 encara un miègmiliard de personas sens accès a l'electricitat segon un rapòrt de la Banca mondiala de febrièr de 2017. Dins lo mond gaireben totes nòstres païses an realizats un encastre reglamentari e legal destinat a favorizar aqueste tipe d'energia, mas los païses africans son en retirada per lors politicas environamentalas favorizant l'accès a l'energia. « Fins a 40% d'entre aqueles que son dins la zona roja, çò que vòl dire quan de penas a començar a prene de mesuras per accelerar l'accès à l'energia », segon la [[Banca Mondiala|banca mondiala]]. Unes païses (en 2017: le [[Kenya]], la [[Tanzania]], l'[[Oganda]], e d'autres) se classan melhor e l'[[Sud-Africa|Africa del Sud]], lo [[Marròc]] e la [[Tunisia]] son de melhora situacion energetica. Lo rapòrt de la Banca mondiala, que serà retocat cada dos ans, es un mejan pels diferents païses de comparar lors politicas al nivèl regional e mondial per ensejar d'aténher aqueste objectiu dins los delais fixats. La Banca mondiala fa un prèste de 1,6 miliard de dolars en favor de l'accès a l'energia mas que subretot se constituiguèt en Asia e en America latina. L'Africa progressa pasmens en 2016-2017 260 amb milions de dolars de novèls projèctes prevists per l'accès a una energia locala al [[Kenya]], al [[Rwanda]], al [[Nigèr (país)|Nigèr]] e en [[Zambia]]. Lo projècte Desertec, qu'aviá per objectiu de cobrir 0,3 % dels 40 milions de km2 de desèrts de la planèta en centralas solaras termicas, permetriá de cobrir los besonhs electrics de la planèta en 2009 (unes 18 000 TWh/an)<ref name="Actu1">[http://www.actu-environnement.com/ae/news/projet_desertec_8112.php4 Brève d'information Actu-Environnement], 24 d'agost de 2009</ref>, mas puslèu al benefici de païses rics periferics e sembla al mens provisòriament calhat. == Demografia == L'Africa subsahariana, que comptava pas cap de vila de mai d'un milion d'abitants fa seissenta ans, n'i aviá trenta e uèit en [[2010]]. === Mortalitat infantila === L'Africa subsahariana demora la region del mond ont se registra lo mai naut fòrt taus de [[mortalitat infantila]] (121 per mila contra 7 per mila dins los païses desvelopats). Mas un rapòrt comun de l'[[UNICEF|Unicef]], l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] e la [[Banca Mondiala|Banca mondiala]] mòstra de progresses notables complits<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/GEO_(magazine) GEO] N°403 de septembre 2012 p.18</ref>. == Economia == L'Africa subsahariana es la partida del continent mai desprovesida, per exemple en matèria economica, e la mai movementada politicament<span></span>: en efièch, dispausant d'un [[Produch interior brut|PIB]] per abitant plan feble (unes 1 000 [[Dolar american|dolars]] PPA/an) e d'un [[Indici de desvolopament uman|IDH]] de 0,465 (mejana mondiala de 0,729). Lo nombre dels mal noirits (206 milions de personas) aumentèt de 37 milions en 2006<ref>Rapport annuel de la [//fr.wikipedia.org/wiki/Organisation_des_Nations_unies_pour_l%27alimentation_et_l%27agriculture FAO] (30 octobre 2006) cité dans Alain Faujas, « 854 millions d'affamés dans un monde plus riche », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Monde Le Monde]'', 30 octobre 2006, {{lire en ligne|lien=http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3220,36-828890@51-828893,0.html}}</ref>. == Notes et références == {{Reflist|talha=30}} == Ligams extèrnes == * {{De}}{{En}}{{Fr}} [https://web.archive.org/web/20180511155332/http://www.ilissafrica.de/fr/ Bibliothèque virtuelle de l'Afrique subsaharienne] (internet library sub-saharan Africa) * [https://web.archive.org/web/20110526224548/http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/A-savoir/05-A-savoir.pdf Transition démographique et emploi en Afrique subsaharienne] Ouvrage publié en avril 2011 par l'Agence Française de Développement [[Categoria:Region d'Africa]] pjn4br0qf9ihwnfyzfr85bcpoa8fxne 0 168973 2503088 2343877 2026-06-19T05:49:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503088 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Spacetime_curvature.png|vinheta|Influéncia d'una massa (aicí, la [[Tèrra]]) sus l'espacitemps.]] En [[fisica]], l''''espacitemps''' es une representacion [[Matematicas|matematic]]a de l'[[espaci]] e del [[temps]] coma doas nocions inseparablas e s'influenciant l'una l'autra. Aquesta concepcion de l'espaci e del temps es l'un dels grands revolums arribats al [[sègle XX]] dins lo domèni de la [[Fisica|fisic]]<nowiki/>a, mas tanben per la [[filosofia]]. Apareguèt amb la [[relativitat especiala]] e sa representacion geometrica qu'es l'espaci de Minkowski; son importança foguèt enforçada per la [[relativitat generala]]. == La nocion d'espacitemps == Lo ''continú espacitemps'' compta quatre dimensions: tres dimensions per l'espaci, « x », « y », e « z », e una pel temps, « t ». Per poder las manipular mai aisidament, om s'entend qu'aquestas quatre grandors sián omogenèas a une distància en multiplicant « t » per la constanta « [[Velocitat de la lutz|c]] » (celeritat de la lutz dins lo void). Un eveniment se posiciona dins lo temps e l'espaci per sas coordonadas « ct », « x », « y », « z », que dependon totas del referencial. Es plan fòrça dificil de s'imatginar que lo temps siá pas lo mèsme seguent le referencial ont se lo mesura, mas es plan lo cas<span></span>: es donc pas absolut; n'es lo mèsme per l'espaci: la longor d'un objècte pòt èsser diferenta segon lo referencial de mesura. Dins l'estat actual de las coneissanças, sol l'espacitemps coma concèpte unificat, qu'es matematicament un [[espaci de Minkowski]] en [[relativitat especiala]] e un [[espaci corb]] quin que siá en [[relativitat generala]], es invariant quin que siá lo referencial causit, alara que sas compausantas d'espaci e temps ne son d'aspèctes que dependon del punt de vista (referencial). Lo rapòrt entre las mesuras d'espaci e temps donat per la constanta universala ''c'' permet de descriure una distància ''d'' en matèria de temps<span> </span>: ''d'' = ''ct'' amb ''t'' lo temps necessari a la lutz per percorrir ''d''. Le [[Soleu|Solelh]] es unes 150 milions de quilomètres es a dire a una 8 [[Annada lutz|minutas-lutz]] de la [[Tèrra]]. Disent « minutas-lutz », se parla d'una mesura de temps multiplicat per ''c'', e s'obten una mesura de distància, dins aqueste de quilomètres. Autrament dich, lo factor ''c'' servís a convertir d'unitats de temps en unitats de distància. Quilomètres e minutas-lutz son donc doas unitats de mesura de distància. Çò qu'unifica espaci e temps dins una mèsma [[equacion]], es que la mesura del temps pòt èsser transformada en mesura de distància (en multiplicant ''t'', exprimat en unitats de temps, per ''c''), e ''t'' pòt donc d'aqueste fach èsser associat a las tres autras coordonadas de distància dins una equacion ont totas las mesuras son en unitats de distància. Dins aqueste sens se poiriá dire que le temps, es d'espaci! Pasmens [[John Wheeler]] fa remarcar que lo temps e l'espaci an de grandas diferéncias de natura, son pas complètament identificables e se transforman sonque ''parcialament'' l'un en l'autre dins un cambiament de marcas. == Popularitat de la notion d'espacitemps == La notion d'espacitemps interessa fòrça los filosòfs, coma [[Ilya Prigogine|Prigogine]], [[Isabelle Stengers|Stengers]], [[Henri Bergson|Bergson]], [[Immanuel Kant|Kant]]<ref>''Bulletin officiel de l'union des physiciens'', « Temps et déterminisme », vol. 98 - janvier 2004.</ref>{{,}}<ref>Marie-Line Bretin, ''Cours de philosophie'', {{ISBN|2-7117-9396-6}}.</ref>, etc. Aqueste concèpte, o al mens son nom, es sovent utilizat dins los dialògs e scenaris de romans o de films de [[sciéncia-ficcion]], amb de nocions de « vortex espacitemporal », « univ_rs parallèl », ''bocla espacitemporala, etc.'' Al contrari de la nocion d'espaci o de temps, la nocion d'espacitemps a globalament de mal a s’ancorar coma realitat fisica dins la cultura generala e l’inconscient collectiu. Lo temps e l'espaci an sempre tendéncia a èsser dissocidas e lo temps a èsser percebut sonque coma un concèpte qu'a pas de realitat fisica (al contrari de l'espaci). == Istòria del concèpte == La cultura inca destria pas l'espaci e lo temps; l'espacitemps es nomenat « [[Pachamama|pacha]] », en [[Quíchoa|quechua]] e en [[Aimara (lenga)|aimara]]<ref>(<abbr class="abbr" title="Langue : espagnol">es</abbr>) {{es}} Atuq Eusebio Manga Qespi, Instituto de lingüística y Cultura Amerindia de la Universidad de Valencia, [https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF ''{{Lang|es|Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo}}''], ''{{Lang|es|Revísta española de Antropología Americana}}'', 24, {{Lang|es|Revísta española de Antropología Americana}}. Edit. Complutense, Madrid. 1994.</ref>{{p.|155-189}}<ref>(<abbr class="abbr" title="Lenga : anglés">en</abbr>) Stephen Hart, [http://www.ucl.ac.uk/spanish-latinamerican/Resources/Peru_cult « {{Lang|en|Peruvian Cultural Studies:Work in Progress}} »].</ref>{{,}}<ref>(<abbr class="abbr" title="Lenga : anglés">en</abbr>) Paul Richard Steele, Catherine J. Allen, ''{{En}}'', {{Lang|en|Handbook of Inca Mythology}}, {{p.|86}}.</ref>. Selon Catherine J. Allen, “lo mot quechua pacha pòt far referencia a l’ensemble del cosmos o a un moment especific del cosmos, son interpretacion dependent del contèxte.” Causís donc de traduire pacha per "''world-moment''" (momentmond)<ref>{{ISBN|1-57607-354-8}}</ref>. == Nòtas e referéncias == ===Nòtas=== {{reflist}} ===Referéncias=== * [https://web.archive.org/web/20160425084025/http://fr.questmachine.org/wiki/Espace-temps fr.questmachine.org] Istòria de la descobèrta de l'espacitemps. * [https://web.archive.org/web/20130905081838/http://www2.cndp.fr/themadoc/einstein/Espace-temps-relativistes.htm www.cndp.fr] « Espacitemps relativistas », per Édouard Kierlik, mèstre de conferéncia a l'universitat Pierre-et-Marie-Curie, sul site del CNDP, cndp.fr. ==Articles connèxes== * [[Interval d'espacitemps]] * [[Relativitat generala]] * [[Linha d'univèrs]] [[Categoria:Fisica teorica]] [[Categoria:Temps]] iik48o77ajlz8qmmixg3pztj1bwa82l 0 169110 2503133 2450283 2026-06-19T08:30:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503133 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta = | nom = Salman Rushdie | imatge = File:Salman Rushdie in New York City 2008.jpg | talha imatge = | legenda = Salman Rushdie a [[Manhattan]], en 2008 | nom de naissença = Ahmed Salman Rushdie | nom aliàs = | data de naissença = 19 de junh de 1947 | luòc de naissença = [[Bombai]], [[Maharashtra]], {{Índia}} | data de decès = | luòc de decès = | activitat =[[Roman]], [[novèla]], [[assag]] | lenga =[[anglés]] britanic | genre = | movement = | distincions = }} '''Ahmed Salman Rushdie''' ([[Bombai]], 19 de Junh de 1947) es un romancièr e assagista britanic d'origina indiana. Son segon roman, ''[[Los Mainats de Miejanuèit|Midnight's Children]]'' (1981), ganhèt lo [[Booker Prize]] en 1981. Una granda partida de sa ficcion se debana dins lo [[soscontinent indian]]. Combina lo [[realisme magic]] amb l'[[istòria ficcion]]; son trabalh a per subjècte los ligams, rupturas e migracions entre las civilizacions de l'Èst e de l'Oèst. Son quatren roman, ''[[Los Versets satanics|Los Versets Satanics]]'' (1988), foguèt l'objècte [[Controvèrsia suls versets satanics|granda controvèrsia]], provocant la protestacion de fòrça musulmans dins diferents païses. Foguèt l'objècte de menaças de mòrt, e d'una ''fatwa'' cridada contra el per l'[[aiatòllah]] [[Ruhollah Khomeini]], lo líder suprèma de l'Iran, lo de 14 de febrièr de 1989. Rushdie foguèt plaçat jos la proteccion policièra pel govèrn britanic. En 1983 Rushdie foguèt elegit a la ''[[Royal Society of Literature]]''. Foguèt nomenat de l'[[Òrdre deis Arts e dei Letras|Òrdre de las Arts e de las Letras]] de França en genièr de 1999.<ref>[https://web.archive.org/web/20120505130624/http://articles.chicagotribune.com/1999-01-07/news/9901070421_1_indian-born-writer-british-novelist-salman-rushdie-fatwa "Rushdie to Receive Top Literary Award",] ''Chicago Tribune'', 7 January 1999.</ref> en junh de 2007, [[Elisabèt II del Reialme Unit|la reina Elizabeth II]] lo faguèt cavalièr.<ref>[https://web.archive.org/web/20131216074005/http://www.london-gazette.co.uk/issues/58358/supplements/page.htm "Birthday Honours List—United Kingdom",] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116101644/http://www.london-gazette.co.uk/issues/58358/supplements/page.htm|date=16 January 2013}} ''The London Gazette'', Issue 58358, Supplement No. 1, 16 June 2007.</ref> Dempuèi 2000, Rushdie viu als [[Estats Units d'America]]. Foguèt elegit a l’''[[American Academy of Arts and Letters]]''. En 2012, publiquèt ''[[Joseph Anton: A Memoir]],'' ont raconta sa vida e la granda controvèrsia dels ''Versets satanics''. == Familha e jovença == Ahmed Salman Rushdie<ref>{{cite web|title=Salman Rushdie claims victory in Facebook name battle|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15733026|website=BBC News|accessdate=16 June 2017}}</ref> nasquèt lo 19 de junh de 1947<ref name="BritshC">[https://web.archive.org/web/20130615124602/http://literature.britishcouncil.org/salman-rushdie British Council profile]</ref> a [[Bombai]], alara Índia britanica, dins una familha de musulmans kashmiri.<ref>[http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=3889 ''Literary Encyclopedia'': "Salman Rushdie"]. Retrieved 20 January 2008</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/rushdie.htm|title=Salman Rushdie|website=Books and Writers ''(kirjasto.sci.fi)''|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[Kuusankoski]] Public Library|location=Finland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113033937/http://www.kirjasto.sci.fi/rushdie.htm|archivedate=13 January 2008|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> Es lo filh d'Anis Ahmed Rushdie, un avocat vengut òme d'afar educat a Cambridge, e de Negin Bhatt, una institutritz. Anis Rushdie foguèt remandant dels servicis civils indians (ICS) après que foguèt descobèrt que son acte de naissença aviá estat modificat.<ref>{{cite news|title=Revealed after 76 yrs: Rushdie's dad's secret humiliation in London|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/cover-story//articleshow/16179053.cms|website=mumbaimirror.indiatimes.com|accessdate=13 September 2018|work=|date=15 December 2014}}</ref> Rushdie a tres sòrres.<ref name="EmoryUniv">{{YouTube|id=kmb1oQcRmkM&t=10m42s|title=Salman Rushdie Discusses Creativity and Digital Scholarship with Erika Farr}}</ref> Escriguèt en 2012 dins sas memòrias que son paire prenguèt lo nom de Rushdie in onor d'[[Averroès]] (Ibn Rushd). Foguèt educat a la ''[[Cathedral and John Connon School]]'' de Bombai, ''Rugby School'' a Warwickshire, e ''King's College'', [[Universitat de Cambridge]], ont estudièt l'istòria. == Carrièra == === Redactor publicitari === Rushdie foguèt redactor dins l'agéncia publicitària ''Ogilvy & Mather''.<ref name="southasiandiaspora">Ravikrishnan, Ashutosh. [https://web.archive.org/web/20130323001447/http://southasiandiaspora.org/salman-rushdie-midnights-child/ Salman Rushdie's Midnight Child] {{webarchive|url=https://archive.is/20130415232311/http://southasiandiaspora.org/salman-rushdie-midnights-child/|date=15 April 2013}}. South Asian Diaspora. 25 July 2012.</ref> En collaboracion amb lo musician [[Ronnie Bond]], Rushdie escriguèt de paraulas de publicitats.<ref>[https://www.theguardian.com/uk/1999/jan/22/danglaister After the Satanic Verses, the romantic lyrics]</ref> Mentretant qu'èra a Ogilvy escriguèt ''Midnight's Children'', abans de venir escrivan a plen temps.<ref>"[https://web.archive.org/web/20070501041146/http://www.contemporarywriters.com/authors/?p=auth87 Salman Rushdie biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070501041146/http://www.contemporarywriters.com/authors/?p=auth87|date=1 May 2007}}", 2004, British Counsel. Retrieved 20 January 2008.</ref><ref>[http://www.heraldscotland.com/sport/spl/aberdeen/negative-because-there-is-little-positive-to-say-1.417082 Negative because there is little positive to say], ''The Herald'' (Glasgow), George Birrell, 18 January 1997</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20220706152327/https://www.the-tls.co.uk/ The birth pangs of Midnight’s Children]", 1 April 2006</ref> === Òbra literària === Lo primièr roman de Rushdie, ''[[Grimus]]'' (1975), un conte a mitat de siéncia ficcion, es sovent ignorat pel public a las criticas literàrias. Lo roma, seguent, ''[[Los Mainats de Miejanuèit|Los Mainats de Mièjanuèch]]'' (1981), lo catapultèt al vam literari. Per aquesta òbra foguèt premiat ongan del Booker Prize.<ref>{{cite web|url=http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|title=Readers across the world agree that Salman Rushdie's Midnight's Children is the Best of the Booker.|year=2008|accessdate=10 July 2008|publisher=Man Booker Prizes|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011052625/http://www.themanbookerprize.com/news/stories/1099|archivedate=11 October 2008|df=dmy-all}}</ref> ''Los Mainats de Mièjanuèch'' seguís la vida d'enfants, nascuts al sonar mièjanuèit alara que l'Índia atenguava son independéncia, que son dotats de poders especials e son ligats los enfants nascuts a l'alba d'una novèla edat tumultuosa dins l'istòria del soscontinent e la naissença de la nacion indiana modèrna. Lo personatge de Saleem Sinai foguèt comparat a Rushdie.<ref>''Saleem (Sinai) is not Salman (Rushdie)(although he marries a Padma) and Saleem's grandfather Dr Aadam Aziz is not him either, but there is a touching prescience at work here. In the opening pages of Midnight's Children, Dr Aziz while bending down on his prayer mat, bumps his nose on a hard tussock of earth. His nose bleeds and his eyes water and he decides then and there that never again will he bow before God or man. 'This decision, however, made a hole in him, a vacancy in a vital inner chamber, leaving him vulnerable to women and history.' Battered by a fatwa and one femme fatale too many, Salman would have some understanding of this.'' One more bouquet for Saleem Sinai 20 July 2008 by Nina Martyris, TNN. ''The Times of India''</ref> Pasmens, l'autor refutèt l'idèa d'aver escrich pas cap de personatge autobiografic, declarant; "Las gents supausan que, simplament a causa d'unas elements dins lo personatge venent de la vòstra experiéncia, es just de vosaltre. Dins aqueste sens, jamai a agut l'impression d'aver escrich un personatge an autobiografic."<ref name="Meer">{{cite journal|last1=Meer|first1=Ameena|title=Interview: Salman Rushdie|journal=[[Bomb (magazine)|Bomb]]|date=1989|volume=27|issue=Spring|url=http://bombmagazine.org/article/1199/|accessdate=22 March 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402111324/http://bombmagazine.org/article/1199/|archivedate=2 April 2015|df=dmy-all}}</ref> Après ''Los Mainats de Mièjanuèch'', Rushdie escriguèt ''[[Vergonha (roman de Rushdie)|Vergonha]]'' (1983), ont descriu de trebles politics el [[Paquistan]], basant sos personatges sus [[Zulfikar Ali Bhutto]] e lo General [[Muhammad Zia-ul-Haq]]. ''Shame'' foguèt primiat en França pel ''Prèmi del Melhor Libre Estrangièr'' e finalista pel Booker Prize. Aquestas òbras de la literatura pòstcoloniala son caracterizadas per un estil de [[realisme magic]] e per la perspectiva de l'immigrant que Rushdie n'es plan conscient èsser, un membre de la diaspora  Kashmiri. Rushdie escriguèt un libre de non-ficcion sul [[Nicaragua]] en nomenat ''[[The Jaguar Smile|Lo sorrire del Jaguar]]''. Aqueste libre a una orientacion politica e se basa sus sa primièras experiéncias e recerca sus la scèna los primièrs assags politics [[Sandinisme|Sandinistas]]. L'òbra que faguèt la mai granda controvèrsia es, ''[[Los Versets satanics]]'', publicat en 1988. En mai d'aquestes libres, Rushdie publiquèt fòrça novèlas, coma ''[[East, West]]'' (1994). ''Lo Darrièr Badalh del Moro'', una epopèia familhala sus mai de 100 ans de l'istòria de l'Índia publicat en 1995. ''[[Lo sòl sota sos pès]]'' (1999) presenta una [[ucronia]] de la musica rock modèrna. La cançon de [[U2]] del mèsme nom inclusís de paurala del libre; que Rushdie n'es donc creditat coma parolièr. Tanben escriguèt ''[[Haroun e la Mar de las istòrias]]'' en 1990.<ref>{{cite web|title=Haroun and the sea of stories|url=http://www.worldcat.org/title/haroun-and-the-sea-of-stories/oclc/469624687&referer=brief_results|website=WorldCat|publisher=OCLC|accessdate=24 January 2018}}</ref> [[Fichièr:Salman-Rushdie-1.jpg|vinheta|Salman Rushdie presenting son libre ''[[Shalimar the Clown]]'']] Rushdie produguèt una seriá de libres amb succè comercial e criticas lausengièras. En 2005 lo roman ''[[Shalimar the Clown|Shalimar lo palhassa]]'' recebèt, en Índia, lo prèmi Hutch Crossword Book Award, e en Anglatèrra finalista de ''Whitbread Book Awards.'' En 2002 dins sa colleccion de non-fiction ''Step Across This Line'', enoncia son admiracion de l'escrivan Italian [[Italo Calvino]] e l'American [[Thomas Pynchon]], e d'autres. Sas primièras influéncias son [[Jorge Luis Borges]], [[Mikhail Bulgakov]], [[Lewis Carroll]], [[Günter Grass]], e [[James Joyce]]. Rushdie èra un amic personal d'[[Angela Carter]] e la lausèt dins la prefàcia de sa colleccion ''Burning your Boats''. Son libre ''Luka e lo fuòc de la vida'' foguèt publicat en Novembre de 2010. Onga, anoncièt qu'aviá escrich sas memòris,<ref>[https://www.theguardian.com/books/2010/oct/12/salman-rushdie-fatwa-memoir "Salman Rushdie at work on fatwa memoir"], ''The Guardian'', 12 October 2010. Retrieved 14 September 2012.</ref> ''[[Joseph Anton: A Memoir|Joseph Anton: Memòrias]]'', que serà publicadas en 2012. In 2012, Salman Rushdie foguèt un dels primièrs grand escrivan a rejónher Booktrack (un entrepresa que sincroniza los libres electronics amb de bendas sons personalizadas), al publicar sa novèla "[[In the South (Short Story)|In the South]]" sus la platafòrma.<ref>{{cite web|url=http://booktrack.serveronline.net/blog/?p=164|title=Salman Rushdie Collaborates With Booktrack and the New Zealand Symphony Orchestra, Booktrack Launches A New E-reader Platform|publisher=Booktrack|accessdate=2 July 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404115658/http://booktrack.serveronline.net/blog/?p=164|archivedate=4 April 2014|df=dmy-all}}</ref> En 2015 Rushdie publiquèt lo roman ''[[Dos Ans uèits meses e vint e uèit nuèchs]]''; un retorn a la sieuna anciana tecnica de realisme magic. Aqueste roman es concebut dins una estructura de bòstia chinesa de mistèri anb diferentas sisas. Basat sul conflicte central del sabent Ibn Rushd, (nom derivat del nom d'ostal de Rushdie), en seguida explora diferents temas coma lo transnacionalisme e lo cosmopolitisme descrivent una guèrra de l'univèrs acompanhada d'un mond bubrenatural de [[Jinn|jinns]]. En 2017 foguèt publicat son darrièr roman en data ''L'Ostal Golden'' == ''Los Versets satanics'' a la ''fatwa'' == La publicacion dels ''Los Versets satanics'' en Setember de 1988 faguèt lèu controvèrsia dins lo [[mond islamic]] que foguèt percebut per d'unes coma una descripcion irreverenciosa de [[Maomet]]. Lo títol fa referéncia a una disputa de [[Hadit|tradicion musulman]] que raconta lo libre. Segon aquesta tradicion, Maomet (Mahound dins lo libre) apond de versets (''Ayah'') a l'[[Alcoran]] acceptant tres divesas que serián adoradas a la [[La Mèca|Mèca]] coma èsser devin. Segon la legenda, Maomet mai tard revoquèt los versets, disent que lo diable l'aviá temptat de dire aquestas linhas per apasimar los Mecans (dont los versets "Satanics"). Pasmens, lo narrator revela al lector qu'aquestes versets de la boca de Arcàngel Gabrièl. Lo libre foguèt proscrit dins diferents païses amb de grandas comunautats musulmanas (13 in total: Iran, Índia, Bangladèsh, Sodan, Africa del sud, Sri Lanka, Kenya, Tailanda, Tanzania, Indonesia, Singapore, Veneçuela, e Paquistan). En responsa a las protestacions, lo 22 de genièr de 1989 Rushdie publiquèt una colomna dins ''The Observer'' que qualificava Maomet coma "un dels grands gènis de l'istòria mondiala," mas nota que la doctrina islamica sosten que Maomet es un uman, e alara pas cap de biais perfièch. Estima que lo roman es pas "un roman antireligiós. Es, pasmens, un assag d'escriure sus la migracion, sas pressions e transformacions."<ref name="Observer">{{cite news|last1=Rushdie|first1=Salman|title=Choice between light and dark|work=[[The Observer]]|date=22 January 1989}}</ref> Lo 14 de febrièr de 1989—jorn de la Sant Valentin e de las funeralhas de son amic pròche [[Bruce Chatwin]]—una ''fatwa'' ordonant l'execucion de Rushdie foguèt proclamada a la radio Teheran per l'[[Ayatollah]] [[Ruhollah Khomeini|Khomeini]], lo líder esperital de l'Iran de l'epòca, qualificant lo libre de "[[Blasfèmi|blasfemador]] contra l'Islam". (Lo capítol IV del libre descriu lo personatge d'un [[Imam]] en [[exili]] al retorn incita a la revòlta del pòble de son país sens consideracion per la seguritat d'aqueste.) Una prima foguèt ofèrta per la mòrt de Rushdi, e alara deguèt viure jos las proteccion de la polícia pendent fòrça annadas. Lo 7 de març de 1989, lo Reialme Unit e l'[[Iran]] trenquèron lors relacions diplomaticas a causa de la controvèrsia. Quand un jornalista l'interroguèt al subjècte de la menaça, Rushdie respondèt, "Auriái amat escriure un libre mai critica." Mai tard, escriquèt qu'èra "ufan, ara e sempre", de çò qu'aviá declarat; alara que sentiá pas aqueste libre especialament critica sus l'Islam, "una religion que los líders se compòrtan d'aqueste biais deuriá benlèu practicar un pauc de critica."<ref>{{Ligam web}}</ref> La publicacion del libre e la ''fatwa'' desencadenèt la violéncia pels mond, amb de librerias bombardadas. Las comunautats musulmanas de diferents païses de l'Oèst s'amassèron en public, brutlant de copias del libre. Fòrça gents associats dins la traduccion o la publicacion del libre foguèron atacats, ferrits, quitament tuats. Encara mai moriguèron dins las insureccions de diferents païses. Malgrat lo dangièr impausat per la fatwa, Rushdie fa una aparicion publica a l'estadi de Wembley de Londres l'11 d'agost de 1993 pendent un concèrt de U2.<ref>{{cite news|title=Stairway to Devon − OK, Somerset!|work=Q|date=July 2010|page=101|author=U2|authorlink=U2}}</ref> Lo 24 de setembre de 1998, coma pralable a la restauracion de las relacions diplomaticas amb lo Reialme Unit, lo govèrn iranina, amb al cao [[Mohammad Khatami]], s'engatgèt en public a "ni sosténer tanpauc empachar las operacions d'assassinat de Rushdie."<ref name="Tomb">{{cite news|date=8 June 2005|title=Tomb of the unknown assassin reveals mission to kill Rushdie|author=Anthony Loyd|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article531110.ece|work=The Times|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601171205/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article531110.ece|archivedate=1 June 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/26/newsid_2542000/2542873.stm|publisher=BBC News: On This Day|title=26 December 1990: Iranian leader upholds Rushdie fatwa|accessdate=10 October 2006|date=26 December 1990}}</ref> Los extremistas en Iran contunhèron a afirmar la senténcia de mòrt.<ref>{{Ligam web}}</ref> Al començament de 2005, la fatwa de Khomeini tornèt pel líder esperital, [[Ali Khamenei|Ayatollah Ali Khamenei]], dins un messatge als pelegrins musulmans Muslim fasent lo [[hajj]] a la [[La Mèca|Mèca]].<ref name="webster-bbc">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article414681.ece|work=The Times|title=Ayatollah revives the death fatwa on Salman Rushdie|author=Webster, Philip, Ben Hoyle and Ramita Navai|date=20 January 2005|accessdate=10 October 2006|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070303071409/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article414681.ece|archivedate=3 March 2007}}CS1 maint: Multiple names: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Multiple_names:_authors_list link]) {{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article414681.ece|work=The Times|title=Ayatollah revives the death fatwa on Salman Rushdie|author=Webster, Philip, Ben Hoyle and Ramita Navai|date=20 January 2005|accessdate=10 October 2006|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070303071409/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article414681.ece|archivedate=3 March 2007}}</ref> Mai, los Gardas de la revolucion declarèron que la senténcia de mòrt es encara valida.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4260599.stm|publisher=BBC News|title=Iran adamant over Rushdie fatwa|date=12 February 2005|accessdate=10 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060206020617/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4260599.stm|archivedate=6 February 2006}}</ref> Rushdie contèt que contunha de recebre una "mena de carta de Sant Valentin" d'Iran cada 14 de febrièr que se remembre que lo país a pas obliat lo vòt de lo tuar e galeja fasent referéncia a "mon Valentin infidèl"<ref>{{Ligam web}}</ref> de la cançon ''"My Funny Valentine"''. Dich, "Aquò atenguèt lo punt  de retorica puslèu qu'una menaça reala."<ref>{{Ligam web}}</ref> Malgrat la menaças sus la quita persona de Rushdie, diguèt que sa familha jamai foguèt menaçada, alara sa maire, que viviá al [[Paquistan]] pendent las darrièras annadas de sa vida, recebèt fòrça sosten. Mas lo quita Rushdie èra enebit de dintrar al Paquistan.<ref>{{Ligam web}}</ref> En febrièr de 1997, [[Hassan Sane'i|Ayatollah Hasan Sane'i]] conta que l'argent de la sang ofèrt per la fondacion per l'assacinat de Rushdie amentarà de 2 million a 2.5 million de dolars.<ref name="buchta">{{cite book|last=Buchta|first=Wilfried|title=Who rules Iran?|year=2000|publisher=The Washington Institute and The Konrad Adenauer|pages=6|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/WhoRulesIran.pdf}}</ref> Puèi a 2.8 e a 3.3 million.<ref>{{cite news|title=Iran adds to reward for Salman Rushdie's death|url=http://www.nypost.com/p/news/international/iran_adds_to_reward_for_salman_rushdie_saVWIyfViyXOr0vgnUEvRK|accessdate=16 September 2012|newspaper=The New York Post}}</ref> En novembre de 2015, l'ancian primièr minister Indian [[P.Chidambaram|P. Chidambaram]] reconeguèt que bandir ''Los Versets Satanics'' aviá estat una error.<ref>{{cite news|title=Govt's decision to ban Salman Rushdie's 'The Satanic Verses' was wrong, says P Chidambaram|url=http://www.firstpost.com/india/govts-decison-to-ban-salman-rushdies-the-satanic-verses-was-wrong-says-p-chidambaram-2525306.html|accessdate=17 October 2016|newspaper=Firstpost}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/ban-on-salman-rushdies-book-by-rajiv-gandhi-govt-was-wrong-chidambaram/|title=Rajiv Gandhi govt’s ban on Salman Rushdie’s ‘Satanic Verses’ wrong: Chidambaram|date=29 November 2015|newspaper=The Indian Express|access-date=25 October 2016}}</ref> En 1998, l'ancian president d'Iran [[Mohammad Khatami]] proclamèt que la fatwa èra “acabada”; mas defach jamai foguèt levada oficialament, reïterada tres còps per Ali Khamenei e d'autres oficials religioses.Encara d'autre argent foguèt apondut a la prima en febrièr de 2016.<ref>{{Ligam web}}</ref> === Assag d'assassinat mancat e comentaris de l'Hezbollah === Lo 3 d'agost de 1989, alara que Mustafa Mahmoud Mazeh preparava un libre bomba dins una ostalariá de Paddington, Londres, la bomba explosèt prematurament, destrusent dos estatges de l'ostal e tuèt Mazeh. Un grop [[Liban|libanés]] fins alara desconegut, l'Organizacion dels Mujahidins de l'Islam, diguèt que moriguèt en preparant una ataca "contra l'[[Apostasia|apostat]] Rushdie". There is a shrine in Tehran's Behesht-e Zahra cemetery for Mustafa Mahmoud Mazeh that says he was "Martyred in London, 3 August 1989. En 2006 pendent la controcèrsia [[caricaturas de Maomet del journal Jyllands-Posten]], lo líder de l'Hezbollah [[Hassan Nasrallah]] declarèt that "Si aviá agut un musulman per menar la fatwa de l'Imam Khomeini contra lo renegat Salman Rushdie, aquesta canalha qu'insultèt lo Profèta Moamat en Danemarc, Norvègia e França se seriá pas rsica a lo far. Soi segur qu'i a de milions de musulmans que son pres a defendre l'onor del nòstre profèta e devèm èsser pres de far tot per aquò."<ref>{{cite news|url=http://www.natashatynes.com/newswire/2006/02/hezbollah_killi.html|date=2 February 2006|title=Hezbollah: Rushdie death would stop Prophet insults|agency=Agence France-Presse|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807085216/http://www.natashatynes.com/newswire/2006/02/hezbollah_killi.html|archivedate=7 August 2007|accessdate=26 April 2012}}</ref> === ''Guerillas Internacionalas'' === En 1990, pauc après la publicacion dels ''Versets Satanics'', un fims paquistanés ''Guerillas Internacionalas'' descriu un marrit Rushdie complotant per far caire lo [[Paquistan]] dubrissent una cadena de casinos e discotècas dins lo paès; a la fin es tuat dins lo film the end of the movie. Lo film venguèt popular al Paquistan.<ref name="Tamney">{{cite book|title=The Resilience of Conservative Religion: The Case of Popular, Conservative Protestant Congregations|author=Joseph Bernard Tamney|publisher=The Press Syndicate of the University of Cambridge|location=Cambridge, UK|year=2002}}</ref> Lo British Board of Film Classification refusèt d'autorizar lo certificat, que "foguèt estimat que lo retrach de Rushdie poiriá se qualificar de difamacion criminala, çò que cosistariá una violacion de la patz." Dos meses après, pasmens, lo quita Rushdie himself escriguèt, disent que quitament se pensava que lo film èra "un degalh desformat e incompetent", procedirà pas contra. Mai tard diguèt, "s'aqueste film aviá estat bandit, seriá vengut la vidèo mai cauda de la vila: tot lo mond l'auriá vist". Alara que lo film faguèt grand vam al Paquistan, gaireben faguèt pas de bruch endacòm mai.<ref name="IGlibel">{{Ligam web}}</ref> === En 2012, eveniments al Festenal de literatura de Jaipur === Rushdie auriá degut paréisser al Festenal de literatura de Jaipur en genièr de 2012.<ref>[http://jaipurliteraturefestival.org/program-2011/speakers-2012/#o 2012 Speakers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125234432/http://jaipurliteraturefestival.org/program-2011/speakers-2012|date=25 January 2012}}</ref> Pasmens, anullèt, e tanben una autra virada en Índia justificant una possibla menaça per sa vida coma rason primària.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-20/india/30646521_1_jaipur-literature-festival-salman-rushdie-satanic-verses|title=Salman Rushdie not to attend Jaipur Literature Festival|author=Singh, Akhilesh Kumar|date=20 January 2012|work=The Times of India|accessdate=20 January 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-16644782|title=Salman Rushdie pulls out of Jaipur literature festival|date=20 January 2012|publisher=BBC News|accessdate=20 January 2012}}</ref> Mai tard, indiquèt que las agéncias de polícia de l'Estat avián mentits, puslèu que de lo protegit, informèron d'assassins que foguèron mandats a Jaipur per lo tuar. La polícia afirmèt qu'aviápaur que Rushdie poiriá legir dels ''Versets Satanics'', tèxte interdit, e la menaça èra reala, a causa de las protestacions de las oraganizacions musulmanas. Mentretant, d'autors indians [[Ruchir Joshi]], [[Jeet Thayil]], [[Hari Kunzru]] e [[Amitava Kumar]] quitèron subran lo festenal, e Jaipur, après aver legit d'extrach del roman interdit de Rushdie. Los organizaires insitèran fòrça los quatre a partir qu'i aviá una reala possibilitat que sián arrestats.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-23/jaipur/30655383_1_jaipur-literature-festival-hari-kunzru-organizers|title=Salman Rushdie shadow on Jaipur Literature Festival: 4 authors who read from 'The Satanic Verses' sent packing|author1=Singh, Akhilesh Kumar|author2=Chowdhury, Shreya Roy|date=23 January 2012|work=The Times of India|accessdate=23 January 2012}}</ref> En Índia l'importacion del libre èra interdita per la doana. Un projècte de conferéncia vidèo entre Rushdie e lo Festenal de literatura de Jaipur foguèt anullat a la darrièra minuta<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/25/books/rushdies-video-talk-is-canceled-at-india-literature-festival.html|title=Rushdie’s Video Talk Is Canceled at India Literature Festival|author=Gill, Nikhila|date=24 January 2012|work=The New York Times|accessdate=6 December 2014}}</ref> après que lo govèrn obliguèt lo festenal a copar.<ref name="virtual_rushdie_unwelcome">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-24/jaipur/30658450_1_rushdie-video-video-link-satanic-verses|title=Jaipur Literature Festival: Even a virtual Rushdie is unwelcome for Rajasthan govt|author=Singh, Akhilesh Kumar|date=24 January 2012|work=The Times of India|accessdate=24 January 2012}}</ref> Rushdie tornèt en Índia per una conferéncia a Delhi lo 16 de Març de 2012.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-17349023|publisher=BBC News|title=Salman Rushdie to be a 'presence' at India conference|date=13 March 2012}}</ref> === Sus la lista nègra d'Al-Qaeda === En 2010<ref>{{Ligam web}}</ref> [[Anwar al-Awlaki]] publiquèt una lista negra d'Al-Qaeda dins ''Inspire'' magazine, comprenent Rushdie e d'autres per causa d'aver insultat l'Islam, coma [[Ayaan Hirsi Ali]], lo caricaturista [[Lars Vilks]] e los tres membres de ''Jyllands-Posten'': [[Kurt Westergaard]], [[Carsten Juste]], e [[Flemming Rose]].<ref name="thewire2013">{{Ligam web}}</ref><ref>{{cite news|url=http://time.com/3657246/paris-charlie-hebdo-shooting/|title=Paris Police Say 12 Dead After Shooting at Charlie Hebdo|author=Conal Urquhart|work=Time}}</ref><ref>{{Ligam web}}</ref> S'aloguèt la lista mai tard amb [[Charb|Stéphane "Charb" Charbonnier]], que foguèt assassinat dins lo chaple ''Charlie Hebdo'' a París, amb 11 autras personas.<ref>{{Ligam web}}</ref> Rushdie sostengava ''Charlie Hebdo''. Disent, "Soi al costat de ''Charlie Hebdo'', que totes deurián n'èsser, per defendre l'art de la satira, que sempre a estat una fòrça per la libertat e contra la tirania, la malonestetat e l'estupiditat&#x20;... lo totalitarisme religiós provoquèt una mutacion al còrs de l'islam e ne vesèm las consequéncias tragicas uèi a París."<ref>''[//en.wikipedia.org/wiki/Time_(magazine) Time]''. 7 January 2015. [http://time.com/3657541/charlie-hebdo-paris-terror-attack-salman-rushdie/ salman rushdie response]</ref> Es responsa a l'ataca, Rushdie comentèt cossí percebèt que las victimas èran blaimadas dins los mèdia, s'auçant "Podètz dedamar Charlie Hebdo. ... Mas lo fach que lo dasamatz a pas res a veire amb lo drech a la paraula. Lo fach que los desamatz de segur es pas cap una excusa a lor chaple".<ref>{{Ligam web}}</ref><ref>{{Ligam web}}</ref> == Cresenças religiosas e politicas == Rushdie ven d'una familha liberala musulmana<ref>{{Ligam web}}</ref> quitament s'identifica coma [[Ateïsme|atèu]].<ref>{{Ligam web}}</ref> En 1989, dins una entrevista après la ''fatwa'', Rushdie diguèt qu'èra d'un biais un musulman encalat, quitament "format per la cultura muslimana mai que tota autra", e un estudiant de l'islam. Dins una autra entrevista ongan diguèt, "Mon punt de vista es aqueste d'un Òme laïc. Cresi pas en d'entitats subrenaturalas, que sián crestianas, josievas, musulmana o indóas."<ref>{{cite news|title=Fact, faith and fiction|work=[[Far Eastern Economic Review]]|date=2 March 1989|page=11}}</ref> En 1990, dins "espèri qu'aquò mermerà la crenta dels musulmans agissent sus la crida al murtre de la fatwa," publiquèt una declaracion qu'aviá renovelat sa fe musulmana, repudiatèt las atacas sus l'islam facha pels personatges de son roman e s'engatgèt a comprenen melhor la religion pel mond. Pasmens, Rushdie diguèt mai tard solament que "l'aviá fach semblant".<ref>[http://www.dnaindia.com/world/report_i-was-deranged-when-i-embraced-islam-rushdie_1158782 "Rushdie: I was deranged when I embraced Islam"], ''[//en.wikipedia.org/wiki/Daily_News_and_Analysis Daily News and Analysis]'', 6 April 2008. Retrieved 14 September 2012.</ref> Sos libres tractan sovent del ròtle de la religion dins la societat e dels conflictes entre las fes e entre las religions e d'aquestes sens fe. Rushdie preconiza que l'aplicacion de l'[[exegèsi istorica e critica]], realizada a la fin del sègle XIX. Rushdie crida una reforma dins l'islam<ref>[https://web.archive.org/web/20080112015156/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,1072-1729998,00.html "Muslims unite! A new Reformation will bring your faith into the modern era"], ''The Times'', 11 August 2005</ref> dins un article d'opinion dins lo ''[[Washington Post|The Washington Post]]'' e ''[[The Times]]'' en mièja agost de 2005. Rushdie critica lo [[relativisme cultural]]. Preferís nomenat las causas amb lor nom vertadièr a arguís de contunh sus çò qu'es just e sus çòqu'es fals.<ref>{{Ligam web}}</ref> Rushdie es un defensor de la satira religiosa. Condamna lo chaple de Charlie Hebdo e defend la critica comica de las religions dins un comentari dins lo English PEN<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/01/07/salman-rushdie-charlie-hebdo_n_6430904.html|title=Salman Rushdie Responds To Charlie Hebdo Attack, Says Religion Must Be Subject To Satire|author=Maddie Crum|work=[[Huffington Post]]|date=7 January 2015|accessdate=20 June 2015}}</ref> === Encastre politic === Dins las annadas 1980 al Reialme Unit, sostengava lo [[Partit Trabalhista]] e preconizava de mesuras per n'acabar amb la discriminacion raciala e l'alunhament dels joves migrants e de las minoritats racialas. Rushdie sosten en 1999 lo bombardament de la Republica Federala de Iogoslavia per l'OTAN, menant l'esquerrista [[Tariq Ali]] de qualificar Rushdie e d'autres "escrivans garrièrs" de "belligerants'".<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Michael_Mandel_(law_professor) Michael Mandel], ''How America Gets Away With Murder'', Pluto Press, 2004, p. 60</ref> Sostengava la campanha menada pels EUA de capvirar lo [[Taliban|Talibans]] in Afghanistan, qu'aviá començat en 2001, mas venguèt una votz critica en 2003 contra de la Guèrra in Iraq.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/jul/09/iraq.usa|title=Letters, Salman Rushdie: No fondness for the Pentagon's politics &#124; World news|work=The Guardian|date=9 July 2007|accessdate=13 March 2010|location=London}}</ref> [[Fichièr:Paul_Auster,_Salman_Rushdie_and_Shimon_Peres.jpg|vinheta|[[Paul Auster]] e Rushdie saludant lo president  israelian [[Shimon Peres]] en 2008.]] Dins l'afar de las [[caricaturas de Maomet del journal Jyllands-Posten]] en Març de 2006 Rushdie es signatari del manifèst ''Together Facing the New Totalitarianism'', avertissent suls dangièrs de l'[[extremisme religiós]]. Lo Manifèst foguèt publicat dins lo jornal d'esquèrra ''[[Charlie Hebdo]]'' en Març de 2006.<ref>{{cite news|title=Writers issue cartoon row warning|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4763520.stm|accessdate=19 February 2014|publisher=BBC News|date=1 March 2006}}</ref> [[Fichièr:Bernie_Sanders_and_Salman_Rushdie.jpg|esquèrra|vinheta|Rushdie e [[Bernie Sanders]] en 2004]] In <blockquote class="" style=""> </blockquote>Rushdie s'impliquèt dins lo movement Occupy, per sa presencia dins Occupy Boston e coma fondator de [http://occupywriters.com/ Occupy Writers]. Rushdie sosten lo movement de contròtle de las armas als EUA, blaimant lo Chaple del cinèma Colorado en julhet de 2012.<ref>{{cite journal|url=http://www.nydailynews.com/blogs/pageviews/2012/07/salman-rushdie-stirs-up-frenzy-with-tweets-in-response-to-colorado-multiplex-shoot|title=Salman Rushdie stirs up frenzy with tweets in response to Colorado multiplex shooting &#124; New York Daily News|work=Daily News|location=New York|date=21 July 2012|accessdate=11 November 2012}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cheney|first=Alexandra|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2012/07/20/salman-rushdie-sparks-furor-with-colorado-shooting-tweets/|title=Salman Rushdie Sparks Furor With Colorado Theater Shooting Tweets – Speakeasy|work=The Wall Street Journal|date=20 July 2012|accessdate=11 November 2012}}</ref> Rushdie sustenguèt lo vòte per que lo Reialme Unit demore dins l'UE a l'escasença en 2016. == Vida personala == Rushdie foguèt maridat quatre còps. Sa primièra esposa foguèt Clarissa Luard<ref>Descended from the gentry family LUARD formerly of Byborough. See Burke's Landed Gentry 18th edn vol 1 (pub 1965) page 465 col 2</ref> defrom 1976 a 1987 aguèron un filh, Zafar (nascut en 1979).<ref>Free BMD website. Birth registered Q3 1979 Camden</ref> La quitèt per l'escrivana Australiana [[Robyn Davidson]].<ref>Bruce Chatwin, letter to Ninette Dutton, 1 November 1984, in ''Under the Sun: The Letters of Bruce Chatwin'', ed. Elizabeth Chatwin and [//en.wikipedia.org/wiki/Nicholas_Shakespeare Nicholas Shakespeare], p. 395</ref> Sa segonda esposa es la romancièra americana [[Marianne Wiggins]];, 1988 a 1993. La tresena esposa, de 1997 a 2004, foguèt Elizabeth West, aguèron un filh, Milan (nascut en 1997). En 2004, se maridèt a l'amricana d'origina indiana Padma Lakshmi, actritz e modèla lo arisatge s'acabèt en 2007. == Bibliografia == === Romans === * ''[[Grimus]]'' (1975) * ''[[Los Mainats de Miejanuèit|Lo Mainats de Mièjanuèch]]'' (1981) * ''[[Vergonha (roman de Rushdie)|Vergonha]]'' (1983) * ''[[Los Versets satanics]]'' (1988) * ''[[Lo Darrièr Badalh del Moro]]'' (1995) * ''[[Lo sòl sota sos pès]]'' (1999) * ''[[Furia (roman de Rushdie)|Furia]]'' (2001) * ''[[Shalimar, lo palhassa]]'' (2005) * ''[[L'Encantaira de Florença]]'' (2008) * ''[[Dos Ans uèit meses evint e uèit nuèchs]]'' (2015) * ''[[L'Ostal Golden]]'' (2017)<ref>''[http://www.vowelor.com/book/the-golden-house-salman-rushdie-review/ "The Golden House"]'' by Salman Rushdie, ''Random House''</ref> === Assags e non-ficcion === * ''The Jaguar Smile: A Nicaraguan Journey'' (1987) * "In Good Faith", ''Granta'', (1990) * ''Imaginary Homelands: Essays and Criticism, 1981–1991'' (1992) * "The Wizard of Oz: BFI Film Classics", BFI, (1992) * "[https://web.archive.org/web/20120516230218/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988159,00.html Mohandas Gandhi]." ''Time'', 13 April 1998. * "[https://www.theguardian.com/books/1999/oct/16/salmanrushdie Imagine There Is No Heaven].", extracted contribution from Letters to the Six Billionth World Citizen, a UN sponsored publication in English by Uitgeverij Podium, Amsterdam. ''[[The Guardian]]'', 16 October 1999. * ''Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992–2002'' (2002) * "The East is Blue" (2004) * "[https://www.theguardian.com/books/2009/feb/28/salman-rushdie-novels-film-adaptations A fine pickle]." ''[[The Guardian]]'', 28 February 2009. * "[http://www.booktrack.com In the South]." ''Booktrack'', 7 February 2012. * ''Joseph Anton: A Memoir'' (2012) == Prèmis == * Aristeion Prize (European Union) * Arts Council Writers' Award * Author of the Year (British Book Awards) * Author of the Year (Germany) * Booker Prize for Fiction * Booker of Bookers for the best novel among the Booker Prize winners for Fiction awarded at its 25th anniversary (in 1993) * The Best of the Booker awarded to commemorate the Booker Prize's 40th anniversary (in 2008), winner by public vote * Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres (France) * English-Speaking Union Award * Golden PEN Award<ref>{{Ligam web}}</ref> * Hans Christian Andersen Literature Award (2014)<ref name="politiken">{{cite news|title=Salman Rushdie får dansk litteraturpris på halv million|url=http://politiken.dk/kultur/boger/ECE1995354/salman-rushdie-faar-dansk-litteraturpris-paa-halv-million/|accessdate=12 June 2013|newspaper=Politiken|date=12 June 2013|language=Danish}}</ref> * Honorary Patron, University Philosophical Society, Trinity College, Dublin. * Hutch Crossword Book Award (India) * India Abroad Lifetime Achievement Award (US) * James Tait Black Memorial Prize (Fiction) * Kurt Tucholsky Prize (Sweden) * Mantua Prize (Italy) * Norman Mailer Prize (US) * James Joyce Award&nbsp;– University College Dublin * [[Massachusetts Institute of Technology]] Honorary Professorship * Chapman University Honorary Doctorate&nbsp;– Doctor of Humane Letters * Outstanding Lifetime Achievement in Cultural Humanism (Harvard University)<ref>{{Ligam web}}</ref> * PEN Pinter Prize (UK)<ref>{{Ligam web}}</ref> * Premio Grinzane Cavour (Italy) * Prix Colette (Switzerland) * Prix du Meilleur Livre Étranger * St. Louis Literary Award from the Saint Louis University Library Associates<ref>[https://web.archive.org/web/20160823003924/http://www.slu.edu/libraries/associates/award.html Website of St. Louis Literary Award]</ref> * State Prize for Literature (Austria) * Whitbread Novel Award (twice) * Writers' Guild of Great Britain Award for Children's Fiction * University of Liège Doctor ''honoris causa'' * Knight Bachelor Kt. 2007 == Vejatz tanben == == Nòtas == {{notelist}} == Referéncias == {{Reflist|30em}} == Ligams extèrnes == * <span class="url">[http://salman-rushdie.com Official website]</span>{{official website}} * {{british council|salman-rushdie}}British Council{{british council|salman-rushdie}} * {{C-SPAN|salmanrushdie}}C-SPAN ** [http://www.c-spanvideo.org/program/Salman ''In Depth'' interview with Rushdie, 5 December 2010] * {{cite journal|url=http://en.qantara.de/content/interview-with-anant-kumar-polyphony-and-contradictions-are-considered-indispensable-in|title=Polyphony and Contradictions Are Considered Indispensable in India|author1=Anant Kumar|author2=Hans Dembowski|lastauthoramp=yes|date=2010|work=Qantara.de}} * {{Charlie Rose view|132}}''Charlie Rose'' * {{IMDb name|750723}}IMDb{{IMDb name|750723}} * [http://journalisted.com/salman-rushdie Article archive] at Journalisted * {{Worldcat id|lccn-n80-146294}}WorldCat{{Worldcat id|lccn-n80-146294}} * {{Aljazeeratopic|person/salman-rushdie}} * {{Dawntopic|salman-rushdie}} * {{Guardiantopic|books/data/author/salman-rushdie}} * {{NYTtopic|people/r/salman_rushdie}} * {{cite journal|url=http://www.theparisreview.org/interviews/5531/the-art-of-fiction-no-186-salman-rushdie|title=Salman Rushdie, The Art of Fiction No. 186|author=Jack Livings|date=Summer 2005|work=The Paris Review}} * [https://www.nytimes.com/books/99/04/18/specials/rushdie.html ''New York Times'' special feature on Rushdie, 1999] * [https://web.archive.org/web/20140912225014/http://bookshub.org/author/Salman-Rushdie Books by Salman Rushdie] * [http://channel.louisiana.dk/video/salman-rushdie-chance-lasting Salman Rushdie: A Chance of Lasting] Video by Louisiana Channel * {{isfdb name|287}}Internet Speculative Fiction Database {{ORDENA:Rushdie, Salman}} [[Categoria:Naissença en 1947]] 0ykc68qfcxrzjjwi6jlf9dpzjo3tu9n 0 169432 2503071 2461144 2026-06-19T03:49:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503071 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | tematica = | carta = usa | nom = Buffalo bill | nomdebateg = William Frederick Cody | imatge = Cody-Buffalo-Bill-LOC.jpg | talhaimatge(en px) = 200 | legenda = William F. Cody (« Buffalo Bill ») en 1911. | datadenaissença = 26 de febrièr de 1846 | luòcdenaissença = Le Claire (Territòri de l'Iowa), [[EUA]] | datadedecès = 10 de genièr de 1917 | luòcdedecès = Denver (Colorado), [[EUA]] | paísdorigina = {{USA}} | profession = caçaire, productor d'espectacles | gradmilitar = ''Private (Chief of Scouts)'' | començamentdecarrièra = 1863 e 1868 | findecarrièra = 1865 e 1872 | conflicte =[[Guèrra Civila Americana]]<br/>[[Guèrras Indianas]] |distincions=''Medal of Honor'' }} '''William Frederick Cody''' dich '''Buffalo Bill''' (nascut lo 26 de febrièr de 1846 a [[Le Claire]] dins lo [[territòri de l'Iowa]] – mòrt lo 10 de genièr de 1917 a [[Denver]], [[Colorado (estat)|Colorado]]) es una figura mitica de la [[conquista de l'Oèst]]. Foguèt entre autre caçaire de [[Bison|bisonts]] e dirigiguèt una tropa teatrala populara. == Biografia == Son paire, Isaac Cody, èra originari de la region de [[Toronto]] al [[Canadà]], alara que sa maire Mary Ann Bonsell Laycock èra nativa de la [[Nòva Jersei]], près de [[Filadèlfia]]. En 1853, Isaac Cody vend sa proprietat del comtat de Scott dins l'[[Iowa]] per 2 000 $ e la familha muda a [[Leavenworth (Kansas)|Fort Leavenworth]], [[Kansas]]. Antiesclavagista de tria, Isaac foguèt nafrat per sos adversaris après un discors a l'escasença d'eveniments que precediguèron la [[Guèrra Civila Americana|guèrra de Secession]]. Acaba per ne morir en 1857. Lo jove William Frederick Cody ven soldat pendent la guèrra. Après una vida d'aventura, començada a quatorze ans, ont participa a las [[Guèrras Indianas|guèrras indianas]] coma correire e al desvelopament del [[Pony Express]], dintra dins la legenda mercé a l’escrivan Ned Buntline que conta sas aventuras. [[Fichièr:Buffalo_bill.jpg|esquèrra|vinheta|Buffalo Bill en 1906.]] [[Fichièr:Louis_Maurer_-_The_Great_Royal_Buffalo_Hunt_-_1895.jpg|drecha|vinheta|''The Great Royal Buffalo Hunt'' per Louis Maurer (1895).]] Son chafre ven del fach que provesissiá en vianda de [[bisont]] (''buffalo'' en anglés) los emplegats dels [[Camin de fèrre|camins de fèrre]] del Kansas Pacific Railway e que ganhèt un dual contra Bill Comstock tuant 69 bisonts contra 48 en una jornada<ref name="WDL">{{lien web|url=http://www.wdl.org/fr/item/11200/|titre=William Cody, dit « Buffalo Bill »|website=[[World Digital Library]]|date=1907|consulté le=2013-06-02}}</ref>. De 1882 a 1912, organiza e dirigís un espectacle popular: le ''Buffalo Bill’s Wild West''. Una virada lo mena amb sa tropa dins tota l’America del Nòrd e en Euròâ. En 1889 passa a [[Marselha]]<ref>{{pdf}}[https://web.archive.org/web/20160117164159/http://www.buffalobill.org/PDFs/Buffalo_Bill_Visits.pdf Did Buffalo Bill Visit Your Town ?]</ref>. [[Sitting Bull]] participa al ''Wild West Show'' en 1885 als EUA e al Canadà mas es pas autorizat a viatjar en Euròpa. Es un espectacle susprenent per l’epòca, destinar a tornar l’atmosfèra de l’Oèst american dins tota son autenticitat. Las scènas de la vida de correires illustrava de tèmas coma la caça del bisont, lo [[Pony Express]], l’ataca d’una diligéncia e de la cabana d’un pionièr pels Indians, la preséncia de verais Indians constituissent la cima de l'espectacle. Per de milions d’Americans e d’Europèus comencèt alara lo grand mite del ''[[Ouest américain|Far West]]'' que contunha se manifestar dins cinèma. William Cody bastiguèt en 1904 un ''lodge'' nomenat ''Pahaska Tepee'' per i aculhir los visitors del pargue de Yellowstone. <gallery mode="packed" heights="160"> Fichièr:Buffalo Bill age 19.jpg|Buffalo Bill Cody, 1865 Fichièr:Buffalo Bill Cody ca1875.jpg|W.F. "Buffalo Bill" Cody, ca. 1875 (George Eastman House Collection ) Fichièr:Buffalo Bill Cody by Sarony, c1880.jpg|Buffalo Bill Cody, 1880 (Sarony, 680 Broadway, Nòva York) Fichièr:Buffalo Bill Cody by Burke, 1892.jpg|Buffalo Bill Cody, vèrs 1892 Fichièr:Buffalo Bill and Pawnee Bill.JPG|Buffalo Bill (centre), Pawnee Bill (esquèrra) e Buffalo Jones Fichièr:Texas Jack Cody et al.jpg|Ned Buntline, Buffalo Bill Cody, Giuseppina Morlacchi, Texas Jack Omohundro </gallery>Buffalo Bill foguèt una de las personas de son epòca mai fotograficada. == Buffalo Bill's Wild West == === La legenda === Lo capèl [[stetson]], lo [[bandana]] e la camisa del cowboy foguèron popularizats per Buffalo Bill alara que totes los cowboys ne portavan pas. La majoritat d'entre eles portavan un [[sombrero]], mens caud e plan mens car que l'stetson. Las grandas cofas amerindianas fachas de desenas de plumas èran utilizadas pas que dins unas tribús e sonque pendent las grandas e raras escasenças. === La vila de Cody === La vila de [[Cody (Wyoming)|Cody]] al nòrd-oèst del [[Wyoming]], pròche del pargue nacional de Yellowstone foguèt fondada per Buffalo Bill Cody. La legenda de Buffalo Bill constituís un atot toristic. Un rodeo se jòga cada vespre d'estiu. Un musèu, lo ''Buffalo Bill Historical Center'', presenta los Indians de las planas, la fauna e la flora de la region, de pintres americans, d'armas de fuòc e una de las cinc seccions del musèu es tota consacrada a l'istòria de Buffalo Bill e sa familha amb una colleccion de sovenirs del mondialament celèbre Wild West Show. == Filmografia == Lo primièr film mostrant d'Indians d'America es un film per kinetoscòpi datant de 1894 e mòstre d'Indians del Buffalo Bill’s Wild West Show executant una dansa. Lo primièr film mostrant un cowboy es tanben per kinetoscòpi e de 1894 e aqueste cowboy es tanben actor al Buffalo Bill’s Wild West, fa un rodeo. === Coma actor === [[Fichièr:Adventures_of_Buffalo_Bill.jpg|vinheta|''The Adventures of Buffalo Bill'' (1914)]] * 1897 : ''Buffalo Bill and Escort'' * 1898 : ''Indian War Council'' * 1900 : ''Buffalo Bill's Wild West Show'' * 1900 : ''Buffalo Bill's Wild West Parade'' * 1900 : ''Buffalo Bill's Show Parade'' * 1900 : ''Buffalo Bill's Wild West Parade'' * 1901 : ''Buffalo Bill's Wild West Parade'' * 1902 : ''Buffalo Bill's Wild West Show'' * 1903 : ''Buffalo Bill's Parade'' * 1910 : ''Buffalo Bill's Wild West and Pawnee Bill's Far East'' * 1914 : ''The Adventures of Buffalo Bill'' === Coma scenarista === * 1909 : ''Las Aventuras de Buffalo Bill'' === Coma productor === * 1914 : ''The Adventures of Buffalo Bill'' * 1914 : ''The Indian Wars'' == Nòtas e referéncia == {{Reflist}} === Bibliografia === * William Frederick Cody, ''The Life of Hon. William F. Cody. Known as Buffalo Bill the Famous Hunter, Scout and Guide. An Autobiography'', Bliss, Hartford CT, 1879 (Nachdruck, University of Nebraska Press, Lincoln NE, 1978 {{ISBN|0-8032-6303-1}}), [http://international.loc.gov/cgi-bin/query/h?intldl/mtfront:@OR(@field(NUMBER+@band(mtfgc+19551))) online] * Faucheux Michel, ''Buffalo Bill,'' Gallimard, collection ''Folio Biographies'', Paris 2017. <small>{{ISBN|978-2-07-046213-1}}</small><small></small> * Helen Cody Wetmore, ''Buffalo Bill der letzte Kundschafter. Ein Lebensbild des Obersten William F. Cody'', Stuttgart, J. Engelhorn, 1902 * Cunningham Tom F., ''Your Fathers Ghosts: Buffalo Bill's Wild West in Scotland'', Edinburgh, Black and White Publishing, 2007 {{ISBN|1-84502-117-7}} * Gallop Alan, ''Buffalo Bill's British Wild West'', Stroud, Sutton, 2001 {{ISBN|0-7509-2702-X}} * Griffin Charles Eldridge, ''Four Years in Europe with Buffalo Bill'', Lincoln, University of Nebraska Press, 2010 {{ISBN|0-8032-3465-1}} * Jonnes Jill, ''Eiffel's Tower: And the World's Fair where Buffalo Bill Beguiled Paris, the Artists Quarreled, and Thomas Edison Became a Count'', New York, Penguin, 2010 {{ISBN|0-14-311729-7}} * Kasson Joy S., ''Buffalo Bill's Wild West: Celebrity, Memory, and Popular History'', New York, Hill and Wang, 2000 {{ISBN|0-8090-3244-9}} * Moses L.G., ''Wild West Shows and the Images of American Indians, 1883–1933'', Albuquerque, University of New Mexico Press, 1996 {{ISBN|0-8263-2089-9}} * Mikus Sylvain, « La Marne au rendez-vous de la légende américaine. Buffalo Bill à Reims et Châlons-en-Champagne en 1905 », ''Études marnaises'' éditées par la Société d'agriculture, commerce, sciences et arts du département de la Marne, t. CXXVII, 2012, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;175-191 * <span class="ouvrage" id="Jacques_Portes2002">Jacques Portes, <cite class="italique">Buffalo Bill</cite>, Paris, Fayard, <time>2002</time>, 240&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-2136-1286-2</span>)</small></span> * Russell Don, ''The Lives and Legends of Buffalo Bill''. Norman, University of Oklahoma Press, 1960 {{ISBN|0-8061-1537-8}} * Rydell Robert W., Kroes Rob, ''Buffalo Bill in Bologna: The Americanization of the World, 1869–1922'', Chicago, University of Chicago Press, 2005 {{ISBN|0-226-73242-8}} === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{En}} <span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20240925185310/http://www.americanwest.com/pages/buffbill.htm « <cite style="font-style: normal; color:red;">Site consacré à Buffalo Bill</cite> »]<sup class="plainlinks">([http://web.archive.org/web/*/http://www.americanwest.com/pages/buffbill.htm Archive] • [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanwest.com/pages/buffbill.htm Wikiwix] • • [https://www.google.fr/search?q=cache:http://www.americanwest.com/pages/buffbill.htm Google] • Que faire ?)</sup></span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">3 juin 2013</span>)</small>{{lien brisé|consulté le=2013-06-03|url=http://www.americanwest.com/pages/buffbill.htm|titre=Site consacré à Buffalo Bill}} * [https://web.archive.org/web/20140102014933/http://phareouest.pagesperso-orange.fr/bill.html Un indien au Phare Ouest] [[Categoria:Naissença en 1846]] [[Categoria:Decès en 1917]] dvexyv1c9fcv12slgdoh8jxde0luk9p 0 169463 2503151 2492054 2026-06-19T09:28:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503151 wikitext text/x-wiki La '''xenofòbia''' es una ostilitat a çò qu'es forastièr, mai precisament contra un grop de personas o d'un individú considerat coma forastièr al sieu grop (endogrop)<ref>Richard Y. Bourges et Jacques-Philippe Leyens, ''Stéréotypes, discrimination et relations intergroupes'', Mardaga, 1999, [https://books.google.fr/books?id=JozaLzr6lkwC&pg=PA197&dq=endogroupe+x%C3%A9nophobie p. 197].</ref>. Subretot motivada per la paur de çò qu'es desconegut<ref>Ralph Schor, ''L'opinion française et les étrangers en France, 1919-1939'', [https://books.google.fr/books?id=ikuRSkH_AO4C&pg=PA369 page 369].</ref> e de pèrdre la sieuna identitat<ref>Guido Bolaffi, ''Dictionary of race, ethnicity and culture'', SAGE Publications, 2003, [https://books.google.fr/books?id=Tlc5lTCfuXwC&pg=PA332&dq=%22psychological%20point%20of%20view%22%20%22loss%22%20identity%22 page 332].</ref>, se determina segon la [[nacionalitat]], l'origina geografica, l’[[etnia]], la raça presumida (per exemple en foncion de la color de pèl o de la cara), la [[cultura]] o la [[Religions|religion]], realas o supausadas de sas victimas, jos l'influéncia de cresenças popularas<ref>Guido Bolaffi, ''Dictionary of race, ethnicity and culture'', SAGE Publications, 2003, [https://books.google.fr/books?id=Tlc5lTCfuXwC&lpg=PA331&vq=xenophobia&hl=fr&pg=PA331&dq=%22through%20popular%20beliefs%22 p.&nbsp;331].</ref>. Pòt se manifestar per l'exaltacion de la cultura de son endogrop, mejans de formas de [[Nacionalisme|nationalisme]] per exemple, e lo denigrament, lo reget veire la destruccion de la cultura del o dels grops estrangièrs, o d'agressions verbalas o fisicas dels membres d'aqueste grop, per assuegurar la puretat presumida de l'identitat de l'endogrop<ref>Guido Bolaffi, ''Dictionary of race, ethnicity and culture'', SAGE Publications, 2003, [https://books.google.fr/books?id=Tlc5lTCfuXwC&pg=PA332&dq=%22aggression%22%20%22inferiorization%22%20%22various%20kinds%20of%20nationalism%22%20banish%20destroy%20purity page 332].</ref>. Las actituds xenofòbias son consideradas coma una violacion dels [[dreches de l'Òme]] e condamnats, jos aqueste títol, amb las actituds [[Racisme|racistas]] e [[Discriminacion|discriminatòrias]], per las leis d'unes païses, mai sovent dempuèi la fin del sègle XX. La declaracion e lo programa d'accion de Viena admesa per l'Assemblada generala de las Nacions unidas en 1993 indica que l’eradicacion d'aquestes comportaments es un pretzfach prioritari de la comunautat internacionala e prega instantament totes los govèrns de prene las mesuras que cal per lo prevenir e los combatre<ref>Declaracion e Programa d'accion de Viena]'', article 15 : {{Citation|Lo respècte dels drechs de l'Òme e de las libertats fondamentalas sens pas cap de distinccion es una règla elementària del drech internacional en la matèria. Eliminar rapidament e integralament totas las formas de racisme e de discriminacion raciala, e tanben la xenofòbia, e l'intolerança que se n'acompanhan, es per la comunautat internacionala un pretzfach prioritari. Los govèrn deurián prene de mesuras eficaças per las empachar e las combatre. Los grops, institucions, organizacions intergovernamentalas e non governamentalas e los particulars son instantament pregats de redoblar d'esforces per lutar contra aquestas plagas cooperant e coordonant las activitats que desplegan dins aqueste objectiu}}.</ref>. == Origina del mòt e significacions == Format de doas raices grègas, eissidas del [[grèc]] ancian (xenos, « estrangièr », e fobos, « reget, paur »), lo mòt '''xenofòbia''' es un [[neologisme]] del sègle XX''.'' La nocion de xenofòbia evòca aquesta d'estragièr e dels estigmats multiples  de l’alteritat: geografics, racials, nacionals, de genre, linguistics, culturals, religioses, socials, etc. La xenofòbia pòt alara prene des formas difrerentas manlevadas al [[racisme]], sexisme, elitisme... == Racisme e xenofòbia == Lo racisme peréis coma un ensems semantic e [[Ideologia|ideologic]] destriat de la xenofòbia<span></span>: encorat dins las cresenças relativas a las relacions entre l’intellècte, lo psiquisme e las diferéncias fisiologicas d’en primièr aquestas ligadas al sèxe puèi a la color de la pèl<ref>Elsa Dorlin, ''La matrice de la race - Généalogie sexuelle et coloniale de la nation française''. Paris, la Découverte, 2006.</ref>. Dins la cultura politica europèa, lo racisme faguèt, pel passat, l’objècte de teorizacions sabentas, sovent ligadas a las colors de la pèl, plaçant mai sovent los blancs al dessús dels negres. Aquestas teorias induguèron, quitament al delà de lor cultura d'origina, de ierarquias simbolicas correladas als gras de blancors o de negror de las pèls. Per contraste, la nocion de xenofòbia evòca mens d’organizacion sistematica de la violéncia simbolica e fisica; coma es mai fosca e difusa, al mens tant que se transforma pas en una forma de conflictualitat radicala que vendriá autra causa, de [[racisme]], d'[[omofòbia]], de [[transfòbia]], de [[sexisme]], una persecucion religiosa, etc. Aquesta aparenta moderacion de la xenofòbia, al respècte del racisme, deu pasmens èsser relativizada prenent en compte lo contèxte istoric: las mentalitats a la fin del sègle XX son marcadas per la memòria de la [[Olocaust|Shoah]] e de sas basas racistas. Dins fòrça societats,subretot occidentalas, lo racisme ven descalificat coma teoria scientifica e discors politic. De leis lo definisson e lo sanccionan mas sufison pas a eradicar tota cresença al subjècte mas constrenh a de formas d'eufemisacion. Alara, la xenofòbia se substituís a vegada al racisme d’antan, introdusent pas que de precaucions dins las designacions dels estigmats de l'alteritat asontida<ref> Gérard Noiriel, ''Immigration, antisémitisme et racisme en France ({{XIXe s}}-{{s|XX|e}})'', Paris, Fayard, 2007</ref>. == Definicion sociologica == Se pòt destriar de biais conceptual diferents biais de xenofòbia segon lors originas socialas: ''xenofòbia populara'' e ''xenofòbia eleitària''<ref>Van Dijk T.A., « Le racisme dans le discours des élites », texte en ligne sur le site de la revue Multitudes, 10 février 2007 : http://multitudes.samizdat.net/Le-racisme-dans-le-discours-des/</ref> per diferenciacion, dins la sociologia elitista, entre una minoritat governanta e una mass governada; ''xenofòbia contestatària'' e ''xenofòbia de govèrn''<ref> « Xénophobie de gouvernement, nationalisme d’État », ''Cultures & Conflits - Sociologie politique de l’international'', n°69, printemps 2008</ref>, quand se pòrta los fenomèns xenofòbs al destriament usual entre « partits de govèrn » e autres partits o simplment entre governants e goverants<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">.</sup> == En Euròpa, una dimension coloniala == L’[[Alemanha]], la [[França]], lo [[Reialme Unit]], l’[[Espanha]], lo [[Portugal]], la [[Belgica]], los [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]], l’[[Itàlia]], la [[Russia]] e lo [[Danemarc]] participèron a de formas estaticas o societalas, economicas o militaras, de [[colonizacion]] s’acompanhant mai sovent d’una desvalorizacion simbolica de las populacions indigenas dins los territòris colonizats. Aquestas desvalorizacions podavan anar del simple rebaissament de las culturas a las justificacions racistas de [[Segregacion|segregacions]], d’[[Apartheid|apartheids]] veire d’[[Exterminacion|exterminacions]]. Segon Olivier Le Cour Grandmaison, son acompanhadas de justificacions intellectualas de la colonizacion e de desvalorizacion de l’indigèn, a l'esquèrra coma a drecha del camp politic dins la metropòli<ref>Olivier Le Cour Grandmaison, ''Coloniser, exterminer. Sur la guerre et l’État colonial'', Paris, Fayard, 2005 ; Olivier Le Cour Grandmaison, ''La République impériale - Politique et racisme d’État'', Paris, Fayard, 2009. </ref>. Difusada dins los espacis publics, per exemple presentas dins los manuals escolars<ref>V. Lanier, "Les colonisations et décolonisations dans les manuels d’histoire de collège : une histoire partielle et partiale."], TERRA-Ed'', "Esquisses"'', sept. 2008. </ref>, aquestas justificacions untèron las culturas politicas de las metropòlis<ref>Pascal Blanchard, Nicolas Bancel et Sandrine Lemaire (dir.), ''La fracture coloniale - La société française au prisme de l’héritage colonial'', Paris : éd. la Découverte, 2005, 312 p. - Françoise Dufour, ''Des rhétoriques coloniales à celles du développement : archéologie discursive d’une dominance'', thèse de doctorat, Université Paul Valéry - Montpellier III, Paul Siblot (dir.) - , soutenue le 23 avril 2007, 932 pages</ref>. Aqueste fenomèn torna jos una autra forma quand, après las guèrras de liberacion los « indigèns » de las ancianas colonias vengièron d'« immigrats » dins las ancianas metropòlis<ref> Ahmed Boubeker et Abdellali Hajjat (dir.) ''Histoire politique des immigrations (postcoloniales)''], Paris, Ed. Amsterdam, juin 2008</ref>. == Africa del sud == Los sentiments xenofòbs s'exprimisson en [[Sud-Africa|Africa del Sud]], dins las annadas 2010, contra los immigrats venguts del Moçambic o de Somalia, fasent de viléncias. Lo rei [[Zolos|zolo]] [[Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]] demanda per exemple als estragièrs de « far lors bagatges »<ref>Caroline Dumay, [http://www.lefigaro.fr/international/2015/04/17/01003-20150417ARTFIG00286-nouvelle-poussee-de-xenophobie-en-afrique-du-sud.php « Nouvelle poussée de xénophobie en Afrique du Sud »], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Figaro Le Figaro]'', samedi 18 / dimanche 19 avril 2015, page 7.</ref>. == Migracions e xenofòbia == Segon las recercas menadas per Didier Fassin, Alain Morice, Catherine Quiminal sus las « leis de l'inespitalitat »<ref>Didier Fassin, Alain Morice, Catherine Quiminal (dir.), ''Les lois de l’inhospitalité : les politiques de l’immigration à l’épreuve des sans-papiers'', Paris : La Découverte, 1997.</ref>, en sociologia o en antropologia, la genèsi de las politicas sus la [[migracion umana]] de las annadas 1970, que son subretot antimigratòrias, exprimisson publicament e politicament dins la conjonctura permissiva e justificatritz dobèerta pels tusts petrolièrs e lo començament de la crisi economica, aquestas representacions formadas anteriorament dins las esfèras tecnocraticas del nombre d'estrangièrs coma problèma, risc o menaça. Las mèsmas observacions son fachas en Austria<ref>Théo Van Leeuwen et Ruth Wodak, « Legitimizing immigration control : discourse-historical analysis », Discourse Studies, 1999, vol. 1, n°1, pp.83-118.</ref>, Espanha<ref>Kitty Calavita, « A « reserve army of delinquents » - The criminalization and economic punishment of immigrants in Spain », Punishment & Society, 2003, vol.5, n°4, pp.399-413.</ref>, Grècia<ref>Anastassia Tsoukala, « Le contrôle de l’immigration en Grèce dans les années quatre-vingt-dix », Cultures & Conflits, 1997, n°26/27, pp.51-72</ref>, Itàlia<ref>Asale Angel-Ajani, « Italy’s racial cauldron – Immigration, Criminalization and the Cultural Politics of Race », Cultural Dynamics, 2000, vol. 12, n°3, pp.331-352. </ref> e Reialme Unit<ref>Steve Cohen, « The local state of immigration controls », Critical Social Policy, 2002, vol.22, n°3, pp.518-543.</ref><span></span>: totess mòstran qu'aquesta representacion de l'estrangièr ven d'actors tecnocratics (ministres, conselhièrs, nauts foncionaris, agents publics e semipublics, expèrts, lobbyistas, encargats de comunicacion, etc.) en posicion dirigentas. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Bibliografia === * Didier Fassin, Alain Morice, Catherine Quiminal (dir.), ''Les Lois de l’inhospitalité : les politiques de l’immigration à l’épreuve des sans-papiers'', Paris, la Découverte, 1997. * Olivier Le Cour Grandmaison, ''La République impériale - Politique et racisme d’État'', Paris, Fayard, 2009. * Gérard Noiriel, ''Immigration, antisémitisme et racisme en France (XIXe-XXe siècle)'', Paris, Fayard, 2007. * Jérôme Valluy, ''Rejet des exilés - Le grand retournement du droit de l'asile'', Éditions Du Croquant, 2009. * Laurent Dornel, ''La France hostile. Socio-histoire de la xénophobie (1870-1914)'', Paris, Hachette Littératures, 2004. * Fred Poché, « Racisme », ''Dictionnaire Encyclopédique d’Éthique Chrétienne'' (sous la direction de Laurent Lemoin, Eric Gaziaux, et Denis Müller), Paris, Paris, Cerf, 2013, pp.1679-1693. === Ligams extèrmes === * <span class="noarchive">[https://web.archive.org/web/20091230122348/http://observix.lautre.net/ « <cite style="font-style: normal; color:red;">Observatoire de l'institutionnalisation de la xénophobie (Observ.i.x)</cite> »]<sup class="plainlinks">([http://web.archive.org/web/*/http://observix.lautre.net/ Archive] • [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://observix.lautre.net/ Wikiwix] • • [https://www.google.fr/search?q=cache:http://observix.lautre.net/ Google] • Que faire ?</sup></span>{{lien brisé|url=http://observix.lautre.net/|titre=Observatoire de l'institutionnalisation de la xénophobie (Observ.i.x)}}. * [https://web.archive.org/web/20191212011451/http://www.rajf.org/article.php3?id_article=38 « Etude de la loi du 10 Janvier 1936 relative aux groupes de combat et de milices privées »] dans la ''Revue de l'actualité juridique française'', consultée le 19/11/2008. * [http://www.reseau-terra.eu/rubrique139.html "Institutionnalisation de la xénophobie" revue en ligne ''Asylon(s)'', n°4, mai 2008, (dir.] [http://www.reseau-terra.eu/rubrique139.html Observ.i.x)]. 9gbbrxmqrhog9hlfcvojy0jdohrva2b 0 169470 2503120 2494517 2026-06-19T07:41:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503120 wikitext text/x-wiki L''''omofòbia''' designa las manifestacions de mespres, reget, e òdi contra de personas, de practicas o de representacions omosexualas o supausadas n'èsser. L’omofòbia conten donc los prejutjats e las [[Discriminacion|discriminacions]] (emplec, lotjament, servicis), e aquò pòt se manifestar per de [[paur]], d'[[òdi]], d'[[aversion]], de [[secutament]], de [[violéncia]] o encara de desaprovacion intellectuala intoleranta contra l'ensemble de la [[LGBT|comunautat LGBT]]<ref name="def">{{en}} Caroline Clauss-Ehlers, ''Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology, Volume 2'', {{p.|524}}</ref>{{,}}<ref group="N">L'homophobie peut ainsi concerner les [//fr.wikipedia.org/wiki/Lesbianisme lesbiennes] ([//fr.wikipedia.org/wiki/Lesbophobie lesbophobie]), les hommes homosexuels, les [//fr.wikipedia.org/wiki/Bisexualit%C3%A9 bisexuels] ([//fr.wikipedia.org/wiki/Biphobie biphobie]). Bien que la [//fr.wikipedia.org/wiki/Transsexualit%C3%A9 transsexualité] ne se réfère pas à une orientation sexuelle, les mécanismes de discrimination sont semblables. Voir Caroline Clauss-Ehlers, ''Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology, Volume 2'', {{p.|524}}</ref>. « Tot coma la [[xenofòbia]], lo [[racisme]] o l'[[antisemitisme]], l'omofòbia paréis èsser una designacion de l'autre coma lo mal contrari, inferior o anormal<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Daniel_Borrillo Daniel Borrillo], ''L'homophobie'', PUF, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000, {{p.}}3.</ref>. » L'omofòbia pòt s'exprimir fins al murtre, o la condamnacion a mòrt institucionalizada, coma dins de païses africans e de l'orient mejan. L'omofòbia pòt venir de diferentas originas: de posicions religiosas, de consideracions clinicas (en [[medecina]], subretot en [[psiquiatria]], e en [[psicologia]])<ref>Malick Briki, [http://wwwold.univ-fcomte.fr/pufc/index.php?act=ouvrage_detail&id_titre=2063284816 ''Psychiatrie et homosexualité''], ''Lectures médicales et juridiques de l'homosexualité dans les sociétés occidentales de 1850 à nos jours'', Presses universitaires de Franche-Comté, 2009.</ref>, antropologicas (al nom de la diferenciacion dels sèxes) o venent dels desirs omosexuals reprimits. == L'estudi d'opinion de 2013 sus l'acceptacion de l'omosexualitat == [[Fichièr:Societal_attitudes_towards_homosexuality_2013.svg|centrat|vinheta|800x800px|'''Estudi internacional realizat pel ''Pew Global Attitudes Project'' en [[2013]]'''.<br /> « Quina d'aquestas doas proposicions es mai pròcha de la vòstra opinion ? <br />1) L'homosexualitat deuriá èsser accaptada per la sociatat. <br />2) L'homosexualitat deuriá pas èsser acceptada per la societat. »<br />Percentatge per país interrogat de las personas essent en favor de la responsa 1<ref>{{en}} « Which one of these comes closer to your opinion, number 1 or number 2?: #1 – Homosexuality should be accepted by society, #2 – Homosexuality should not be accepted by society". Percentage of responders who were in favor of #1. » Cf. [http://www.pewglobal.org/2013/06/04/global-acceptance-of-homosexuality/ « Global Acceptance of Homosexuality »]4 de junh de 2013:</ref><br/> {{Color box|#b90080|81–90%}}<br/> {{Color box|#640091|71–80%}}<br/> {{Color box|#6400ff|61–70%}}<br/> {{Color box|#419bb9|51–60%}}<br/> {{Color box|#005a00|41–50%}}<br/> {{Color box|#007d55|31–40%}}<br/> {{Color box|#7d7d55|21–30%}}<br/> {{Color box|#7d5555|11–20%}}<br/> {{Color box|#4b001d|01–10%}}<br/> {{Color box|#c0c0c0|Pas de donadas}}]] L'Espanha amb 88% e l'Alemanha amb 87% son los dos païses qu'accèptan melhor l'omosexualitat. La França amb 77% l'accèpta mens plan. == Etimologia == === Origina del tèrme === Lo tèrme ven de l’anglés ''homophobia'', [[neologisme]] paregut pel primièr còp dins un article de la revista pornografica americana ''Screw'' datada del 23 de mai de 1969, ont lo mot designa la paur qu'an unes òmes eterosexuals de passar per èsser omosexuals. S'encontra en [[1971]], dins ''Homophobia: a tentative personality profile'' del psicològ Kenneth Smith. === Polemicas semanticas e criticas del tèrme === Dins l'''Encyclopædia Britannica'', pasmens se lo sufixe « ''phobia'' » s'emplec usualament per una paur [https://fr.wiktionary.org/wiki/irrationnel irracionala], l'omofòbia designa ela « una actitud anant de l'aversion leugièra cap a l'execracion al vejaire de las personas sexualament o amorosament atracha pels individús de lo lor sèxe »<ref>{{en}} Eric Anderson, [https://web.archive.org/web/20160628061903/http://global.britannica.com/topic/homophobia « Homophobia »], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica Encyclopædia Britannica]''</ref>. La construccion del neologisme a partir del sufixe « -fòbia » es a vegada criticada. Atal, pel psicanalista Daniel Sibony : « Omofòbia, [[xenofòbia]], judeofòbia… tant de mots desviats de lor sens. Amar pas es pas fòbia » ; per el, los resultats d' « aqueste interdit » ne desviant sa compreneson sot « gaireben contraris a çò esperat<ref>[http://www.liberation.fr/tribune/2004/12/09/ne-pas-aimer-n-est-pas-phobie_502317 Ne pas aimer n'est pas phobie], liberation.fr, 9 décembre 2004</ref>. » La jurista Anne-Marie Le Pourhiet analisèt la tendéncias d'unes a  « qualificar de “fòbia” (omofòbia, lesbofòbia, andifòbia, islamophobie, judeofòbia, melanofòbia, etc.) tota expression d'una opinion contrària de lor pretencions o revendicacions. […] Se compren plan que s'agís de tractar lo dissident en malaut que l'acompanhament psiquiatric deuriá de segur èsser recomandat en parallèl de la repression penala »<ref>[https://www.lemonde.fr/idees/article/2005/12/02/l-esprit-critique-menace-par-anne-marie-le-pourhiet_716787_3232.html L'esprit critique menacé], Anne-Marie Le Pourhiet, ''Le Monde'' du 3 décembre 2005</ref> Philippe Muray, dins son libre ''Exercices spirituels, tome 3'', nòta tanben   « Soi tocat dempuèi unas annadas per l'operacion de medicalizacion sistematica que son encara l'objèctes totes aquestes que penson pas dins la justa linha: son acusats de fòbia ». Evocant lo vam contemporanèu de las fòbias àde combatre, parla « gàbia dels fòbs »<ref>[http://www.lefigaro.fr/vox/societe/2014/06/28/31003-20140628ARTFIG00056-la-liste-de-nos-phobies.php « La liste de nos phobies »], ''Le Figaro'', 28 juin 2014.</ref>, jòc de mots en referéncia al film ''La cage aux folles'' (La gàbia de la fòlas) === Eterosexisme === L'eterosexisme es « un sistèma [[Ideologia|ideologic]] que nega, denigra e estigmatiza tota forma de comportament, identitat, relacion o comunautat non eterosexualas »<ref name="Hétérosexisme">{{en}} {{lien|Gregory M. Herek}}, « Definitions: Homophobia, Heterosexism, and Sexual Prejudice », [//fr.wikipedia.org/wiki/Universit%C3%A9_de_Californie_%C3%A0_Davis Université de Californie à Davis] ([https://web.archive.org/web/20161116165049/http://psc.dss.ucdavis.edu/faculty_sites//rainbow/html/prej_defn.html lire en ligne])</ref>. Aqueste tèrme plaça parallel las manifestacions omofòbia amb d'autras actituds, coma lo [[racisme]], l'[[antisemitisme]] e lo sexisme. Lo professor Gregory M. Herek de l'Universitat de Califòrnia a Davis nòta que l'eterosexisme se basa sus doas mecanicas ligadas, l'invisibilitat e l'agressivitat<span></span>: l'omosexualitat essent gaire sempre invisibla dins las representacions culturalas, quand de personas s'engatjan publicament dins de relacions omosexualas, venon de ciblas d'atacas del rèste de la societat. Lo militant contra l'omofòbia e lo racisme [[Louis-Georges Tin]] estima que l'omofòbia seriá un fruch de l'[[eterosexisme]], es a dire de la supremacia del modèl social eterosexual, presentat coma lo sol existent, levat lo celibat ecclesiastic o monacal, dins las societats actualas. L'omosexual, segon Tin, auriá pas de representacion de se mèsme li permetent de se situar al respècte d'una nòrma autre que l'eterosexualitat. == Originas e causas de l'omofòbia == === L'omofòbia coma non-acceptacion de la sieuna bisexualitat === L'explicacion [[Psicanalisi|psicanalista]] de l'omofòbia coma paur inavoada de los sieus penjals omosexuals foguèt prepausada a partir de [[1914]]<ref>Sandor Ferenczi, {{citation|L'homo-érotisme : nosologie de l'homosexualité masculine}} in ''Psychanalyse, 2, Payot, 1978, PP. 117 à 129, repris par [//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89lisabeth_Badinter Élisabeth Badinter] dans [//fr.wikipedia.org/wiki/XY,_De_l%27identit%C3%A9_masculine XY, De l'identité masculine], {{p.|175}}''</ref>. L'omosexualitat atal censada provocar de l'ància per fòrça òmes, aquò « desencadena una presa de consciéncia de las lors caracteristicas femnas, coma la passivitat o la sensibilitat, que considèran coma de signes de flaquesa.» Aquesta explicacion permet tanben d'explicar perque los òmes son mai sovent omofòbs que las femnas. Élisabeth Badinter parla de l'omofòbia coma un  « mecanisme de defensa psiquica »  e d'una « estrategia per estalivar la reconeissenç d'une part inacceptabla de se »<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89lisabeth_Badinter Élisabeth Badinter], [//fr.wikipedia.org/wiki/XY,_De_l%27identit%C3%A9_masculine XY, De l'identité masculine], ''Le livre de poche'', p. 176</ref>. Los [[Estats Units d'America|EUA]] coneguèron de cases plan mediatizats de divulgacion de penjals omosexuals de personalitats se declarant publicament violentament opausadas a l'omosexualitat; es per exemple lo cas del pastor televangelista Ted Haggard, que reconeguèt un an mai tard la sieuna bisexualitat<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20150514233720/http://www.gq.com/news-politics/newsmakers/201102/pastor-ted-haggard?printable=true The last temptation of Ted], ''GQ''</ref>. Aquestes afars placèron l'attention sus la part de l'omosexualitat reprimida dins l'omofòbia, e, parallelament, contribuiguèron a una melhora acceptacion dels omosexuals<ref name="nyt">[https://www.nytimes.com/2010/06/05/opinion/05blow.html?_r=1 Gay ? Whatever, Dude], ''The New York Times''</ref>. En [[1996]], Henry Adams, professor emerita de psicologia à l'universitat de Georgia, realiza un protocòl per testar aqueste ipotèsi, e sas conclusons son utilizadas per l'''American Psychological Association''<ref name="adams">{{en}} [https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/assault/roots/freud.html Putting Freud to the test]</ref>. L'experiéncia foguèt menada amb de personas se declarant sonque [[Eterosexualitat|eterosexualas]]{{,}}<ref name="APA">{{en}} APA, [https://web.archive.org/web/20040202035152/http://www.apa.org/releases/homophob.html New Study Links Homophobia with Homosexual Arousal], août 1996</ref>; los subjèctes foguèron destriats en dos grops<span></span>: aquestes qu'exprimavan de sentiments omofòbs, e los autres. Après aver pausat de captors sus lor vèrga per observar lors reaccions, se mòstra a aquestes òmes de films pornografics omosexuals (mai precisament de films ''erotics''). A l'eissida de l'experiéncia, 44 % dels òmes se disent « non omofòbs » mostrèron de traça d'excitacion, contra 80 % d'aquestes que se declarant omofòbs. Tanben, 24 % dels non omofòbs èra en ereccion complèta, contra 54 % pels « omofòbs ». Pasmens, los quites autors de l'experiéncia soslinhan que l'ància aumenta l'excitacion sexuala, qu'aquòpodèt contribuir a aumentar los resultats dels « omofòbs » e que d'autras experienças son necessàrias per trencar{{,}}. En mai, la quita idèa d'extrapolar los penjals sexuals d'un individú a partir de sas reaccions amb d'estimuls visuals eissits de produccions vidèo precisament destinadas a provocar l'excitacion es subjècta a caucion. La tèsi d'Adams, que foguèt contestada<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20160324162615/http://www.usatoday.com/news/health/story/2012-04-03/homophobia-psychology/54082202/1 Study examines the roots of homophobia]</ref>, foguèt utlizada per diferents collègas<ref>[https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=KOsRiH0-E6A Interview du {{Pr}} Ryan], de l'université de Rochester</ref>{{,}}<ref>{{en}} [http://www.psychologytoday.com/blog/the-big-questions/201106/homophobic-men-most-aroused-gay-male-porn Homophobic Men Most Aroused by Gay Male Porn], Psychology Today</ref>. Un article de ''The Economist'' redigit per un jornalista especialament enviat en [[America Latina|America latina]], coneguda per sa cultura bisexuala mascla generalizada e sa plan fòrta omofòbia culturala, constata que « L'America Latina a una longa istòria d'ambivaléncia e d'ipocrisia sus l'homosexualitat »<ref name="economist2">{{en}} [http://www.economist.com/node/269072 Latin American Gays: living la vida loca], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/The_Economist The Economist]''</ref>. La cultura latinoamericana, fòrça machista, accèpta que d'òmes ajan de relacions sexualas amb d'autres òmes, mas sonque se tenon un ròtle actiu{{,}}<ref>{{Ouvrage|langue=en|prénom1=Merl|nom1=Storr|année=1999|titre=Bisexuality: A Critical Reader|éditeur=Routledge}}, {{p.|78}}</ref>; los òmes en question, que s'engatjan dins de relacions sexualas amb d'òmes e de femnas se veson coma « eterosexuals »<ref>{{Ouvrage|langue=en|prénom1=Merl|nom1=Storr|année=1999|titre=Bisexuality: A Critical Reader|éditeur=Routledge}}, {{p.|75}}</ref>. Sols sont estigmatizats los òmes efeminats, aqueste que son supausats èsser passius dins la relacion. Una [[Antropologia|antropologista]] norvegiana esciu sus aqueste fenomèn<span></span>: « Lo mespres per l'omosexual efeminat es precisament çò que fa acceptable la bisexualitat pels òmes mascles, e es perque l'omofòbia, li machisme e una bisexualitat mascla generalizada forman un ensems perfièchament coerent. » === Autras explicacions === Vincent Tiberj, cercaire en sociologae, dins son enquèsta ''Français comme les autres ?'' (2005, coécrite avec Sylvain Brouard), mòstra que l'omòfia es dos còps mai espandida pels ciutadans [[Islam|musulmans]] de la segonda generacion d'origina magrebina, africana e turca en comparason amb los joves Franceses d'ascendéncia europèa<ref>[https://www.lemonde.fr/culture/article/2012/11/01/des-jeunes-fideles-a-l-islam_1784520_3246.html En France, des jeunes de plus en plus fidèles à l'islam], Frédéric Joignot, Le Monde.fr, {{1er}} novembre 2012</ref>. Aqueste estudi seriá controversiada. Per Christophe Gentaz<ref>{{Lien web|url=http://infokiosques.net/article.php3?id_article=111|site=infokiosques.net|titre=L'homophobie masculine : préservatif psychique de la virilité ?}}</ref>, l'omofòbia mascla fa referéncia a de mecanismes de defensa psiquica realizat per protegir lo sentiment de virilitat. == Consequéncias de l'omfòbia == Las consequéncias de l'omofòbia inclusissin l'omofòbia interiorizada, la violéncia e la [[discriminacion]]. === Omofòbia interiorizada === Daniel Borrillo estima, dins son ''Que sais-je ?'' consacrat a l'omofòbia, que las personas omosexualas que grandisson dins un mond puslèu ostil a l'[[omosexualitat]], e ont i existís pas de modèls valorizats, interiorizan la violéncia omofòbia que los environa (injúrias, dichs mesprisants, condamnacions moralas, actituds compassionalas…). Aquesta interiorizacion de l'omofòbia pòt desencadenar un sentiment de culpabilitat, de vegonha; quitament pòt provocar la [[depression]] o lo [[suicidi]] (l'omofòbia seriá una de las principalas causas de suicidi pels adolescents)<ref>Daniel Borrillo, ''L'Homophobie'', PUF, collection ''Que-sais-je ?'' {{numéro|3563}}, Paris, 2000, {{p.|100-104}}.</ref>. === Agressions === [[Fichièr:Wilfred_De_Bruijn_wounded_-_Same-sex_Marriage_in_France.JPG|drecha|vinheta|201x201px|Wilfred de Bruijn après son agression pendent lo debat sul maridatge omosexual en França<ref>{{Lien web|langue=fr|lien auteur=Renée Greusard|url=http://www.rue89.com/2013/04/08/wilfred-olivier-agresses-a-paris-voici-visage-lhomophobie-241278|titre=Wilfred et Olivier agressés à Paris : "Voici le visage de l’homophobie"|site=rue89.com|éditeur=[[Rue89]]|date=8 avril 2013|consulté le=20 avril 2013}}</ref>{{,}}<ref name="hun agre">[http://www.huffingtonpost.com/2013/04/10/wilfred-de-bruijn-france-gay-attack-_n_3055836.html Wilfred de Bruijn, French Gay Attack Victim, Becomes Cause Celebre], huffingtonpost, 10/4/2013</ref>]] Lo murtre es pas la violéncia mai espandida. Dins las violéncias degudas a l'omofòbia figuran sobretot los tabasatges, las vias de fach<ref>L'association française [//fr.wikipedia.org/wiki/SOS_Homophobie SOS Homophobie] a été informée, au niveau national en 2006, de trois agressions physiques par semaine. Ces chiffres ne reflètent qu'une petite partie des cas qui se produisent en France, car nombre de victimes ne se signalent pas aux associations et ne portent pas plainte.[http://www.sos-homophobie.org/index.php?menu=1&menu_option=12&sel_an=2007&news=75#chap75 Communiqué de SOS Homophobie paru le 15 mai 2007] (site de SOS Homophobie consulté le 15 décembre 2007)</ref>, las insultas, l'injúria. La paur de l'agression, verbala o fisica, es un trach parejat per nombre d'omosexuals, que, mai sovent, desertan las zonas ruralas per anar a la vila, ont las populacions serián mai dobèrtas e mens agressivas. Dins de vilas, coma [[París]] (quartièr del Marais) o [[Montpelhièr]] coma dins d'autras metropòlis mondialas (coma [[San Francisco]] als [[Estats Units d'America|EUA]]), existís de ''comunautats'' omosexualas, es adire un acamp de personas omosexualas s'inscrivent dins un airal geografic delimitat puslèu que veraiament dotadas de valors comunas. Las violéncias fisicas contra d'omosexuals existisson pasmens dins aquestas metropòlis e son a vegada lo fach de bandas urbanas. === Discriminacion === Mai sovent, l'omofòbia se manifèsta per la [[discriminacion]]. Fins a fa pauc, la discriminacion contro les omosexuals èra legala en Occident<span></span>: l'Estat i participava. Es mercé al vòte, a partir dels sègles XIX e XX subretot, de leis antidiscriminacion, e al passatge d'una morala sociala intoleranta amb una cèrta acceptacion comuna, que la situacion se melhorèt pels omosexuals. Per exemple, en [[França]], l'omosexualitat foguèt depenalizada pel còdi peenal de 1791. Atal l'Assemblada nacionala constituenta decriminalizèt l'omosexualitat. [[Napoleon Bonaparte|Napoléon Ièr]] tornèt pas sus aquesta evolucion. Foguèt jol [[Regim de Pétain|govèrn de Pétin]] qu'una discriminacion penala tornèt<span></span>: la lei del 6 d'agost de 1942 fixava una edat mai nauta per la majoritat sexuala pels rapòrts omosexuals; aquesta disposicion foguèt abrogada en 1982. D'activistas opausats als drechs LGBT, pasmens, considèran que las leis de « tolerança » son, de fach, discriminatòrias pels eterosexuals. Al contrari, los activistas LGBT afirman que l'omofòbia legalizada demora una nòrma, mai o mens amagada, dins la majoritat dels païses, que se manifèsta per de licenciaments abusius, de refus de locacions o d'autras misèrias. Un article recent de dos cercaires universitaris<ref>[http://www.thierry-laurent.net Thierry Laurent] et Ferhat Mihoubi, "{{lien brisé|url=https://sites.google.com/site/profthierrylaurent/publications-travaux/Moins%C3%A9gauxquelesautres-OrientationsexuelleetdiscriminationsalarialeenFrance.pdf?attredirects=0|titre=Moins égaux que les autres ? Orientation sexuelle et discrimination salariale en France}}", 2010</ref> a, pel primièr còp, prepausat una evaluacion econometrica, sul mercat del trabalh francés, de la discriminacion salariala fondada sus l’orientacion sexuala. S’agís del primièr e sol estudi fins ara assajant d'evaluar l’amplor d'aquesta discriminacion en França. Los resultats mòstran l’existéncia d’un desavantatge salarial pels omosexuals òmes al respècte de lors omològs eterosexuals, que siá dins lo sector privat o dins lo sector public; l’amplor d'aquesta discriminacion varia d'unes -6,5 % dins lo sector privat a -5,5 % dins lo sector public. Dins lo sector privat, lo desavantatge salarial subit pel omosexuals masculins es mai naut pels trabalhadors qualificats que pels non qualificats e – dins ambedos sectors – pels màger d'edat que pels joves. La discriminacion es tanben mai fèble a París que dins lo rèste de la França. Coma dins d’autres païses, es pasmens pas possible de conclure a l’existéncia d’una discriminacion salariala contra de lesbianas. == Istòria de l'omofòbia == L'omofòbia d'Estat foguèt practicada a de gras diferents per de [[Fòrma de govèrn|regims]] diferents, que sián republicans e [[Democracia|democratics]] coma la França e los EUA o [[Monarquia|monarquics]] e [[Sistèma parlamentari|parlamentaris]] coma lo [[Reialme Unit]] o encara totalitaris coma en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], en [[Tresen Reich|Alemanha nazia]] o en Espanha franquista. Es ara encara presenta dins de païses autoritaris, religioses o conservators, coma l'[[Arabia Saudita|Arabia saudita]] o l'[[Iran]], los [[Emirats Arabis Units|Emirats arabis units]], la [[Mauritània]], lo [[Nigèria]], lo [[Sodan]], la [[Somalia]] e lo [[Iemèn]] ont l'omosexualitat pòt encara èsser castigada de la pèna de mòrt. Al contrari, dins de païses, l'omosexualitat foguèt legalizada d'ora, coma en [[Itàlia]] dempuèi 1890 o als [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]] dempuèi 1811. D'autres païses coma la [[França]], l'[[Espanha]], l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] o l'[[Alemanha|Allemanha]] los dreches dels omosexuals progressèron e regressèron segon los cambiaments istorics e politics. === En Alemanha === Al sègle XIX e començament del XX, l'omosexualitat èra penalizada en Alemanha. En 1929, mai de 6000 personalitats signèron una peticion per l'abrogacion del [[paragraf 175]] qu'instituís las discriminacions contra los omosexaels. Mas la liberalizacion de la societat alemanda s'arrestèt per l'arribada al poder dels nazis en 1933. Jol Tresen Reich, l'omofòbia menèt a de [[Murtre|meurtres]], que la victima siá sopçonada d'omosexualitat a tòrt o a rason. Las agressions omofòbias quitament foguèron institucionalizadas jol regim [[Nazisme|nazi]]<ref>« Si l'on admets qu'il y a 1 à 2 millions d'homosexuels, cela signifie que 7 à 8 % ou 10 % des hommes sont homosexuels. Et si la situation ne change pas, cela signifie que notre peuple sera anéanti par cette maladie contagieuse. À long terme, aucun peuple ne pourrait résister à une telle perturbation de sa vie et de son équilibre sexuel… Un peuple de race noble qui a très peu d'enfants possède un billet pour l'au-delà : il n'aura plus aucune importance dans cinquante ou cent ans, et dans deux cents ou cinq cents ans, il sera mort… L'homosexualité fait échouer tout rendement, tout système fondé sur le rendement; elle détruit l'État dans ses fondements. À cela s'ajoute le fait que l'homosexuel est un homme radicalement malade sur le plan psychique. Il est faible et se montre lâche dans tous les cas décisifs… Nous devons comprendre que si ce vice continue à se répandre en Allemagne sans que nous puissions le combattre, ce sera la fin de l'Allemagne, la fin du monde germanique » - ''Discours du chef nazi Himmler sur l'homosexualité prononcé le 18 février 1937''.</ref>{{,}}<ref>« II faut abattre cette peste par la mort » - ''Autre discours d'Himmler 16 novembre 1940''.</ref>. Es dificil de determinar quant de victimas omosexualas foguèron desportadas e assassinadas entre 1933 e 1945 per aqueste regime, mas las òbras sus basa de las condamnacions « legalas » suggerisson un chifre d'unas 10 000 victimas<ref>Lloyd Eden Keays, ''La persécution de groupes minoritaires sous le régime nazi'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Universit%C3%A9_Laval université Laval], [//fr.wikipedia.org/wiki/1996 1996], {{p.|6,15-16}}. (https://web.archive.org/web/20090227160039/http://www.keays.ca/etude/index.html)</ref>, e 10 000 desportats omosexuals<ref>{{lien web|url=http://edel.univ-poitiers.fr/creadoc/document.php?id=39|titre=université de Poitiers}}</ref>. Incluses dins lo sistèma de marcatge nazi dels prisonièrs, los omosexuals èran obligats de portar un [[triangle ròse]]. Enfin, lo taus de mortalitat dels omosexuals presonièrs dins los camps es estimat a 60%. La deportacion mal coneguda dels [[Omosexualitat|omosexuals]] es eveluada a 75 000 victimas<ref>{{lien web|url=http://deportation-homosexuelle.org/histoire.html|titre=Mémorial de la déportation homosexuelle}}</ref>. A causa de la destruccion dels dossièrs, aqueste chifre es pas qu'una estimacion bassa. Après la guèrra, e la casuda del regim nazi, l'omosexualitat contunha d'èsser penalizada en Alemanha e demora castigada de pènas de preson. En 1969, l'Alemagne depenaliza l'omosexualitat. === Al Chile === Après un periòde de liberalizacion, l'omosexualitat tornèt èsser reprimida al [[Chile]] a partir de 1927 jol regime de [[Carlos Ibáñez del Campo|Carlos Ibanez del Campo]], fins a l'establiment de [[Camp de concentracion|camps de concentracion]] reservats als omosexuals, e fins a 1941. En 1952, amb lo retorn d'Ibanez del Campo al poder, los omosexuals èran considerats coma un grop social desviant e  dangierós e son catigats de pènas de preson. Jos la dictatura militara de [[Augusto Pinochet|Pinochet]], de 1973 a 1990, l'omosexualitat foguèt fòrça reprimida per la lei, e los omosexuals patiguèron s'una fòrta repression jos la forma de violéncias fisicas e de torturas. En 1999, l'omosexualitat es despenalizada al Chile. === En China === Jos la [[dinastia Tang]] de 618 a 907, l'omosexualitat sembla aver estat tolerada. Mas en seguida de las consequéncias de la [[Guèrras de l'òpi|guèrra de l'òpi]] que l'omosexualitat comença a èsser considerada mal en [[Republica Populara de China|China]]. A partir de 1949, jol la [[Republica Populara de China|Republica populara de China]], l'omosexualitat es sevèrament reprimida. Los omosexuals son acusats pel regim comunista de mòrs « decadentas e occidentalas ». Son sovent condamnats e enviats dins de camps de reeducacion trabalh<ref>[http://lmsi.net/Une-tradition-etrangere-a-la « une tradition étrangère à la classe ouvrière »], Pierre Albertini, lmsi.net, 10 novembre 2012</ref>. L'omosexualitat es fin finala depenalizada en 1997 e la China suprimís l'omosexualitat de la lista de las malautiás mentalas en 2001. === A Cuba === A [[Cuba]], l'omosexualitat foguèt declarada illegala dins las annadas 1960 e qualificada de « manifestacion de la decadéncia capitalista » per unes dirigents cubans. Los autors del ''[[Libre negre del comunisme]]''<ref name="Livre_noir769">Collectif, ''Le Livre noir du communisme'', Robert Laffont, 1998, {{ISBN|2-221-08861-1}}, {{p.|768-769}}</ref> afirman que de centenats d'omosexuals òmes e femnas e de travestits foguèron enviats dins d'unitats militaras d'ajuda a la produccion (UMAP) entre 1965 e 1967 ont devián èsser « reeducats ». Se seriá agit agi segon aquestes autors de [[Camp de concentracion|camps de concentracion]]<span></span>: los prisonièrs vivián de condicions plan dificilas, deviá far de trabalh forçat, essent mal noirits e patigavan de mals tractaments. Encara seguent la mèsma font, los omosexuals foguèron enseguida interdits dins l'educacion e dins la representacion artistica de Cuba a l'estrangièr. De purgas omofòbas foguèron organizadas, per exemple l'Universitat de L'Avana. [[Mariela Castro]], nebòda de [[Fidel Castro]] e militanta [[LGBT]], dona una tota autra representacion d'aquesta epòca<span></span>: « Èran pas de camps, èran d'unitats militaras d’ajuda a la produccion que s'èran creadas, coma una mena de servici militar per facilitar l’obtencion d’una qualificacion als filhs d’obrièrs e de païsans que a la sortida lor permetriá l’accès a un trabalh remunerat melhor. Aquò èra l'idèa qu'aviáestat prepausada al novèl ministari de las Fòrças armadas revolucionàrias. Èra un periòde amb fòrça confusion, una nacion revolucionària essent a se crear en mèsme temps que d'atacas de terrorisme d’Estat que lo pòble cuban èran l’objècte: èra plan dificila. Foguèt una de las iniciativas e dins cèrtas d'aquestas unitats se trobavan de gents qu'umiliavan los omosexuals, que consideravan que caliá los far trabalhar per que venon d'« òmes ». Caliá los « transformar », aquò èra l’idèa de l’epòca, e èran ancorada dins lo mond entièr. Quitament los psiquiatres practicavan de terapias per los far venir eterosexuals. »<ref>[http://socio13.wordpress.com/2007/11/08/mariela-castro-verites-sur-cuba-et-les-droits-des-homosexuels/ Interview de Mariela Castro par le journal ''Clarín'' (Argentine)]</ref>. En 1980, lo govèrn expulsèt fòrça omosexuals pendent l'exòde de Mariel. Los « actes omosexuals » foguèron oficialament depenalizats en 1979, e las darrièra referéncias omofòbia foguèron suprimidas de la lei cubana en 1997<ref>« Cuba, les gays en liberté surveillée », article de Clément Avistan et David Ferré, paru dans ''[//fr.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAtu_(magazine) Têtu]'' {{numéro|113}} de juillet-août 2006, pages 147-153.</ref>. En 1992, [[Vilma Espin]], esposa de [[Raúl Castro|Raùl Castro]], denòncia la repression e las discriminacions que longtemps tocava los omosexuals. Aqueste combat torna amb sa filha Mariela Castro, actualament presidenta del Centre nacional cuban d'educacion sexuala. Ongan, [[Fidel Castro]] presisa: « Per ma part, pati pas d'aquesta mena de fòbia contra los omosexuals. Jamai ai estat en favor ne faguèri la promocion ne sostenguèri de politica contra los omosexuals. Es una rencuna que correspond, diriái, a una epòca eissida del machisme. […] Avèm veraiament evoluit e podèm lo constatar subretot pels joves, mas se pòt pas dire que la discriminacion sexuala aja totalament desaparegut e devèm pas fae semblant qu'existe pas pus. »<ref>''Face to Face with Fidel Castro: A Conversation with Tomas Borge'', Ocean Press, 1992</ref>. Dins aqueste entreten, reconéis l'importança que prenguèt l'omofòbia a Cuba, tot en l'explicant e la condamnant. Signe d'aquesta evolucion significativa: Cuba faguèt partit dels 66 païses de l'ONU a signar una declaracion en favor de la depenalizacion universala de l'omosexualitat, en decembre de 2008<ref>site de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/ILGA ILGA], et rapports des conférences de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Organisation_des_Nations_unies ONU]</ref>. Des militants LGBT del país denòcian pasmens de milièrs d'arrestacions cada an e de condamnacions judiciàiras en rason de l'omosexualitat<ref>http://www.tetu.com/actualites/international/cuba-700-homos-sont-en-prison-pour-la-simple-raison-quils-sont-gays-17106 Cuba: 700 homos sont en prison « pour la simple raison qu'ils sont gays », article de [//fr.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAtu_(magazine) tetu.com] paru le 11 mai 2010 et consulté le même jour.</ref>. === En França === Fins a la fin del sègle XVIII, las relacions omosexualas son en principi interditas per la lei, aquesta essent aplicada de biais mai o mens zelada seguent los epòcas e escasenças (e sovent utilizada coma pretèxte politic, coma contra los [[Catarisme|Catars]] o unes intellectuals). Se l'omosexualitat es tolerada per fòrça grands personatges istorics, se'n trufa d'autors moralistas. Per exemple, lo Duc de Saint-Simon manca pas una escasença dins sas ''Memòrias'' de fustigar l'aparéncia de [[Felip de França|Felip d'Orleans]] (fraire del Rei [[Loís XIV de França]])<span></span>:« Èra un òme pichon e pançarut, montat sus d'escaças tant sos sabatons son nauts, sempre pimpat coma una femna, plen d'anèls, de braçalets e de peirariá de pertot, amb una pamparruga tota desplegada, negra e polverada e de ribans de pertot ont se podava ne metre, plen de menas de perfums e en totas causas lo quite netitge… » — Louis de Rouvroy, duc de Saint-Simon, Memòrias. Al sègle XVIII, [[Voltaire]] qualifica l'omosexualitat d'« abominacion fastigosa » e d'« atemptat infame contra la natura »<ref>[http://www.lepoint.fr/livres/la-face-cachee-de-voltaire-02-08-2012-1494397_37.php La face cachée de Voltaire], ''Le Point'', 2 août 2012.</ref>. Son contemporanèu [[Claude-Joseph de Ferrière]] definís en 1769 la « luxura abominabla » « que merita pèna de mòrt »:« Se nomena luxura abominabla aquesta que consistís dins la bestialitat, l’incèste, la sodomia, lo comèrci impudic de las femnas gorrinant amb elas mèsmas, que son totes de crimes execrables que venon de l’impietat e de l’irreligion, e que meritan pèna de mòrt. » — Claude-Joseph de Ferrière, Dictionnaire de droit et pratique. L'omosexualitat serà despenalizada pels constituents a l'eissida de la revolucion de 1789 que se fonda suls dreches de l'Òme (per la lei del 25 de setembre - 6 d'octobre de 1791, qu'adoptèt lo Còdi penal, qu'un fach remarcable es l'abséncia de mencion de la [[sodomia]], considerada fins alara coma un crime, o tot autre tèrme designant los rapòrts omosexuals<ref>Le rapporteur de la loi, [//fr.wikipedia.org/wiki/Louis-Michel_Lepeletier_de_Saint-Fargeau Louis-Michel Lepeletier de Saint-Fargeau], affirma que le [//fr.wikipedia.org/wiki/Code_p%C3%A9nal_de_1791 Code pénal] n’a mis hors la loi que les « vrais crimes », et non pas les « délits factices, créés par la superstition, la féodalité, la fiscalité et le despotisme ». {{Cf.|maj}} {{Harvsp|Pastorello|2010|id=Pastorello-2010a}}</ref>) e aquesta depenalizacion demorarà constanta pels rapòrts omosexuals privats entre adultes consentents fins ara. Pasmens, una [[polícia administrativa]] es organizada a partir de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e s’intensifica jos la Monarquia de Julhet e lo Segond Empèri a l'entorn dels grops d’omosexuals, subretot a París{{Sfn|Sibalis|2008}}. Se caracteriza per un cens escrich, jos forma de fichas, d'omosexuals identificats, des prostituts omosexuals e travestits, lo tot acampat dins los « registres dels pederastes ». L'objectiu d'aqueste fichatge sistematic èra subretot de prevenir las pressions e los escandals publics tot contraròtlant la prostitucion. Lo fichatge dels omosexuals per la polícia contunhèt fins a [[1981]]<ref>Il faut attendre le {{date-|11|06|1981}} pour la dissolution du Groupe de Contrôle des Homosexuels à la [//fr.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%A9fecture_de_police Préfecture de police] de Paris et la circulaire [//fr.wikipedia.org/wiki/Gaston_Defferre Defferre] du {{date-|12|06|1981}} (note {{numéro|0011}}) pour limiter le fichage des homosexuels et le contrôle d’identité sur les lieux de drague. Le {{date-|21|12|1981}}, le directeur central de la sécurité publique, [//fr.wikipedia.org/wiki/Cl%C3%A9ment_Bouhin Clément Bouhin], rappelle aux polices urbaines que {{citation|les contrôles exercés dans le cadre de la loi pénale ne doivent présenter aucun caractère discriminatoire à l’encontre des homosexuels/les, notamment dans les lieux de rencontre privilégiés}} (note de service {{numéro|4314}}).</ref>. Lo [[Regim de Pétain|regim de Pétin]], per la lei del 6 d'agost de 1942<ref>« Loi Darlan », [http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000705020 loi du <time class="nowrap" data-sort-value="1942-08-06" datetime="1942-08-06">6 août 1942</time>, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;744]).</ref> modificant l'alinea 1 de l’article 334 del Còdi penal, establís un destriament [[Discriminacion|discriminatòri]] dins l’edat del consentement entre rapòrts omosexuals e eterosexuals<span></span>:« Serà castigat d’un empresonament de sièis meses a tres ans e d’una emenda de 2 000 francs a 6 000 francs qui que siá aurà o per satisfar las passions d’altrú, excitat, favorizat o facilitat abitualament lo gorrinitge o la corrupcion de la jovença de l’un o de l’autre sèxe al dejós de vint e un ans, o per satisfar las sieunas passions, comet un o mai actes impudics o contra natura amb un minor de son sèxe de mens de vint e un ans d'edat. » Aquesta lei crea un destraiment explicit entre rapòrts omosexuals e eterosexuals al subjècte de l’edat a partir de que un [[Majoritat d'edat|minor civil]] pòt entretenir una relacion sexuala amb un adult, sens qu'aqueste adult cometa una infraccion penalament reprimida (21 ans pels rapòrts omosexuals e 13 ans pels rapòrts eterosexuals puèi 15 ans a partir de [[1945]]<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000516232 Ordonnance <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;45-1456 du <time class="nowrap" data-sort-value="1945-07-02" datetime="1945-07-02">2 juillet 1945</time>].</ref>). En 1971 es creat lo Front omosexual d'accion revolutionària, donant una visibilitat radicala al movement gay e lesbian de l'epòca (inclusissent, de biais encara mai controversiat, una [[Activisme pedofile|apologia de la pedofia]]). Pròche de l'esquèrra extrèma (la [[Drecha (politica)|drecha]] regetant a l'epòca l'omosexualitat coma una perversion, lo [[Partit Socialista (França)|PS]] la redusent a de preferéncias devant demorar de l'òrdre de la vida privada, e lo PSU, pasmens dobèrt als omosexuals, partejant pas son projècte revolutionari), deu pasmens far fàcia a l'ostilitat fins a dins aqueste mitan. Lo [[Partit Comunista Francés|PCF]] es mai ostil<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Beno%C3%AEt_Br%C3%A9ville Benoît Bréville], « Homosexuels et subversifs », ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Mani%C3%A8re_de_voir Manière de voir]'' {{n°|118}}, août-septembre 2011, {{p.|14-17}}.</ref>. En [[1974]], l’edat de majoritat sexuala pels rapòrts omosexuals es bassat a 18 ans (la lei cambia l’edat de [[Majoritat d'edat|majoritat]] de 21 ans a 18 ans dins totes los articles dels Còdi civil e penal<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000700039 Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;74-631 du <time class="nowrap" data-sort-value="1974-07-05" datetime="1974-07-05">5 juillet 1974</time>].</ref>). Amb aquesta modificacion, l’alinea 3 de l’article 331 demora fins al 4 d'agost de 1982<ref name="331-2">Devenu {{nobr|alinéa 2}} de {{nobr|l’article 331}} par la [http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000886767 loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;80-1041 du <time class="nowrap" data-sort-value="1980-12-23" datetime="1980-12-23">23 décembre 1980</time> « relative à la répression du viol et de certains attentats aux mœurs »].</ref>. En mai de l’article 331 del Còdi penal, una segonda lei fasent mencion explicitament de l’omosexualitat<span></span>: l’ordonança del 25 de novembre de 1960<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000517663 L’ordonnance <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;60-1245 du <time class="nowrap" data-sort-value="1960-11-25" datetime="1960-11-25">25 novembre 1960</time> « relative à la lutte contre le proxénétisme »].</ref> (creant l’alinea 2 de l’article 330 del Còdi penal), que doblava la pena minim per otratge public a la pudor quand s’agissiá de rapòrts omosexuals. Aquesta disposicion foguèt suprimida en [[1980]]<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000886767 Loi <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;80-1041 du <time class="nowrap" data-sort-value="1980-12-23" datetime="1980-12-23">23 décembre 1980</time> « relative à la répression du viol et de certains attentats aux mœurs »].</ref>. === En Espanha === Jos l'[[Inquisicion]] medievala, los omosexuals èran secutats en Espanha; podavan èsser catigats de la castracion o de lapidacion. Jos l'Inquisixion espanhòla, l'omosexualitat demora castigada de la pèna de mòrt mas la senténcia es comudada a lenhièr. S'apondon de senténcia de preson, deportacion a las galèrias e privacions de proprietat. A partir de las annadas 1730, l'omosexualitat es pas pus castigada de la pèna de mòrt en Espanha mas demora condamnada pels tribunals a de pènas pesucas de deportacion a las galèrias, de tortura, o de trabalh forçats. A partir de 1822, l'Espanha considèra pas mai l'oomosexualitat coma un crime. Jos [[Francisco Franco|Franco]], l'omosexualitat es nòu castigada d'empresonament. Los istorians estiman qu'entre 1000 e 5000 omosexuals aurián estat empresonat a causa de lor orientacion sexuala entre 1939 e 1979. A partir de 1979, après la casuda del regime franquista, l'omosexualitat es pas pus penalizada en Espanha e ara es un país del mond ont l'omosexualitat es mai acceptada. === Als EUA === Après la Declaracion d'independéncia, los [[Estats Units d'America|EUA]] gardan las leis de l'anciana administracion coloniala que sanccionava l'omosexualitat de la pèna de mòrt. Mas, inspirat per la Revolucion francesa, l'Estat de [[Pennsilvània]] es lo primièr a abolir la pèna de mòrt per causa d'omosexualitat, la Pennsilvània instituís una pèna de 10 ans de preson amb confiscacion de totes los bens per tota persona declarada omosexuala. La [[Carolina del Nòrd]] serà lo darrièr Estat a abolir la pèna de mòrt per causa d'omosexualitat en 1873. La repression contra los omosexuals torna al vam jos l'èra del [[maccarthysme]]; los omosexuals son alara considerats coma d'elements subversius sopçonats de voler liurar le país als [[Comunisme|comunistas]]. En 1962, l'Estat de l'[[Illinois]] descriminaliza l'omosexualitat. Lo 12 de junh 2016 se debanèt la [[Fusilhada del 12 de junh de 2016 a Orlando|fusilhada a Orlando]] dins una discotèca omosexuala, revendicada per l'[[Estat Islamic]] (49 mòrts e 53 nafrats). Aqueste atemptat constituís lo pièger acte de violéncia jamai comes contra la comunautat omosexuala als EUA<ref>{{en}} [http://www.slate.com/blogs/outward/2016/06/12/pulse_nightclub_shooting_and_tragic_history_of_violence_at_lgbtq_clubs_in.html « The Long, Tragic History of Violence at LGBTQ Bars and Clubs in America »], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Slate_(magazine) Slate]'', 12 juin 2016.</ref>. === En Índia === A partir de 1860, jos la dominacion anglesa de l'[[Índia]], la seccion 377 criminaliza l'omosexualitat coma  « relacion carnosa contra l'òrdre de la natura » e pòt èsser castigada d'una pèna de detz ans de preson o d'un empresonament a vida. Aquesta lei es encara valabla en Índia fins ara, levat jos la jurisdiccion de la Nauta cort de [[Delhi]] que, lo 2 de julhet de 2009, jutjèt que la seccion 377 constituissiá una violacion dels dreches fondamentals. Pasmens, l'11 de decembre de 2013, la Cort suprèma de l'Índia declarèt la declaracion de la Nauta cort de Delhi illegala, restablissent atal la seccion 377 a Delhi. === En Itàlia === === Al Reialme Unit === De 1533 a 1861, l'[[Anglatèrra|Angletèrra]] considerava l'omosexualitat coma un crime passible de mòrt per penjament. Pasmens se la pèna de mòrt per causa d'omosexualitat siá abrogada en 1861, l'omosexualitat demora passible de preson. Oscar Wilde es atal condamnat a 2 ans de preson amb trabalhs forçats per sa relacion amorosa amb lo jove [[Alfred Douglas|Lord Alfred Bruce Douglas]]. La repression contra los omosexuals s'intensifica fins a las aannadas 1950. Una primièra estapa cap a la despenalizacion es passada en 1967 amb lo ''Sexual offence act'' puèi en 1982 amb l’''Homosexual offences order''. A sonque a partir de l'annada 2001 e jol vam de la Cort europèa dels dreches de l'Òme, que la lei anglesa sancciona tota forma de discriminacion contra los omosexuals. === En Russia e en URSS === Al sègle XIX, l'omosexualitat es durament reprimida en [[Russia]] e pòt èsser castigada de mòrt sul [[lenhièr]]. Al començament del sègle XX, las pènas de mòrt son comudas en pènas d'exili de 4 o 5 ans en [[Siberia]]. En 1922, a la seguida de la [[Revolucion d'Octobre|revolucion bolchevica]], l'omosexualitat es despenalizada e coma als EUA considerada coma una malautiá mentala devent èsser tractada medicalament, mas la mesa en practica medicala siá pas realament realizada e fa plaça a una relativa tolerança. Amb la presa del poder per [[Iòssif Stàlin|Stàlin]] desaparéis aquesta relativa tolerança qu'aviá l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] al començament: la lei del 7 de març de 1934 castigant de cinc ans de trabalhs forçats los rapòrts omosexuals consentits autoriza l'arrestacion de fòrça omosexuals<ref>Daniel Borrillo, ''L'Homophobie'', PUF, Que-sais-je ? {{numéro|3563}}, 2001, {{p.}}76-77).</ref>. L'escrivan sovietic oficial [[Maxim Gorki]] assimilava l'omosexualitat al faissisme en 1934 dins son obratge ''Umanisme proletarian''. En 1993, jos la pression du [[Conselh d'Euròpa|Conselh de l'Euròpa]], l'omosexualitat es despenalizada en Russia, mas quatre subjèctes de la federacion vootèron dempuèi una lei penalizant l'''apologia'' de l'omosexualitat. En 2013, la Doma (lo parlament rus) adòpta a l'unanimitat una lei « qu'interdit la propaganda de las relacions sexualas non tradicionalas près dels minors d'edat »<ref name="Steele2">{{article|prénom1=Ben|nom1=Steele|prénom2=Franco|nom2=Bogino|prénom3=Ayandele|nom3=Alex Pascall|titre=Russie, l’enfer des homos|périodique=[[RTS Un]]|titre volume=[[Temps présent (émission de télévision)|Temps présent]]|éditeur=Radio télévision suisse|jour=19|mois=juin|année=2014|url texte=http://www.rts.ch/video/emissions/temps-present/5946135-russie-l-enfer-des-homos.html|format={{vid}} durée : 51:01}}</ref>. Aquesta mèsma lei pevei lèu d'autorizar que sián retirar los enfants de los parents omosexuals per los plaçar en fogal. === Situacion mondiala actuala === [[Fichièr:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|centrat|vinheta|800x800px|'''Estat de las legislacions nacionalas al subjècte de l’omosexualitat dins lo mond'''<br/> '''''Omosexualitat legala'''''<br/> {{Color box|#002296|Maridatge reconegut}}<br/> {{Color box|#0066FF|Autre tipe d’engatjament reconegut}}<br/> {{Color box|#90c|Maridatge a l’estrangièr reconegit}}<br/> {{Color box|#99ccff|Reconeissença limitada del maridatge omosexual}}<br/> {{Color box|#CCCCCC|Pas de reconeissença dels parelhs omosexuals}}<br/> '''''Omosexualitat illegala o reprimida'''''<br/> {{Color box|#decd87|Leis restrenhent la libertat d’expression e d’associacion}}<br/> {{Color box|#f9dc36|Pèna ''De jure'' non aplicada ''De facto''}}<br/> {{Color box|#ec8028|Pèna de preson}}<br/> {{Color box|#e73e21|Preson a perpétuitat}}<br/> {{Color box|#800000|Pèine de mòrt}}]] Ara, los actes omosexuals son encara passibles de [[Pena de mòrt|pèna de mòrt]] dins set païses: [[Afganistan]], [[Arabia Saudita]], [[Iran]], Nòrd del [[Nigèria]], [[Mauritània]], [[Sodan]] e [[Iemèn]]. aquestas legislacions son efectivament aplicadas. Atal, lo 19 de julhet de 2005, dos adolescents iranians de 16 e 18 ans d'edat, foguèron penjats a Mashhad, en [[Iran]], per aver agut de relacions omosexualas. Al Nigèria en 2007, 18 omosexuals son jutjats e risca la pèna de mòrt dins l'Estat de Bauchi<ref>Cheick Beldh’or Sigue, dans ''Le Pays''. Article « Afrique. L'homophobie a le vent en poupe », cité dans ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Courrier_international Courrier international]'' du 23-08-2007, {{Lire en ligne|lien=https://www.courrierinternational.com/article.asp?obj_id=76768}}</ref>. Levat las pènas de preson, de païses practican una omofòbia d'Estat, refusant d'aplicar los dreches constitucionals alara que reconeisson los dreches de l'Òme, e favorizant la persecucion e l'agression fisica contra los omosexuals. Atal, al [[Marròc]], en març de 2016, après que dos òmes omosexuals foguèron agressats e tabassats a lor domicili privat, un d'eles foguèt condamnat a quatre meses de preson fèrma per « actes contra natura », alara que los agressors foguèron condamnats a dos meses amb ajornament<ref>{{lien web|url=https://www.20minutes.fr/monde/1816083-20160330-maroc-quatre-mois-prison-ferme-victime-agression-homophobe|titre=Maroc: Quatre mois de prison ferme pour la victime d'une agression homophobe|site=www.20minutes.fr}}</ref>. L'omosexualitat demora castigada d'empresonament (de unes meses fins la perpetuitat), de sevicis corporals, de deportacion o de trabalhs forçats dins un seisentenat de païses coma<span></span>: [[Senegal]], [[Argeria]], [[Bangladèsh]], [[Botswana]], [[Burundi]], [[Cameron]], [[Republica Democratica de Còngo|Republica democratique del Còngo]], [[Emirats Arabis Units|Emirats arabis units]], [[Etiopia]], [[Guyana]], [[Jamaica]], [[Kenya]], [[Libia]], [[Malàisia]], [[Marròc]], [[Nigèria]], [[Oman]], [[Paquistan]], [[Papoa-Nòva Guinèa]], [[Singapor]], [[Sri Lanka]], [[Siria]], [[Tanzania]], [[Tògo]], [[Zambia]], etc. Unes païses reprimisson de biais indirècte l'omosexualitat (interdiccion de sosten a las associacions, licenciament, etc.) o aplican de tractaments discriminatòris<span></span>: [[Grècia]], etc. Als [[Estats Units d'America|EUA]], en [[2003]], la Cort suprèma declarèt anticonstitucionalas las leis d'unes Estats federats contra la sodomia<ref>''Article de CNN sur la décision de la Cour suprême'' : https://web.archive.org/web/20081216110157/http://www.cnn.com/2003/LAW/06/26/scotus.sodomy/</ref>, al motiu qu'aquestas violavan lo XIV amendament de la constitucion protegissent la vida privada e la libertat dels ciutadans. Tretze Estats federats sus cinquanta, situats subretot dins lo Sud del país, aplicavan fins alara de leis contra la [[sodomia]] entre adultes consentants, quatre condamnant tanben la [[fellacion]]<span></span>: [[Tèxas]], [[Oklahoma]], [[Missorí (Estat)|Missorí]], e [[Kansas]]. Al Kansas, en 2000, un jovent mentalement deficient de 18 ans d'edat foguèt condamnat per « sodomia » (de fach èra una [[fellacion]] e non pas de [[sodomia]] al sens de penetracion anala) a 17 ans de preson<span></span>: aviá fach una fellacion a un adolescent de la mèsma institucion especializada, de 14 ans d'edat alara, e donc foguèt condamnat al títol de la repression dels palpaments sexuals sus menors; existís una disposicion dicha « lei Romèo e Julieta » reduch la senténcia a 15 meses quand l'autor dels faches es tanben adolescent, mas los rapòrts omosexuals foguèron excluses d'aquesta disposicion particulara. Aqueste verdicte foguèt en seguida anullada per una decision unanima de la Cort suprèma del Kansas, estimant aquesta discriminacion infondada<ref>''Article de American civil liberty union sur le cas Limon'' : [https://www.aclu.org/news/aclu-applauds-unanimous-kansas-supreme-court-decision-reversing-conviction-gay-teen-unfairly?redirect=cpredirect/21167 https://www.aclu.org/news/aclu-applauds-unanimous-kansas-supreme-court-decision-reversing-conviction-gay-teen-unfairly]</ref> (lo jovent foguèt liberat pauc après la decision, avent passat mai de quatre ans en preson, es a dire plan mai que los 15 meses). Mas, dins fòrça païses, coma dins los païses fortament secularizats, la discriminacion al vejaire de las personas omosexualas es uèi sanccionada, per exmple per d'amendas. == Prisas de posicion == === Posicion de las religions === ==== Las posicions oficialas de la Glèida catolica ==== Lo Catequisme de la Glèisa catolica qualifica l'omosexualitat de « desordonada » e escrich que los actes d'omosexualitat « sauprian pas recebre d’aprobacion de pas cap de biais ». Lo catequisme apond pasmens que « (las personas omosexualas) devon èsser aculhidas amb respècte, compassion e delicatesa. Serà evitat a lor encontra tota marca de discriminacion injusta »<ref>paragraphes 2357 et 2358 du Catéchisme de l'Église Catholique http://www.vatican.va/archive/FRA0013/__P80.HTM</ref>. Dins una letra mandada en [[1986]] als evesques de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica romana]], lo [[Beneset XVI|cardenal Ratzinger]], descriviá l’omosexualitat coma un « mal moral », « un desòrdre objectifu qu'es contrari a la saviesa creatritz de Dieu ». Mr Ratzinger estimava qu’un « pensament especial deuriá èsser portat sus las personas d'aquesta condicion, de paur que sián menadas a creire que l’activitat omosexuala es una opcion moralament acceptabla ». Conclusiá sa letra en colent que siá levat « tota ajuda contra un organisme que cerca a contradire aquestes ensenhaments »<ref>[https://web.archive.org/web/20061007150141/http://dignityusa.org/1986doctrine/ratzinger.html Texte de la lettre] (en anglais). Voir aussi [//fr.wikipedia.org/wiki/Vision_chr%C3%A9tienne_de_l%27homosexualit%C3%A9 Vision chrétienne de l'homosexualité].</ref>. En julhet de [[1992]], lo [[Vatican]] manda una letre als [[Evesque|evesques]] nòrdamericans signada pels [[Beneset XVI|cardenal Ratzinger]], ont las [[Discriminacion|discriminacions]] contra los omosexuals son justificadas dins unes domènis: lo drech a l’adoption, los omosexuals dins l’armada, l’omosexualitat dels ensenhaires. Ratzinger sosten que prenen en compte l’orientacion sexuala es pas « injust ». Contunhant lo rasonament, afirma que demandant de dreches, los gays e las lesbianas encoratjarián las violéncias omofòbias. « Ni la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] ni la societat deuriápas èsser suspresa quand las reaccions irracionalas e violents aumenten »<ref>[https://web.archive.org/web/20181221211734/http://www.ewtn.com/library/curia/cdfhomol.htm Texte de la lettre] sur le site d'Eternal World Television, Global Catholic Network (en anglais).</ref>. En [[2003]], la [[Congregacion per la doctrina de la fe|Congregacion per la Doctrina de la Fei]], dirigida per [[Beneset XVI|Joseph Ratzinger]], publica un opuscul titulat ''Consideracions al subjècte dels projèctes de reconeissença juridica de las unions entre personas omosexualas'' ont afirma que « reconéisser legalament las unions omosexualas o las assimilar al maridatge significariá que en mai d'aprovar un comportament desviant, e per consequent ne far un modèl dns la societat actuala, tanben amaga de valors fondamentalas qu'apartenon al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimòni comun de l’umanitat]] ». Dich que « lo parlamentari catolic a le dever moral de votar contra [aquestes] projèctes de lei ». Dins lo cas ont la lei ja existiriá, deu « s’opausar pels sieus mejans que li son possibles e far conéisser son desacòrdi »<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20030731_homosexual-unions_fr.html Texte] sur le site du Vatican.</ref>. En julhet de [[2013]], lo [[Francés I (papa)|papa Francés]] condamna lo « lobby ''gay'' », mas afirna jutjar pas los omosexuals, tanben dins la Glèisa: « Lo problèma es pas d'aver aquesta tendéncia, es de far de ''lobbying''. Es lo problèma mai greu per ièu. Se una persona es ''gay'' e cerca lo [[Jèsus de Nazaret|Senhor]] amb bona volontat, qui soi per la jutjar ? »<ref>{{lien web|url=https://www.lemonde.fr/societe/article/2013/07/29/le-pape-dit-ne-pas-juger-les-homosexuels-y-compris-dans-l-eglise_3454980_3224.html|titre=François : "Si une personne est gay, qui suis-je pour la juger ?"|site=Le Monde.fr}}</ref>. En 2015, le prèire catolic [[Krzysztof Charamsa]] fa son coming-out en anoncint publicament son [[omosexualitat]] la velha del Sinòde dels evèsques sus la mission de la familha dins la Glèisa e dins lo mond. Sul còp demes de sas foncions près de la [[Santa Ses]], fustiga dempuèi « l'omofòbia institucionala » de la Glèisa<ref>{{ouvrage|auteur=[[Paul Ariès]]|titre=La face cachée du pape François|éditeur=Max Milo|date=2016|passage=87}}.</ref>. En mai de [[2015]], après lo referendum sul maridatge omosexual en Irlanda qu'aviá dobèrt lo maridatge als omosexuals en julhet de [[2012]], lo cardenal Pietro Parolin, secretari d'estat (numèro 2) del [[Vatican]], considèra la dobertura del mariadatge als parelhs omosexuals coma « una desfacha per l'umanitat »<ref>{{article|langue=|prénom1=|nom1=|lien auteur1=|titre=Mariage gay en Irlande: "une défaite pour l'humanité" selon le n°2 du Vatican|périodique=L'Express|lien périodique=L'Express|volume=|numéro=|jour=27|mois=5|année=2015|pages=|issn=|url texte=http://www.lexpress.fr/actualite/monde/europe/mariage-gay-en-irlande-une-defaite-pour-l-humanite-selon-le-n-2-du-vatican_1683476.html|consulté le=}}.</ref>. ==== Glèisas evangelicas ==== Las posicions de las Glèisas crestianas evangelicas sus l'omosexualitat son variadas. Van de conservatritz cap liberala, passant par moderada<ref> Jeffrey S. Siker, ''Homosexuality and Religion: An Encyclopedia'', Greenwood Publishing Group, USA, 2007, p. 112</ref>{{,}}<ref> William Henard, Adam Greenway, ''Evangelicals Engaging Emergent'', B&H Publishing Group, USA, 2009, p. 20</ref>. Per exemple, l'Aliança evangelica francesa adoptèt lo 12 d'octobre de 2002 un document titulat ''Fe, esperança e omosexualitat'', ont l'omofòbia, l'òdi e lo reget de las ''personas'' omosexualas son condamnats, mas ont son pasmens refusadas las ''practicas'' omosexualas e la plena apartenença a la glèisa dels omosexuals non-repentits e de las personas fasent l'apologia d'aquestas practicas<ref> Claire Lesegretain, ''Les chrétiens et l'homosexualité : l'enquête'', Bouquineo, France, 2011, p. 397 </ref>. Atal, l'omosexualitat es considerada coma un [[pecat]] contra que l'individú que ne sentís lo desir deu lutar al nom de sa fe. ==== Posicion dels Testimònis de Jehovà ==== Segon los [[Testimònis de Jehovà|Testimòis de Jehovà]], l'[[omosexualitat]], masculina o feminina, es una practica considerada coma moralament « mala » e « contra-natura ». Practicar d'actes sexuals entre personas de mèsme sèxe torna per eles a se bassar al nivèl de la bèstia<ref>''L'usage naturel du corps'', dans ''Étude perspicace'', vol. 2, {{p.|378}} : </ref> e un fidèl qui s'i adonariá risca l'excomunicacion se se repentís pas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20161028074227/http://www.ethnicityonline.net/jwitnesses.htm Jehovah's Witnesses, sur Ethnicity online:]</ref>. ==== La Westboro Baptist Church ==== [[Fichièr:20051129_northlake-il5.jpg|vinheta|Un membre de la Westboro Baptist Church brandís un panèl sus que es escrich<span></span>: « Dieu òdi los joan-femna »]] Als [[Estats Units d'America|EUA]], lo reverend omofòb Fred Phelps<ref>Kerry Lauerman, ''The Man Who Loves To Hate'', in ''Sister Jones, mars/avril 1999, [http://www.motherjones.com/news/feature/1999/03/lauerman.html article en ligne]''</ref> creèt un grop activista religiós que compta une centenat de membres, la Westboro Baptist Church, fondada sus une teologia antiomosexuala e subretot compausada dels pròches del fondator<ref>Joe Taschler and Steve Fry, ''Phelps flock: Afterlife is prearranged'', in ''The Capital-Journal'', 03/08/1994, [https://web.archive.org/web/20071223124441/http://cjonline.com/indepth/phelps/stories/080394_phelps18.shtml article en ligne]</ref>. Lo grop se singulariza per de presa de posicion extremistas al subjècte de l'omosexualitat e creèt lo site internet ''God hates fags'' («Dieu òdi los joan-femna »). A la seguida de l'assassinat del jove omosexuel Matthew Shepard, prepausa l'ereccion d'una estèla qui portariá un imatge del jovent assassinat amb l’inscripcion « Matthew Shepard dintrat en [[Infèrn]] lo 12 d'octobre de 1998 per aver desfiat la lei de Dieu »<ref>Brendan Burke, ''Phelps seeks anti-gay marker'', in in ''Casper Star tribune'', 03/10/2003, {{lien brisé|url=http://www.casperstartribune.net/articles/2003/10/03/news/casper/f060e8d5f0ddf401c07f72e2617c79c6.txt|titre=article en ligne}}</ref>. == Luta contra l'omofòbia == Lançada dins las annadas 1970 la luta contra l'omofòbia es organiza ara per las associacions [[LGBT]], pels poders publics, mas tanben pels ciutadans, a títol individual, e de biais independent de lor orientacion sexuala. * En amont, lo sostien moral a las lesbianas, gays, bisexuals e transsexuals que cercan a comprene çò que son, o encara, lo sosten moral als parents e amics après l'anòncia de l'omosexualitat o de la bisexualitat de l'un dels lors. * Lo sosten a las victimas d'homofòbia amb l'ajuda d'accions en justícia que pòdon iniciar (injurias, discriminacion a l'emplec, etc.), o encara, amb las linhas d'escocha * L'encoratjament e l'acompanhament dels mitans professionals per far se retirar l'omofòbia al trabalh. * Lo reget de la marginalizacion, passant per de mòstras (''gay prides'' o « caminada dels ufans lesbian, gay, bi e trans »). * L'activisme politic amb d'organizacions percebuda coma mai radicalas. Existís tanben d'organizacions religiosas combatent l'omofòbia, dins lo mond musulman (en França: HM2F), josieu (''Beit Haverim'') o crestian (David et Jonathan). La religion es en efièch sovent un element cultural pauc propici a la compreneson de l'omosexualitat e de la bisexualitat. === Dins lo mond === La jornada mondiala de luta contra l'omofòbia foguèt instituida le 17 de mai de 2005 per Louis-Georges Tin, president du Comitat IDAHO (International Day Against Homophobia). Ara, aquesta jornada es celebrada dins mai de 60 païses, e es reconeguda per la [[França]], la [[Belgica]], lo [[Reialme Unit|RU]], les [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]], lo [[Luxemborg (estat)|Luxemborg]], lo [[Mexic]] e lo [[Còsta Rica]]. Lo 26 de març de 2007, los Principis de Jogjakarta foguèron presentats al Conselh dels drechs de l'Òme de las Nacions unidas. Es lo primièr tèxte que prevei d'aplicar los dreches internacionals de l'Òme a las questions de l'orientacion sexuala e de l'identitat de genre. De representants de cinquanta e quatre païses donèron lor sosten a aquestes principis. En 2008, enseguida de la campanha per una depenalizacion universala de l'omosexualitat, lançada pel Comitat IDAHO, lo govèrn francés pòrta un tèxte sus orientacion sexuala e identitat de genre a l'Assemblada generala de las Nacions unidas. Aquesta declaracion foguèt signada per 67 païses. Lo 15 de junh de 2011, lo Conselh dels drechs de l'Òme de las Nacions unidas adoptèt una resolucion contra la violéncia relativa a l'orientacion e l'identitat sexuala fasent seguida a la Declaracion e programa d'accion de Viena<ref>{{lien web|url=http://ilga.org/ilga/static/uploads/files/2011/6/17/RESOLUTION%20L9rev1.pdf|titre=Résolution du Conseil des droits de l'homme, {{17e-session}}}}</ref> <ref>{{lien web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/19session/A.HRC.19.41_French.pdf|titre=Lois et pratiques discriminatoires et actes de violence dont sont victimes des personnes en raison de leur orientation sexuelle et de leur identité de genre, A/HRC/19/41}}</ref>. === En Euròpa === Lo 15 de junh de 2006, lo [[Parlament Europèu]] adoptèt una resolucion sus la pujada de las violéncias racistas e omofòbias en Euròpa, demandant de sanccions contra los païses membres que lutarián pas contra aquestas discriminacions anant contra de la [[Carta dels drechs fondamentals|Carta dels drochs fondamentals]] de l'[[Union Europèa|Union europèa]] e del tractat instituissent la [[Comunautats Europèas|Comunautat europèa]], qu'interdison « tota discriminacion fondada entre autre sul sèxe, la raça, la color, las originas etnicas o socialas, las caracteristicas geneticas, la lenga, la religion o las conviccions, las opinions politicas o tota autra opinion, l'apartenéncia a una minoritat nacionala, la fortuna, la naissença, un handicap, l'edat o l'orientacion sexuala ». Tanben amb aquestes tèxte, l'Union europèa reconéis oficialament la Jornada mondiala de luta contra l'omofòbia. En setembre de [[2011]], [[Thomas Hammarberg]], lo Comissari pels drechs de l'Òme del [[Conselh d'Euròpa|Conselh de l'Euròpa]], publiquèt lo document ''Discriminacion fondada sus l'orientacion sexuala e l'identitat de genre en Euròpa''<ref>{{lien web|url=http://www.coe.int/t/Commissioner/Source/LGBT/LGBTStudy2011_fr.pdf|titre=Discrimination fondée sur l'orientation sexuelle et l'identité de genre en Europe, 2011}}</ref>, al subjècte de la situacion en Euròpa entièra en matèria de discriminacion. === Al Portugal === L'article 13 de la 6a division de la Constitucion portuguesa del 24 de julhet de 2004 interdit la discriminacion basada sus l'orientacion sexuala<ref>{{Lien web|url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/Portugal-constitution-2004.htm|site=tlfq.ulaval.ca|titre=Constitution du 24 juillet 2004|auteur=Trésor de la langue française au Québec|consulté le=26.7.2009}}</ref>. === Al Canadà === Al Canadà, lo deputat omosexual Svend Robinson assagèt en 2002 de far introduire una lei (C-250) interdisent tota publicacion negativa contra los omosexuals, per exemple de passatges de la [[Bíblia]], de l'[[Alcoran]] e de la [[Torah]]. Los defensaires de las libertats civilas pasmens empachèt aquesta legislacion jutjada repressiva. Aquesta lei foguèt aprovada al Senat canadian en mai de 2004 amb amendaments. === En França === En [[França]], la lei de modernizacion sociala, votada en [[2002]], interdit oficialament tota discriminacion a l'emplec e tota practica basada sul reget dels omosexuals pel mond del trabalh (debanament de carrièra, agarrida…). Dempuèi, dos amendaments e de leis anti-discriminacions ja existentas foguèron adoptats lo 31 de decembre de 2004, reprimissent los dichs omofòbs tenguts en public (tot coma los [[Xenofòbia|xenofòbs]], [[Racisme|racistas]], sexistas, andifòbs, etc.). En [[Març|març de]] [[2008]], Xavier Darcos, ministre de l'Educacion nacionala, anóncia, pel primèr còp dins lo mond de l'educacion, la luta contra totas formas de discriminacions, coma l'omofòbia, en mitan escolar.<ref>{{lien web|url=http://www.fsu.fr/Colloque-contre-l-homophobie-et|titre=Colloque contre l’homophobie et pour la diversité par l’éducation : Fédération Syndicale Unitaire|site=www.fsu.fr}}</ref>. Coma dins unes autres païses dins lo mond, quand lo mobil d'una agression fisica o d'un murtre es l'orientacion sexuala de la victima, la lei fa mai pesugas las pènas que son normalament donadas. L'enforçament de la luta contra los dichs discriminatòris de caractèr sexiste o omofòb foguèt plan establit pel legislator : * Article 20 « Seràn castigats de pènas previstas a l'alinea precedent aquestes que, per aquestes mèsmes mejans, auràn provocat a l'òdi o a la violéncia al vejaire d'una persona o d'un grop de personas per causa de lor sèxe, de lor orientacion sexuala o de lor handicap o auràn provocat, al vejaire de las mèsmeas personas, a las discriminacions previstas pels articles 225-2 et 432-7 del còdi penal. » * Article 21  « Serà castigada de las pènas previstas a l'alinea precedent la difamacion comesa pels mèsmes mejans contra una persona o un grop de personas a causa de lor sèxe, de lor orientacion sexuala o de lor handicap. »  « Serà castigada de las pènas previstas a l'alinea precedent l'injuria comesa dins las mèsmas condicions contra una persona o un grop de personas a causa de lor sèxe, de lor orientacion sexuala o de lor handicap. » == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Omosexualitat|homosexualité]] * [[Discriminacion|discrimination]] === Bibliografia === ==== Obrages generals ==== * Arnaud Alessandrin, Yves Raibaud (dir.), ''Géographie des homophobies'', Armand Colin, 2013. * Warren J. Blumenfeld (dir.), ''Homophobia an overview'', Beason Press Books, États-Unis, 1992. * Daniel Borrillo, ''L'Homophobie'', PUF "Que sais-je" {{numéro|3563}}, Paris, 2001 ({{2e|édition}}), {{ISBN|2-13-052179-7}}. * Pierre Dutey, Daniel Welzer-Lang et Michel Dorais (dir.), ''La Peur de l'autre en soi, du sexisme à l'homophobie'', VLB, Montréal, 1994. * Claude Courouve, ''Les Homosexuels et les autres'', Paris : Athanor, 1977. * Claude Courouve, ''Vocabulaire de l'homosexualité masculine'', Introduction et entrée "Préjugé", Paris : Payot, 1985. * Claude Courouve, [http://laconnaissanceouverteetsesennemis.blogspot.fr/2014/06/introduction-1-du-dfhm.html ''Dictionnaire français de l'homosexualité masculine''], Introduction et entrées "homophobe" et "homophobie", version électronique, 2014. * Michel Dorais, ''Mort ou fif'', Éditions de l'Homme, Montréal, 2001. * Éric Fassin, ''L'Inversion de la question homosexuelle'', Paris, Éditions Amsterdam, 2005. * <span class="ouvrage" id="Scott_Eric_Gunther2009"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Scott Eric <span class="nom_auteur">Gunther</span>, <cite class="italique" lang="en">The Eslastic Closet : A History of Homosexuality in France, 1942-present</cite>, New York, Palgrave Macmillan, <time>2009</time>, 166&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-0-230-59510-1</span>)</small></span> * Guy Hocquenghem, ''Le Désir homosexuel'', Paris : Éditions universitaires, 1972 ; Paris : Fayard, 2000. * <span class="ouvrage" id="Antoine_Idier2013">Antoine <span class="nom_auteur">Idier</span>, <cite class="italique">Les Alinéas au placard : L’abrogation du délit d’homosexualité (1977-1982)</cite>, Paris, Cartouche, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Cartouche idées », <time>2013</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-36622-003-2</span>)</small></span>{{Commentaire biblio|{{Article|langue=fr|prénom1=Thierry|nom1=Pastorello|titre=Antoine Idier, Les alinéas au placard : l’abrogation du délit d’homosexualité (1977-1982)|périodique=[[Cahiers d'histoire. Revue d'histoire critique|Cahiers d’histoire. Revue d’histoire critique]]|numéro=124|année=2014|pages=223-229|lire en ligne=http://chrhc.revues.org/3825}}}} * Julien Picquart, ''Le Droit d'aimer. Combattre l'homophobie'', Éditions Syros, 2005. En partenariat avec SOS Homophobie et la LDH. * Julien Picquart, ''Pour en finir avec l'homophobie'', Léo Scheer, 2005. * SOS homophobie, ''Rapport 2010 sur l'homophobie'' * SOS homophobie, ''Enquête sur la lesbophobie'', 2008 * Louis-Georges Tin (dir.), ''Dictionnaire de l'homophobie'', éd. PUF, Paris, 2003, {{ISBN|2-13-053582-8}}. ==== Articles ==== * Alessandrin, Arnaud et Yves Raibaud. « Les lieux de l’homophobie ordinaire », ''Cahiers de l’action'', vol. 40, no. 3, 2013, pp. 21-26. * [https://web.archive.org/web/20190406211403/https://www.amnesty.fr/node/9412 Rapport d'Amnesty International : "À cause de ce que je suis" homophobie, transphobie et crimes de haine en Europe] - 19 septembre 2013 * <span class="ouvrage" id="Christophe_Gentaz1994">Christophe <span class="nom_auteur">Gentaz</span>, « <cite style="font-style:normal;">L'homophobie, préservatif psychique de la virilité ?</cite> », ''La peur de l'autre en soi : du sexisme à l'homophobie'', Montréal, VLB Éditions,&#x200E; <time>1994</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782890055872</span>, [http://www.infokiosques.net/spip.php?article111 résumé], [http://www.infokiosques.net/IMG/pdf/gentaz-h_brochure.pdf lire en ligne])</small></span>, directeurs de publication : Daniel Welzer-Lang, Pierre Dutey, Michel Dorais {{OCLC|32743526}} * <span class="ouvrage" id="Christophe_GentazAndré_Akoun1993">Christophe <span class="nom_auteur">Gentaz</span> (auteur) et André <span class="nom_auteur">Akoun</span> (directeur de recherche), <cite class="italique">Essai d’épistémologie de l'homophobie</cite> (DEA de Sciences sociales, <span class="citation">« Cultures et comportements sociaux »</span>, option : sociologie, mémoire secondaire, membres du jury : Michel Maffesoli & André Akoun), université René Descartes (Paris V), UFR de Sciences sociales, Sorbonne, <time class="nowrap" data-sort-value="1993-09-30" datetime="1993-09-30">30 septembre 1993</time>, 41&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([http://www.infokiosques.net/IMG/pdf/Christophe_Gentaz-Essai_Epistemologie_homophobie.pdf lire en ligne] <abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe">&#x5B;PDF&#x5D;</abbr>)</small></span> * [http://www.thierry-laurent.net Thierry Laurent] & Ferhat Mihoubi, "Moins égaux que les autres ? Orientation sexuelle et discrimination salariale en France", Centre d'Étude des Politiques Économiques de l'Université d'Evry (EPEE), 2010. * Gregory Herek, ''L’homophobie'', in ''Encyclopedia of Homosexuality'', sous la direction de Dynes (Wayne R.), vol I, New York, {{p.}}552. * Gregory Herek, ''A social psychological perspective on attitudes toward lesbians an gay men'', in ''Journal of homosexuality'', {{numéro|10}}, beyond homophobia, 1984, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1-21. * Thierry <span class="nom_auteur">Pastorello</span>, « <cite style="font-style:normal;">L’abolition du crime de sodomie en 1791 : un long processus social, répressif et pénal</cite> », ''Cahiers d’histoire. Revue d’histoire critique'', <abbr class="abbr" title="numéros">n^os</abbr>&nbsp;112-113,&#x200E; <time>2010</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;197-208 <small style="line-height:1em;">([http://chrhc.revues.org/2151 lire en ligne])</small> * {{Ligam web}} * Kenneth Plummer, ''Sexual Stigma. An Interactionnist account'', Londres, 1975, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;138-141, traduit par Jean Manuel de Queiroz, université de Rennes-II, GREH, in ''Sociétés'', {{numéro|39}}, 1993, Dunod, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;17-19. * S Morin et Garfinkle, ''Male homophobia'', in ''Journal of Social Issues'', vol 34, {{numéro|1}} 1978. * <span class="ouvrage" id="Michael_Sibalis2008">Michael <span class="nom_auteur">Sibalis</span>, <cite style="font-style:normal">« Tantes » et « Jésus » : La police des homosexuels sous le Second Empire »</cite>, dans Bruno Fuligni, <cite class="italique">Dans les secrets de la police : Quatre siècles d'Histoire, de crimes et de faits divers dans les archives de la Préfecture de police</cite>, Paris, L’Iconoclaste, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Beaux Livres Histoire », <time>2008</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-913366-20-6</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;82-88</span> ==== Autres ==== * Mark Anguenot-Franchequin, ''La quasi-invisibilité de l’homosexualité dans la prévention du sida'', in ''Échanges'', le sida et le milieu scolaire, {{numéro|271}}, mai-juin 1993, * Kahthryn Arnup, ''Lesbian Theory, Resources for feminist research'', The Lesbian Issue, Toronto, 1983, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;54. * Philippe Aries & André Béjin, ''Sexualités occidentales'', Points, Seuil, 1982. * Élisabeth Badinter, ''XY, De l’identité masculine'', Éditions Odile Jacob, septembre 1992. * [[Pèir Bordièu|Pierre Bourdieu]], ''La Domination masculine'', in Actes de la recherche en sciences sociales {{numéro|84}}, septembre 1990. * John Boswell, ''Christianisme, tolérance sociale et homosexualité'', NRF, Gallimard (eds.), Paris, 1985. * Michaël Bochow, ''Attitudes toward gay men in the east and West German Population: has AIDS brought about a signifiant change?'', in Communication à la seconde conférence européenne sur l’homosexualité et le VIH, Amsterdam, 14-16 février 1992. * Jean Cavailhes, Pierre Dutey, Gérard Bach-Ignasse, ''Les homosexuels et la religion'', in ''Rapport gai, Enquête sur les modes de vie homosexuels'', Personna, 1984, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;148-155. * Claude Courouve, ''L’homophobie, maladie sociale'', in ''Les homosexuels et les autres'', les éditions de l’Athanor, Paris, 1977, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;38-45. * Jean Cottraux, Évelyne Mollard, ''Les phobies, perspectives nouvelles'', PUF, 1986 b première édition. * ''Les comportements sexuels en France'', Enquête, dite ACSF, réalisée sous la direction d’Alfred Spira et Nathalie Bajos dans un Rapport au ministre de la Recherche et de l’espace, La documentation Française, janvier 1993 * Martin Dannecker, ''Theories of Homosexuality'', Gay Men’s Press, London, 1981. * Anne-Marie Daune-Richard et Anne-Marie Devreux, ''Catégorisation sociale de sexe et construction sociologique du rapport social entre les sexes'' in ''Catégorisations de sexe et constructions scientifiques'', CEFUP, 1989, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;67. * Daniel Defert, ''L’homosexualisation du sida'', in ''Gai Pied hebdo'', {{numéro|446}}, 29/11/90, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;61-63. * Olivier Delorme, ''La Quatrième Révélation'', H&O, 2005. Sur les racines chrétiennes de l'homophobie. * Didier Dumas, ''La sexualité masculine'', Édition ALBIN Michel, 1990 * Sandrine Durand & Christophe Gentaz, ''La forme scolaire mixte à l’école primaire'', Maîtrise en sociologie de l’Éducation, Université Lyon II, septembre 1992 * Pierre Dutey, ''Orientations, catégories, et Homosexualités : questions sur le sens'', In Homosexualités et Sida, Actes du colloque international du 12 et 13 avril 1991, Cahiers Gaykitschcamp. * Pierre Dutey, ''Sens, essence, contresens. Des homosexuels, du sida, etc.'' in ''Des hommes et du masculin'', CREA/BIEF, Presse universitaire de Lyon, 1992. * Jan-Willem Duyvendak, ''Une communauté homosexuelle en France et aux Pays-Bas? Blocs, tribus et liens'', ''Sociétés'' {{numéro|39}}, 1993. * Georges Falconnet & Nadine Lefaucheur, ''La fabrication des mâles'', Seuil, 1975. * Susan Faludi, ''Backlash, la guerre froide contre les femmes'', Éditions des femmes, Prix Pulitzer 1993. * Sándor Ferenczi, ''Nosologie de l’homosexualité masculine'', in Psychanalyse 2, Payot, 1978. * Jean-Louis Flandrin, ''L’Église et le contrôle des naissances'', Flammarion, 1970. * Ford. C. & Beach.F., ''Le comportement sexuel chez l’homme et l’animal'', Robert Laffont, Paris, 1970. * [[Michel Foucault]], ''Les régularités discursives'', in ''L'archéologie du savoir'', Éditions Gallimard, 1969 * Michel Foucault, ''La Volonté de savoir'', tome 1, NRF, Gallimard, 1976. * Sarah Franklin & Jackie Stacey, ''Le point de vue lesbien dans les études féministes'', in Particularisme et Universalisme, ''Nouvelles Questions féministes'', sous la direction de Christine Delphy, {{numéro|16}}/17/18, 1991, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;127. * Sigmund Freud, ''Trois Essais sur la théorie sexuelle'', 1905 première édition, Folio Essais, Gallimard, 1987 * Maurice Godelier, ''La Production des grands hommes'', Paris, Fayard, 1982. * Erving Goffman, ''La Mise en scène de la vie quotidienne'', Paris, Ed. de Minuit, 1975, tome 2 * Grenier, Alain A. (2005) ''Jeunes, homosexualité et écoles'', Publication de G.R.I.S.-Québec : Québec. * Walter de Gryter, ''Psychembel Klinisches Wöterbuch stichwort Phobie'', Berlin et New York, 1986, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;1298 * Monique Haicault, ''La gestion de la vie à deux'', in ''Sociologie du travail'', {{numéro|3}}, 1984, * Marie-Élisabeth Handman, ''La violence et la ruse'', Édisud/Monde méditerranéens, Aix-en-Provence, 1983. * Shere Hite, ''Le Rapport Hite sur les hommes"", Robert Laffont, Paris, 1977.'' * Warren J. Blumenfeld, ''Homophobia, an overniew'', États-Unis, 1992. * ''L’homophobie, l’hétérosexisme et le sida; en vue d’une réaction plus efficace au sida'', Société canadienne du sida, Ottawa, 1991. * [[Alfred Kinsey]], ''Sexual Behavior in the Human Male'', Philadelphie, Saunders, 1948. * Richard von Krafft-Ebing, ''Psychopatia sexualis'', Première Édition en 1878, Paris, Payot, 1931. * Jacques Le Rider, ''Modernité viennoise et crises de l’identité'', PUF/Perspectives Critiques, 1990 * Brigitte Lhomond, ''L’homosexualité un drôle de genre'' in ''Catégorisations de sexe et constructions scientifiques'', CEFUP/Université de Provence, 1989, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;99. * Hervé Liffran, ''La loi homophobe, 9 000 condamnations'', in ''Homophonies'', {{numéro|15}}, 1982, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;9. * ''The Making of masculinities'', in ''the New Men’s Studies'', Edited by Harry Brod, London, 1987. * Nicole-Claude Mathieu, ''Identité sexuelle/sexuée/de sexe? trois modes de conceptualisation du rapport entre sexe et genre'', in : Daune-Richard, Hurtig & Pichevin (eds) 1989, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;109-147. * Nicole-Claude Mathieu, ''Conscience, identités de sexe/genre et production de connaissance'', in ''L’Anatomie politique'', Éditions côté femmes, 1991, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;131-227 * Margaret Mead, ''L’Un et l’autre sexe : les rôles d’hommes et de femme dans la société'', Paris, Gonthier, 1966 * Rommel Mendes-Leite, ''Pratiques à risque: les fictions dangereuses'', in ''Le Journal du sida'', {{numéro|42}}, septembre 1992 * Kate Millett, ''La Politique du mâle'', Points actuels, 1971. * Michaël Pollak, Rommel Mendes-Leite & Jacques Van Dem Borche, ''Homosexualités et Sida'', Cahiers Gaykitschcamp, Actes du colloque international des 12 et 13 avril 1991. * Emmanuel Reynaud, ''La Sainte Virilité'', Éditions Syros, 1981. * Catherine Salles, ''Les bas fonds de l’Antiquité'', Collection les hommes et l’histoire, Robert Laffont, Paris, 1982. * Serge Simon (édité par), ''Homophobie 2004 France'', éd. Le bord de l'eau, 2004, {{ISBN|2-911803-99-X}} ; compilation de lettres homophobes reçues par Noël Mamère au printemps 2004. * Edward Stein, ''Forms of Desire, sexual orientation and the social constructionnist, controversy'', New York, Garland, 1990. * John Stoltenberg, ''Refusing to be a Man'', in ''International Journal of Women’s studies'', Vol. 17, {{numéro|1}}. * Carol Tavris, ''Men and Women Report their Views on Masculinity'', in ''Psychology Today'', janvier 1977 * {{Dr}} George Weinberg, ''Society and the healty homosexual'', St Martin’s Press New York, * Jeffrey Weeks, ''Sexuality'', Tavistock Publications, London and New York, 1986. * Daniel Welzer-Lang, Jean-Paul Filliod (1992 a), ''L'Émergence du masculin dans l'espace domestique'', ministère de la Culture, ministère de l'Équipement, du Logement, des Transports et de la Mer - Plan Construction. * Daniel Welzer-Lang (1992 b), ''Le double standard asymétrique'', in Daniel Welzer-Lang Filliot J.P. (eds.) ''Bulletin d'information des études féminines : des hommes et du masculin'', CEFUP, CREA, Lyon, Presses universitaires de Lyon, 1991. * Martin Winckler, « Le corps des hommes et le médecin », in ''Les Hommes en miettes'', Le groupe familial, avril/juin 1993, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;33-36. * Jacques Fortin, ''L'homosexualité est-elle soluble dans le conformisme ?'', éd. Textuel, 2010. ==== Literatura de jovença ==== * Christophe Léon, ''Embardée'', éditions La Joie de lire, 2015 {{présentation en ligne|lien=http://www.lajoiedelire.ch/livre/embardee/}} {{commentaire biblio|Dans ce roman pour adolescents, l'auteur imagine un retour de l'intolérance et la ghettoïsation des homosexuels dans un futur proche, afin de faire réfléchir les plus jeunes lecteurs aux dérives de l'homophobie.}} == Nòtas == == Referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Psicologia sociala]] rj04eibkkqunse89vpkdtijra7eexfn 0 170699 2503121 2467615 2026-06-19T07:43:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503121 wikitext text/x-wiki {{Infobox Filosòf-biografia| | Nom = Origèn | imatge = Origen.jpg | país = [[Alexàndria]], [[Egipte antica]] | naissença = vers [[187]] a [[Alexàndria]], [[Egipte antica]] | mòrt = v. [[253]] a [[Tir]], dins l'actual [[Liban]] | escòla_tradicion = patristica | interèsses = [[exegèsi biblica]] , [[teologia]], [[retorica]], | idèas = Transcendéncia de Dieu,<br />Paire de l'[[exegèsi biblica]] | prèmis = }} '''Origèn''' (en [[grèc ancian]] {{Grèc ancian|Ὠριγένης}} / {{Lang|grc-Latn|''Ôrigénês''}}) es lo paire de l'exegèsi biblica. [[Teologia|Teologian]] del periòde patristic, Nasquèt a [[Alexàndria]] v. [[185]] e mòrt a [[Tir (Liban)|Tir]] v. [[253]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. Es tanben un dels [[Paires de la Glèisa]] e « mai grand engèni del cristianisme antic amb sant Agustin »<ref>Cardinal Jean Danielou, Origène, Paris, Le Cerf , 2012. </ref> segon la formula del cardenal [[Jean Daniélou]]. Pasmens, al contrari de fòrça Paires de la Glèisa, jamai foguèt canonizat coma un sant per la Glèisa catolica<ref>De manière plus générale, Ses enseignements sur la pré-existence des âmes, la réconciliation finale de toutes les créatures, y compris peut-être même le diable (l'apokatastasis) et sa croyance possible que Dieu le Fils était subordonné à Dieu le Père ont été rejetés par l'orthodoxie chrétienne.</ref>. I aguèt tanben al sègle III un autre Origèn, filosòf neoplatonician e pagan, condiscípol de [[Plotin]] e de [[Longin (fisosòf)|Longin]], amb que es a vegada confondut<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. == Biografia == Nais en Egipte dins una familha crestiana. En [[202]], jol règne de [[Septimi Sever]], la Glèisa d'Alexàndria es secutada e son paire Leonides morís martirizat<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>: son filh assistís a sa mòrt per descapitacion<ref name="Bouillet" />. Volgava lo seguir dins lo martiri, mas sa maire capitèt a l'empachar en amagant sos vestits. La mòrt de Leonides daissa sens fonts una familha de nòu personas, sos bens avent estat sasits. Origèn ven pasmens aparat per una femna rica e de tria. Pasmens, coma lotjava ja un eretic del nom de Pau, sembla qu'Origèn, que professava la mai estricta ortodoxia, seriá demorat sonque pauc de temps. Segon [[Eusèbi de Cesarèa]], queli consacra lo seisen libre de son ''Istòria ecclesiastica'', Origèn deu alara trabalhar per far viure sos nombroses fraires e sòrres. Instruch dins las bèlas-letras e las santas Escrituras, ensenha la [[gramatica]] per provesir lo besonhs de sa familha<ref name="Bouillet" />. En [[215]], Quitament plan jove, succedís a son mèstre Clemenç d'Alexàndria al cap de la Didascalèa a l'Escòla teologica d'Alexàndria (escòla catequetic)<ref name="Bouillet" />. Se signala alara per una rigiditat de principis e de mòrs que lo mena de se castrar per se sostraire a tota tentacion<ref name="Bouillet" />. Per acquerir son entièra independéncia, Origèn vend sa bibliotèca per una soma que li balha un revengut quotidian net de 4 obòlas, que li sufison en rason de son extrèma frugalitat. Dona de leçons publicas a [[Cesarèa]] en [[Siria]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref> la jornada, e consacra a l'estudi de la Bíblia mai granda partida de sas nuèchs, menant una vida d'[[Ascetisme|ascèta]] regda. Segon unas tradicions, portava tan luènh la pensada, qu’ensenhava e de femnas coma als òmes crentavan que situacion podava far escandal pels pagans e realizèt a la letra [[Evangèli segon Matèu|Matèu]]<ref>verset 19:12</ref> (« i a d’eunucs que se fan d’espreles eunucs pel reialme deks cèls ») e [[Evangèli segon Marc|Marc]]<ref>verset 9:43</ref> (« se ta man es per te una escasença de casuda, copa la »), es a dire que se castrèt. Una tala accion, se realament se passèt, èra en partida de segur degut al fach que cresiá que lo cretian deviá seguir l'ensenhament de son mèstre sens pas cap d’escart. Mai tard dins sa vida, pasmens, visquèt de rasons qu’aurián podut li far jutjar de biais diferent avant de se decidir a un tal acte. Dins son ensenhament donat Cesarèa, regrèta son acte, qu'atribuís a l'error que constituís la lectura literala de las Escrituras. De la vertat istorica d’aquesta castracion ne dobtèron unes discípols. Se supausèt qu'èra d'una pachaca espandida pels rivals d'Origèn, que volgavan reduire son importança o damatjar sa reputacion. Se’n va a Atenas en ajuda de las glèisas d'[[Acaia]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. Contunha a estudiar, per exemple près d'[[Ammonius Saccas]]. En [[230]], es ordonat prèire a [[Jerusalèm]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref> mas son [[evesque]], [[Demetri d'Alexàndria]], li repròcha sas mutilacions que, segon los canons, lo fa inapte a preirat. Malgrat lo sosten dels evèsques e una assemblada en concili, Demetri, vesent son ordinacion coma irregulara, destituís Origèn de sas foncions, l'excomunia e li interdís la domrança dins son diocèsi<ref name="Bouillet" />. Origèn i torna de fach pas qu’après rentre la mòrt d’aqueste prelat<ref name="Bouillet" />. En [[231]], Origèn quita [[Alexàndria]] per [[Cesarèa]], en [[Palestina (istorica)|Palestina]], ont contunha d'explicar l'Escritura e ont una novèla escòla prend còrs a l’entorn d’el amb sos escolans mai remarcables (coma [[Gregòri lo Taumaturg]]). En [[250]], jol règne de [[Deci]], es persecutat e, quitament empresonat e torturat<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>, acaba pas d'escriure per encoratjar sos companhs e compausa son libre ''Contra Celse''. Quitament se torna èsser liure, morís pau après, vèrs [[253]], benlèu de las seguidas de sas nafras<ref name="Bouillet" />. Segon [[Jeròni d’Estridon]], seriá mòrt a [[Tir (Liban)|Tir]], e auriá estat enterrat dins la [[catedrala]]. Tres sègles après sa mòrt, Origèn es anatematizat, e donc declarat eretic, jol 11n anatematisme del [[segon concili de Constantinòble]]. == Eritatge == [[Fichièr:Origen3.jpg|vinheta|Origèn, representacion dins un manuscrich datat de 1160, Bayerische Staatsbibliothek, Munic]] === Paire de l'exegèsi biblica === Origèn es considerat coma lo paire de l'exegèsi biblica per aver comentat totes los Libres de l'Ancian e del Nòu Testament dins una òbra exegetica gigantèsca, que siá a causa de son espandida, que per l’amplor de son informacion e pel vam esperital que l’anima<ref name="Pierre Hadot, op. cité">Pierre Hadot, op. cité</ref>. Son metòde exegetic utiliza la distinccion entre tres sens de l’Escritura: le sens literal, lo sens moral e lo sens esperital, correspondent a las tres partidas de l’òme, lo còrs, l’alma e l’esperit<ref name="Pierre Hadot, op. cité">Pierre Hadot, op. cité</ref>. :: « cal donc inscriure tres còps dins la sieuna alma las pensadas de las santas Escrituras: per que lo mai simple siá edificat per çò qu’es coma la carn de l’Escritura — lo nomenam atal percepcion subte — ; qu’aqueste qu’es un pauc pujat lo siá per çò qu’es coma son alma; mas que lo perfièch… lo siá de la lei esperituala que conten una ombra dels bens por venir. Atal coma l’òme es compausat de còrs, d’alma e d’esperit, tanben l’Escritura de Dieu donèt dins sa providéncia pel salvament dels òmes. » :: Tractat dels principis IV, 2, 4 Son entrepresa mai importanta foguèt las ''Exaplas'', edicion de la [[Bíblia]] ont presenta, sus sièis colomass lo tèxte [[ebrieu]] de l’[[Ancian Testament]] e las diferentas versions grègas alara en usatge<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. === La tradicion evangelica === Segon [[Eusèbi de Cesarèa|Eusèbi]]<ref>Histoire ecclésiastique, VI, 25, 3-7</ref>, Origèn, dins lo primièr dels libres ''Sus l'Evangèli segon Matèu'', conta atal la tradicion: : « Coma l'ai apres per la tradicion al subjècte dels quatre Evangèlis - los sols atal a èsser incontestats dins la Glèisa de Dieu qu’es jol cèl -, d'en primièr foguèt escrich aqueste ''segon Matèu'', que foguèt un temps publican avant d'èsser apòstol de Jèsus Crist: foguèt editat pels cresents d'origina judaïca, e compausa en lenga ebraïca. : Lo segond es aqueste ''segon Marc'', que lo redigiguèt segon las indicacions de Pèire; mai, dins son epistòla catolica, Pèire nomena Marc son filh, quand dich: "La Glèisa elegida qu’es a Babilònia vos saluda, e tanben Marc mon filh<ref>1 P5, 13</ref>. : Lo tresen es l'<nowiki/>''Evangèli segon Luc'', aqueste que foguèt lausat per [[Pau de Tars|Pau]]<ref>2 Co 8, 18-19 ; 2 Tm 2,8 ; Col 4, 14.</ref>, e compausat pels cresents d'origina pagana. Après totes, l'''Evangèli segon Joan''. » === Lo tractat suls Principis === I presenta una doctrina mistica que s’apròcha d’aquesta dels [[Gnosticisme|Gnostics]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>: cresiá a la preexisténcia de las almas dins una region superiora, d'ont èran vengudas animar los còrs terrèstres<ref name="Bouillet" />. Podavan, pendent la vida, se purificar e s'auçar cap a la felicitat suprèma per la comunicacion intima amb [[Dieu]]<ref name="Bouillet" />. Sosteniá encara que [[Jèsus de Nazaret|Jèsus Crist]] es filh de Dieu sonque per adopcion<ref name="Bouillet" />, que l'alma de l'òme a pecat quitament avant d'èsser unida al còrs, que las penas de l'[[Infèrn]] son pas eternalas<ref name="Bouillet" />. Segon Origèn, Dieu es transcendent e infinit. Engendra eternalament lo Filh, son imatge. Mejans lo ''Logos'' (Vèrbe), creèt una multitud d’esperits purs qur, levat Jèsus, s’alunhan d’El e venon alara d’almas. Lor dona de còrs concrèts al respècte amb la gravetat de lors decas: còrs d’àngels, d’òmes, o de demònis. Aquestas [[Arma|almas]], Mercé a lor ''liura decision'', pòdon s’aprochar de Dieu o se n’alunhar. Lo [[Salut de l'âme|salvament]] equival al retorn a la perfeccion originala, a aqueste moment las almas auràn de « còrs de resurreccion ». Lo verai ideal es aquesta coneissença complèta, que los filosòfs an pas qu’entrevist, mas que lo crestian pòt acquerir complètament se se desliga de la matèria. Lo còrs fisic es donc un castig, mas mentrtant lo mejan per que Dieu se revèla e sosteen l’alma dins son elevacion. Dieu vòl pas contrénher l’alma, e utiliza donc l’educacion pel ''Logos'', que los agents foguèron los filosòfs, [[Moïses]] e los profètas pel [[Jusieus|pòble josieu]], e plan segur Jèsus en qui s’incarnèt lo Filh de Dieu. Origèn admet, coma [[Agustin d'Ipòna]], l'existéncia dels antipòds<ref>I.2, ''de Princip''. c. 3</ref>. Fonda aqueste avís sus d’escrichs de [[Clement de Roma|Sant Clement]]<ref>[[Nicolas-Sylvestre Bergier]], [https://books.google.fr/books?id=5ZMCAAAAQAAJ&pg=PA99&lpg=PA99&dq=antipodes+%22Orig%C3%A8ne%22&source=bl&ots=twvsCceWSl&sig=BkdwQwU_6a-3RUwtxigxc5Sly_s&hl=fr&sa=X&ei=uJz_UZ7DA4Sf0QW8i4HgDA&ved=0CDQQ6AEwAQ#v=onepage&q=antipodes%20%22Orig%C3%A8ne%22&f=false Dictionnaire de théologie, P.99]</ref>. === L'origenisme === {{Article detalhat|Origenisme}}Son sol ovratge especulatiu verai, lo ''De principiis'', a lo caractèr d’una recerca obèrta a una epòca ont pas cap de doctrina èra encara fixada per un concili ecumenic. Origèn es un pensaire en movement, curiós, prolific, e jamai un doctrinari agutû. Es après sa mòrt que las tèsis expausadas fan l'objècte de controvèrsias. La primièra tèsi que fa problèma es aquesta de la preexisténcia de l’alma, atal Dieu auriá creat los èssers esperitals, mas una partia d’aquestes auriá rebutat Dieu. La gravetat e la rapiditat d’aqueste refús auriá menat a la creacion dels àngels, dels demònis o dels òmes<ref name="St-Jérôme-p200">{{Cite book}}.</ref>. Lo mond material auriá donc estat creat per donar als òmes la possibilitat de se restacar<ref name="St-Jérôme-p200" />. La segonda es la teoria de l’apocatastasi, Origèn cresent que la natura tornarà a son estat original. Atal, los pecaires coma los demònis van progressivament se purificar per tornar a l’estat original qu’es bon<ref name="St-Jérôme-p201">{{Cite book}}.</ref>,<ref>Origène lui-même dans son ''Commentaire sur l’évangile de Matthieu'', {{Nobr|livre {{X}}}}, {{chap.|20}} qualifie la réincarnation d’erreur (''pseudodoxia tès metensômatôseôs'').</ref>. Un dossièr acampat per [[Panfili de Cedarèa|Panfili]] e [[Eusèbi de Cesarèa]] al sègle IV, titulat ''Apologia per Origèn'', pren la defensa d'Origèn dins aquesta controvèrsia. Aquesta querèla de postum sus Origèn mèna vèrs l'an 400, dins un concili nacional convocat per l'evèsque d'Alexàndria, [[Teofili d'Alexàndria]], a la condamnacion de l'origenisme. Teodòr d'Alexàndria escriu al [[Anastasi Ier (papa)|papa Anastasi]] que li transmeta las dificultats pausadas per Origèn, çò que contribuirà a la condamnacion de la doctrina. Enseguida, aquestas tèsis foguèron tanben condamnadas, jos [[Justinian Ier|Justinian]], al sinòde de Constantinòble de 543, puèi al concili de Constantinòble II de 553. Sebretot, l'accuseront d'aver sostengut la cresença en la [[reïncarnacion]] e la preexisténcia de l'[[Arma|alma]] avant la naissença. Lèu Reabilitat, Origèn demora una referéncia de Saint [[Tomàs d'Aquin|Tomas d'Aquin]], que cita plan sovent sos comentaris dels [[Evangèlis]] dins sa ''Catena Aurea'', e del papa [[Beneset XVI]] que lo fa un omenatge piejat a Roma pendent una audiença que li consacrèt<ref>[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2007/documents/hf_ben-xvi_aud_20070502_fr.html Audience du pape Benoît XVI du 2 mai 2007 consacrée à Origène d'Alexandrie]</ref> lo 2 de mai de 2007. == Un teologian ardit == Origèn foguèt lo primièr d’assajar de far una sintèsi de la sciéncia teologica, çò que se nomenarà mai tard una soma, amb subretot lo tractat dels ''Principis''. Segon el, Dieu auriá creat primièr lo ''Logos'', puèi los ''logikoi'' del [[Grèc ancian|grec]] [https://fr.wiktionary.org/wiki/λογική {{Grèc ancian|λογική|logikê}}], creaturas purament racionalas e imaterialas. De desvelopaments de sos tèmas, en mai d’aprigondiments doctrinals esbleugissents, l’expausèron, après sa mòrt, d’acusacions de [[subordinatianisme]]<ref>Henri Crouzel, article « subordinatianisme », in ''Dictionnaire critique de théologie'', dir. Yves Lacoste, PUF, 1998.</ref>. Influenciat per l’estoïcisme e lo platonisme, Origèn, a fòrça d'insistir sus la tipologia e l'allegoria, remanda la teologia de l'Istòria, al punt d’especular sus la preexisténcia de las almas e l'eternitat del mond. Mai, aviá legit e explicitat [[Filon d'Alexàndria]], qu’aviá mostrat que lo cosmos, los astres « lo solelh, la luna, l'ensems del cèl, l'univèrs (...) son muguts e transferits de contunh » ''(De cherubim, c. 88)''. Aquesta concepcion fixista del mond foguèt subretot una de las causas de las acusacions d'eresiarc que foguèron lançadas contra el al sègle V e VI. Se sap mai qu’aquesta idèa foguèt utilizada al sègle XIII per [[Siger de Brabant]]<ref>''La condamnation parisienne de 1277'', trad. D. Piché, Vrin, 1999, p. 75 (la double vérité), 81 (l'éternel retour), 89 et 161 (le monopsychisme), 189, 245 (l'intellect comme part de divin en l'homme).</ref>. De fach, que que dison los detractors, dobriguèt a la mistica un camp imens, seriá pas que per son ''Comentari del Cantic dels Cantics''<ref>Voir l'[[Exégèse du Cantique des Cantiques]].</ref>,<ref>Et le [[Commentaire sur le Cantique des cantiques de Bamberg]].</ref>, utilizat e apregondit per sant [[Bernat de Claravals|Bernat de Clairvals]] al sègle XII. Es lo primièr qu’aja afirmat clar la virginitat perpetuala de Maria. Enfin son tractat d’apologetica ''Contra Cèlse'', ont dona fòrça extrachs (Contra Cèlse, III, 37.) de l'òbra de son adversari es un cap d’òbra d'onestat intellectuala. Mèstre esperital incontestable, jamai condamnat de son vivent, objècte de falsas querèlas Enseguida, demora un dels Paires de la Glèisa d'un imens feconditat. ; Extrach Omelia 12 sul [[Libre de l'Exòde]] :{{citacion blòt|Cossí trobar la libertat quand sèm esclau del sègle, esclau de l'argent, esclau dels desirs de la carn? Ièu, per l'ora, disi: tant que soi l'esclau d'una causa d’aquesta mena, soi pas convertit al Senhor; e ai pas atenh la libertat del moment que me sarran de tals afars e de tals pensaments.<br> De l'afar e del pensament que me sarran, soi l'esclau; que sai qu'es escrich: ''Sèm esclau de çò que vos domina'' (2 P 2, 19). Quitament se l'amor de l'argent me domina pas, que lo pensament de las possessions e de las riquesas m'ància pas, quitament soi avid de lauses; e desiri la glòria umana, se cerqui a veire, a las caras e a las paraulas de las gents, çò qu'un tal pensa de ièu - quina estima un tal me balha? Desagrada pas a un tal? M’agra un tal? Del moment que me pausi aquestas questions, ne soi l'esclau.<br> Voliái del mens far lo bais per poder venir liure, poder m'afranquir del jo d’aqueste esclavatge vergonhós e aténher la libertat, segon l'avertiment de l'Apòstol: ''Es a la libertat qu’avètz estats cridats, vos fasètz pas esclaus dels òmes'' (Ga 5, 13 ; Co 7, 23). Mas qui me balharà aqueste afranquiment? Qui me desliurarà d’aqueste esclavatge fòrça vegonhós, senon aquets que a diguèt: ''Se lo Filh vos fa liures, verai seratz liures?''|author=Origèn, ''Omèlia 12 sus l'Exòde'', 4.}} == Posteritat == === La sciéncia biblica === Fòrça Paires de la Glèisa s’inspirèron dels escrichs d’Origèn. Atal, [[Gregòri lo Teologian|Gregòri de Sasianes]] e [[Basili de Cesarèa]] compausan una antologia de sas òbras, la filocaliá d'Origèn, Jeròni d’Estridon traduguèt las omèlias sus Sant Luc, que son las solas que demoran, los originals so despareguts, e Didim lo Cèc se declrèt discípol d’Origèn<ref name="St-Jérôme-p201">{{Cite book}}.</ref>. Origèn es a l'origina de l'interpretacion segon los quatre sens de las Escrituras e de la ''[[Lectio divina]]'' practicada dins los [[Monastèri|monastèris]]<ref>Lo papa [[Beneset XVI]] faguèt tornat al vam ''Lectio divina'' pendent sa catequèsi del 2 de mai de 2007</ref>. [[Erasme]] escriviá dins lo ''De Ratione Studii'', redigit a [[Londres]] en març de 1506 : « En fach de teologia, après las Santas Escrituras, pas res de melhor de legir qu'Origèn — ''ex theologia, secundum divinas litteras, nemo melius Origene''. » == Òbras == Origèn es reputat aver daissat una òbra considerabla en [[Grèc ancian|grèc]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>, que Jeròni estimava a près de 2 000 volums, mas que demora pas qu’una fèbla partida (''Clavis Patrum Græcorum'', 1410-1525) a la seguida de la destruccion sistematica de sas òbras, entrepresa jos Justinian. La majora partiada de las òbras que dispausam vend de las traduccions en latin de Jeròni e [[Rufin d'Aquilèa]]<ref>C. Mondesert et J.-N. Guinot, Lire les Pères de l'Église dans la collection "Sources chrétiennes", Cerf, rééd. 2010, {{P.|40}}.</ref>. D’entre sos escrits, se destria sos ''Comentaris sus tota l’Escritura santa.'' Es tanbe l’autor d’escrichs polemics (''Contra Cèlse'', refutacion del ''Discors verai'' de Cèlse)<ref>Éditée par Gui 11. Spencer, Cambridge, 1658, in-4</ref>), dogmatics (''Suls principis'', ''De principiis'') e exegetics (O''mèlias'', ''Comentaris''). Se pòt apondre: * ''De la preguièra''; * ''Exortacion al martiri''; * ''Omèlias sus la Genèsi''. Son obrage mai voluminós ''Sus la Preguièra'' influencièt los primièrs crestians. Las ''Òbras complètas'' d’Origèn foguèron publicadas a [[Basilèa]] per [[Erasme]] (1536), a [[París (França)|París]] (1733-1759), a Wurtzborg (1776-1794), a [[Berlin]] (1831-46), 24 v. in-8, e de nòu estampat dins la colleccion de l’abatMigne (1860)<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. Lo nom d'''Òbras complètas'' deu pasmens èsser pres amb precaucion: dona sonque l'estat dels luòcs de l'epòca d'edicion. La darrièra descobèrta data de l’11 de junh de 2012, la librariá nacionala de [[Bavièra]] anóncia la descobèrta per la [[Filologia|filològa]] Marina Molin Pradel de tèxtes, fins alara desconeguts, d'omèlias escricha per Origèn dons un [[manuscrit]] grèc del sègle XII<ref>{{Ligam web}}</ref>. L’atribucion a l’Origèn foguèt confirmada per d’experts coma lo professor Lorenzo Perrone de l’universitat de [[Bolonha]]<ref>Écriture seule! L'importance de la Bible pour la théologie et le ministère [https://translate.google.fr/translate?hl=fr&sl=de&u=https://books.google.fr/books%3Fid%3DvRciDQAAQBAJ%26pg%3DPA52%26lpg%3DPA52%26dq%3Dbsb%2Bmdz12%2Bspiegel%2Blrz%2Bde%2B~db%2B0005%2Bbsb00050972%2Bimages%26source%3Dbl%26ots%3DSDXzLdZUHr%26sig%3D4MXm7gRgZDGFKqycWTrIHerJcyk&prev=search].</ref>. Las ''Philosophoumena'' o ''Refutacion de las eretgias'' foguièron transmeses jos son nom, mas Son pas d’el, qu’aqueste obratge foguèt compausat a Roma. Aqueste obratge foguèt atribuit tanben a [[Ipolit de Roma]]<ref name="Bouillet">{{Bouillet note|article=Origène}}</ref>. [[Joseph Fitzmyer]] assagèt de li atribuir<ref>comentarie de Joseph A. Fitzmayer dins Corpus Christi, Mordillat et Prieur 1998 : 2 Jean le Baptiste.</ref> lo fach d’aver espandit a totes los josieus, e per sempre, la responsabilitat de la mòrt de Jèsus, anant al delà de Joan 19:6 e 15 per qui son lo « principals sacrificators » que reclaman la crucifixion de Jèsus. == Bibliografia == === Fonts sus Origèn === * [[Eusèbi de Cesarèa]] - Panfili de Cesarèa, ''Apologia per Origèn'', seguit de Rufin d'Aquilèu: ''Sur la falsification des livres d'Origène'', Cerf, coll. "Sources chrétiennes" - Textes grecs no 464-465, 2002. * Grégoire le Thaumaturge, ''Remerciement à Origène'' seguit de ''La Lettre d'Origène à Grégoire'', Cerf, coll. "Sources chrétiennes" - Textes grecs no 148, 1969. === Estudis sus Origèn === * Hans Urs von Balthasar, ''Parole et mystère chez Origène'', éditions du Cerf, 1957. * Henri Crouzel, ''Origène, '' Paris: Lethielleux, Namur - Culture et vérité, 1985. * Jean Daniélou, ''Origène'', Paris, 1948, rééd. Les Éditions du Cerf, 2012. * Jacques Dupuis, ''L'Esprit de l'Homme, étude sur l'anthropologie religieuse d'Origène, ''Paris, Desclée de Brouwer, 1967 * Michel Fédou, ''Christianisme et religions païennes dans le Contre-Celse d'Origène'', éditions Beauchesne, 1989. * Marc Froidefont, « Les fondements ontologiques de la morale origénienne », Conférences et Débats du Cercle d'Études philosophiques d'Annecy, 2005. * Pierre Hadot, ''Origène et origénisme'', in ''Encyclopaedia universalis'', 1985, corpus 13, {{P.|713-717}}. * Philippe Henne, ''Introduction à Origène, suivie d'une anthologie'', Cerf, 2004. * Théo Hermans, ''Origène, théologie sacrificielle du sacerdoce des chrétiens'', éditions Beauchesne, 1996. * Henri de Lubac, ''Histoire et Esprit : L'Intelligence de l'Écriture d'après Origène'', Les Éditions du Cerf, 2002. * Henri de Lubac, ''Recherches dans la foi. Trois études sur Origène, saint Anselme et la philosophie chrétienne'', éditions Beauchesne, 1979. * Pierre Nautin, ''Origène. Sa vie, son œuvre'', éditions Beauchesne, 1977. * Pierre Nautin et Octave Guéraud, ''Origène. Sur la Pâques'', éditions Beauchesne, 1979. * Joseph Stephen O'Leary, ''Christianisme et philosophie chez Origène'', Cerf, 2011. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Escòla teologica d'Alexàndria]] * [[Quatre sens de l'Escritura]] === Ligams extèrnes === * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0185-0254-_Origenes.html Òbras en grèc, latin, anglés, italian, portugués sur Documenta catholica omnia]. * [http://www.ellopos.net/gr/mystics/origen/default.asp Tèxtes d'Origèn, en Grèc] * [https://web.archive.org/web/20130619213725/http://mercure.fltr.ucl.ac.be/HODOI/concordances/intro.htm#origene Tèxte grèc del ''Tractat contra Cèlse''] sur le site ''Hodoi Elektronikai'' * {{En}} [http://www.newadvent.org/cathen/11306b.htm ''Origèn e origenisme''] dins ''Catholic encyclopedia'' * [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2007/documents/hf_ben-xvi_aud_20070425_fr.html Audiéncia del papa Beneset XVI del 25 d’abril de 2007 consacrada a Origèn d'Alexàndria] * [http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/audiences/2007/documents/hf_ben-xvi_aud_20070502_fr.html Audiéncia del papa Beneset XVI del 2 de mai de 2007 consacrada a Origèn d'Alexàndria] === Nòtas e referéncias === {{Reflist}} [[Categoria:Personalitat crestiana condemnada per eresia]] [[Categoria:Vegetarian]] cmyqoq73dvgq1w3mhgq6k210jm6em1a 0 171177 2503105 2468873 2026-06-19T06:57:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503105 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox Raça bovina |nom=Lemosina |imatge=Limousinedeface.JPG |origina=França, lemosin |difusion=Nacionala e internacionala |talha=Granda |pèl=Unida froment viu |utilizacion=Boquièra }} La '''lemosina''' es una raça bovina rustica originària de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], qu’es maitot destinada a la produccion de [[carn|charn]]. Es una vacha de color rossela, mai clara sota lo ventre e a l’entorn daus ueis e dau morre, emb de las mucosas ròse clar. Es presada per sa rusticitat, sas qualitats mairalas e la qualitat dau gost de sa charn, qu’es valorizada emb tres labeus roges. Es tanben una raça utilizada en crosaments emb de raças localas o de lach per melhorar la conformacion de lors [[Vedèl|vedeus]]. Dempuei la fin dau segle XVIII, la raça aguèt una istòria trebolada e quitament auriá pogut desapréisser, coma fòrça autras raças rusticas, mas los esfòrç de seleccion daus elevaires menèron a la creacion dau herd-book en [[1886]] d’en prumier, puei au reviscòl de contunh de la raça dempuei las annadas 1960. Se desvolopèt dempuei, dins mai de {{Nombre amb unitat|70|païs}}, ont es uei la segonda raça bovina alachanta en frança emb quauques {{Nombre amb unitat|900000|vacas}} reproductritz. Los elevaires de lemosinas agachan dempuei de temps a la melhoracion de lor raça per la seleccion. Questes esfòrç realizan uei un esquema de seleccion performant que permetèt, ensems amb las melhoracions dins l'alimentacion e la conducha daus animals, de faire de la lemosina una raça de charn essenciala dins lo mond de l'elevatge. Queste succès tanben menèt a çò que venga un simbòl fòrt de l'identitat [[Lemosin (region)|lemosina]]. == Istoric == [[Fichièr:Lascaux_painting.jpg|drecha|vinheta|Las frèscas de la [[bauma de Las Caus]] mòstra que los bovids son presents ja dempuèi fòrça temps a l'oèst dau [[Massís Central|Massís centrau]]]] === Originas === La lemosina aparten a la brancha dau bovid blond de l’Oèst d’Occitània. Es originària de la partiada occidentala dau [[Massís Central|Massís centrau]] ([[Lemosin (region)|Lemosin]]) ont los bovids son presents dempuei fòrça temps, coma lo mòstra las frescas de las [[Bauma de Las Caus|baumas de Las Caus]] pròchas. Pendent de segles, los animaus de la region s’adaptèron a las condicions localas: de sòus granitics acids e feblament mineralizats, un païsatge de suquets e combas, de fòrtas amplituds termicas emb de geladas frequentas e una ennevada correnta. Questes factors provoquèron lo desvelopament d'una raça rustica, dotada especialament d'una ossamenta excepcionalament prima mas solida, especificitat que benlèu ven de la desmineralizacion daus sòus<ref name="histlim"> {{ligam web|url=http://bevicor.free.fr/histoirelimousine.htm|autor=Jean-Pierre Faucher | títol=L'Histoire de la vache limousine | editor=bevicor|consulat lo=6 mars 2009}}</ref>. === La situacion au començament dau segle XIX === [[Fichièr:Carte87.JPG|esquèrra|vinheta|Questa gravadura de 1830 representant lo departament de la [[Nauta Vinhana]] mòstra l'importança que podiá aver los bovids dins la region.]] Los prumiers escrichs testimonhant de l'existéncia de la raça lemosina datan de la fin dau sègle XVIII. A l'epòca, es reputada per sas qualitats d'[[Traccion animala|animau de tira]]. Un mercat se desvolopa per los animaus de charn lemosins dins las grandas vilas de França, jol vam de l'impulsion de [[Turgot]], alara intendent de Lemosin. Questes animaus de merça son de bèstias de refòrma, engraissadas a l’edat de {{Nombre amb unitat|8|ans}} abans d'èsser mandadas per la carriera devers [[París (França)|París]] o [[Bordèu]], pendent una caminada de {{Nombre amb unitat|12|jours}}. pèsa pas pus que de {{Nombre amb unitat|300|kg}}<ref name="histlimsite"> {{ligam web|url=http://www.limousine.org/historique.html | títol=La race limousine : historique | site=limousine.org | consultat lo=6 mars 2009}}</ref>. En 1791, [[Jacques-Joseph Juge de Saint-Martin]], un agronòma [[Limòtges|lemotjaud]], descriu l'importança daus bovids de Lemosin sus los mercats de las grandas vilas coma París, Lion o Tolosa. Questes animaus, lo ''buòus dau Lemosin'', venon en fach daus departements de la [[Charanta (departament)|Charenta]], la [[Dordonha (departament)|Dordonha]], la [[Nauta Vinhana]], la [[Vinhana (departament)|Vinhana]], l’[[Òlt (departament)|Òlt]], la [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[Cruesa (departament)|Cruesa]]<ref>{{obratge|títol=La belle Limousine | autor=Philippe Grandcoing et Raymond Julien | editor=Culture et patrimoine en Limousin | colleccion=Patrimoine en poche | capítol=La race bovine limousine : le produit d'un processus historique | annada=2004 | isbn=2-911167-39-2}}</ref>. Lo mercat merma leugièrament au començament dau segle XIX, mas l'elevatge dau bestial demora una activitat màger de la region<ref name="T-O"> L. Texier-Olivier, , Testu, 1808</ref>. A l’epòca i a una granda eterogeneïtat dins los sistèmas d'expleitacion en Lemosin. Dau vejaire geografic, se pòt destriar tres tipes de cantons. * Los cantons dich « d'engrais », mai sovent de cantons de cerealas dispausant de las fonts que cal, vendon lors animaus d’ora e gardan pas que las femelas necessàrias per renovelar lo tropeu. Tornan crompar de buòus de {{Nombre amb unitat|5|ans}} d’edat per obrar dins los champs abans d'èsser engraissats puèi venduts. Questes cantons an pro de tèrras laurablas per cultivar [[Solanum tuberosum|pompiras]], [[segal|segle]], [[Òrdi|orjòu]] e [[Raba|rabas]] que, en mai dau [[boiriu]] de las pradas, permeton un engraissament rapid daus animaus. * Los cantons dichs « boscats », que son pasmens pauc nombrós en Lemosin, an pas las fonts que fau per manténer un grand nombre d'animaus. Las femelas an una plaça de tria que son utilizadas coma animal de tira en mai d'assegurar lor foncion de reproduccion. Mau noiridas e astrencha a òbrar, son pas en bon estat corporau. * Los cantons dich « d'elevatge », larjament majoritàris en Lemosin, son especializats dins la produccion d'animaus joves. L'engraissament es marginau a causa de la productivitat febla de las tèrras. Las vacas 'quí tanben an una plaça màger, realizant gaireben totes las òbras daus champs<ref>{{Revista}}</ref>. Au començament dau segle XIX, lo Lemosin se caracteriza per la mediocritat daus animaus<ref name="T-O"> {{Cite book}}</ref>. La manca es deguda a l’encòp a la genetica daus animaus, a la mediocritat de las tèrras e donc de lor alimentacion e las practicas d’elevatge. D'efièch, los animals pasturan tota l’annada dins de pradas pauras, se lèva au vedeus la meitat dau lach de lor maire e totes los animaus participan a l’òbra daus champs, los païsans de l'epòca podent pas gardar d’animaus improductius dins la bòrda<ref name="LBLXIX"> {{Cite book}}</ref>. === Lo fracàs daus crosaments e los començaments dau perfecionament de la raça === [[Fichièr:Red_Shorthorn_Bull_IMG_0077.jpg|esquèrra|vinheta|Coma las autras raças bovinas francesas, assagèron de crosar la lemosina emb de bovids de la raça [[Durham (race)|durham]], mas capitèt pas.]] Per melhorar la raça, d'unes elevaires assagèron de crosar lors animaus emb d’animaus agenés<ref group="note">La raça agenesa existís pas mai ara, foguèt fonduda dins la raça garonesa, d’esperela fonduda uèi dins la raça Blonda d'Aquitània.</ref>, normands o charolés, conformats melhor, mas sens que 'quò se generalize. La lemosina tanpauc escapa au vam d’anglomaniá que tòca la França a la meitat dau sègle XIX. D'unes elevaires entretenon de taures [[Durham (raça)|durham]], qu’an totes los onors de la borgesia de l’epòca, e los crosan emb lors animaus lemosins<ref name="LBLessaiamé"> {{Cite book}}</ref>. Lo sistèma es plan lèu criticat per la societat d’agricultura de [[Limòtges]], qu’incita los elevaires a contunhar la politica de seleccion daus animaus mai confòrmes a las caracteristicas de la raça lemosina qu’es plan adaptada a son meitan, pusleu que d’assajar d’acclimatar las autras raças. [[Fichièr:Paysage_aux_environs_de_Chamborand_(Creuse,_Fr).JPG|drecha|vinheta|Lo vertadièr revolum erbatgièr del sègle XIX modelèt lo païsatge lemosin actual, païsatge ont las pradas son omnipresentas coma aquí a [[Chamboran]], dins [[Cruesa (departament)|Cruesa]]]] Au començament dau segle XIX, son premiats los elevaires que gardan lors taures mai beus, donant de reproductors de qualitat son servats quitament se son pas productius<ref name="LBLessaiamé"> {{Cite book}}</ref>. Mas l’aumentacion dau pes daus animals passa per la melhoracion de la qualitat de las pradas lemosinas, que sont pas plan productivas. La segonda meitat dau segle XIX arriban d’[[engrais]] de sintèsi e de plantas d’erbatge coma lo [[treule]] e lo [[margalh]], que permeton de melhorar la productivitat de las pradas mas tanben de transformar las lanas de brugaus en pasturas. En mai, s’obsèrva una especializacion erbatgièra emb la reculada de la policutura alimentària d’un costat, e daus vinhaus de l’autre après l’epidèmia dau [[Daktulosphaira vitifoliae|filoxèra]]. Los resultats arriban: en 1862, los buòus venduts a [[La Sotarrana]] pèsan en mejana {{Nombre amb unitat|600|kg}}<ref name="LBLessaiamé" />. La raça lemosina es alara reputada per la qualitat de sa charn e lo bon rendiment<ref name="histlim"> {{Ligam web}}</ref>. === Devers la creacion dau Herd-book === [[Fichièr:Animfermlimousin.JPG|esquèrra|vinheta|Taure lemosin representat en 1863 ([[Charles Olivier de Penne|Charles-Olivier de Penne]])]] Lo melhorament de la raça que permetèt de far ganhar de concors es subretot lo fach d’unes grands proprietaris coma Achille Caillaud, Charles de Léobardy oPierre-Edmond Teisserenc de Bort. Es tanben de questas grandas proprietats que nasquèron los prumiers enregistraments d’animaus<ref name="LBLsélection"> {{Cite book}}</ref>. [[Fichièr:Prix_d'ensemble_espèce_bovine_1886.jpg|vinheta|Un dels primièrs prèmis obtengut per Pierre Royer, regissor del domèni de Charles De Léobardy, a l’escasença la creacion del Herd-book en 1886. Bòrda Vignaud a La Junchera]] Questes esfòrç menèron a la création dau herd-book lemosin en 1886, per l’iniciativa dau professor despartamentau d’agricultura Léon Reclus e de la societat d’agricultura de Lemòtges. Lo herd-book es un document que recensa l'ensemble daus animals agreats coma apartenent a la raça, e d’informacions sus lor genealogia. Enfin, en 1893 es creat lo sindicat de la raça bovina lemosina, presidís qu’a per objectiu principal de promòure la raça lemosina, per exemple emb de concors<ref name="LBLsélection"> {{Cite book}}</ref>. === Brèu declin abans la dinamica actuala === [[Fichièr:Limousin-20070305-1030.jpg|drecha|vinheta|Taure lemosin pendent lo concors del salon de l'agricultura.]] La [[Primièra Guèrra Mondiala|Prumiera Guerra mondiala]] arrèsta lo dinamisme de la lemosina, que se confirma entre las doas guerras malgrat la novela organizacion dau herd-book en 1923. Los efectius creisson lentament, de {{Nombre amb unitat|600000|animals}} en 1890 a 800 000 en 1940<ref name="LBLdiff"> {{Cite book}}</ref>. Manquèt de desaparéisser, dins la mesura ont èra previst de la regropar emb las raças garonesas, blonda de Carcin e blonda daus Pireneus, pendent la formacion de la raça [[Blonda d'Aquitània (raça bovina)|Blonda d'Aquitània]] en 1962. La raça torna espelir dins las annadas 1960. Lo cabal francés de raça lemosina aumentèt fòrça, emb de 50 % de mai en 15 ans. Es uei la segonda raça de charn francesa en tèrmes d’efectiu, rèire la [[charolesa]] e davant la [[Blonda d'Aquitània (raça bovina)|blonda d'Aquitània]]. <ref group="note">Los animals non inscrichs a l'herd-book son pas certificats coma lemosins per las instàncias de la raça, çò que va7 pas dire qu'apartenon pas a questa raça, mas solament que foguèron pas contrarotlats. </ref>,<ref name="brg">[https://web.archive.org/web/20120309170625/http://www.brg.prd.fr/brg/pages/rga/bovins/26.php BRG - Ressources génétiques animales - Base de données - bovins - race : Limousine]</ref>. == Morfologia == [[Fichièr:Limousin_bull.jpg|esquèrra|vinheta|Taure lemosin]] Vaquí cossí es descricha la raça lemosina per lo Herd-Book de la raça:<blockquote style="font-size: 90%; margin-right: 5%; background-color: #f9f9f9; "> « La raca bovina lemosina es una raça de charn de grand format 3mb un pelatge froment viu, pas tròp sorn, un pauc mai clar sota lo ventre, sus la fàcia posteriora de las cueissas e dins la region dau perineu, de l’anus e de las borsas o dau pièch e dau tèrme de la coa. Abséncia de tota taca e pigmentacion, mucosas ròsas. Tèsta corta, front e morre largs, aureòlas mai claras a l’entorn daus ueis e dau morre, banas primas arcadas en avant e leugièrament quilhadas au tèrme (quand son presentas). Còu cort. Pitre larg e arredondit, còsta redonda. Bacin larg, maitot au niveu daus isquions, pas tròp clinat. Linha sagrda e ancas pauc salhentas. Avantman plan musclada, dessús plan larg emb de muscles salhents. Cudal espés, baissat e bombut. Banas e onclons blonds. Aplombs corrèctes. Cuer sople e prim. » <div style="text-align: right;"> article 1 del títol I del règlament interior del ''herd-book limousin'', 1èr agost de 1991 </div> </blockquote><br /> == Aptituds == === Una vaca alachanta rustica === [[Fichièr:Limousin_Cattle_at_Rempnat.JPG|drecha|vinheta|Tropel de lemosinas sul [[replanat de Miuvachas]]]] En mai de la qualitat de sa charn, la lemosina a de fòrça bonas qualitats mairalas. Vedèla aisidament (92 % de vedelatge aisit sens ajuda e 6 % emb ajuda e 0 % de cesariana): queste vedelatge sens cap d’empacha fa mai aisit lo trabalh de l'elevaire, mas permet tanben l’espelida de vedeus vigoroses, que la mortalitat e los suènhs veterinaris son pauc importants. En mai, la lemosina se caracteriza per sa granda fertilitat. Alacha plan sos Vedeus e lor assegura una creissença rapida<ref name="qualités"> {{Pdf}} {{Ligam web}}</ref>. La lemosina es une raça [https://fr.wiktionary.org/wiki/rustique rustica], qualitat qu'erita benlèu de sa seleccion dins de condicions de meitan a vegada malaisit: un manjar fondat sus de pasturas mediòcras sus un sòu granitic desmineralizat e acid, emb d’escarts de temperaturas e de releus qu’atenhon {{Nombre amb unitat|1000|m}} d'altitud. Ten una granda longevitat e s'adapta plan a de condicions dificilas e de pasturas pauras. Es una raça plan adaptada a l'elevatge en « plen aire integrau », emb d’animaus passant tota l'annada defòra, coma las experiéncias dau Centre d'Estudis Tecnics Agricòls de [[Peira Bufiera]] lo mostrèron <ref name="LBLavenir"> {{Cite book}}</ref>. Sas qualitats alimentària<ref group="note">L'eficacitat alimentària correspond a la capacitat de l'animau de valorizar los aliments que consomís. </ref> <ref>{{En}}{{Revista}}</ref> ne van una raça de granda velocitat d'engraissament en elevatge intensiu, mas un pauc mens performanta que d'autras raças coma la charolesa o la roja daus prats per exemple. Sovent es reprochat a la lemosina sa manca de docilitat en comparason d'autras raças coma la charolesa. La nerviositat daus animals exacerbada per los animaus elevats en plen aire integrau, e per las femelas suitadas que volon aparar lor Vedeu. === Una raça de charn === [[Fichièr:Taureaulimousin.JPG|vinheta|Taure e vacas de raça lemosina a l’entorn de [[Limòtges|Limòtge]].]] Es una raça de charn que deu fòrça a son passat d'[[animau de tira]]. Es presada per sa charn qu’es pro fina e reputada per sa [[tendror]]. Es finament peirassilhada, emb pauc de gras, caracteristica comuna a las raças de trach. Sa qualitat gustativa es larjament reconeguda<ref> {{Ligam web}}</ref>. Lo rendiment en carcassa de la lemosina es d’entre los melhors (62 a 65 % per un animau adult). Sus questa carcassa, i a 75 % de muscles, un rendiment tanben fòrça bon e que deu a son ossada prima. La proporcion es interessenta de « pèça nòblas » de grasilhar<ref name="qualités"> {{Pdf}} {{Ligam web}}</ref>. Los animaus lemosins pòdon èsser valorizats a tot atge, coma lo mòstra lo tableu seguent: {| align="center" bgcolor="#f7f8ff" border="1" cellpadding="3" cellspacing="2" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |+'''Diferentas formas de comercializacion dels animals de carn per la raça lemosina'''<ref name="qualités"> {{Pdf}} {{Ligam web}}</ref> | bgcolor="#ff9900" |Tipe d’animal | bgcolor="#ff9900" |Edat d’abatatge (mes) | bgcolor="#ff9900" |Pes viu (kg) | bgcolor="#ff9900" |Pes de la carcassa (kg) |- align="center" |Vedèl de lach |3 a 4 |180 a 230 |120 a 150 |- align="center" |Vedèl d’Avairon |8 a 10 |350 a 450 |230 a 290 |- align="center" |Jove bovin de mens d’un an |11 a 12 |510 a 520 |320 |- align="center" |Vedèl de Lion |13 a 16 |500 a 600 |320 a 380 |- align="center" |Jove bovin |16 a 17 |615 a 650 |380 a 400 |- align="center" |Vedèla de Sant Esteve |1é a 15 |315 a 400 |200 a 260 |- align="center" |Vedèla de Lion |18 a 24 |425 a 500 |270 a 320 |- align="center" |Vedèla pesuga |26 a 36 |Mai de 600 |Mai de 350 |- align="center" |Vaca de carn |mai de 36 |Mai de 600 |MAi de 350 |} === Una raça per crosar === Questas darrieras annadas, es tanben venguda una raça pee crosar. Sos mascles donan a lor progenitura lor potenciau genetic per la charn. Alara, es cercada pel crosaments sus de raças de lach o localas per aumentar lo rendiment en charn dels vedeus. Foguèt creat la [[tulim]] (crosament de touli e lemosina) o la bramosin (crosament bramana × lemosin). En China, de tropeus de lemosins son importats per melhorar las raças localas, emb un cèrt succès<ref> {{Ligam web}}</ref>. Mas los crosaments pòdon tanben èsser una estrategia pels productors de vianda. Atal, als RU e EUA agradan fòrça los crosaments entre animals [[Angus (raça bovina)|angus]] e lemosins que fan benefici d'un fòrt desvolopament muscular e de qualitats de rendiment de carcassa eritats de la lemosina e del taus en gras e l'abséncia de banas de l'angus. Au manjar, lo consomator, presda 'questa vianda que mesclan lo gost reconegut de la vianda d'angus amb la finesa de la lemosina<ref> {{Ligam web}}</ref>. == Patologias == Un estudi realizat dins los tuadors en França mostrèt que 'questa raça bovina e la [[prim'Holstein]] son mai tochada per los Schwannomas, maitot per los animaus mai vielhs<ref>Thèse [https://web.archive.org/web/20190607114105/http://oatao.univ-toulouse.fr/1138/ Schwannome des bovins : Enquête en abattoirs], en ligne : LE, ENV Toulouse - 2005</ref>. == Difusion == === En França === [[Fichièr:Logonna-Daoulas,_Vaches_Limousine.JPG|esquèrra|vinheta|Animals lemosins dins lo [[Finistèrra]]]] Es malaisit de conéisser la difusion de la raça lemosina au delà de son brèç au començament dau segle XIX. D'efièch, las caracteristicas de la raça son pas encora fixadas e pas cap d’estatistica existís a l’epòca. Pasmens, s’associa los buòus de Lemosin emb 'questes d’unes departaments limitròfs coma [[Vinhana (departament)|Vinhana]],[[Charanta (departament)|Charenta]], [[Dordonha (departament)|Dordonha]] e [[Òlt (departament)|Òlt]]. Las enquistas agricòlas de 1852 e 1862 donan d’informacions mai precisas. Atau, en 1852, la raça lemosina es considerada coma dominanta dins los departements de Dordonha, d’Indre e de Charenta, e es presenta en [[Vinhana (departament)|Vinhana]], [[Alèir (departament)|Alèir]], la [[Charanta Maritima|Charenta Maritima]], [[Gironda (departament)|Gironda]], [[Òlt (departament)|Òlt]], [[Char (departament)|Char]], [[Vendèa (departament)|Vendèa]], [[Tarn (departament)|Tarn]], lo [[Tarn e Garona]] e las [[Doas Sèvras]]. En 1862, es mencionada dins 21 départements, [[Avairon (departament)|Avairon]], [[Yonne (departament)|Yonne]], [[Cantal (departament)|Cantal]], lo [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]], [[Léger (departament)|Léger]], [[Òlt e Garona]], [[Gard (departament)|Gard]], [[Endre e Léger]] e [[Maine e Léger]] s’apondent a la lista. Plan sovent se crosa la lemosina emb la raça locala, coma en Dordonha e en Òlt e Garona emb los garonés de costièras, de crosaments entre lemosins e garonés<ref group="note">La raça garonesa foguèt fonduda emb la raça Blonda d'Aquitània e existís pas mai uèi.</ref>. Los efectius son tanben mau coneguts. L’inspector generau de l’agricultura Henri de Lapparent parla de 451 000 bovins en 1892 e 521 000 en 1913, alara que lo zootecnician Paul Diffoth estima los efectius a 710 000 bovins en 1903<ref name="LBLdiff"> {{Cite book}}</ref>. Dempuei las annada 1960, contunhèt sa progression en Occitània. La region [[Miègjorn-Pirenèus]] es la segonda region francesa en tèrmes d'efectius emb 150 000 vachas presentas<ref> {{Ligam web}}</ref>. Se desvolopèt fòrça en [[Bretanha (istorica)|Bretanha]] a la fin dau segle XX. La lemosina es ara presenta dins 70 [[Departament francés|departaments]] e dins gaireben totas las [[Region francesa|regions]]. Sols dins unes departaments de l'èst e dau sud-est de la França metropolitana encora s'implantèt pas la raça. Ara i a mai de 900 000 vachas-maires en França, ne fasent la segonda raça alachanta en efectius après la Charolesa<ref>{{Ligam web}}</ref>. {| class="wikitable" ! !2012 !2011 !2010 !2009 !2008 |- |Mascles |571 448 |555 705 |571 696 |570 142 |563 0 |- |Vedèlas |973 575 |970 679 |1 004 429 |1 019 599 |1 004 407 |- |Vacas |1 061 705 |1 066 086 |1 078 003 |1 058 187 |1 044 260 |} === A l’estrangier === [[Fichièr:Livestock_2_bull.jpg|vinheta|Taure lemosin en Àustralia]] A la creacion de son herd-book, la lemosina comença a èsser exportada en [[Argentina]], en [[Brasil]], en [[Uruguai]], a [[Madagascar]] o au [[Portugal]], mas 'quò concernís pas qu’unes animaus e los assages d'introduccion venent sovent infructuós. Lo sol tropeu que capita a demorar durablament fòra de França a l’epòca es lo de [[Nòva Caledònia]], qu’importava regularament d’animaus lemosins au començament del sègle XX<ref name="ILChist">{{En}} {{Ligam web}}</ref>. Es sonque après la refòrma de l'elevatge francés dins las annadas 1960 que la raça prend son vam a l’estrangi3r. Es introducha en Argentina, en Brasil, mas tanben dins d'autres païses d'Euròpa coma [[Espanha]] en 1966, [[Itàlia]] en 1968, los [[Païses Basses|PIaïsses Basses]] en 1969, [[Danemarc]] en 1970 e lo [[Reialme Unit]] en 1971. Pel biais dau RU, [[Austràlia]] e la [[Nòva Zelanda]] tanben o impòrtan. Una estapa essenciala dins la difusion de la raça lemosina es passada en 1968 emb l'introduccion dau prumier taure, ''Prince Pompadour'', en [[Canadà]]. Lo semen de 'queste taure es leu disponible aus [[Estats Units d'America|EUA]] e las importacions d'animaus en America dau Nòrd se desvolopan fortament a partir dau començament de las annadas 1970. Ara, la ''North American Limousin Foundation'' es la mai granda associacion mondiala per la raça lemosina. En 1989, EUROLIM conten totes los herd-books europèus de la raça. Uèi, la lemosina es presenta dins qualques 70 païses pel mond, quinas latituds que sián<ref name="ILChist">{{En}} {{Ligam web}}</ref>. Mai sovent s’utiliza de taures lemosins o lor semen per melhorar la raça locala per de crosaments, mas la mena en raça pura es tanben utilizada. La lemosina mòstra de bonas aptituds d’adaptacion aus diferents mitan que li son prepausats, çò que contribuís fòrça au succès a l’estrangier<ref name="LBLavenir"> {{Cite book}}</ref>. == Nòtas == <references group="note" /> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Bibliografia === [[Fichièr:Dessinlimousin.JPG|vinheta|''Taure lemosin'', cromolitografia de Charles-Olivier de Penne, 1891.]] * Philippe Grandcoing et Raymond Julien, La belle Limousine, Culture et patrimoine en Limousin, coll. « Patrimoine en poche », 2004 (<nowiki>ISBN 2-911167-39-2</nowiki>) * UPRA France Limousin Sélection, Le programme français d'amélioration génétique de la race bovine limousine, Paris, Le Carrousel, 1986 * Edmond Teisserenc de Bort, De la race limousine, 1890 * Philippe Grandcoing, « Comment naît une race ? La race bovine limousine dans la première moitié du XIXe siècle », Histoire & Sociétés Rurales, vol. 20,‎ 2003, p. 121 à 146 (<nowiki>ISBN 2-86847-813-1</nowiki>, lire en ligne) * Syndicat d'expansion, ''La race bovine limousine. 1739-1974'', 1974, 220 pages === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20110823004350/http://www.agroparistech.fr/svs/genere/especes/bovins/limousin.htm Ficha de la raça lemosina] sul site d'[[Institut de las sciéncias e industrias del vivent e de l'environament|AgroParisTech]] * [https://web.archive.org/web/20070807112638/http://www.limousine.org/default.asp La raça lemosina sul site Interlim] * {{En}} [https://web.archive.org/web/20070623215731/http://www.limousin-international.com/ International Limousin Coucil]. [[Categoria:Lemosin (region)]] [[Categoria:Raça bovina francesa]] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] [[Categoria:Portal:França/Articles ligats]] 7eevljxc4wjjbgqf723rv927iglap4b 0 173535 2503045 2155856 2026-06-18T21:22:17Z Jiròni B. 12090 fichiers imatge 2503045 wikitext text/x-wiki [[File:Cena e monle 1.jpg|thumb|Dos monles (vielhs) a cenas e 'na cena monlada]] [[File:Cena e monle 2.jpg|thumb|Dos monles (vielhs) a cenas e 'na cena monlada 2]] Las '''cenas''' son dau pastis monlats de l'oèst de la [[Nauta Vinhana|Viena Nauta]], dau país de [[Sent Liunard]] (en [[Lemosin (region)|Lemosin]]). La recepta es uèi quasi obludada, mas fuguet tornada trobar las annadas passadas. Dins d'autras comunas, quò pòt èsser 'na briòcha ronda de [[Pascas|Pasques]]. [[File:Cenas Lemosinas 2.jpg|thumb|Cenas Lemosinas, fachas per l'associacion l'Escòla dau Mont Gargan]] [[File:Cenas 4.jpg|thumb|Cenas Lemosinas e lurs dessenhs]] [[File:Cenas 3.jpg|thumb|Cenas Lemosinas]] tc4ywk7pr1wkath2pekzhho2hkqgdkx 0 190596 2503074 2363038 2026-06-19T04:14:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503074 wikitext text/x-wiki {{omon|Camporrells}} '''Camporrells''' es un masatge de la comuna catalana d’[[Albesa]], dins Noguera. Es tanben l’ancian nom de la comuna d’Albesa.<ref>''Subdivisión en partidos judiciales de la nueva división territorial de la Península e islas adyacentes / aprobada por S. M. en el real decreto de 21 de abril de 1834''. Madrid: Imprenta Real, 1834; Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2006. p. 128 [https://web.archive.org/web/20221112232638/https://www.cervantesvirtual.com/descargaPdf/subdivision-en-partidos-judiciales-de-la-nueva-division-territorial-de-la-peninsula-e-islas-adyacentes--0/ Legir en linha].</ref> {{ref}} [[Categoria:Catalonha]] jfosmdooq3z6st6zbsvnvqxqvws8flv 0 196837 2503022 2448494 2026-06-18T19:36:29Z Toku 7678 Toku a desplaçat la pagina [[Leopold II (rèi dei Bèlgas)]] cap a [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)]] 2448494 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Leopold ii garter knight.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Leopold II vèrs [[1881]]-[[1891]].]] '''Leopold II''' (9 d'abriu de [[1835]], [[Brussèlas]] – 17 de decembre de [[1909]], [[Laeken]]) es un [[Belgica|rèi dei Bèlgas]] que reinèt dau 17 de decembre de [[1865]] au 17 de decembre de [[1909]]. Succediguèt a son paire [[Leopold Ièr (rèi dei Bèlgas)|Leopold I{{èr}}]] ([[1831]]–[[1865]]) e foguèt remplaçat per [[Albèrt Ièr (rèi dei Bèlgas)|Albèrt I{{èr}}]] ([[1909]]–[[1934]]). Durant sa [[vida]], foguèt tanben sobeiran de l'[[Estat Liure de Còngo]] dau 30 d'abriu de [[1885]] au 15 de novembre de [[1908]]. Autoritari, acceptèt de respectar la [[constitucion]] [[Belgica|bèlga]] e laissèt lo país se dirigir liurament. Pasmens, se prononcièt en favor dau renforçament dei [[Fòrças armadas bèlgas|fòrças armadas nacionalas]], de la construccion de [[fortificacion]]s de [[Mòsa (ribiera)|Mòsa]] e de la consolidacion dau reduch d'[[Anvèrs]]. Sostenguèt tanben l'establiment dau [[servici militar]]. Pasmens, Leopold II es subretot conegut per seis ambicions d'expansion [[colonialisme|coloniala]]. D'efiech, fòrça interessat per l'exploracion dau [[continent]] [[africa]]n, creèt diferentei comissions a partir de [[1876]] per seguir l'avançada deis explorators en [[Còngo]]. Puei, aprofichant lei divisions entre poissanças colonialas, decidèt d'ocupar lo bacin de Còngo. Per aquò, engatjèt l'explorator [[Henry Morton Stanley]] ([[1841]]–[[1904]]) per obtenir la cession de tèrras per lei caps indigèns. En parallèl, lei poissanças colonialas acceptèron au [[Conferéncia de Berlin]] de [[1885]] de laissar la region a un [[Estat]], dich [[Estat Liure de Còngo]], plaçat sota lo contraròtle dirècte de Leopold II. Aqueu darrier utilizèt sa fortuna personala e contractèt mai d'un emprunt per investir dins lo desvolopament de plantacions e construrre leis infrastructuras necessàrias a l'esplecha dau país. Metèt tanben en plaça un aparelh repressiu fòrça violent (aperaquí 10 milions de mòrts) per sometre lei diferentei populacions. La descubèrta progressiva d'aqueleis atrocitats (violaments, mutilacions, destruccion de vilatges, etc.) escandalizèt l'opinion [[Euròpa|europèa]] a partir de la fin deis [[ans 1890]]. En [[1908]], Leopold II deguèt renonciar a son contraròtle dirècte de Còngo que foguèt annexat per [[Belgica]]. == Liames intèrnes == * [[Estat Liure de Còngo]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Vincent Dujardin, Valérie Rosoux e Tanguy de Wilde d'Estmael (dir.), ''Léopold II : Entre génie et gêne: Politique étrangère et colonisation'', Brussèlas, Éditions Racine, 2009, 409 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Matthieu Longue, ''Léopold II : Une vie à pas de géant'', Brussèlas, Éditions Racine, coll. « Les racines de l'histoire », 2007, 285 p. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Naissença en 1835]] [[Categoria:Decès en 1909]] ofhgrm0kgrw96ldtzfyducvacyqzje8 2503024 2503022 2026-06-18T19:37:14Z Toku 7678 2503024 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Leopold ii garter knight.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de Leopòld II vèrs [[1881]]-[[1891]].]] '''Leopòld II''' (9 d'abriu de [[1835]], [[Brussèlas]] – 17 de decembre de [[1909]], [[Laeken]]) es un [[Belgica|rèi dei Bèlgas]] que reinèt dau 17 de decembre de [[1865]] au 17 de decembre de [[1909]]. Succediguèt a son paire [[Leopòld Ièr (rèi dei Bèlgas)|Leopòld I{{èr}}]] ([[1831]]–[[1865]]) e foguèt remplaçat per [[Albèrt Ièr (rèi dei Bèlgas)|Albèrt I{{èr}}]] ([[1909]]–[[1934]]). Durant sa [[vida]], foguèt tanben sobeiran de l'[[Estat Liure de Còngo]] dau 30 d'abriu de [[1885]] au 15 de novembre de [[1908]]. Autoritari, acceptèt de respectar la [[constitucion]] [[Belgica|bèlga]] e laissèt lo país se dirigir liurament. Pasmens, se prononcièt en favor dau renforçament dei [[Fòrças armadas bèlgas|fòrças armadas nacionalas]], de la construccion de [[fortificacion]]s de [[Mòsa (ribiera)|Mòsa]] e de la consolidacion dau reduch d'[[Anvèrs]]. Sostenguèt tanben l'establiment dau [[servici militar]]. Pasmens, Leopòld II es subretot conegut per seis ambicions d'expansion [[colonialisme|coloniala]]. D'efiech, fòrça interessat per l'exploracion dau [[continent]] [[africa]]n, creèt diferentei comissions a partir de [[1876]] per seguir l'avançada deis explorators en [[Còngo]]. Puei, aprofichant lei divisions entre poissanças colonialas, decidèt d'ocupar lo bacin de Còngo. Per aquò, engatjèt l'explorator [[Henry Morton Stanley]] ([[1841]]–[[1904]]) per obtenir la cession de tèrras per lei caps indigèns. En parallèl, lei poissanças colonialas acceptèron au [[Conferéncia de Berlin]] de [[1885]] de laissar la region a un [[Estat]], dich [[Estat Liure de Còngo]], plaçat sota lo contraròtle dirècte de Leopòld II. Aqueu darrier utilizèt sa fortuna personala e contractèt mai d'un emprunt per investir dins lo desvolopament de plantacions e construrre leis infrastructuras necessàrias a l'esplecha dau país. Metèt tanben en plaça un aparelh repressiu fòrça violent (aperaquí 10 milions de mòrts) per sometre lei diferentei populacions. La descubèrta progressiva d'aqueleis atrocitats (violaments, mutilacions, destruccion de vilatges, etc.) escandalizèt l'opinion [[Euròpa|europèa]] a partir de la fin deis [[ans 1890]]. En [[1908]], Leopòld II deguèt renonciar a son contraròtle dirècte de Còngo que foguèt annexat per [[Belgica]]. == Liames intèrnes == * [[Estat Liure de Còngo]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Vincent Dujardin, Valérie Rosoux e Tanguy de Wilde d'Estmael (dir.), ''Léopold II : Entre génie et gêne: Politique étrangère et colonisation'', Brussèlas, Éditions Racine, 2009, 409 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Matthieu Longue, ''Léopold II : Une vie à pas de géant'', Brussèlas, Éditions Racine, coll. « Les racines de l'histoire », 2007, 285 p. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Naissença en 1835]] [[Categoria:Decès en 1909]] du1r3f1rzt3wo8j1ld09f0rqush0hem 0 197186 2503070 2444608 2026-06-19T03:47:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503070 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Taxobox debuta | animal | ''Bromius obscurus'' | Bromius.obscurus.jpg | Vinhògol }} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox | sosembrancament | Hexapoda }} {{Taxobox | classa | Insecta }} {{Taxobox | sosclassa | Pterygota }} {{Taxobox | infraclassa| Neoptera }} {{Taxobox | superòrdre | Endopterygota }} {{Taxobox | òrdre | Coleoptera }} {{Taxobox | sosòrdre | Polyphaga }} {{Taxobox | infraòrdre | Cucujiformia }} {{Taxobox | superfamilha | Chrysomeloidea }} {{Taxobox | familha | Chrysomelidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Eumolpinae }} {{Taxobox | tribú | Adoxini }} {{Taxobox taxon | animal | genre | Bromius | [[Auguste Chevrolat|Chevrolat]] in [[Pierre François Marie Auguste Dejean|Dejean]], [[1836]] }} {{Taxobox taxon | animal | espèce | Bromius obscurus | ([[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]]) }} {{Taxobox fin}} Lo '''vinhògol'''<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=vignogo MISTRAL Frederic, 1878-1886, ''Lo tresaur dau Felibritge <Lou Tresor dóu Felibrige>'', article ''vinhògol <vignogo'' 1>, vol. 2, p. 1121] </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20240729144829/https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=276005 COROMINES Joan, 1991, ''Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana'', vol. IV, p. 255b ss].</ref> (''Bromius obscurus'') es un insècte de l'òrdre dei [[Coleoptèr|coleoptèrs]] qu'es conegut per atacar la [[vinha]]. Es lo solet representant dau genre ''Bromius''. ==Referéncias== [[Categoria:Portal:Botanica/Articles ligats]] [[Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats]] f8wu9j6hcwmkphcxq2nmynpb2dm3uaf 0 200898 2503066 2496972 2026-06-19T03:27:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2503066 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Blattaria |Cockroachcloseup.jpg|}} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda }} {{Taxobox | sosembrancament | Hexapoda }} {{Taxobox | classa | Insecta }} {{Taxobox | sosclassa | Pterygota }} {{Taxobox | infraclassa | Neoptera }} {{Taxobox | superòrdre | Dictyoptera | ancian=òc }} {{Taxobox | superòrdre | Polyneoptera }} {{Taxobox| òrdre | Blattodea }} {{Taxobox taxon | animal | sosòrdre | Blattaria | [[Pierre André Latreille|Latreille]], [[1810]] }} {{Taxobox fin}} Las '''babaròtas'''<ref>Lo tèrme babaròta pòt tanben designar dins d'unes airals, lo pòrc de Sant Antòni</ref> (var. '''panatièras''', '''fornairons''') son un sosòrdre d'insècte de l'òrdre [[Blattodea]] que ne fan partit tanben los [[termit]]s. Las babaròtas son d'[[insècte]]s que qualques espècias vivon en [[Comensalitat|comensals]] amb l'òme, principalament dins las cosinas ont se noirisson de rèstas, escobilhas e provisions. N'i a environ 4000 {{b espècia}}s repartidas a l'entorn de la planeta, que varian en forma, color e talha. Apareguèron sus la Tèrra, fa aperaquí 400 milions d'annadas. En França, existisson quatre {{b espècia}}s introduchas en Euròpa al cors dels sègles darrièrs: * la [[babaròta germanica]] (''[[Blattella germanica]]''), * la [[babaròta raiada]] (''[[Supella longipalpa]]''), * la [[babaròta orientala]] (''[[Blatta orientalis]]''), * la [[babaròta americana]] (''[[Periplaneta americana]]''). == Classificacion == Òrdre: [[dictioptèr]]s Familha: [[blattidat]]s == L'animal el meteis == === Morfologia === La talha dels adultes pòt variar d'1 a 5 cm. Lor còrs a una forma ovala, aplatida dorsoventralament. Lor coloracion pòt anar de jaunastre a negre. Lo cap pòrta d'antenas longas e finas formadas d'un grand nombre d'articles. Las pèças bucalas son de tipe trissador. Lo torax es recobèrt al davant pel pronotum. Las babaròtas pòrtan dos parelhs d'alas, mas en general, se desplaçan sustot en corrent sul substrat. A l'extremitat posteriora de l'abdomèn, se tròba dos apendixes sensorials : las cercas. === Alimentacion === La matèria vegetala mòrta es un element fondamental de lor noiridura, quitament lo papièr. Pòdon çaquelà èsser omnivòras. Totas denadas, en particular las substàncias sucradas e los feculents las interèssan. Daissan una odor desplasenta suls aliments qu'embrutisson. Lor agrada la sang fresca o dessecada, los excrements, los escopits. Las babaròtas son susceptiblas de se noirir als despens de teissuts, de papièrs, de cadavres de lors congenères. Pòdon doncas trobar de noiridura dins los immòbles d'abitacion, e dins los locals ont s'estòca o se manipula de denadas. === Reproduccion === La femèla pond fins a 8 pòchas contenent caduna fins a 40 uòus. Los uòus son incubats entre 20 e 28 jorns. La femèla pond alara de 1 a 4 [[ootèca]]s (o còcas), podent conténer fins a 35 ninfas. Las larvas venon adultas en un centenat de jorns. === Vida === A las babaròtas lor agrada l'escuritat. S'amagan quand lo jorn (la lutz) apareis. Dins los apartaments, recèrcan los recantons escurs cauds e umids. Sortisson lo ser per se noirir. Doncas, quand d'individús apareisson fortuitament descobèrts, en preséncia del jorn, lor nombre es grand, l'infestacion es avançada! A totes los estadis son omnivòrs e las larvas tant voraças coma los adultes. I a pas d'estadi larvar dins la babaròta perque es emimetabòla. === Particularitats === Las babaròtas vivon dins los apartaments; son d'insèctes gregaris. Produson una [[feromòna]] d'agregacion. S'agís d'una substància odoranta incitant los individús d'una meteissa espècia a se recampar. De recèsses ont lors excrements son abondants apareisson. A aqueste endrech, los insèctes son en securitat. L'abondància dels excrements e de la feromòna indica a las babaròtas que lor amagatal es pas encara estat descobèrt per lors enemics (los abitants del lòtjament). Experimentalament s'obsèrva que las babaròtas se desvolopan mens lèu quand son isoladas. De mai, se noirisson plan mai en preséncia d'aquesta feromòna. Las babaròtas vivon en grops pichons de tipe familial. Aquestes grops se compausan d'individús de meteissa edat e probablament nascuts de la meteissa maire. Dins las abitacions, aquestes grops s'acampan per formar de comunautats grandas de centenats o quitament de milièrs d'individús. Çaquelà, lo concèpte de ierarquia o d'especializacion dels prètzfaches es inexistent. Cada individú es autonòm. == Santat == === Medicaments === Las babaròtas èran utilizadas dins la [[Grècia antica|Grècia]] e la [[China]] anticas, coma medicaments. === Agents patogèns retrobats dins las babaròtas === {| |----- | Grop || Agents patogèns |----- | [[Virus]] || [[epatiti]] [[poliomieliti]] |----- | [[Bactèri]]s | ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Mycobacterium leprae]]'', ''[[Klebsiella pneumoniae]]'', ''[[Proteus vulgaris]]'', ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'', ''[[Salmonella|Salmonella spp.]]'' (dont ''[[Salmonella typhi|S. typhi]]'' e ''[[Salmonella typhimurium|S. typhimurium]]''), ''[[Serratia marcescens]]'', ''[[Shigella|Shigella spp.]]'', ''[[Staphylococcus aureus]]'', ''[[Streptococcus faecalis]]'', ''[[Yersinia pestis]]'' |----- | [[Campairòl]]s | ''[[Aspergillus fumigatus]]'' |----- | [[Protozoari]]s | ''[[Entamoeba histolytica]]'' |----- | [[Elminte]]s | ''[[Enterobius vermicularis]]'', ''[[Trichuris trichiura]]'', ''[[Ascaris lumbricoides]]'', ''[[Ancylostoma duodenale]]'', ''[[Necator americanus]]'' |} d'aprèp N.R.H. Burgess (1984) == Lucha contra las babaròtas == Las babaròtas an una capacitat d'adaptacion fortassa, e s'acostuman de generacion en generacion als divèrses poisons prepausats per l'òme per sos repaisses. Cèrtas tendas utilizan l'odor de la femèla per atraire los mascles. === Modificacion de l'abitat === Per contra-rotlar sul tèrme long la proliferacion de las babaròtas, cal redusir al maximum las fonts de noiridura, d'aiga e de recès necessaris a lor subrevida. Los locataris d'un immòble devon collaborar al programa de contra-ròtle per assegurar son succès. En efièch, los tractaments massisses amb d'insecticidas pòdon far migrar la màger part de las populacions vèrs los lòtjaments vesins. === Dins las bibliotècas (en defòra de las abitacions) === Los produches [[fito-sanitari]]s regulators de creissença (RCI) e los [[insecticida]]s remanents pòdon èstre aliats. Lo RCI aplicat als luòcs infestats per las babaròtas, transforma lo darrièr estadi ninfal en un adulte qu'a las alas tòrtas e qu'es esteril. Lo [[metoprèn]] (Dianex) e l'[[idroprèn]] (Gencor) son correntament utilizats uèi. Los atraches quimics son utils. La màger part de las babaròtas son atrachas eficaçament per : l'atrach al [[propoxur]] (atrach Baygon a 2 % per babaròtas) e la pasta d'[[acid boric]] (MRF 2.000 Blue Diamond). ==Nòtas e referéncias== <references /> == Ligam extèrne == * {{fr}} [http://www.unesco.org/webworld/ramp/html/r8820f/r8820f06.htm Lucha contra los agents de deterioracion biologica dins las bibliotècas e los archius] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110409121636/http://www.bio.umass.edu/biology/kunkel/cockroach.html Lo sit de las babaròtas] gmybhb6un2xoaj4dffoskmbp2ffvp1m 0 201272 2502999 2502993 2026-06-18T13:00:44Z ~2026-35449-51 64017 2502999 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Nona Judlin'''<ref>En [[provençau]] se pronóncia [ʹnunɔ dʒydʹliⁿ].</ref> o originàriament '''Germana Clergue''' (en grafia mistralenca ''Nouno Judlin, Germano Clergue'') (Carròs 1891, Niça 1987) es una escrivana [[Occitània|occitana]] de [[Provença]] qu'escriguèt sustot en [[occitan]] e de còps en [[francés]]. Visquèt mai que mai a [[Carròs]], en Provença Orientala, e en [[Camarga]], en Provença Rodanenca. Son òbra literària marca una produccion qualitosa e importanta dau sègle 20. Leis especialistas de la literatura occitana l'estúdian de mai en mai au sègle 21. == Sa vida == E mai s'es pron aisat d'accedir a l'òbra de Nona Judlin, dieumercé l'antologia de [[Michèu Courty]], ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (L'Astrada), pasmens aquela escriveira es victima dau temps que s'escor, de la desconsideracion de la literatura provençala e de son estatut de femna, en tot cas uei lo jorn. Car, dau temps de [[Frederic Mistral]], lei causas se passavan pas ansin, bòrd que Mistral, eu, si que teniá a publicar aquelei femnas que lei reconeissiá coma de [[Felibritge|felibressas]], e Nona Judlin si que ne foguèt una. Se coneis ben la vida de Nona Judlin, mai que mai gràcias au libre de sa filha, Faneta Judlin Hills, ''Une enfance partagée'', e ai testimoniatges d'aquelei que la coneguèron lòng dau sègle 20. Sa vida foguèt un partiment, e mai un escartament, entre lei tèrras autas de la montanha (nasquèt a [[Carròs]]) e lei tèrras bassas de[[Camarga]] (que ne foguèt afogada coma [[Folco de Baroncelli-Javon|Folco de Baroncelli]], [[Josèp d'Arbaud]] e [[Farfantèla]]). Mai tanben Nona Judlin visquèt l'escartament entre l'abséncia d'estudis convencionaus —que passèt pas lo bachelierat— e son escritura magistrala; entre sa vida au castèu de Gorg e son paure maset de Camarga. Foguèt una vida de passion, de rescòntres, de creacion e d'escritura. == Son òbra == Basta de considerar seis òbras: * ''Come finiguèt Mèstre Francés Villon [Coume finiguè Mèstre Francés Villon]'' (1931, Marselha: leis Edicions dau Fèrre [lis Edicioun dóu Ferre]), ont imagina la fin de [[François Villon]] puei sa reencarnacion. * ''Sénher Blai e Guilhaumeta [Segne Blai e Guilhaumeta]'' (s.d., s.l.), pèça de teatre, adaptada en [[niçard]] e mesa en scèna per son amic [[Francís Gag|Francis Gag]], lo creator dau teatre niçard. * ''Les lys dans la tempête'', çò es, ''Lei liris dins la tempèsta'' (1960, París: Fayard), roman de pròsa escrich en francés. * ''Sara'' o ''Sainte Sara la Brune'', çò es, ''Santa Sara la Bruna'' (1948, Lion: IAC), tanben en francés, libre dedicat a [[Santa Sara]] dei [[Lei Santei Marias de la Mar|Santei Marias de la Mar]]; es una òbra tan pròcha e tant alonhada dau libre ''Ratis'' de son amiga gemellara [[Farfantèla]]. A tot aquò i cau apondre de recuelhs de poesia: * ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'' (1937, Avinhon: lo Caburle [lou Caburle]) * ''Lei cabras negras [Li cabro negro]'' (1937, Sant Romieg de Provença: Imprimerie Lacroix), que ne dison fòrça sus son malèsser lancejant. * ''Poèmas chausits [Pouèmo chausi]'' (1997, Bèrra: l'Astrada [l'Astrado]), recuelh preparat per [[Michèu Courty]]. L'ensemble s'esmauta de desenats de poèmas publicats dins lei jornaus e revistas dau temps, sens comptar sei letras nombrosas, qu'entre elei se destacan aquelei que mandèt a [[Josèp d'Arbaud]]. De personas congudas li faguèron lei prefacis, coma [[Frederic Mistral|Mistral]] e [[Emili Ripèrt|Ripèrt]]; e tanben [[Carles Maurràs|Maurràs]] que prenguèt sa defensa, e mai la defensa de la lenga occitana, en fàcia deis atacas de Kempf. Tant vau dire que s'engatgèt per la causa coma fòrça gents o fasián d'aqueu temps. Nona Judlin èra enigmatica coma o evòca son subrenon. Èra una femna d'escomesa, aventurosa, intrepida, e pasmens aviá una malanconiá qu'es pas de dire e que «lei cabras negras sus la nèu» la laissan devinar. Pereu èra una femna d'amistat e de fidelitat coma ne testimònian sei poèmas a Baroncelli, a d'Arbaud e au Mèstre Mistral. Aviá una esperitalitat contemplativa coma sei personatges [[Santa Sara|Sara]] l'Elegida o [[François Villon|Villon]] que deven Frair Geli. Dins son òbra se sent l'amor intens de [[Camarga]], dei [[Equus caballus|chivaus]] e dei [[Bos taurus|buòus]], dei fèstas e dei temps fòrts de la vida dei [[Gardian (Camarga)|gardians]], dau silenci e de la solesa dei vidas dificilas e aspras. E mai se migra en pensant a la vida simpla dau temps passat, laissa sa darriera paraula a la lutz quand dedica son ''Èr de flaütet [Èr de flahutet]'': <blockquote>''A vos'' ''bèu somge'' ''sempre viu'' ''dins mon còr.''</blockquote><blockquote>''[À vous'' ''bèu sounge'' ''sèmpre viéu'' ''dins moun cor.]''</blockquote> == Bibliografia == * Anastàsia CHOPPLET, 2026, [https://chopplet.canalblog.com/2026/04/les-belles-endormies-les-ecrivaines-provencales-du-xixeme-siecle.html conferéncia sus Nona Judlin]. * Joan Ives CASANOVA = Jean-Yves CASANOVA, 2022, [https://www.erudit.org/fr/revues/voixpl/2022-v19-n2-voixpl07664/1096128ar/ «Intériorité et extériorité de la littérature d’oc en Provence : l’œuvre de Nouno Judlin»], ''Voix plurielles'', vol. 19, nº2 * Faneta JUDLIN HILLS = Fanette JUDLIN-HILLS, 2016, ''Une enfance partagée, de Carros aux Saintes-Maries-de-la-Mer'', Sant Romieg de Provença: Équinoxe == Nòtas e referéncias == 9cl4z0mt2q2sprntt9juhrbis9os360 0 201294 2502994 2026-06-18T12:41:13Z Sovenhic 36254 Creacion de la pagina amb « '''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e de [[Lengadòc]]. Elisab... » 2502994 wikitext text/x-wiki '''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e de [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau], Viva Provença [Vivo Prouvènço], Le journal du Midi, Lo gau [Lou gau], Lo cacalacà [Lou calalaca], La nouvelle revue du Midi, Lo rampèu [Lou rampèu], Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins una antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa occitana que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collctar de fons per la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes que i a. Ansin, dins ''Pantais provençau'', mete en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin reprne un tèma car per fòrá escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus lo fons de nostalgia de çò que foguèt la Provença sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Magna [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsansdins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dins lei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela que, après conéisser una enfança aürosa, aimada, acoconada, passèt a la dolor intensa a un an de sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupria pas clavar aquesta evocacion rapida sens meçonat ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. e mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. sl763waxf6zjfxv603qo009i2z8uejr 2502995 2502994 2026-06-18T12:48:47Z Sovenhic 36254 2502995 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau], Viva Provença [Vivo Prouvènço], Le journal du Midi, Lo gau [Lou gau], Lo cacalacà [Lou calalaca], La nouvelle revue du Midi, Lo rampèu [Lou rampèu], Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Magna [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == m1znm75c99jcwk1v3ukt0gdzyrzbdj1 2502996 2502995 2026-06-18T12:49:29Z Sovenhic 36254 2502996 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * '''''L'òbra de Mistral''' [L'obro de Mistral]'' (1930) * '''''Memòrias e racòntes d'un enfant''' [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * '''''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga''' [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], '''''Margarida dau Destet''' [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau], Viva Provença [Vivo Prouvènço], Le journal du Midi, Lo gau [Lou gau], Lo cacalacà [Lou calalaca], La nouvelle revue du Midi, Lo rampèu [Lou rampèu], Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Magna [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == fio5v17b7qy71o26vziqdyassphmccs 2502997 2502996 2026-06-18T12:57:37Z Sovenhic 36254 2502997 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * '''''L'òbra de Mistral''' [L'obro de Mistral]'' (1930) * '''''Memòrias e racòntes d'un enfant''' [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * '''''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga''' [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], '''''Margarida dau Destet''' [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ** ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau]'' ** ''Viva Provença [Vivo Prouvènço]'' ** ''Le journal du Midi'' ** ''Lo gau [Lou gau],'' ** ''Lo cacalacà [Lou calalaca]'' ** ''La nouvelle revue du Mi'' ** ''Lo rampèu [Lou rampèu]'' ** ''Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Magna [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == nvzo3c3afyx14edo053w5405c47slxu 2502998 2502997 2026-06-18T13:00:05Z ~2026-35449-51 64017 2502998 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ** ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau]'' ** ''Viva Provença [Vivo Prouvènço]'' ** ''Le journal du Midi'' ** ''Lo gau [Lou gau],'' ** ''Lo cacalacà [Lou calalaca]'' ** ''La nouvelle revue du Mi'' ** ''Lo rampèu [Lou rampèu]'' ** ''Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Magna [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == jq5x97trbfk6k3fj58l1nnmsuqcw7is 2503000 2502998 2026-06-18T13:24:32Z Sovenhic 36254 2503000 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ** ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau]'' ** ''Viva Provença [Vivo Prouvènço]'' ** ''Le journal du Midi'' ** ''Lo gau [Lou gau],'' ** ''Lo cacalacà [Lou calalaca]'' ** ''La nouvelle revue du Mi'' ** ''Lo rampèu [Lou rampèu]'' ** ''Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], La Torre Manha [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == qxt5fshc3cesrutt9wqlmbka2lx65q9 2503001 2503000 2026-06-18T13:26:27Z Sovenhic 36254 2503001 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''Elisabeth Dode'''<ref>L'escrivana assumissiá exactament aqueste nom, '''Elisabeth Dode''', amb la meteissa forma escricha en [[occitan]] e en [[francés]]. D'erudits coma P. Rostanh e [[Michèu Courty]] prepausan un nom occitanizat, ''«Eisabèu Dode»'', mai sembla ben que l'interessada utilizava pas aquela forma.</ref> (Nimes 1868, Nimes 1927) es una escrivana [[Occitan|occitana]] de [[Nimes]], dei confinhas de [[Provença]] e [[Lengadòc]]. Elisabeth Dode fa partida d'aquelei «bèleis endormidas» que, segur, foguèron conegudas e reconegudas per lo mèstre [[Frederic Mistral]] mai que son —en particular Dode— tombadas dins un oblit abissau. Per astre, au sègle 21, d'especialistas de la literatura occitana redescobrisson la valor d'aquela femna de letras. E pasmens Dode escriguèt pron per recebre un vintenat de prèmis pendent sa vida, per èsser correspondenta a l'[[Acadèmia de Nimes]], per escambiar de letras amb [[Frederic Mistral]] e per encoratjar de poètas joines. Son òbra, essencialament postuma a una excepcion près, se compausa de: * ''L'òbra de Mistral [L'obro de Mistral]'' (1930) * ''Memòrias e racòntes d'un enfant [Memòri e raconte d'un enfant]'' (1931) * ''Pantais provençau: ai Santas de la Mar en Camarga [Pantai prouvençau: i Santo de la Mar en Camargo]'' (1923), editat mentre que viviá. * Una adaptacion per lo teatre d'una òbra de [[Carles Rieu|Charlon Rieu]], ''Margarida dau Destet [Margarido dóu Destet]'' (1966), drama en 4 actes. * De poèmas nombrós publicats dins ** ''L'armanac provençau [L'armana prouvençau]'' ** ''Viva Provença [Vivo Prouvènço]'' ** ''Le journal du Midi'' ** ''Lo gau [Lou gau],'' ** ''Lo cacalacà [Lou calalaca]'' ** ''La nouvelle revue du Mi'' ** ''Lo rampèu [Lou rampèu]'' ** ''Leis annalas [Lis annalo]''... Sei poèmas son pas estats rassemblats dins ges d'antologia e es dificil e i accedir. Foguèt [[Felibritge|felibressa]], apassionada per la lenga e per la causa que defendèt. Frederic Mistral foguèt son mèstre coma ne testimònia lo títol eponim de son òbra biografica. En 1920 escriguèt de tèxts per collectar de fons en relacion amb la guèrra e per sostraire lei soudats. De sa vida se coneis quasi ren e sembla que i aviá ges de retrach ni de fòto d'ela. Es una enigma vertadiera. Ça que la, lei tèmas de seis escrichs nos en desvelan d'aspèctes. Ansin, dins ''Pantais provençau'', met en scèna un rassemblament de sants, de personalitats literàrias e istoricas que leis imagina mentre qu'es dins la Glèisa dei Santei Marias de la Mar. En fasent ansin, repren un tèma car per fòrça escrivans provençaus per fin d'exprimir un messatge de patz e d'amor sus un fons de nostalgia de çò que foguèt la [[Provença]] sobeirana. Aquela nostalgia se retròba dins tota son òbra en pròsa e en vèrs, per exemple dins sei poèmas ''Remembrança [Remembranço], [[Torre Manha|La Torre Manha]] [La Tourre-Magno], Lo castèu dau passat [Lou castèu dóu passat]''. Rend omenatge a Nimes lo benaimat mai tanben ai païsans dins sa ''Cançon dei blats [Cansoun di blat]'', e mai a la natura que sei sasons son associadas ais òbras dei tèrras. Sovent, una emocion intensa mesclada de dolor s'exprimís envèrs aquelei que se son taisats, per exemple dins ''La mòrt de la maire de Mirèlha [La mort de la maire de Mirèio]''. Tanben descriu leis eveniments tragics de la vida vidanta dins ''L'inondacion [L'inoundacioun].'' Mai subretot se sent lo desespèr prefond d'aquela femna que, après conéisser una enfança aürosa, aimada e acoconada, passèt a la dolor intensa, un an abans sa mòrt.<blockquote>''Siáu la chata sensa belor'' ''E jamai degun me convida...'' ''Siáu la chata sensa amor...'' ''E lo segren me desconsòla!...''</blockquote><blockquote>''[Siéu la chato sènso belour'' ''E jamai degun me counvido...'' ''Siéu la chato sènso amour...'' ''E lou segren me descounsolo!...]''</blockquote>Se saupriá pas clavar aquesta evocacion rapida sens mençonar ''Racòntes e memòrias d'un enfant'' ''[Raconte e memòri d'un enfant]'' qu'es a l'encòp lo testimoniatge de sa vida, mai tanben un document istoric dieumercé leis eveniments narrats dau temps de sei grands. E mai es un document sociologic bòrd que s'assistís au passatge d'un sègle a un autre e d'una vida tradicionala a una autra que la tecnica i borrola lo biais de viure deis aujòus. == Nòtas e referéncias == 53m05tglb1nw8c1a44svj2r06masxcd 0 201295 2503023 2026-06-18T19:36:29Z Toku 7678 Toku a desplaçat la pagina [[Leopold II (rèi dei Bèlgas)]] cap a [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)]] 2503023 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)]] hd0z0gs5d9i3gxlotgyn5wrvdfjyde8