Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 284 2503170 2474449 2026-06-19T22:19:20Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Paolo Rondelli]] 2503170 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1682]] – Rei [[Carles XII de Suècia]] (m. [[1712]]) * [[1818]] – [[Charles Gounod]], compositor francés (m. [[1893]]) * [[1833]] – [[Manuel del Refugio González]], president de Mexic (m. [[1893]]) * [[1882]] – [[Igor Stravinskii]], compositor [[Russia|rus]] (m. [[1971]]) * [[1888]] – [[Heinz Guderian]], militar alemand de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (m. [[1954]]) * [[1900]] – [[Martin Bormann]], òme politic alemand (m. [[1945]]) * [[1946]] – [[Eduardo Camaño]], èx-president d'Argentina * [[1951]] – [[Mary McAleese]], presidenta de la [[Republica d'Irlanda]] * [[1963]] – [[Paolo Rondelli]], diplomata e òme politic santmarinés * [[1980]] – [[Venus Williams]], jogaira de tennis americana == Decèsses == ---- Vejatz tanben : * [[16 de junh]] | [[18 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] scyn3163wz9ygkacqlftckoaclnha01 0 17065 2503157 2503044 2026-06-19T18:56:26Z Toku 7678 /* Economia */ 2503157 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === [[Fichièr:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|thumb|right|Imatge satellit de la region de Kinshasa, de [[Brazzaville]] e del [[Pool Maribo]] en 2003.]] Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Cultura == Kinshasa es un centre cultural màger d'[[Africa]]. La vila es coneguda coma un dels brèç de la [[rumba congolesa]], un genre musical de renom mondial qu'i nasquèt pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>Denis-Constant Martin, « Bob W. WHITE : Rumba Rules. The Politics of Dance Music in Mobutu’s Zaire », ''Cahiers d’ethnomusicologie'', vol. 22,‎ 2009, pp. 263-266.</ref>. La [[dança]] i ten una plaça centrala, amb la rumba mas tanben amb de nombrosas danças tradicionalas. La [[pintura]] e l'[[escultura]] i son egalament fòrça vivas. Enfin, Kinshasa es coneguda pels « sapeurs », adèptes d'un movement d'elegància vestimentària (la SAPE)<ref>Denis Bruna (dir.), Chloé Demey (dir.), Astrid Castres, Pierre-Jean Desemerie, Sophie Lemahieu, Anne-Cécile Moheng et Bastien Salva, ''Histoire des modes et du vêtement : du Moyen Âge au XXIe siècle'', « La sape, entre marginalité et mondialisation », Paris, Éditions Textuel, novembre de 2018, 460.</ref>. Demest los edificis institucionals e simbolics de la vila se tròban lo [[palais del Pòble]], l'[[estadi dels Martirs]] e lo [[palais de la Nacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] toljq4t4x3irlo758gqlb4qrxebyx9n 2503158 2503157 2026-06-19T18:56:56Z Toku 7678 /* Cultura */ 2503158 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === [[Fichièr:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|thumb|right|Imatge satellit de la region de Kinshasa, de [[Brazzaville]] e del [[Pool Maribo]] en 2003.]] Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Cultura == Kinshasa es un centre cultural màger d'[[Africa]]. La vila es coneguda coma un dels brèç de la [[rumba congolesa]], un genre musical de renom mondial qu'i nasquèt pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>Denis-Constant Martin, « Bob W. WHITE : Rumba Rules. The Politics of Dance Music in Mobutu’s Zaire », ''Cahiers d’ethnomusicologie'', vol. 22,‎ 2009, pp. 263-266.</ref><ref>Gérald Arnaud, « Nouveautés du disque. Kekele, Kinavana (Syllart / PIAS) », ''Africultures'', vol. 2, n+ 67,‎ 2006, pp. 203-205.</ref>. La [[dança]] i ten una plaça centrala, amb la rumba mas tanben amb de nombrosas danças tradicionalas. La [[pintura]] e l'[[escultura]] i son egalament fòrça vivas. Enfin, Kinshasa es coneguda pels « sapeurs », adèptes d'un movement d'elegància vestimentària (la SAPE)<ref>Denis Bruna (dir.), Chloé Demey (dir.), Astrid Castres, Pierre-Jean Desemerie, Sophie Lemahieu, Anne-Cécile Moheng et Bastien Salva, ''Histoire des modes et du vêtement : du Moyen Âge au XXIe siècle'', « La sape, entre marginalité et mondialisation », Paris, Éditions Textuel, novembre de 2018, 460.</ref>. Demest los edificis institucionals e simbolics de la vila se tròban lo [[palais del Pòble]], l'[[estadi dels Martirs]] e lo [[palais de la Nacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <references/> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] h1ybwf5y4rp32oaxugxubt7ubg1zfml 2503159 2503158 2026-06-19T18:57:30Z Toku 7678 /* Nòtas e referéncias */ 2503159 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ville-Province de Kinshasa''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" colspan=2 | [[Fichièr:Kinshasa Flag.png|140px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Republica Democratica de Còngo}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superficia]] | 9 965 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | ~17 000 000 <small>([[2025]], aglomeracion)</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] |4° 19' S |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 15° 19' È |----- bgcolor="#FFFFFF" | Altitud | ~280 m |----- bgcolor="#FFFFFF" | Nombre de comunas | 24 |----- bgcolor="#FFFFFF" |align="center" colspan=2 | [[Fichièr:DCongoKinshasa.png|190px|right]] |----- bgcolor="#FFFFFF" |} '''Kinshasa''' (ancianament '''Léopoldville''') es la [[capitala]] e la [[vila]] mai granda de la [[Republica Democratica de Còngo]]. Es situada sus la riba sud del [[Fluvi Còngo|fluvi Còngo]], al nivèl del [[Pool Malebo]], en fàcia de [[Brazzaville]], capitala de la [[Republica de Còngo]] vesina. Las doas [[vila|vilas]] son solament separadas per la largor del [[fluvi]], mens de dos [[quilomètre|quilomètres]], çò que ne fa las doas capitalas mai pròchas del mond e l'unic endrech ont doas capitalas se fan fàcia de cada costat d'un fluvi. Lo site, poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[bantos]], èra un centre [[comèrci|comercial]] important abans la [[colonialisme|colonizacion]]. La vila modèrna foguèt fondada en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904), que la nomenèt Léopoldville en l'onor del rei dels Belgas [[Leopòld II (rèi dei Bèlgas)|Leopòld II]] (1865-1909). Venguèt lo centre [[administracion|administratiu]] de la [[colonia]] [[Belgica|belga]] en 1923, puèi la capitala del país a l'[[independéncia]] en 1960. En 1966, prenguèt son nom actual de Kinshasa dins lo quadre de la [[politica]] de « retorn a l'autenticitat » del president [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]]. Dempuèi l'independéncia, Kinshasa coneis una creissença demografica fulguranta : passèt de qualques centenats de milièrs d'abitants a mai de quinze milions al començament dels ans 2020, çò que ne fa una de las aglomeracions mai pobladas d'[[Africa]] e la segonda vila mai granda del mond [[francés|francofòn]] après [[París]]. Es una vila de contrastes fòrts, ont de quartièrs residencials e comercials rics coexistisson amb d'importants barris de barracas. Kinshasa a tanben un estatut [[administracion|administratiu]] especial e constituís una de las vint-e-sièis províncias del país ; demòra lo còr administratiu, [[economia|economic]] e [[Cultura|cultural]] de la [[Republica Democratica de Còngo]]. == Toponimia == En [[kikongo]], lo nom de Kinshasa significa lo « Mercat de la sal » (de ''nshasa'', « [[sal alimentària|sal]] », e del prefix [[locatiu]] ''ki''). Ven d'un [[vilatge]] ancian que se trobava prèp del site actual<ref>S. Shomba Kinyamba, F. Mukoka Nsenda, D. Olela Nonga, T. M. Kaminar e W. Mbalanda, ''Monographie de la ville de Kinshasa'', Kinshasa, Institut Congolais de Recherche en Développement et Études Stratégiques (ICREDES), 2015, pp. 9-28.</ref>. Lo nom venguèt oficial après l'[[independéncia]], en 1966, en remplaçament de « Léopoldville », nom balhat en 1881 per l'explorator [[Henry Morton Stanley]] (1841-1904) en l'onor del rei dels [[Belgica|Belgas]] [[Leopold II de Belgica|Leopold II]] (1865-1909). Per ben destriar los dos païses qu'an « Còngo » dins lor nom, s'apèla de còps la [[Republica Democratica de Còngo]] « Còngo-Kinshasa » e la [[Republica de Còngo]] « Còngo-Brazzaville », del nom de lor capitala respectiva. == Geografia == === Territòri e clima === [[Fichièr:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|thumb|right|Imatge satellit de la region de Kinshasa, de [[Brazzaville]] e del [[Pool Maribo]] en 2003.]] Los limits de la [[vila]] son fòrça espandits : mai de 80 % de sa superficia son d'espacis rurals o [[selva|forestièrs]], mai que mai dins la comuna de Maluku, a l'èst, qu'ocupa environ 79 % del territòri. Las zònas urbanizadas se tròban a l'oèst del territòri. La superficia totala es de {{formatnum:9965}} km², çò que correspond aproximativament a la del [[Liban]]. La vila s'espandís sus mai de 30 km d'èst en oèst e mai de 15 km del nòrd al sud. Kinshasa a un [[clima tropical]] de [[savana]] amb d'ivèrns secs (tipe Aw segon la [[classificacion de Köppen]]). I a una [[sason seca]] de junh a setembre e una [[sason umida|sason de las pluèjas]] d'octòbre a mai. La [[temperatura]] mejana annadièra es a l'entorn de 25 °C e las precipitacions atenhon environ {{formatnum:1400}} mm. A causa de sa ret idrografica densa, la vila es regularament tocada per d'[[inondacion|inondacions]]. === Demografia === Kinshasa coneis una de las creissenças urbanas mai rapidas del mond. En 1920, comptava pas que {{formatnum:1600}} abitants. Arribèt a {{formatnum:200000}} en 1950, puèi a 7,5 milions en 2005. En 2025, la populacion de l'aglomeracion es estimada entre 14 e 18 milions d'abitants, çò que ne fa una de las vilas mai pobladas d'[[Africa]]. Segon las projeccions, Kinshasa poiriá venir una de las vilas mai pobladas de la planeta en 2050, amb una populacion de mai de 35 milions d'abitants. La majoritat de las etnias del bacin de Còngo i son representadas. Es aital una vila fòrça cosmopolita e al costat del [[francés]], qu'es la [[lenga oficiala]], los abitants parlan mai que mai lo [[lingala]], lo [[kikongo]], lo [[swahili]] e lo [[tshiluba]]. === Transpòrts === Kinshasa es un nos de comunicacions important. Lo [[camin de fèrre]] [[istòria|istoric]] la connècta a [[Matadi]], lo pòrt principal del país sus l'[[ocean Atlantic]]. La vila possedís un [[aeropòrt internacional]] (N'djili) e de pòrts fluvials sul fluvi Còngo. L'estat de la vias urbanas es sovent marrit, e los encombraments son fòrça importants. Los transpòrts collectius demòran insufisent fàcia a la talha de l'aglomeracion. == Istòria == Lo site de Kinshasa es estat poblat dempuèi de sègles per de pòbles [[Bantus|bantos]] (Teke, Humbu...)<ref>Jean Omer Ntady, Philippe Diaboussafou, Gaspard Ngoma e Bakonirina Rakotomamonjy, ''Le domaine du Makoko. Mbé, Congo-Brazzaville'', Direction du patrimoine et du développement culturel (Ministère de la Culture et des Arts) / CRAterre, ENSAG, 2009, p. 6.</ref>. Ganhèt una importància comerciala notabla pendent los sègles XVIII e XIX. La vila modèrna nasquèt en 1881, quand Henry Morton Stanley, mandat per Leopòld II, signèt un acòrdi amb los caps locals e fondèt un [[comptador]] comercial sus una còla prèp de la [[baia de Ngaliema]]. Lo nomenèt Léopoldville, en l'onor de son mecène<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, 2013, p. 144.</ref>. Lo site èra ja poblat abans l'arribada dels [[Euròpa|Europèus]]. Segon los [[istòria|istorians]], un seissantenat de [[vilatge|vilatges]] s'i trobavan, amb una populacion totala estimada a environ 30 000 personas a l'entorn de 1880. Stanley causiguèt aquel emplaçament perque lo fluvi i ven navigable. A l'origina, Léopoldville èra pas qu'un pichon pòst comercial e demorèt un comptador pauc important tant que la [[capitala]] de la [[colonia]] èra a [[Vivi]], puèi a [[Boma]]. L'arribada del [[camin de fèrre]] de [[Matadi]] a Léopoldville en 1898 permetèt de contornar las [[cascada|cascadas]] que blocan la navigacion sul fluvi. Aquò entraïnèt un desvolopament rapid de la vila que la ciutat atirèt fòrça migrants venguts de tot lo país, çò que favorizèt la difusion del [[lingala]] coma [[lenga]] comuna dins aquela vila multietnica. En 1923, Léopoldville venguèt lo centre administratiu de la colonia belga, en remplaçament de [[Boma]], e venguèt juridicament una vila en 1941, amb environ 53 000 abitants. A l'[[independéncia]], en 1960, Léopoldville venguèt la capitala de la novèla republica. La vila coneguèt alara una creissença extrèmament rapida (mai de 11 % per an pendent los ans 1960), atirant de personas de tot lo país en cèrca d'una vida melhora<ref>Bill Freund, « City and Nation in an African Context: National Identity in Kinshasa », ''Journal of Urban History'', vol. 38, n° 5, 2012.</ref>. En 1966, dins lo quadre de la politica de « retorn a l'autenticitat » de [[Mobutu Sese Seko|Mobutu]], la vila prenguèt son nom actual de Kinshasa. Lo regime de Mobutu i bastiguèt de [[Gratacèl|gratacèls]] e d'edificis modèrnes per metre en valor lo regime [[Zaire|zairés]]. Mas la [[corrupcion]] e lo manca d'investiments menèron a una degradacion rapida de las infrastructuras urbanas après 1980, mentre que la vila contunhava de créisser fòrça rapidament. == Economia == Kinshasa es lo centre [[economia|economic]] del país e un nos de transpòrts màger en [[Africa Centrala]]. La vila combina de quartièrs residencials e [[comèrci|comercials]] rics amb de barris de barracas. L'economia formala i coexistís amb una economia informala fòrça desvolopada. La vila compta de mercats importants, coma lo Mercat Central, e d'[[industria|industrias]] alimentàrias, textilas, quimicas e de construccion navala. Çaquelà, una part importanta de la populacion viu dins de condicions extrèmas de [[pauretat]], amb un accès limitat a l'[[electricitat]] e a l'[[aiga]] bona dins fòrça quartièrs. == Cultura == Kinshasa es un centre cultural màger d'[[Africa]]. La vila es coneguda coma un dels brèç de la [[rumba congolesa]], un genre musical de renom mondial qu'i nasquèt pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]<ref>Denis-Constant Martin, « Bob W. WHITE : Rumba Rules. The Politics of Dance Music in Mobutu’s Zaire », ''Cahiers d’ethnomusicologie'', vol. 22,‎ 2009, pp. 263-266.</ref><ref>Gérald Arnaud, « Nouveautés du disque. Kekele, Kinavana (Syllart / PIAS) », ''Africultures'', vol. 2, n+ 67,‎ 2006, pp. 203-205.</ref>. La [[dança]] i ten una plaça centrala, amb la rumba mas tanben amb de nombrosas danças tradicionalas. La [[pintura]] e l'[[escultura]] i son egalament fòrça vivas. Enfin, Kinshasa es coneguda pels « sapeurs », adèptes d'un movement d'elegància vestimentària (la SAPE)<ref>Denis Bruna (dir.), Chloé Demey (dir.), Astrid Castres, Pierre-Jean Desemerie, Sophie Lemahieu, Anne-Cécile Moheng et Bastien Salva, ''Histoire des modes et du vêtement : du Moyen Âge au XXIe siècle'', « La sape, entre marginalité et mondialisation », Paris, Éditions Textuel, novembre de 2018, 460.</ref>. Demest los edificis institucionals e simbolics de la vila se tròban lo [[palais del Pòble]], l'[[estadi dels Martirs]] e lo [[palais de la Nacion]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Còngo (fluvi)|Còngo]] * [[Pool Malebo]] * [[Republica Democratica de Còngo]] === Bibliografia === * Marc Pain, ''Kinshasa : la ville et la cité'', París, Éditions de l'ORSTOM, 1984. * Henry Morton Stanley, ''The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration'', Cambridge University Press, 1885. * Bernard Toulier, Johan Lagae e Marc Gemoets, ''Kinshasa. Architecture et paysages urbains'', París, Somogy Éditions d'Art, 2010, 128 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{ComunasKinshasa}} {{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} [[Categoria:Kinshasa|*]] [[Categoria:Megapòli]] [[Categoria:Vila de la Republica Democratica de Còngo|Kinshasa]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] ph9coma34benjex4l0kyvegz48o1rs1 0 37619 2503174 2502946 2026-06-20T08:26:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503174 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 0vx6sssrobqso7zwwtl981j6nn6f98b 2503175 2503174 2026-06-20T08:32:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503175 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 30d81mx6s9wfds7i2jzahdqsghl0mdr 2503176 2503175 2026-06-20T08:43:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503176 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en 1960. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 6nmw1xas0rzupcasovyc869hpsqux69 2503177 2503176 2026-06-20T08:46:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geografia e geologia */ 2503177 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en 1960. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] emxmgy8g4dttw245ot3mh2nay0deqkz 2503179 2503177 2026-06-20T08:56:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503179 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|'''(es)''']] Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 9j6y4qjdk10o6bt9ym82s2ux43bq02l 2503180 2503179 2026-06-20T08:57:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503180 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|'''(es)''']] Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|'''(es)''']] Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] rmfz6dka1xp8sl92clvw6b42u144nqo 2503181 2503180 2026-06-20T08:57:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503181 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo seïsme mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 6814dt07d1mgi6ymlhfcbz9v73ppo6y 2503182 2503181 2026-06-20T08:58:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503182 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] mai violent enregistrat aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] tsnh5y2fctzaazj8uwqy1daicwfk0zc 2503183 2503182 2026-06-20T08:59:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503183 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] mai violent enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] gxn5gd85edazbwn32z1z3s4izg19k2l 2503185 2503183 2026-06-20T09:10:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503185 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] mai violent enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las montanhas entornejan l'[[altiplano]], un planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7ux9m3sbrph584rw5u0t4g42eobu94g 2503186 2503185 2026-06-20T09:11:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503186 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] mai violent enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las montanhas entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] ee3s0d5ynlqy6xl3da84iomokiwp7lk 2503187 2503186 2026-06-20T09:18:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503187 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las montanhas entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] c4sbnb5r16fw3rs7djuutd85kxxl833 2503189 2503187 2026-06-20T09:21:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503189 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] eplpj0etx4wlnb3nsujhgx2zs58fe66 2503190 2503189 2026-06-20T09:22:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2503190 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] mir8qorkrc4nfnlkiays1hm7cu3962c 2503191 2503190 2026-06-20T09:22:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2503191 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] d7ycl9oyjn5sy02k1qmkoa453n5ge3d 2503192 2503191 2026-06-20T09:22:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2503192 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] qkr4y0gr6lxu1fidz7f4htdnovz48vc 2503193 2503192 2026-06-20T09:23:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2503193 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 8mt67fmsral2o29k4j74ih1cha1cqcq 2503194 2503193 2026-06-20T09:23:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geologia e formacion */ 2503194 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 6gwli5cutzwrw2ti2xeckldhj6c97i2 2503195 2503194 2026-06-20T09:33:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Releu e morfologia */ 2503195 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|right|300px|Los Andes entre [[Chile]] e [[Argentina]].]] Los '''Andes''', —sonats tanben la '''Cordilhièra dels Andes''' (var. '''Cordilhèra deus Andes, Cordilhiera daus/deis/dei Andes''', '''Cordilhèira daus Andes'''; en [[quíchoa]]: ''Antikuna''; en [[espanhòl]]: ''Andes'')—, son una longa cadena de [[montanha]]s, la mai granda del mond, que se trapa tot de long de la còsta occidentala d'[[America del Sud]]. A une longor de 8000&nbsp;km e una largor de 500&nbsp;km. Lo gentilici es '''andin -a'''. La cadena andina se compausa principalament de doas grandas cadenas, la [[Cordilhièra Orientala]] e la [[Cordilhièra Occidentala]], sovent desseparadas per una depression intermediària prigonda, ont se quilhan d'autras cadenas d'importància menora, e que la principala n'es la cadena costièra de Chile. D'autras cadenas pichonas se quilhan suls costats de la cadena granda. La ''Cordilhièra de la Còsta'' comença a la punta sud del continent e s'espandís cap al nòrd, parallèla a la còsta, essent descopada al començament en d'[[illa]]s nombrosas, formant puèi lo limit oèst de la granda val centrala de [[Chile]]. Cap al nòrd la cadena costièra contunha en sèrras pichonas o puèches isolats al ras de l'[[Ocean Pacific]] fins a [[Veneçuèla]], sempre ocupant la meteissa val mai o mens vesedoira a l'oèst de la granda cadena de l'oèst. La montanha s'espandís sus set païses: [[Argentina]], [[Bolívia]], [[Chile]], [[Colómbia]], [[Eqüator (país)|Eqüator]], [[Peró]] e [[Veneçuèla]], que d'unes son coneguts coma "Estats andins". La cadena de montanha dels Andes es lo massís montanhós mai naut fòra [[Asia]]. Lo pic pus naut, [[Aconcagua]], culmina a 6962&nbsp;m. Lo som del [[Chimborazo (volcan)|Mont Chimborazo]] dins los Andes eqüatorians es lo punt de la superfícia de la tèrra mai aluènhat de son centre, pr'amor de l'arcadura eqüatoriala. Los Andes pòdon pas concurrenciar [[Imalaia]] en nautor mas son pus largs e pus longs. == Geografia e geologia == === Geologia e releu === ==== Geologia e formacion ==== {{veire|Orogenesi|Subduccion}} La cordilhera dels Andes es una chadena de [[montanha]]s recenta que sa formacion resulta de la [[subduccion]] de la [[placa tectonica|placa oceanica]] de [[Placa de Nazca|Nazca]] sota la [[placa continentala]] [[Placa sudamericana|sud-americana]] dau long de la còsta [[Ocean Pacific|pacifica]] dau [[continent]]. Aqueu fenomene, totjorn en cors a l'ora d'ara, s'inscriu dins lo quadre mai larg de la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de fuec]] de l'[[ocean Pacific]]. La [[placa de Nazca]], mai dense, s'enfonsa sota la [[placa sudamericana|placa sud-americana]] amb una [[velocitat]] mejana de quauques [[mètre|centimetres]] per an. Aquò entraïna lo soslevament de la marge continentala e la formacion dau releu andin. Las originas de la formacion dels Andes son complexas. D'efiech, plusors [[orogenesi]]s son estaas identicaas dins la meteissa region en [[America dau Sud]] despuei l'esclatament dau [[supercontinent]] [[Rodinia]] a la fin dau [[Neoproterozoïc]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Victor A. Ramos, « Anatomy and global context of the Andes: Main geologic features and the Andean orogenic cycle », ''Backbone of the Americas: Shallow Subduction, Plateau Uplift, and Ridge and Terrane Collision'', vol. 204, 2009, pp. 31-65.</ref><ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. De mai, la formacion dels Andes comencèc durant lo [[Jurassic]], mas lo fenomene se limitèc longtemps a la formacion d'estructuras [[geologia|geologicas]] bassas coma de [[rift]]s, d'[[extension (geologia)|extensions tectonicas]] e d'intrusions [[magma]]ticas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 45-46.</ref>. Lo mecanisme actuau se metèc en plaça fa 90 milions d'ans a l'eissia d'un chambiament de direccion de la subduccion, dau sud-èst au nòrd-èst<ref name="Charrier et al 2006 pp. 113-114">'''[[anglés|(en)]]''' Reynaldo Charrier, Luisa Pinto e Maria Pía Rodriguez, « 3. Tectonostratigraphic evolution of the Andean Orogen in Chile », dins Teresa Moreno e Wes Gibbons (dir.), ''Geology of Chile'', Geological Society of London, 2006, pp. 113-114.</ref>. Pasmens, la màger part de la sureccion comencèc fa 30 milions d'ans, çò qu'explica l'aspècte recent de las [[montanha]]s andinas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Antony R. Orme, « The Tectonic Framework of South America », dins Thomas T. Veblen, Kenneth R. Young e Anthony R. Orme (dir.), ''Physical Geography of South America'', Oxford University Press, 2007, pp. 12-17.</ref>. La [[subduccion]], totjorn en cors, es responsabla d'una activitat sismica e volcanica intensa dins l'ensemble de la chadena. Los Andes tenon ansin plusors [[volcan]]s actius, gropats au sen de regions volcanicas separaas per de sectors volcanicament inactius. Plusors volcans andins fan partia dels volcans mai nauts de la [[planeta]]. Pòion èsser fòrça dangeirós per las populacions localas en causa de la formacion frequenta de [[lahar]]s<ref>Per exemple, en 1985, lo [[Nevado del Ruiz]] entraïnèc la mòrt de {{formatnum:24000}} personas (Dennis S. Mileti, Patricia A. Bolton, Gabriel Fernandez e Randall G Updike, ''The Eruption of Nevado Del Ruiz Volcano Colombia, South America, November 13, 1985'', Washington, Commission on Engineering and Technical Systems (National Academy Press), 1991, 128 p.).</ref>. Los seïsmes son pereu comuns e destruseires dins totas las regions andinas. Per exemple, lo [[Tèrratrem|seïsme]] [[Seïsme de Valdivia de 1960|mai violent]] enregistrat dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]] aguèc luec en [[Chile]] en [[1960]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Steve Benedetti, ''El terremoto más grande de la Historia'', Santiago, Origo Ediciones, 2010.</ref><ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hernán Maino, ''Terremotos en Chile: Valparaíso (1906), Chillán (1939) y Valdivia (1960)'', Santiago, Origo Ediciones y Museo Histórico Nacional, 2009.</ref>. Au niveu estructura, la cordilhera es pas un massís unic, mas un ensemble de chadenas parallelas separaas per de plans d'altituda o de valaas longitudinalas. Aquela estructura es fòrça marcaa dins la partia centrala onte las [[Montanha|montanhas]] entornejan l'[[altiplano]], un important planasteu que se situa a una altituda mejana superiora a {{formatnum:3500}} m<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Patricia Aceituno Gutiérrez, « Aspectos generales del clima en el Altiplano sudamericano », ''El Altiplano: Ciencia y conciencia en los Andes'', Santiago, Departamento de geofísica, facultad de ciencias físicas y matemáticas, Universidad de Chile, 1997, p. 65.</ref>. ==== Releu e morfologia ==== Los Andes son la chadena de [[montanha]]s [[continent]]ala mai lonja dau monde que s'estend sus environ {{formatnum:7000}} [[mètre|quilometres]] dau long dau [[litorau]] occidentau de l'[[America dau Sud]], de [[Veneçuèla]] au nòrd fins a la [[Terra de Fuec]] au sud. === Clima === === Idrologia === === Populacion e demografia === === Efiechs dau reschaufament === == Istòria == === Lo periòde precolombian === === La conquista e lo periòde coloniau === === Lo periòde contemporaneu === == Economia == == Ecologia == === Flòra === === Fauna === == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aconcagua]]. * [[Altiplano]]. * [[Placa de Nazca]]. * [[Placa sudamericana|Placa sud-americana]]. * [[Subduccion]]. * [[Tectonica de las placas]]. </div> === Galariá === <gallery> Image:Andes 70.30345W 42.99203S.jpg|Mapa fisica: los Andes son la cadena longa dins l'oèst de l'America del Sud Image:Área Cultural Andina.png|Mapa de las regions culturalas (en castelhan) Image:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|Cono de Arita, [[Província de Salta|Salta]] ([[Argentina]]) Image:Peru Machu Picchu Sunrise 2.jpg|Lo sit arqueologic [[inca]] de [[Machu Picchu]] Image:Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg|Lo [[lac]] [[Lac Titicaca|Titicaca]] Image:Lama glama Laguna Colorada 2.jpg|Un [[lama]] sus l'[[Altiplano]] (lo replanat) Image:Hatunrumiyoc St.jpg|Construccions ancianas dels Incas a [[Cusco]] Image:LaPaz Plaza Pedro Di Murillo 10.2004.jpg|La vila de [[La Paz]] |La vila de [[Cochabamba]] </gallery> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Category:Andes|los Andes}} [[Categoria:Andes|*]] 7dlvvxy2gghryu0dct2qmqibslub8w4 0 40991 2503154 2474432 2026-06-19T14:30:27Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2503154 wikitext text/x-wiki {{omon|Sant Joan}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Joan del Nos | nom2 = ''Saint-Jean-Delnous'' | imatge = Saint-Jean-Delnous_église_(2).jpg | descripcion = La glèisa de Sent Joan Baptista. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] ([[Arrondiment de Rodés|Rodés]] abans 2017) | canton = Los Monts de Requistanés ([[Canton de Requistar|Requistar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Requistanés|CC de Requistanés]] | sitweb = | cp = 12170 | insee = 12230 | cònsol = Gilbert Dalmayrac | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 2.4933 | latitud = 44.045 | alt mej = | alt mini = 350 | alt maxi = 599 | km² = 18.29 |}} '''Sant Joan del Nos'''{{bdtopoc|1541}}{{RepTopMP}} (''Saint-Jean-Delnous'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Foguèt creada en 1874 a partir de tròces de [[Requistar]] e de [[Ledèrgas]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12230.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== La comuna es creada en 1874 a partir de tròces de [[Requistar]] e de [[Ledèrgas]].<ref>« Loi qui distrait des territoires des communes de Réquista et de Lédergues (Aveyron) pour en former une commune distincte dont le chef-lieu est fixé à Saint-Jean-Delnous », ''Bulletin des lois de la République française, 12e série, tome 9'', 23 de setembre de 1874, <a href="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k210066z/f358.item">p. 340</a>.</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 12230 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin=[[2026]] |Identitat= Gilbert Dalmayrac|Partit= divèrs drecha |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1995 |Identitat=André Imbert |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 12230 |max=800 |1876=696 |1881=715 |1886=730 |1891=720 |1896=767 |1901=817 |1906=753 |1911=729 |1921=667 |1926=676 |1931=632 |1936=645 |1946=605 |1954=566 |1962=561 |1968=491 |1975=429 |1982=372 |1990=377 |1999=390 |2004=456 |2006= |2007= |2008= |2009=437 |cassini=32490 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] 1dlazov80x9qzmrx2dgwel4quw0fo83 2503155 2503154 2026-06-19T14:32:14Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2503155 wikitext text/x-wiki {{omon|Sant Joan}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Joan del Nos | nom2 = ''Saint-Jean-Delnous'' | imatge = Saint-Jean-Delnous_église_(2).jpg | descripcion = La glèisa de Sent Joan Baptista. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] ([[Arrondiment de Rodés|Rodés]] abans 2017) | canton = Los Monts de Requistanés ([[Canton de Requistar|Requistar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Requistanés|CC de Requistanés]] | sitweb = | cp = 12170 | insee = 12230 | cònsol = Gilbert Dalmayrac | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 2.4933 | latitud = 44.045 | alt mej = | alt mini = 350 | alt maxi = 599 | km² = 18.29 |}} '''Sant Joan del Nos'''{{bdtopoc|1541}}{{RepTopMP}} (''Saint-Jean-Delnous'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Foguèt creada en 1874 a partir de tròces de [[Requistar]] e de [[Ledèrgas]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12230.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== La comuna es creada en 1874 a partir de tròces de [[Requistar]] e de [[Ledèrgas]].<ref>« Loi qui distrait des territoires des communes de Réquista et de Lédergues (Aveyron) pour en former une commune distincte dont le chef-lieu est fixé à Saint-Jean-Delnous », ''Bulletin des lois de la République française, 12e série, tome 9'', 23 de setembre de 1874, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k210066z/f358.item p. 340].</ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 12230 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin=[[2026]] |Identitat= Gilbert Dalmayrac|Partit= divèrs drecha |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1995 |Identitat=André Imbert |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 12230 |max=800 |1876=696 |1881=715 |1886=730 |1891=720 |1896=767 |1901=817 |1906=753 |1911=729 |1921=667 |1926=676 |1931=632 |1936=645 |1946=605 |1954=566 |1962=561 |1968=491 |1975=429 |1982=372 |1990=377 |1999=390 |2004=456 |2006= |2007= |2008= |2009=437 |cassini=32490 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] 8b0j6tfgedyarckwj54hp19c5oe5b4f 0 69348 2503173 2495806 2026-06-20T01:15:46Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Peter_Paul_Rubens_091b.jpg]] per [[:Imatge:Jacob_Jordaens_(Attributed),_after_Peter_Paul_Rubens_-_Portrait_of_Infanta_Isabella_Clara_Eugenia.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · New 2503173 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} [[Imatge:Sir Peter Paul Rubens - Portrait of the Artist - Google Art Project.jpg|thumb|200px|left|Peter Paul Rubens (1623)]] [[Imatge:Peter Paul Rubens - The toilet of Venus.jpg|thumb|200px|''Venus'', per Rubens]] '''Peter Paul Rubens''' que ho un deus màgers pintres [[barròc]]s. Originari deus [[País Baish]] [[Empèri Espanhòl|espanhòus]] e hilh d'un pair calvinista qui huejó a [[Sieguen]], [[Vesfàlia]], que ho educat après per la soa mair dens la religion catolica. Qu'ei donc atau au còp un pintre catolic, olandés e [[barròc]] representatiu de la [[Contra Reforma]]. La soa pintrura que's destaca per la soa exageracion sesuala, picturala e iconografica barròca e mei que mei dens las soas òbras religiosas, istoricas, dens los sons pertrèits e païsatges. Que ho tanben un important diplomata deu son temps. === Vita === Que neishó a Sieguen on lo pair, Jan Rubens, èra refugiat per'mor d'estar calvinista. Acerà, Jan que ho conselhèr d'Anna de Saxònia, son galant e lo pair d'ua hilha illegitima, çò qui'u mandè en preson. Chic après la soa sortida, qu'es morí e Maria Pypelincks, la mair deu pintre, que tornè a [[Anvèrs]] (la soa vila d'origina) on Peter Paul e hore eslhevat dens lo catolicisme, e on arrecebore ua educacion classica de las suenhadas, inclusent la possibilitat d'estudiar dab grans pintres d'aquesta ciutat. En [[1598]] que ho admés dehens la [[Guilda de Sant Luc]], vodada aus pintres. [[Imatge:Jacob Jordaens (Attributed), after Peter Paul Rubens - Portrait of Infanta Isabella Clara Eugenia.jpg|thumb|200px|Infanta Isabel Clara d'Espanha]] [[Imatge:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|thumb|left|Pertèit deu [[Duc de Lerma]], [[1603]]]] Que viatgè après en [[Italia]] on e demorè mantuas annadas, en bèth percorrér las corts dotadas de colleccions de pintruras qui l'ensenhèn los estils deus mèstes mei prestigiós. Aqueth sejorn italian que ho interromput en [[1603]] per un viatge e ua mission diplomatica entau Duc de [[Màntoa]] auprès de [[Felip II d'Espanha]] on podó atau estudiar las colleccions espanhòlas de tablèus. D'aquesta epòca e data lo son famós pertrèit equèstre deu [[Duc de Lerma]]. A partir de [[1609]] que's tornè installar a Anvèrs, alavetz partida de l'Empèri Espanhòu ; durant aqueth periòde qu'avó ua grana activitat artistica e que ho pintre de la cort deu Duc [[Albèrt VII d'Àustria]] e de l'[[Infanta Isabel Clara d'Espanha]] qui, era, èra establida a Brussèlas. [[Imatge:Peter Paul Rubens 115.jpg|thumb|300px|''Lo jutjament de Paris'']] [[Imatge:Peter Paul Rubens 102.jpg|thumb|300px|left|''Borbèr tornant deu camp'']] En [[1621]] Rubens executè ua seria de tablèus comandat per la reina de França e de Navarra [[Maria de Medici]] coneguda com lo ''[[Cicle de Maria de Medici]]''. Après aquesta comanda, lo pintre que tornè har lo diplomata per la coroa d'Espanha e aqu2 que comencè atau entà eth ua tempsada de viatges durant laquau e ho hèit duas vegadas cavaèr per [[Felip IV d'Espanh]] en [[1624]] e tanben per[[Carles I d'Anglatèrra]] en [[1630]]. Aquesta annada, Rubens, veude, que's tornè maridar dab ua hilha de 16 ans, Hélène Fourment qui inspirè quauques representacions feminias deus sons darrèrs tablèus, com ''Lo jutjament de Paris''. Qu'avó tres mainatges deu son prumèr maridatge e cinc deu segond. Que's morí en [[1640]]. [[Categoria:Pintre olandés]] 3vvwzj6xve8qjf4d4k9ef1z0oq4amrs 0 69625 2503156 2407299 2026-06-19T16:24:31Z Jean-Pol GRANDMONT 10911 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Boletus edulis JPG3.jpg]] → [[File:Boletus reticulatus JPG3.jpg]] Correct name 2503156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Color | títol = Marron | exa = 993300 | r = 153 | v = 51 | b = 0 | c = 0 | m = 67 | j = 100 | n = 40 | t = 20 | s = 100 | l = 60 }} {{confusion|Marron (fruch)}} Lo '''marron''' o lo '''brun''' (o ''castanh'', o ''bureu'') es una [[color]] que fa partida de las [[color]]s caudas. A causa de son ton escur, fa pas partida de las colors de l’[[arc de Sant Martin]]. ==Etimologia== Lo nom ''brun'' ven del bas [[latin]] brūnus (sègle VI), manlevat al germanic *brūn, « brun, brilhant » (cf. alemand braun « brun »). Lo nom ''marron'' ven per metonimia del fruch qui pòrta lo meteis nom, lo marron ([[castanha]] o [[amaron]]). == La color marron dins la natura == D'un biais general, la color bruna es fòrça presenta dins la natura, dins lo reialme vegetal coma animal. * '''Reialme vegetal''' : es la color de la gaireben todas las ruscas d'arbres, mas subretot la color de la tèrra, de la descomposicion de las matèrias organicas, dels excrements, de las fuèlhas mòrtas. * '''Reialme animal''' : es la color de la toison de nombroses animals del bòsc e del plumatge de fòrça aucèls, perque es una color d'un camoflatge o d'un mimetisme plan eficaç. === Lo brun per mescla === Lo brun del [[Pintura|pintre]] e del colorista se fa generalament en mesclant l'[[irange (color)|irange]] amb de [[negre]], dins una proporcion variabla de 2 a 4 parts per 1. Pasmens, lo negre essent una color neutra qu'escursís las autras colors, quina que siá la mescla de colors complementàrias que daissa dominar dins sas proporcions la nuança cauda, farà lo brun. Per exemple, se fa de brun en mesclant 2 parts d'irange amb una part de [[blau]], o ben doas parts de [[roge]] amb un part de [[verd]], o ben doas parts de [[jaune]] amb una part de [[violet]]. Quand s'utiliza las colors primàrias, se fa un brun chocolat en mesclant aproximativament 2 parts de [[magenta]], 3 parts de [[jaune]] e una part de [[negre]]. == Simbolisme e usatges == * [[Cencha marron]] : darrièr grade d'aprendissatge del [[judo]] e del [[karate]], correspondent au 1{{èr}} Kyu (9{{e}} nivèl). Seguís la [[cencha blava]] e precedís la [[cencha negra]]. * En electricitat, lo fil brun representa una ligason naveta, lo fil [[blau]] essent lo neutre e lo fil roge la fasa. * En politica, lo brun representa la drecha extrèma, lo nacionalisme. ==Galariá== ===Dins la natura=== <gallery> Imatge:Pine bark.jpg|[[Rusca]] d'arbre ([[pin roge]]) Imatge:Pine cone.jpg|[[Pinha]] Imatge:Chestnuts02.jpg|[[Castanha|Marrons]] Imatge:Oso.jpg|[[Ors]] brun Imatge:Waldmurmeltier 2 db.jpg|[[Marmòta]] Imatge:Boletus reticulatus JPG3.jpg|[[Cep]] ''(Boletus edulis)'' Imatge:Haselnuss Gr 99.jpg|[[Avelana]] Imatge:TigeraugeRoh.jpg|[[Uèlh de tigre]], pèira marron </gallery> <gallery> Imatge:Buffalodung.jpg|Bosa de bufle </gallery> ===Objèctes fabricats=== <gallery> Imatge:Fullbrogue (Grenson).jpg|Lo marron es una color estandard per las [[calce]]s d'òme Imatge:Roasted coffee beans.jpg|Grans de [[cafè]] torreficats Imatge:Bar of Guittard chocolate.jpg|[[chocolat]] Imatge:Frantiskan.jpg|[[Bure (étoffe)|Bure]] bruna dels [[franciscan]]s </gallery> ===Qualques bandièras=== <gallery> Image:Flag of Akita.svg|[[Prefectura d'Akita]] ([[Japon]]) Image:Flag_of_Kumamoto_Prefecture.svg|[[Prefectura de Kumamoto]] ([[Japon]]) Image:Flag_of_Yamaguchi_Prefecture.svg|[[Prefectura de Yamaguchi]] ([[Japon]]) </gallery> {{Wiktionary|marron}} [[categoria:color]] [[Categoria:Espèctre electromagnetic]] ard462gb37wx9h9mv93dm6d4ccgtb5m 0 70729 2503160 1856572 2026-06-19T21:42:24Z Toku 7678 2503160 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. == Nòtas e referéncias == <references/> 0umkggnkknqhef7h22yirpmc2ebhrx9 2503161 2503160 2026-06-19T21:42:47Z Toku 7678 2503161 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. == Nòtas e referéncias == <references/> 5e5hiah7fkuqlj23tx22m50lja3lpnh 2503162 2503161 2026-06-19T21:43:08Z Toku 7678 2503162 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. == Nòtas e referéncias == <references/> 5o8103mk88sqgkkdan3ph78zufchi55 2503163 2503162 2026-06-19T21:43:27Z Toku 7678 2503163 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. == Nòtas e referéncias == <references/> qcccgg5kwc99csn1iszdcysqs418wa5 2503164 2503163 2026-06-19T21:48:05Z Toku 7678 2503164 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Nòtas e referéncias == <references/> es5gbwtvx0xie5bp5syntb4qsyvfz9y 2503165 2503164 2026-06-19T21:54:44Z Toku 7678 2503165 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> th8mr7lojnhr84hswipejsulvh9fjym 2503166 2503165 2026-06-19T21:58:14Z Toku 7678 /* Definicion e enjòcs */ 2503166 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> pg35zcfx51xr41j0zgze7u0eyyactzt 2503167 2503166 2026-06-19T22:08:22Z Toku 7678 /* La nocion de liure arbitri */ 2503167 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679), [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI ; David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> s6yzqz7hkgso76vfkojq6obdd0wzkos 2503168 2503167 2026-06-19T22:12:39Z Toku 7678 /* La nocion de liure arbitri */ 2503168 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679), [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI ; David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> fgwx10zccq3glkqjioyqd35uwhmrk5k 2503169 2503168 2026-06-19T22:14:41Z Toku 7678 /* La nocion de liure arbitri */ 2503169 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 5cenf5ms82hx0zxbutflxxai5p9hkcu 2503171 2503169 2026-06-19T22:19:33Z Toku 7678 /* La nocion de liure arbitri */ 2503171 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> rpd61q1szp86lyp85ce2ag5u9h5mojl 2503178 2503171 2026-06-20T08:56:05Z Toku 7678 /* La nocion de liure arbitri */ 2503178 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La '''libertat d'accion''' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La '''libertat de la volontat''', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> fdtpcmw18kffzprve4w6kljln11yny5 2503184 2503178 2026-06-20T09:04:18Z Toku 7678 /* Libertat d'accion e libertat de la volontat */ 2503184 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> npg3ttq7yxbxed7ulsk6rwe1zsnxnsm 2503188 2503184 2026-06-20T09:21:04Z Toku 7678 /* Libertat d'accion e libertat de la volontat */ 2503188 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> sfohaznuz8nb0ynkclqionhh51tiel1 2503196 2503188 2026-06-20T09:33:23Z Toku 7678 /* Istòria de la nocion */ 2503196 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 38vatox1umtwmcu67qelar2fu1147tn 2503198 2503196 2026-06-20T09:48:30Z Toku 7678 /* Istòria de la nocion */ 2503198 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristotèl]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> l9dvttl5gytudtcmlnwkr27oxlmvzbo 2503199 2503198 2026-06-20T09:48:42Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503199 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> krl3yfjqd8hjf0metd7g034jztf2wkn 2503200 2503199 2026-06-20T09:48:48Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503200 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristotèl]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> l9dvttl5gytudtcmlnwkr27oxlmvzbo 2503201 2503200 2026-06-20T09:49:08Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503201 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> krl3yfjqd8hjf0metd7g034jztf2wkn 2503202 2503201 2026-06-20T09:56:23Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503202 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la responsabilitat morala, sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> kmbja7aj7dwpsw7491qn1iupolhmhqb 2503203 2503202 2026-06-20T10:03:20Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503203 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [|morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 47hb1ehs86i3z21wzzdr4sadve3puks 2503204 2503203 2026-06-20T10:04:00Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503204 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 3dqtop0lrgenb3cbhbhau0986krp5q2 2503205 2503204 2026-06-20T10:22:23Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503205 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> qejuy7wn16ffov9k9k47fd1s7tzfnbv 2503206 2503205 2026-06-20T10:42:05Z Toku 7678 /* Antiquitat */ 2503206 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[La Ciutat de Dieu]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo ben e se salvar. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 7daudhpkfkq1l822rllyizqixsbopxo 2503207 2503206 2026-06-20T10:52:31Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503207 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo ben e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> fvtksi8yzvicm33yzybvuhnpc0e0pzb 2503208 2503207 2026-06-20T10:53:48Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503208 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> l77rr7bupx205u437hxj19bfdr8ycm9 2503209 2503208 2026-06-20T11:02:42Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503209 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandoar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> if577964i0akzvwgl746qipyolercj5 2503210 2503209 2026-06-20T11:04:01Z Toku 7678 /* La teologia cristiana */ 2503210 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''liure arbitri''' es la capacitat que poiriá aver un agent de causir e d'agir sens èsser entièrament [[determinisme|determinat]] per de causas anterioras, intèrnas o extèrnas. Es la facultat de decidir entre mantun possible d'una manièra que depend vertadièrament de l'agent el meteis, e non pas solament de l'eretatge, de l'environament o de las leis de la [[natura]]. La nocion ten una plaça centrala en [[filosofia]], en [[teologia]] e, mai recentament, dins de [[sciéncia|sciéncias]] coma las [[neurosciéncia|neurosciéncias]] e la [[fisica]]. L'enjòc principal del liure arbitri es la [[responsabilitat]] [[morala]] : s'una persona es l'autor vertadièr de sas accions, sembla just de la tenir per responsabla e de la lausar o de la blaimar per aquelas accions. Al contrari, se totas sas accions son lo resultat necessari de causas qu'escapan a son poder, las nocions de merit e de culpabilitat semblan perdre lor sens. Atal, lo debat sul liure arbitri tòca de questions fondamentalas coma la [[justícia]], la dignitat de la persona e lo sens de l'accion umana. La question màger qu'estructura lo debat es la de la compatibilitat entre lo liure arbitri e lo [[determinisme]], es a dire la tèsi segon la quala tot eveniment, comprés cada decision [[Homo sapiens|umana]], es la consequéncia necessària d'eveniments anteriors que despendon de leis fixas. Dempuèi l'[[Antiquitat]], los [[filosofia|filosòfs]] s'opausan sus aquela question : per d'unes, lo liure arbitri es una illusion ; per d'autres, existís vertadièrament e pròva que lo [[determinisme]] es fals ; per d'autres enfin, las doas nocions se pòdon conciliar. Lo liure arbitri es un exemple tipic de question [[filosofia|filosofica]] que demòra dobèrta maugrat de sègles de debats, e que se pausa a la crosada de mantun domeni. Es a l'encòp un problèma de [[metafisica]] (la natura de la [[causalitat]] e de la [[libertat]]), de [[filosofia morala]] (lo fondament de la [[responsabilitat]]), de [[teologia]] (l'acòrdi entre la libertat umana e la tota poténcia [[dieu|divina]]) e, mai recentament, de [[sciéncia]] (çò que las neurosciéncias e la fisica pòdon dire de nòstras decisions). Aquela transversalitat explica perqué demòra un dels subjèctes mai estudiats de la pensada umana. == Definicion e enjòcs == === La nocion de liure arbitri === Lo liure arbitri designa lo poder d'un agent de causir entre mantun possible. Per que i aja liure arbitri al sens fòrt, sembla que cal qu'al moment de la decision, l'agent pòsca vertadièrament causir autrament que çò qu'a causit. Atal, davant una meteissa situacion, mai d'una accion li deu èsser realament dobèrta. Aquela idèa, sovent apelada lo « poder d'agir autrament », es al centre de la màger part de las discussions<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[Thomas Hobbes]] (1588-1679) (Thomas Hobbes, ''Leviathan'', 1651, capítol XXI).</ref>. Pasmens, cal notar que totes los [[filosofia|filosòfs]] accèptan pas aquela definicion. Per d'unes, èsser liure significa simplament agir segon sa volontat pròpria, sens contrencha extèrna, e non pas necessàriament poder voler autrament<ref>Aquela definicion foguèt defenduda per [[David Hume]] (1711-1776) o [[Voltaire]] (1694-1778) (David Hume, ''A Treatise of Human Nature'', 1740, seccion VIII).</ref>. Aquela divergéncia sus la definicion explica una part importanta dels desacòrdis : segon que s'exigís o non lo « poder d'agir autrament », lo liure arbitri sembla mai o mens aisat a conciliar amb una vision determinista del mond. Una autra question es de saber se lo liure arbitri es una nocion de tot o ren, o ben se admet de grases. Es versemblable qu'una meteissa persona siá mai o mens liura segon las situacions. Una decision presa après una reflexion, en plena consciéncia, sembla mai liura qu'un gèst impulsiu o qu'una accion comesa jos l'influéncia d'una [[addiccion]]. Aquela idèa de grases de libertat ten una plaça importanta dins las discussions modèrnas. === Libertat d'accion e libertat de la volontat === Un destriament essencial pertocant la nocion de liure arbitri opausa la [[libertat]] d'accion e la libertat de la volontat. La ''libertat d'accion'' es lo poder de far çò que se vòl, sens empachament. Per exemple, la volontat d'una persona embarrada en [[preson]] es pas afectada, mas aquela persona es pas liura d'anar e venir. La ''libertat de la volontat'', ela, concernís la capacitat de voler una causa puslèu qu'una autra. La question es alara de saber se l'agent es lo mèstre de sas volontats pròprias, o s'aquelas volontats li son impausadas per de causas qu'escapan a son poder. Aquela distincion es centrala que se pòt imaginar un agent que fa tot çò que vòl (libertat d'accion completa), mas que sas volontats serián entièrament determinadas per d'autras causas (abséncia de libertat de la volontat). Segon aquela vision, lo problèma vertadièr del liure arbitri concernís donc mai que mau la diferéncia e las relacions entre la [[libertat]] e la [[volontat]]. === Los enjòcs del debat === Se lo debat sul liure arbitri es tan viu, es que ne depend mantuna nocion importanta. La principala es la [[responsabilitat morala]] : lausar, blaimar, recompensar o punir una persona sembla pas justificat que s'aquela persona es vertadièrament l'autor de sas accions. Se las nòstras accions èran totas determinadas d'avança, l'idèa de merit personal e de culpabilitat poiriá èsser remesa en question. Lo problèma tòca tanben lo [[drech penal]], que repausa sus la nocion de responsabilitat de l'individú davant sos actes. Tòca enfin de questions existencialas coma lo sentiment d'èsser l'autor de la sieuna vida o de poder decidir de son avenidor, de pensadas que son ligadas a la conviccion d'aver una forma de liure arbitri. == Istòria de la nocion == La question del liure arbitri travèrsa tota l'[[istòria]] de la [[filosofia]] occidentala, dempuèi l'[[Grècia antica|Antiquitat grèga]] fins als debats contemporanèus. Sa formulacion a evoluit fòrça : d'en primièr ligada a la question del [[destin]] e de la [[volontat]], venguèt centrala dins la [[teologia]] [[crestianisme|crestiana]], abans de venir, a l'epòca modèrna e contemporanèa, un problèma confrontat al [[determinisme scientific]]. === Antiquitat === Dins la [[Grècia antica|Grècia anciana]], la nocion de liure arbitri aviá pas encara la forma precisa que prendrà mai tard, mas los [[filosofia|filosòfs]] grècs s'interrogavan ja sus la part e lo ròtle de l'òme dins sas accions. [[Aristòtel]] (384-322 abC) analisèt la nocion d'accion volontària dins sa reflexion morala. Per el, una accion es volontària quand son principi se tròba dins l'agent el meteis e quora aquel agent agís en coneissença de causa. Al contrari, una accion es involontària quand resulta d'una contrencha extèrna o de l'ignorància<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susan Sauve Meyer, ''Aristotle on Moral Responsibility: Character and Cause'', Oxford University Press, 2011.</ref>. Aristotèl acordava ansin una plaça centrala a la deliberacion e a la causida, que fondavan, segon el, la [[responsabilitat]] [[morala]], sens pasmens formular lo problèma modèrne del liure arbitri fàcia al [[determinisme]] [[universalisme|universal]]. Lo problèma del destin foguèt subretot pausat per los [[Estoïcisme|Estoïcians]] que defendián una concepcion determinista del mond, ordenat per una rason universala. Pasmens, per nuançar aquela tèsi, los Estoïcians cercavan a preservar una forma de responsabilitat de l'agent, fondada sus son assentiment intèrne. Se podèm pas cambiar los eveniments, podèm causir la manièra de los recebre<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, ''Determinism and freedom in Stoic philosophy'', Oxford University Press, 1998.</ref>. Del costat opausat, [[Epicur]] (341-270 abC) e los Epicurians, partisans d'una fisica atomista, aurián introduit la nocion de ''clinamen'', una desviacion espontanèa e imprevisibla dels [[atòm|atòms]], per laissar una plaça a la [[contingéncia]] e la [[libertat]] dins un [[univèrs]] [[materialisme|material]] que, sens aquò, seriá totalament mecanic<ref>[[anglés|'''(en)''']] Susanne Bobzien, « Did Epicurus discover the free-will problem? », ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', 2000, pp. 287-338.</ref>. === La teologia cristiana === Amb lo [[cristianisme]], lo liure arbitri venguèt una question [[teologia|teologica]] centrala, ligada al problèma del [[mal]], de la gràcia divina e del salvament de l'arma del cresent. En efièch, se [[Dieu]] es omnipotent e omniscient, se pausan las questions de la libertat veradièra de l'èsser uman e de l'existéncia del mal dins lo monde. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] (354-430) ten una plaça màger dins la respònsa a aqueles problèmas. Dins ''[[De libero arbitrio voluntatis]]'', defendèt l'existéncia del liure arbitri per explicar l'origina del mal en l'imputant a l'usança marrida de sa libertat per l'òme. Aquò permetèt d'afirmar que lo mal ven pas de Dieu, mas unicament de la volontat umana quora se destornar del ben. Pasmens, Sant Agustin insistiguèt tanben sus la necessitat de la gràcia divina per que l'òme pòsca far lo [[Ben (religion)|ben]] e se salvar<ref>[[anglés|'''(en)''']] Simon Harrison, ''Augustine's Way into the Will: The Theological and Philosophical Significance of De libero arbitrio'', Oxford University Press, 2006.</ref><ref>En [[Occitània]], aquel dilèma foguèt a l'origina del [[catarisme]]. En efièch, pels catars, lo liure arbitre existent e Dieu podent pas èsser marrit, foguèt necessari d'abandonar la tota poténcia divina e de crear una entitat malefica per explicar la preséncia del mal dins lo mond.</ref>. == Las posicions principalas == == Liure arbitri e sciéncia == == Nòtas e referéncias == <references/> 85257fc1blfsdehasedw3gt4bwxql13 0 124643 2503172 2503139 2026-06-19T23:56:01Z Alaric 506 44932 /* Das */ 2503172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Das''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Das=== La prononciacion es ['das]. Las fòrmas ancianas son ''Adacz'' al sègle X ?, ''in villa Adatio'' en 965, ''Adaz'' en 966, ''Adaç'' en 983, ''Adacio'' (divèrsas mencions del sègle XI), ''Adas'' en 1104, ''Adaç'' al sègle XII, ''Adas'' en 1359, ''Torre de Das'' en 1632 e 1735, etc. Ven d'una basa ''Atatç-''. La terminason va ambe la de ''Alàs'', ''Anàs'', ''Turbiàs'', ''Sagàs'', ''Salàs'', ''Escás'', etc, e supausan una sorda final ''-asse'' o ''-atçe'' (o benlèu la postposicion basca ''-atze'' « darrèr »). La rasic es ''ata'', ''ate'', « pòrta, pòrt », çò que correspond a la situacion de Das, sus un camin de transit <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16334</ref>. ===Mosoll=== [[imatge:Santa_Maria_de_Mosoll,_al_terme_de_Das,_Cerdanya_-_panoramio.jpg|thumb|250px|left|Glèisa Santa Maria de Mosoll]] Lo nom es atestat ''Moroll'' en 1044. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La fòrma pus generala es ''Mesull'', ''Meüll''. La segonda sillaba deriva aicí de ''-ŭllu-'', e non pas de ''-ūllu-'', coma dins los autres cases <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. Notem l'assimilacion vocalica aparenta aboriva ''e-o'' > ''o-o''. En general, quand i a doás anomalias dins un toponime, una explica l'autra. Mès cossí ? Benlèu ''*mesull'' > ''*mosull'' > ''mosoll'' (assimilacion). O autrament. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 53ls64c6a3pe1kkt808g4innyplidtw 0 201296 2503197 2026-06-20T09:33:31Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Tèrra del Fuòc]] 2503197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tèrra del Fuòc]] tl1gs64lhpm19f8m9j0zy1uziilvzc0