Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 646 2506766 2097507 2026-08-16T00:37:52Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Emmanuelle Béart]] 2506766 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1947]] - Independéncia de [[Paquistan]]. * [[1971]] - Independéncia de [[Bahrayn]] * [[2018]] - esfondrament d'ua partida del Pont Morandi a [[Gènoa]], en [[Itàlia]], qui faguèt 43 mòrts e 16 nafrats. == Naissenças == * [[1742]] - [[Piu VII]], papa * [[1867]] - [[John Galsworthy]], autor anglés, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1933]]) * [[1933]] - [[Richard R. Ernst]], quimista soís, [[Prèmi Nobel de Quimia]] en 1991 * [[1945]] - [[Steve Martin]], actor american * 1945 - [[Wim Wenders]], director de [[cinèma]] nascut en [[Alemanha]] * [[1959]] - [[Magic Johnson]], jogaire de basquetbòl american * [[1963]] - [[Emmanuelle Béart]], actritz francesa * [[1966]] - [[Halle Berry]], actritz americana. == Decèsses == * [[1956]] - [[Bertolt Brecht]], autor de [[teatre]] alemand (n.[[1898]]) * [[1958]] - [[Frédéric Joliot-Curie]], fisician francés, [[Prèmi Nobel de Fisica]] (n.[[1900]]) * [[1994]] - [[Elias Canetti]], escrivan austrian (nascut en [[Bulgaria]] en [[1905]]) * [[2004]] - [[Czesław Miłosz]], autor polonés, Prèmi Nobel de Literatura (n.[[1911]]) ---- Vejatz tanben: * [[13 d'agost]] | [[15 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] nmuighl9j06sx2eu1gypnd6kdk1wbzp 0 2663 2506759 2441730 2026-08-15T20:57:16Z Rotondus 32520 /* Nòtas e referéncias */ Modèl 2506759 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=D'après un manuscrit dau [[segle XIII]] }} '''Gaucelm Faidit''' ([[Usercha]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Uzercho</ref>, v. [[1156]]–v. [[1209]]; [[floruit|fl.]] [[1172]]–v. [[1203]]) es un daus [[trobador|trobaire]]s mai feconds de son temps. Nasquet dins una familha de pichons borgés de la region de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref name=TdF>''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Gaucelm Lo Tresaur dau Felibritge]'' nos dich qu'es un trobador lemosin.</ref>. Prenguet per femna una prostituida dau nom de Guilhelma Monja, que l'acompanhet dins sas peregrinacions. D'aise tant plan en [[occitan]] coma en [[lenga d'oïl]], trevet las mai grandas corts d'[[Euròpa]], en particular la de [[Richard Còr de Leon]] a [[Peitieus]] e la de [[Jaufré V d'Anjau|Jaufré Plantagenèst]] en [[Bretanha (istorica)|Bretanha]]. Auriá pres part a la [[Quatrena Crosada]] ([[1202]]–[[1204]]) avant de tornar dins son Lemosin natau per i morir vèrs 1203. Demòra d'eu 65 cançons e mai una desena d'autras composicions d'atribucion mens segura. Las sorsas disputan las datas de sa naissença (ca. 1140, ca. 1170) e decès (ca. 1202/3, ca. 1216, ca. 1220). ==Nom== Es tanben cridat ''Jaucelm''<ref>{{Article|url=https://www.persee.fr/doc/roma_0035-8029_1905_num_34_133_5381|títol=Le roman de Goufier de Lastours|pagina=56|autor=Antoine Thomas|an=1905|periodic=Romania|volum=133|lenga=fr}}</ref><ref>{{Obratge|url=https://bnl-bfm.limoges.fr/files/original/6855e86d9a174af30d223ebc7c8b433a00262d6c.pdf|cognòm=Audiau|nom=Joan|lenga=fr|an=1924|luòc=[[Briva]]|títol=Les troubadours de la région briviste|editor=Imprimerie Lachaise}}</ref> <ref group=N>''Gaussen'' o ''Gaucelm'' tanben en [[nòrma mistralenca]]. Veire dins ''[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Gaucelm Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref><ref group=N>Aqueste prenom es ''Gaucèm'' segon l'[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]] ([https://www.academiaoccitana.eu/oc/15/239/Los-lexics-especializats/Los-prenoms-occitans legir en linha])</ref> En occitan modèrne i a las variantas ''Gaucelm, Gaucèm'' (o ''Gaussen'' en [[nòrma mistralenca]]) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connexes=== *[[Lista de trobadors e trobairises]] ===Liames externes=== *[http://histoire-ma.chez-alice.fr/troubadours/Troubadour/GaucelmFaidit.html Biografia.] *[http://www.trobar.org/troubadours/gaucelm_faidit/ Òbras complètas de Gaucelm Faidit.] * {{en}} [http://www.medieval.org/emfaq/composers/trobador/faidit.html Discografia.] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Trobador lemosin]] [[Categoria:Naissença en 1185]] [[Categoria:Decès en 1220]] 7f98e0gpfxxe3uu2w24wynixen3ecy6 0 3168 2506783 2504640 2026-08-16T10:59:02Z Alaric 506 44932 actualizacion 2506783 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Narbona | nom2 = ''Narbonne'' | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | imatge = Montage photo narbonne.jpg | descripcion = Panorama de Narbona amb la catedrala. | escut = Blason ville fr Narbonne.svg | bandièra = Fr_narbona.png | escais = | parçan = {{Narbonés}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona (capluòc)]] | canton = Caplòc de 3 cantons (abans [[2015]]), burèu centralizator de 3 cantons (dempuèi 2015) | insee = 11262 | sitweb = [http://www.narbonne.fr www.narbonne.fr] | cp = 11100 | cònsol = Bertrand Malquier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Lo Grand Narbona]] (residéncia) | latitud = 43.1836 | longitud = 3.0042 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 285 | gentilici = narbonés, narbonesa | km² = 172.96 |legenda = D'esquèrra a dreita, de naut en bas: lo pargue dels espòrts e de l'amistat; las Dònas de França; lo palais dels Arquevesques; la catedrala Sant Just e Sant Pastor; la mediatèca centrala e l'esplanada André Malraux; una òbra al Pargue dels espòrts e de l'amistat; lo palais de justícia; lo pont Voltaire; lo teatre; la plaça de l'Ostal de la comuna; lo pont dels Mercands amb vista sul palais dels Arquevesques, la catedrala Sant Just e Sant Pastor de Narbona e la canal de la Robina; los Mercats Centrals; lo palais dels Espòrts, de las Arts e del Trabalh; l'Espaci de Libertat; la via Domicia; la gara SNCF; la fresca en omenatge a Charles Trenet, nascut a Narbona; una vista aeriana del centre-vila; l'anciana glèisa Nòstra Dòna de La Morguiá, uèi musèu lapidari. }} '''Narbona''' ({{AFI-oc|nar'buno̞|local}}; en [[francés]]: ''Narbonne'') es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada dins lo departament francés d'[[Aude (departament)|Aude]], e la region d'{{Ocreg}}. Fondada pels Ligurs durant l'Antiquitat, Narbona venguèt una colonia romana nomenada ''Colonia Narbo Martius'' en 118 a.C.,<ref>{{Ref-publicacion|títol=Une nécropole romaine exceptionnelle découverte à Narbonne|cognòm=Barthélémy|nom=Pierre|òbra=Le Monde|data=8 d'octobre de 2019|lenga=fr-FR|url=https://www.lemonde.fr/sciences/article/2019/10/08/decouverte-d-une-necropole-romaine-exceptionnelle-a-narbonne_6014638_1650684.html}}</ref> puèi lo centre màger de la província de la [[Gàllia Narbonesa]]. Al començament del {{S|VI}}, Narbona foguèt per un brèu periòde la capitala del [[Reialme visigòt|Reialme dels Visigòts]]. Coneguèt la conquista [[Califat Omeia|omeia de Damàs]] pendant mai de quaranta ans, abans lo sètge de [[Pepin lo Brèu]] en 759. Fins a la Renaissença, dos poders politics se partetjèron la ciutat: l'[[Archidiocèsi de Narbona|arquevesque]] e lo [[Vescomtat de Narbona|vescomte de Narbona]]. Confronta lo [[massís de la Clapa]] a l'èst, l'[[Estanh de Bajas|estanh de Bajas e Sijan]] al sud e las [[Corbièras]] al nòrd-oèst. A proximitat de la [[mar Mediterranèa]], Narbona se trapa a equidistància de [[Besièrs]] e [[Perpinhan]]. Es traversada pel [[canal de la Robina]], que foguèt integrat al patrimòni mondial de l'umanitat de l'[[UNESCO]] en 1996. La sieuna mai granda entitat de populacion —levat lo nuclèu urban ''stricto sensu—'' se sona [[Narbona de Mar]] (en francés: ''Narbonne-Plage''), que se trapa pròp de [[Grussan]]. ==Geografia== * [[Lista de toponims de Narbona|'''Lista de toponims de Narbona''']] (Orografia: montanhas, serras, endreits; idrografia: rius, fònts; edificis: glèisas, ostals, etc.) [[Imatge:Map commune FR insee code 11262.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Narbona | nord = [[Cucçac d'Aude]] | nord-est = [[Corçan]], <br> [[Vinaçan]], <br> [[Armissan]], <br>[[Fluris]] | est = ''[[Mar Mediterranèa]]'' | sud-est = [[Grussan]], <br> [[La Novèla]], <br> [[Sijan]] <small>''qüadripunt''</small> | sud = [[Bajas]], <br> [[Peiriac de Mar]] | sud-ouest = [[Bisanet]], <br> [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] | ouest = [[Montredon de las Corbièras]] | nord-ouest = [[Mossan]], <br> [[Marcorinhan]], <br> [[Nevian]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son: ''Narba'', al sègle VI ab.-J-C, ''Narbon'', ''Narbo Martius'', al primièr sègle, ''Colonia Julia Paterna Claudia Narbo Martius'', ''Atacinorum Decumanorumque colonia..., nunc nomen et decus Martius Narbo'' (Pomponius Mela, sègle primièr), ''Narbona'' en 1148, ''Nerbone'', ''Nerbonne'', ''Nerboune'', ''Narbone'', als sègles XII e XIII, ''Nerbona'' en 1279, ''Narbonne'' en 1402, ''Nerbonne'' en 1417, etc. La prononciacion occitana es ''Narbóuno'', dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]]. Lo nom es benlèu ibèr o aquitanic e la rasic ''nar-'', aplicada a de flumes ([[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] sonava l'Aude ''Narbon'') a benlèu un rapòrt ambe lo nom de la vila.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 104, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f196.item.texteImage </ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 490</ref></br> Michel Morvan conferís lo nom de la vila amb la rasic basca ''*narb-'' .<ref>M. Morvan, ''Dictionnaire étymologique basque'', Internet/Lexilogos</ref> ===Bonhan=== Bonhan es una anciana ''villa'' dels vescomtes de Narbona. Las fòrmas ancianas son: ''Abunianum'' en 782, ''Abanianum'' en 1089, ''Molendinum de Abuniano'' en 1130, ''Bastida de Abunhiano'' en 1300, ''Abonhanum'' en 1345, ''Castrum de Habonhano'' en 1364, ''La bastide ou grange d'Abonhan'' en 1500, ''Bougniac'' en 1672, ''Une metterie ditte Bougnac'', ''Bonniac'' en 1763, etc.,<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 40, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f132.item.texteImage </ref> ''Bougna'' (mapa IGN).</br> ''Bonhan'' es format del nom latin d'òme ''Aponius'', atestat, e del sufixe ''-anum''. L'iniciala ''A-'' a desparegut (aferèsi). Las fòrmas tardivas en ''-ac'' son d'errors evidentas. ===Fontfreja (nom supausat)=== [[Abadiá de Fontfreja|Véser a l'article]]. ===La Morguiá=== La Morguiá es una anciana parròquia e un priorat benedictin, del vocable de Nòstra Dòna, unit a l'[[abadiá Sant Victor de Marselha]]. Las fòrmas ancianas son: ''Ecclesia S. Mariae... infra muros civitatis Narbona'' en 782, ''''Ecclesia S. Mariae'' en 1112, ''Parrochia B.M. de Monachia'' en 1302, ''Nostra Dona la Morguia'' en 1308, ''Prior de Monachia'' en 1346, ''Beata Maria de Burgo Monachia nuncupata'' en 1443, ''Notre Dame de Bourg'' entre 1200 e 1639, ''La Mourguier'' en 1706, etc.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', p. 195, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f287.image.texteImage</ref> </br> ''La Morguiá'' es equivalent a ''la Mongiá'', le resultat del latin ''monachus'' (vengut del grèc), «monge, morgue», ambe sufixe ''-ia'', vengut ''-iá'', prononciat [jɛ] en Narbonés. La rotacizacion dins un proparoxitòn (''n'' > ''r'') es normala. Le sens es «lòc ont son los morgues/monges». ===''Montjudaïc''=== Montjudaïc (es la fòrma occitana o la fòrma dels documents?) es l'anciana ciutat dels josius, al barri de Coiran e de Bèlvéser. Las fòrmas ancianas son: ''Mons Judaicus'' en 914, ''Mons Judaycus sive Cimiterium Judeorum'' en 1352.'''<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', p. 251, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f343.image.texteImage</ref>''' ===Mojan=== Mojan [a l'èst de Narbona] es un castèl modèrne e un ancian priorat. Las fòrmas ancianas, nombrosas, son: ''Mujanus'' en 1782, ''Villa Muiani'' en 1066, ''De Moiano'' en 1204, ''Moyanum'' en 1251, ''Mojanum'' en 1352, ''Moya'' en 1363, ''Bastida vocata de Moiano'' en 1387, ''Motjan'' al sègle XIV, ''Ecclesia B. Mariae de Mojano, nunc ruralis, cujus est rector, ut asseritur, capitulum S. Justi'' en 1404, ''Grangia de Mojano'' en 1497, ''Montja'' en 1537, ''Moja'' en 1537, ''La place de Mojan tenue de l'abbé de Lagrasse'' entre 1503 e 1589, ''Esglise Nostre Dame de Mouja'' en 1639, ''Moujan'' en 1696, etc.'''<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 257, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f349.item.texteImage </ref>''' </br> Mojan ven probablament del nom latin d'òme ''Modius'' ambe'l sufixe ''-anum'', èra una granda proprietat galloromana. ==Istòria== [[File:Via Domitia (Narbonne).jpg|thumb|left|200px|Vestigis de la [[Via Domícia]].]] La ciutat foguèt fondada pels [[Empèri Roman|romans]] en 118 abans lo Crist. Èra alavetz la ''Colonia Narbo Martius'' del nom del cònsol roman ''Quintus Marcius Rex''. Narbona èra situada a la crosada de doas estradas romanas importantas: la [[via Domícia]], e la [[via Aquitània]]. Se pensa que lo nom Narbo poiriá èsser un toponim cèlta o [[ibèr]] Narbo. Pus tard, en 45 abans lo Crist, [[Juli Cesar]] installèt a Narbona los veterans de la Xena legion. Puèis, en 27 abans lo Crist, l'emperaire [[August]] faguèt una visita a la ciutat e 5 ans pus tard ne fasiá la capitala de la província romana de la Gàllia [[Narbonesa]]. Siaguèt entrò la fin de l'Antiquitat romana una de las ciutats pus importantas de Gàllia. Segon [[Estrabon]] n'èra la primièra. Durant los dos primièrs sègles de l'èra [[cristianisme|crestiana]] sa superficia èra vesina de 100 ectaras, çò que laissa pensar que sa populacion èra pròcha de 35 000 abitants. Aprèp sa destruccion en 145 per un incendi accidental, [[Antonin lo Piós]] faguèt reconstruire Narbona en 160 e espandiguèt puèi la ret rotièra de la Narbonesa. La ciutat declinèt durant l'Antiquitat tardiva. L'encencha, que probablament data de la fin del sègle III, sonque delimitava 16 ha. En 462, Narbona siaguèt integrada al reiaume visigòt de [[Tolosa]]. Al començament del sègle VI, siaguèt Narbona brèvament la capitala dels visigòts qu'èran estats vençuts a la [[batalha de Vouillé]] (507) pels [[francs]] de [[Clovís]]. Gràcias a l'ajuda militara dels [[ostrogòt]]s de la peninsula italica, los visigòts del rei Amalric servèron [[Septimània]] e Narbona. Amalric i siaguèt puèis assassinat en 531. Jol règne del rei Teudis (531-548), la ciutat siaguèt pas pus la capitala dels visigòts. A partir de 719, foguèt conquistada per las tropas araboberberas musulmanas dels Omeias vengudas de la Peninsula Iberica e dirigidas pel tresen governaire d'Ispània, al-Samh. Se nomenava alara [[Arbona]]. ===Capduèlh o lo Capitòli=== Es una anciana torre, l'ancian Capitòli de Narbona, bastit pels [[Roma antica|romans]], tornat bastir a l'epòca de [[Tibèri]], cambiat en palais e abitat per [[Alaric II]], desrocat del temps de [[Loís XIII]]. La glèisa Sant Fèlix, dont parla [[Gregòri de Tors]] (''De glor. martyr.'', I, 92) èra vesina del Capitòli. Lo nom es atestat: ''Palatium regis'' (ibid.), ''Capitolium quod est in Narbona'' en 1066, ''Turris vulgariter vocata Capitolium sive Capduel'' en 1344, ''Capdeulh'' en 1444, ''In Capitolio'', entre 1129 e 1494, ''Capdeil'' en 1576.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 66, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f158.item.texteImage </ref> ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=11262 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 19 d'octobre de [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bertrand Malquier|Partit= divèrs dreita |Qualitat= agent immobilièr}} {{Elegit |Debuta= 6 d'abrial de [[2014]] |Fin= 8 d'octobre de 2023</br>(mòrt en foncions) |Identitat= Didier Mouly |Partit= divèrs dreita |Qualitat= avocat, filh d'Hubert Mouly }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jacques Bascou |Partit= [[PS]] |Qualitat= president de la CA, deputat (1997-2012) }} {{Elegit |Debuta= [[1999]] |Fin= 2008 |Identitat= Michel Moynier |Partit= divèrs dreita |Qualitat= massatgista-quinesiterapeuta, president de la CA, conselhièr general e regional }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1999 |Identitat= Hubert Mouly |Partit= divèrs dreita |Qualitat= avocat, conselhièr general e regional }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1971 |Identitat= Francis Vals |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= deputat, conselhièr general, deputat europèu, president del Conselh Regional }} {{Elegit |Debuta= [[1958]] |Fin= 1959 |Identitat= Paul Jean |Partit=SFIO |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1948]] |Fin= 1958 |Identitat= Louis Madaule |Partit= SFIO |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1948 |Identitat= Emile Roux |Partit= SFIO |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat= Marius Lacroix |Partit= SFIO |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1940]] |Fin= 1944 |Identitat= Henri Caillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1940 |Identitat= Achille Lacroix |Partit= SFIO|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1922]] |Fin= 1925 |Identitat= Germain Mouret |Partit= SFIO |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1891]] |Fin= 1921 (mai d'un còp) |Identitat= [[Ernest Ferroul]] |Partit= POF puèi SFIO |Qualitat= deputat, conselhièr general, president fondator de la C.G.V.M. (Confederacion Generala dels Vinhairons del Miègjorn) }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1843 |Identitat= Jean Dominique Ducros de Saint-Germain |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Division administrativa == Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la ciutat de Narbona èra devesida en tres cantons: * Lo canton de Narbona-Èst, format d'una part de Narbona (18 710 abitants). * Lo canton de Narbona-Oèst, format d'una autra part de Narbona (17 673 abitants) e de las comunas de [[Bisanet]], [[Canet d'Aude]], [[Marcorinhan]], [[Montredon de las Corbièras|Montredond de las Corbièras]], [[Mossan]], [[Nevian]], [[Raissac d'Aude]] e [[Viladanha]] (siá un total 26 665 abitants). * Lo canton de Narbona-Sud, format d'una terça part de Narbona (14 656 abitants) amb la comuna de Bajas (siá un total 15 496 abitants). Narbona es ara devesida en 3 cantons, diferents dels cantons anteriors: * Lo canton de Narbona-1, format d'una partida de Narbona (20 177 abitants en 2014) e de las comunas de [[Bisanet]], [[Montredon de las Corbièras|Montredond de las Corbièras]], [[Nevian]] e [[Viladanha]] (siá 24 958 abitants en 2014). * Lo canton de Narbona-2, format d'una partida de Narbona (14 041 abitants en 2014) e de las comunas de [[Bajas]] e [[Grussan]] (siá 19 785 abitants en 2014). * Lo canton de Narbona-3, format d'una partida de Narbona (18 637 abitants en 2014). ==Demografia== {{Demografia |insee=11262 |1793= 9050 |1800= 9086 |1806= 9464 |1821= 9940 |1831= 10246 |1836= 10762 |1841= 11907 |1846= 11427 |1851= 13066 |1856= 14300 |1861= 16062 |1866= 17172 |1872= 17266 |1876= 19968 |1881= 28134 |1886= 29702 |1891= 29566 |1896= 27824 |1901= 28852 |1906= 27039 |1911= 28173 |1921= 28956 |1926= 29841 |1931= 31909 |1936= 30047 |1946= 29975 |1954= 32060 |1962= 33891 |1968= 38441 |1975= 39342 |1982= 41565 |1990= 45849 |1999= 46510 |cassini=24587 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|262}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|262}}/172.96) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Narbonne panorama.jpg|thumb|right|400px|Panorama de Narbona amb la catedrala.]] [[Fichièr:Palais des Archevêques de Narbonne.jpg|thumb|200px|Palais dels Arquevesques.]] *[[Palai dels Arquevesques de Narbona|Palai dels Arquevesques]] *[[Catedrala de Sant Just e Sant Pastor de Narbona|Catedrala Sant Just e Sant Pastor]] *[[Pont dels Mercants]] * [[Pargue dels Espòrts e de l'Amistat]] ==Personalitats== * [[Charles Trenet]], cantaire. * [[Joan Josèp Cassanea de Mondonvila]], compositor barròc e violonista. ==Espòrt== * [[Narbona Volei]] *[[Racing Club Narbonés]] ==Articles connèxes== * [[Abadiá de Fontfreja]] * [[Comunas d'Aude]] * [[Narbonés (parlar)|Dialècte narbonés]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11262 Narbona sul site de l'Insee]. * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=I78faDjUcmg Narbona: canal de la Robina - Occitanica eAnem / CIRDOC] . * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=15n849V8CUs Narbona: la granhòta de Sant Pau - Occitanica eAnem / CIRDOC] . ==Nòtas== <references/>{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}}{{Comunas d'Aude}}{{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Narbonés]] 07p6wsysalm9a4gk0akrpkqunmy4ier 0 9870 2506738 2477389 2026-08-15T18:22:51Z ~2026-44904-87 64837 2506738 wikitext text/x-wiki {{Infobox Foncion |foncion=President elegit dels Estats Units|bandièra=Flag of the President of the United States.svg|blason=Seal of the President of the United States.svg|ligam_blason=Sagèl presidencial|ligam_bandièra=Drapèla presidenciala||titular=|inici=|tipe=Cap d'Estat|residéncia=[[Ostal Blanc]]|luòc=[[Estats Units d'America]]|creacion=30 d'abril de 1789|primièr_titular=[[George Washington]]}} Lo president dels [[Estats Units d'America]] es al còp [[cap d'Estat]] e cap de govèrn. Aquesta es la [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! Numèro ! colspan=2 | President !! començament del mandat ! fin del mandat ! Partit !! Vicepresident(a.s) |- style="background:#dddddd" || 1 || [[George Washington]] ||[[Fichièr:Portrait of George Washington-transparent.png|50px]] || [[30 d'abril]] de [[1789]] || [[3 de març]] de [[1797]] || <small>(cap)</small>|| [[John Adams]] |- style="background:#e6e6aa" || 2 || [[John Adams]] || [[Fichièr:Johnadamsvp.flipped.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1797]] || [[3 de març]] de [[1801]] || Partit Federalista ||[[Thomas Jefferson]] |- style="background:#ffddaa" | 3 || [[Thomas Jefferson]] || [[Fichièr:T_Jefferson_by_Charles_Willson_Peale_1791_2.jpg |50px]] || [[4 de març]] de [[1801]] || [[3 de març]] de [[1809]] || Partit Democrata-Republican || Aaron Burr / <br /> George Clinton |- style="background:#ffddaa" | 4 || [[James Madison]] || [[Fichièr:James Madison (cropped 3x4 close).jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1809]] || [[3 de març]] de [[1817]] || Partit Democrata-Republican || George Clinton(D)/<small>''(cap)''</small>/Elbridge Gerry(D)/<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffddaa" | 5 || [[James Monroe]] || [[Fichièr:James Monroe 02.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1817]] || [[3 de març]] de [[1825]] || Partit Democrata-Republican || Daniel Tompkins |- style="background:#ffddaa" | 6 || [[John Quincy Adams]] || [[Fichièr:John Quincy Adams.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1825]] || [[3 de març]] de [[1829]] || Partit Democrata-Republican || John C. Calhoun |- style="background:#ddeeff" | 7 || [[Andrew Jackson]] || [[Fichièr:Andrew jackson head.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1829]] || [[3 de març]] de [[1837]] || Partit Democrata || John C. Calhoun (R)<br /><small>''(cap)''</small> / [[Martin Van Buren]] |- style="background:#ddeeff" | 8 || [[Martin Van Buren]] || [[Fichièr:Martin Van Buren.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1837]] || [[3 de març]] de [[1841]] || Partit Democrata || Richard Mentor Johnson |- style="background:#ffffcc" | 9 || [[William Henry Harrison|William Harrison]] || [[Fichièr:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1841]] || [[4 d'abril]] de [[1841]] (D) || Partit ''Whig'' || John Tyler |- style="background:#ffffcc" | 10 || [[John Tyler]] || [[Fichièr:John Tyler.jpg|50px]] || [[4 d'abril]] de [[1841]] || [[3 de març]] de [[1845]] || Partit ''Whig'' (W) ||<small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 11 || [[James K. Polk|James Polk]] || [[Fichièr:Polkpolk.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1845]] || [[3 de març]] de [[1849]] || Partit Democrata || George M. Dallas |- style="background:#ffffcc" | 12 || [[Zachary Taylor]] || [[Fichièr:Zachary Taylor by Joseph Henry Bush, c1848.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1849]] || [[9 de julhet]] de [[1850]] (D) || Partit ''Whig'' || Millard Fillmore |- style="background:#ffffcc" | 13 || [[Millard Fillmore]] || [[Fichièr:Millard Fillmore.jpg|50px]] || [[9 de julhet]] de [[1850]] || [[3 de març]] de [[1853]] || Partit ''Whig'' || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 14 || [[Franklin Pierce]] || [[Fichièr:Franklin Pierce.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1853]] || [[3 de març]] de [[1857]] || Partit Democrata || William R. King (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 15 || [[James Buchanan]] || [[Fichièr:James Buchanan.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1857]] || [[3 de març]] de [[1861]] || Partit Democrata || John C. Breckinridge |- style="background:#ffe1e1" | 16 || [[Abraham Lincoln]] || [[Fichièr:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1861]] || [[15 d'abril]] de [[1865]](A) || Partit Republican || Hannibal Hamlin / <br /> Andrew Johnson (U) |- style="background:#ddeeff" | 17 || [[Andrew Johnson]] || [[Fichièr:Andrew Johnson.jpg|50px]] || [[15 d'abril]] de [[1865]] || [[3 de març]] de [[1869]] || Partit Democrata (U) || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 18 || [[Ulysses Grant]] || [[Fichièr:Ulysses S. Grant 1870-1880.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1869]] || [[3 de març]] de [[1877]] || Partit Republican || Schuyler Colfax/<br />Henry Wilson (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 19 || [[Rutherford Hayes]] || [[Fichièr:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1877]] || [[3 de març]] de [[1881]] || Partit Republican || William A. Wheeler |- style="background:#ffe1e1" | 20 || [[James Garfield]] || [[Fichièr:James Abram Garfield, photo portrait seated.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1881]] || [[19 de setembre]] de [[1881]] (A) || Partit Republican || Chester Arthur |- style="background:#ffe1e1" | 21 || [[Chester Arthur]] || [[Fichièr:Chester Alan Arthur.jpg|50px]] || [[19 de setembre]] de [[1881]] || [[3 de març]] de [[1885]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 22 || [[Grover Cleveland]] || [[Fichièr:Grover Cleveland portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1885]] || [[3 de març]] de [[1889]] || Partit Democrata || Thomas A. Hendricks (D)/<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 23 || [[Benjamin Harrison]] || [[Fichièr:Benjamin harrison.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1889]] || [[3 de març]] de [[1893]] || Partit Republican || Levi Morton |- style="background:#ddeeff" | 24 || [[Grover Cleveland]]<br /><small>''(2nd còp)''</small> || [[Fichièr:Grover Cleveland portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1893]] || [[3 de març]] de [[1897]] || Partit Democrata || Adlai E. Stevenson |- style="background:#ffe1e1" | 25 || [[William McKinley]] || [[Fichièr:Mckinley.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1897]] || [[14 de setembre]] de [[1901]] (A) || Partit Republican || Garret A. Hobart (D)/<br /><small>''(cap)''</small>/ [[Theodore Roosevelt]] |- style="background:#ffe1e1" | 26 || [[Theodore Roosevelt]] || [[Fichièr:T Roosevelt.jpg|50px]] || [[14 de setembre]] de [[1901]] || [[3 de març]] de [[1909]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small>/ Charles Fairbanks |- style="background:#ffe1e1" | 27 || [[William Taft]] || [[Fichièr:William Howard Taft.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1909]] || [[3 de març]] de [[1913]] || Partit Republican || James S. Sherman (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 28 || [[Woodrow Wilson]] || [[Fichièr:Woodrow Wilson (1912).jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1913]] || [[3 de març]] de [[1921]] || Partit Democrata || Thomas R. Marshall |- style="background:#ddeeff" |- style="background:#ffe1e1" | 29 || [[Warren G. Harding]] || [[Fichièr:Warren G Harding portrait as senator June 1920.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1921]] || [[2 d'agost]] de [[1923]] (D) || Partit Republican || Calvin Coolidge |- style="background:#ffe1e1" || 30 || [[Calvin Coolidge]] || [[Fichièr:Calvin Coolidge photo portrait head and shoulders.jpg|50px]] || [[2 d'agost]] de [[1923]] || [[3 de març]] de [[1929]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small><br /> Charles Dawes |- style="background:#ffe1e1" | 31 || [[Herbert Hoover]] || [[Fichièr:President Hoover portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1929]] || [[3 de març]] de [[1933]] || Partit Republican || Charles Curtis |- style="background:#ddeeff" || 32 || [[Franklin D. Roosevelt]] || [[Fichièr:FDR in 1933.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1933]] || [[12 d'abril]] de [[1945]] (D) || Partit Democrata || John Nance Garner/ <br /> Henry A. Wallace/<br /> [[Harry Truman]] |- style="background:#ddeeff" || 33 || [[Harry Truman]] || [[Fichièr:Harry-truman.jpg|50px]] || [[12 d'abril]] de [[1945]] || [[20 de genièr]] de [[1953]] || Partit Democrata || <small>''(cap)''/</small> Alben Barkley |- style="background:#ffe1e1" | 34 || [[Dwight D. Eisenhower]] || [[Fichièr:Eisenhower official.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1953]] || [[20 de genièr]] de [[1961]] || Partit Republican || [[Richard Nixon]] |- style="background:#ffe1e1"|| |- style="background:#ddeeff" | 35 || [[John F. Kennedy]] || [[Fichièr:John F Kennedy.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1961]] || [[22 de novembre]] de [[1963]] (A) || Partit Democrata || [[Lyndon Johnson]] |- style="background:#ddeeff" | 36 || [[Lyndon Johnson]] || [[Fichièr:Lbj2.jpg|50px]] || [[22 de novembre]] de [[1963]] || [[20 de genièr]] de [[1969]] || Partit Democrata || <small>''(cap)''/</small> Hubert Humphrey |- style="background:#ffe1e1" | 37 || [[Richard Nixon]] || [[Fichièr:Nixon_30-0316a.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1969]] || [[9 d'agost]] de [[1974]] (R) || Partit Republican || Spiro Agnew/Spiro Agnew(R)/<br /><small>''(cap)''</small>/<br />Gerald Ford |- style="background:#ffe1e1" | 38 || [[Gerald Ford]] || [[Fichièr:Gerald R. Ford, Official White House photograph 1974 (2).jpg|50px]] || [[9 d'agost]] de [[1974]] || [[20 de genièr]] de [[1977]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small><br />Nelson Rockefeller |- style="background:#ddeeff" | 39 || [[Jimmy Carter]] || [[Fichièr:Jimmy Carter.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1977]] || [[20 de genièr]] de [[1981]] || Partit Democrata || Walter Mondale |- style="background:#ffe1e1" || 40 || [[Ronald Reagan]] || [[Fichièr:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1981]] || [[20 de genièr]] de [[1989]] || Partit Republican || [[George H. W. Bush]] |- style="background:#ffe1e1"|| |- style="background:#ffe1e1" ||41 || [[George H. W. Bush]] ||[[Fichièr:George_H._W._Bush,_President_of_the_United_States,_1989_official_portrait_(cropped).jpg|50px]]|| [[20 de genièr]] de [[1989]] || [[20 de genièr]] de [[1993]] || Partit Republican || Dan Quayle |- style="background:#ddeeff" || 42 || [[Bill Clinton]] || [[Fichièr:Bill Clinton.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1993]] || [[20 de genièr]] de [[2001]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || [[Al Gore]] |- style="background:#ffe1e1" || 43 || [[George Walker Bush]] || [[Fichièr:George-W-Bush.jpeg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[2001]] || [[20 de genièr]] de [[2009]] || Partit Republican || Dick Cheney |- style="background:#ddeeff" || 44 || [[Barack Obama]] ||[[Fichièr:Barack_Obama.jpg|50 px]]|| [[20 de genièr]] de [[2009]] || [[20 de genièr]] de [[2017]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || Joe Biden |- style="background:#ffe1e1" || 45 || [[Donald Trump]] ||[[Fichièr:Donald_Trump_Pentagon_2017.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[2017]] || [[20 de genièr]] de [[2021]] || Partit Republican || Mike Pence |- style="background:#ddeeff" || 46 || [[Joe Biden]] ||[[Fichièr:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 2.jpg|50 px]]|| [[20 de genièr]] de [[2021]] || [[20 de genièr]] de [[2025]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || [[Kamala Harris]] |} * Interrupcions del mandat per: : (A) Assassinat. : (D) Mòrt naturala. : (R) Renonciament. * Dins d'autres partits: : (U) Democrata, vicepresident de Lincoln. : (W) Democrata, vicepresident del candidat ''Whig''. [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Estats Units]] [[Categoria:President dels Estats Units d'America|*]] [[he:נשיא ארצות הברית#רשימת הנשיאים]] 39c4q74sshuvaexsfx02l9lktxjmihm 0 21216 2506769 2414927 2026-08-16T05:46:05Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506769 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sijan | nom2 = ''Sigean'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = SigeanGiraf.JPG | descripcion = Resèrva africana de Sijan. | escut = Blason ville fr Sigean (Aude).svg | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de Sijan|canton de las Corbièras Mediterranèa]] (burèu centralizator), [[canton de Sijan]] ([[caplòc]]) abans 2015 |intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11379 | cp = 11130 | cònsol = Michel Jammes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.0291666667 | longitud = 2.97833333333 | alt mini = 0 | alt mej = 17 | alt maxi = 126 | ectaras = 3535 | gentilici = Sigeanais, Sigeanaises (en [[francés]]) | km² = 35.35 |}} '''Sijan''' (''Sigean'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], en [[Corbièras]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia== Vila del [[golf del Leon]] en [[Mediterranèa]] situada sus la riba de l'[[Estanh de Bajas]] dins las [[Corbièras]] maritimas sul [[Canal de la Robina]] [[Imatge:Map commune FR insee code 11379.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sijan | nord = [[Peiriac de Mar|Peiriac de la Sal]] | nord-est = [[Narbona]] <small>''per un qüadripunt''</small> | est = [[La Novèla]] | sud-est = | sud = | sud-ouest = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] | ouest = [[Portèl de las Corbièras]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Seianum'' en 832, ''Segianum'' en 963, ''Seian'' en 1080, ''Segionum'' = ''Segianum'' en 1107, ''Sejanum'' en 1145, ''Castrum de Sejano'' en 1157, ''De Sechano'' = ''Seihano'' en 1282, ''De Scoano'' = ''Seiano'' en 1282, ''Sal de Styano'' = ''Seyano'' en 1320, ''Seyan'' en 1381, ''Ségan'' al sègle XIV, ''Séjean'' en 1402, ''Sian'' en 1405, ''Sigen'' en 1528, ''Sigan'' en 1535, ''Syga'' en 1538, ''Seigan'' en 1589, ''Sigian'' en 1589, ''Sijan'' en 1589, ''Siga'' en 1589, ''Sigan..., Siegan'' en 1589, ''Sijean'' en 1590, ''Séjan'' en 1591, etc, ''Sigean, rectorie'' en 1706, etc. La prononciacion occitana es ''Sigeà'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 435, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f527.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [si'ʒa].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Sijan'' vendriá del nom latin d'òme ''Seius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 657, a ''Siecq''</ref>; s'agís de ''Seianus'', sense sufixe, segon los Feniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 129</ref>.</br> Segon María José Peña, lo nom de l'establiment de comèrci ''Σαιγάνθη'' (''Saigánthe''), inscrit sus una tauleta de plomb del sègle V descobèrta à [[Empúries]], seriá la transcripcion en [[grèc]] ionenc del nom [[ibèr]] del siti de Puèg Maó. Aquel nom auriá evolucionat après e donat lo nom de Sijan <ref>María José Pena, ''Quelques réflexions sur les plombs inscrits d’Emporion et de Pech Maho. Pech Maho était-il un comptoir du sel ?'', ''Revue des études anciennes'', tome 116, n° 1, 2014, pp. 3-21. legir en linha http://paratge.wordpress.com/2015/01/09/pech-maho </ref>. ===Le Lac=== Le Lac es situat al nòrd de Sijan, près de la RD 6009 (cercar ''Hameau du Lac''). </br> Le Lac es una anciana comunautat e parròquia de la [[archidiocèsi de Narbona|diocèsi de Narbona]], del vocable de Sant Jaume (o Jacme ?), mes la capèla modèrna es dedicada a la Santa Verge. I a un castèl. Las fòrmas ancianas son : ''Lac Castrum'' en 1080, ''Villa qui vocatur Lac'' en 1114, ''Castrum de Laco'' en 1119, ''Ecclesia S. Jacobi de Lacu'' en 1208, ''S. Jacobus castri de Lacu siti in Corbaria inferiori'' en 1282, ''Lac'' en 1402, ''Castellum de Lact'' en 1521, ''Église paroissielle Sainct Jacques..., sementière de l'église Sainct Jacques'' entre 1609 e 1633<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 190-191, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f282.item.texteImage </ref>. </br> Le mot ''lac'' es probablament en relacion ambe una anciana localizacion de l'[[Estanh de Bajas]], ara a mai d'un km, mes l'altitud dels lòcs vesins es plan bassa. S'agís clarament de lòcs aterrats recentament. == Istòria == * Lo site de Sijan coneguèt una ocupacion umana dempuèi l'[[Antiquitat]]: sul territòri de la comuna se situèt l'[[oppidum]] de Puèg Maó que foguèt destruit al sègle III ab. J-C. * Entre 1790 e 1794, ''Le Lac'' foguèt annexat a Sijan; en 1844, [[La Novèla]], qu'èra dins Sijan, venguèt una comuna independenta <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=36337</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11379 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Jammes |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= director d'agéncia bancària, puèi retirat}} {{Elegit |Debuta= setembre de [[2013]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Pierre Cires|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= agost de 2013 |Identitat= Roger Combes |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]]|Fin= 2008|Identitat= Claude Poncet |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Jacques Mourrut |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan ([[caplòc]]); lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. == Demografia == {{Demografia |insee=11379 |1793=1822 |1800=1822 |1806=1912 |1821=2171 |1831=3296 |1836=3423 |1841=3703 |1846=3213 |1851=3297 |1856=3337 |1861=3348 |1866=3496 |1872=3478 |1876=3912 |1881=4229 |1886=3833 |1891=3485 |1896=3384 |1901=3357 |1906=3107 |1911=2988 |1921=3050 |1926=3153 |1931=3085 |1936=3071 |1946=2183 |1954=2346 |1962=2555 |1968=3033 |1975=3027 |1982=3058 |1990=3373 |1999=4049 |cassini=36337 |senscomptesdobles=1968}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|379}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|379}}/35.35) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == * [[Oppidum]] de Puèg Maó [[imatge:Lion-sigean.jpg|right|thumb|Resèrva africana de Sijan]] * La [[Resèrva Africana de Sijan]] es un pargue animalièr seminatural; l'espaci ofèrt es pro grand per que los animals demòren ''salvatges'' e viscan amb lor seus compòrtaments naturals. <gallery> Sigean_vu_de_l'ouest.jpg|Sijan vist de l'oèst. Eglise_Saint_Félix.png|Glèisa Sant Fèlix. Elephant-Sigean.JPG|Resèrva africana. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligats a la vila== * [[Louis Martrou]] * [[Henri Ferrero]] : jogaire de [[rugbí]] * [[Yves Malquier]] * [[Antoine Cayrel]] * [[Gérard Viard]] * [[Renaud Papillon Paravel]] * [[Armand Gauthier]] ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11379 Sijan sul site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} [[categoria:Comuna d'Aude]] {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] fe3rluf7n90lzt7e5m3bi3wrmxldi04 0 21224 2506761 2383001 2026-08-15T21:17:52Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506761 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Novèla | nom2 = ''Port-la-Nouvelle'' | imatge = Bandeaupln.jpg | descripcion = La plaja. | lògo = cap | escut = Blason Port-la-Nouvelle.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = canton de las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015 | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | gentilici = ''Nouvellois(es)'' <br/>(en [[francés]]) | insee = 11266 | cp = 11210 | cònsol = Henri Martin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.0133333 | longitud = 3.08 | alt mini = 0 | alt mej = 2 | alt maxi = 133 | km² = 28.55 |}} '''La Novèla''' (''Port-la-Nouvelle'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Es un pòrt de comèrci sus la [[Mar Mediterranèa]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11266.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = La Novèla | nòrd = [[Grussan]] | nòrd-èst = | èst = ''[[Mar Mediterranèa]]'' | sud-èst = | sud = [[La Pauma]] | sud-oèst = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] | oèst = [[Sijan]] | nòrd-oèst = [[Peiriac de Mar|Peiriac de la Sal]] <small>''per un qüadripunt''</small>, <br> [[Narbona]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Port qui s'appelle la Novelle'' en 1528, ''Altra Novelha'' en 1538, ''Monepeyrous'' en 1589<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 283, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f375.item.texteImage </ref>.</br> L'explicacion es que La Novèla èra un pòrt creat recentament <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 502</ref>. ==Istòria== * La comuna se creèt en 1844 del territòri de [[Sijan]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27677</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11266 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Henri Martin|Partit= [[UDF]] puèi [[UMP]] puèi divèrs dreta |Qualitat= retirat, conselhièr departamental (2015-) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Louis-Bernard Davidovici |Partit= divèrs dreta |Qualitat= mètge}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean-Pierre Casanave |Partit= [[PS]] |Qualitat= ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= setembre de [[1962]] |Fin= 1977 |Identitat= Élie Ferval |Partit= [[PS]]|Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= agost de 1962 (mòrt en foncions) |Identitat=Paul Carrière |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= regent}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee=11266 |1846=1364 |1851=1519 |1856=1687 |1861=1681 |1866=1996 |1872=1826 |1876=2099 |1881=2488 |1886=2445 |1891=2446 |1896=2371 |1901=2412 |1906=2292 |1911=2018 |1921=1939 |1926=2014 |1931=2010 |1936=2023 |1946=1807 |1954=2214 |1962=2479 |1968=3938 |1975=4554 |1982= 4410 |1990= 4822 |1999= 4859 |cassini=27677 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|266}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|266}}/28.55) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Port-la-Nouvelle_vue_aérienne.jpg|Vista aeriana. Canal_de_la_Robine_a_Port-la-Nouvelle.jpg|Le canal de la Robina. Port-la-Nouvelle_FR_(march_2008).jpg|L'avenguda de la Mar. Église_port_la_nouvelle.JPG|La glèisa Nòstra Dòna de Bon Viatge. Pln.jpg|Lo far actual. Port-la-nouvelle_harbour.jpg|Lo pòrt de comèrci. Cimenterie_Lafarge.jpg|La cimentariá Lafarge. Rando_Vieille_Nouvelle_(30).jpg|Tor de la Vièlha Novèla. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Piet Moget]] ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11266 La Novèla sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 7j4s68i5pxbding6qtxemdyl4lntmxl 0 21227 2506763 2486034 2026-08-15T21:42:08Z Alaric 506 44932 2506763 wikitext text/x-wiki {{confusion|Peiriac de Menerbés}} {{Infobox vila occitana |nom=Peiriac de Mar |carta=oc |nom2= ''Peyriac-de-Mer'' |ist={{Lengadòc}} | imatge=P1100845Peyriac mer.JPG | descripcion= | lògo=Couleur-peyriac.JPG |escut= Blason ville fr Peyriac-de-Mer (Aude).svg | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) |intercom = [[Lo Grand Narbona]] |insee=11285 |cp=11440 |cònsol=Catherine Gouiry |mandat=[[2026]]-[[2032]] | latitud =43.0877777778 | longitud =2.95861111111 |alt mej= |alt mini=0 |alt maxi=285 |km²= 26.92 |gentilici=Peiriagòl; Peiriagòt |}} '''Peiriac de Mar'''<ref>{{Ref-web|editor=Institut d'Estudis Catalans, ‎Institut Franco-Català Transfronterer, ‎Universitat de Perpinyà|títol=Jornades de la Secció Filològica de l'Institut d'Estudis Catalans a Ceret|url=https://books.google.fr/books?id=0Y8-DwAAQBAJ&pg=PA65|an=2017|pagina=65}}</ref> (en [[francés]]: ''Peyriac-de-Mer''), o popularament '''Peiriac de la Sal<ref>{{Ref-libre|títol=Présence : sur les routes d'Occitanie|cognòm=Chauvet|nom=Maurice|an=1974|pagina=18|editor=Impr. Déhan}}</ref>''' ^{{{Àudio|LL-Q14185 (oci)-Ives (Guilhelma)-Peiriac de la Sal.wav|escotar}}}, es una comuna [[Occitània|occitana]] en [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[França|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d'{{Ocreg}}. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11285.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Peiriac de la Sal | nord = [[Bajas]] | nord-est = | est = [[Narbona]] | sud-est = [[La Novèla]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud = [[Sijan]] | sud-ouest = [[Portèl de las Corbièras]] | ouest = [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] | nord-ouest = [[Narbona]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum Periachum'' en 1080, ''Periac'' en 1080, ''Peiriacum'' en 1212, ''Castrum de Petriaco'' en 1282, ''Petriacum Corbariae Inferioris'' en 1388, ''Peyriac'' en 1402, ''Peniacum'' = ''Petriacum'' en 1521, ''Le chasteau supérieur de Peyriac'' (1276-1639), ''Peiriac de Mer'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 310, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f402.item.texteImage </ref>.</br> Lo sufixe ''-acum'', latinizacion del sufixe gallic ''-ācon'', pausa pas de problèma, mes lo nom del proprietari latin de la ''villa'' antica qu'èra a la plaça de Peiriac es ''Petreius'', segon Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 529</ref>, ''Petrius'' segon los Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 122</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11285 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Catherine Gouiry|Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Jean-Marie Assens|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin=2008 |Identitat= Louis Vic |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Henri Cadas |Partit= [[PS]] |Qualitat= viticultor }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1983 |Identitat= Alexis Fabre |Partit= radical-socialista |Qualitat= avocat, viticultor, deputat (1948-1955) }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= ? |Identitat= Parfait Théron |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= ? |Identitat= Joseph Aubin Fabre <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-peyriac-de-mer.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee=11285 |1793=480 |1800=444 |1806=586 |1821=660 |1831=706 |1836=762 |1841=801 |1846=838 |1851=872 |1856=874 |1861=967 |1866=1108 |1872=1111 |1876=1274 |1881=1473 |1886=1486 |1891=1449 |1896=1389 |1901=1387 |1906=1209 |1911=1129 |1921=1151 |1926=1170 |1931=1191 |1936=1108 |1946=870 |1954=769 |1962= 823 |1968= 829 |1975= 765 |1982= 727 |1990= 822 |1999= 828 |2004= 995 |cassini=26652 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|285}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|285}}/26.92) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Glèisa Sant Paul, classada [[Monument istoric en França|monument istoric]] en 1914 <ref>http://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00102856</ref>. <gallery> Peyriac_de_Mer_2020.jpg|Vist de l'èst. Panorama_peyriac_de_mer.jpg|Vista panoramica. Peyriac-de-Mer,_Mairie.jpg|La comuna. Peyriac-de-Mer_Église_AL15.jpg|Glèisa Sant Pau. Peyriac-de-Mer_Église_AL26.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11285 Peiriac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] szuuml23iph5myddes1sg982jfbi57a 0 28014 2506778 2235579 2026-08-16T07:27:13Z ~2026-44897-84 64845 Refeccion dau liam {[[carcin|carcinòla]]} — ([[utilizaire:Donacian 2506778 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fraissinet lo Gelat | nom2 = ''Frayssinet-le-Gélat'' | imatge = Frayssinet-le-Gelat - Mairie.JPG | descripcion = L'ostal de comuna. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Frayssinet-le-Gélat 46.svg | escais = | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Òlt}} | arrondiment = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]] ([[Arrondiment de Caors|Caors]] abans 2017) | canton = [[Canton de Puèg l'Avesque|Puèg l'Avesque]] ([[Canton de Casals|Casals]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Casals-Salviac|CC de Casals-Salviac]] | insee = 46114 | cp = 46250 | cònsol = Nadège Gomez | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.5833 | longitud = 1.1647 | alt mej = | alt mini = 160 | alt maxi = 286 | km² = 23.14 |}} '''Fraissinet lo Gelat'''{{RepTopMP}} (''Frayssinet-le-Gélat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin|carcinòla]] situada dins lo departament francés d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 46114.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 46114 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Nadège Gomez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-François Guitou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Laville|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Raymond Fontanet |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 46114 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1368 |1846=1367 |1851=1067 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=960 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=677 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=424 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=385 |2006=400 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] pfaehuie8fun66bgabs36lxhssjwxkj 0 31756 2506782 2057477 2026-08-16T10:28:01Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Lake of Sainte-Croix inserted. 2506782 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{Infobox Lac|nom=Lac de Santa Crotz |imatge=Aerial image of Lake of Sainte-Croix (view from the west).jpg|region=[[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]|país=[[França]]|tipe=[[lac artificiau]] |superfícia=22|altitud=477 |pregondor=93 |bacin=1591 |emissari=[[Verdon]]}} Lo '''Lac de Santa Crotz''' es una retenguda, mesa en aiga en [[1973]], après la bastison de la restanca de Santa Crotz sus lo riu de [[Verdon (riu)|Verdon]]. Es situat entre lei departaments de [[Var (departament)|Var]] e deis [[Aups d'Auta Provença]], au pè dei [[gòrgas de Verdon]], dau [[Plan de Canjuers]] e dei [[Planas de Valençòla]], aut luòc de la cultura de la [[lavanda]]. Aquela retenguda es la segonda d'[[Occitània]] per sa superficia (environ 2200&nbsp;ha) après lo [[lac de Sèrra Ponçon]]. Lo lac es vengut un centre de torisme estivau e es fòrça presat per lei lesers aqüatics ; d'estiu, la temperatura de l'aiga pòt aténher {{unitat|26|°C}} a 1&nbsp;m de fonsor. Tres vilatges se tròban de lòng dau lac: * [[Santa Crotz de Verdon]] ([[Aups d'Auta Provença]]) * [[Bauduen]] ([[Var (departament)|Var]]) * [[Lei Salas de Verdon]] (vilatge nòu, que l'ancian es negat sota leis aigas dau lac) ([[Var (departament)|Var]]). [[Image:Gorges Verdon Barrage Sainte Croix.jpg|thumb|left|300px|Lac de Santa Crotz : l'intrada dei [[gòrgas de Verdon]]]] [[categoria:lac d'Occitània]] [[categoria:Provença]] [[categoria:Var]] [[categoria:Aups d'Auta Provença]] 2wjqh7yt2znzvb9znp2mwry1al09lxe 0 34694 2506728 2506249 2026-08-15T13:33:56Z Algovia 16465 2506728 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] sjzzyshrepd0ioz2kzwjmiocc8paz8d 2506729 2506728 2026-08-15T13:47:41Z Algovia 16465 /* Annèxas */ 2506729 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]]es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] hyatrpkwtnpiz7d34su42rzyzvzepmy 2506730 2506729 2026-08-15T13:48:05Z Algovia 16465 /* La monson asiatic */ 2506730 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 6cwoitxnmmj69w5tao8gnhglqkt2x4b 2506731 2506730 2026-08-15T14:02:46Z Algovia 16465 /* La monson asiatic */ 2506731 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] cajxbrvwvxxwqg0ucfx1yt7o75aio2m 2506737 2506731 2026-08-15T18:16:08Z Algovia 16465 /* Lei grands tipes de clima */ 2506737 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 1dg51ivtpqrxsh5zurletoyfcg1xncv 2506739 2506737 2026-08-15T19:16:40Z Algovia 16465 /* Lei grands tipes de clima */ 2506739 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes de la region son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] fbxbs04iwccqo28wyfjypum05c4232m 2506740 2506739 2026-08-15T19:17:22Z Algovia 16465 /* Lei riscs naturaus */ 2506740 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes de la region son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 0p9im67l3un9t3qs8v1gxhilacncfwi 2506741 2506740 2026-08-15T19:19:35Z Algovia 16465 /* Lei riscs naturaus */ 2506741 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, se tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Lei grands tipes de clima === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], se debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 0m9unm8vyrd019uad2c1f3gsmnkzsd0 0 43100 2506771 2506727 2026-08-16T05:56:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2506771 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> te5jcne5pwjaagcaa0ygs9t9wnyc0ce 2506772 2506771 2026-08-16T05:59:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2506772 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> f778x6bewlvtrfw4mo26097rd8oltu2 2506773 2506772 2026-08-16T06:00:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2506773 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <references/> otwwakgmsz4xz1axt0hghg1yfs9ix8e 2506785 2506773 2026-08-16T11:12:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2506785 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == === Lo periòde antic === L'estudi de las proprietats dels [[nombre|nombres]] [[nombre entier|entiers]] es una activitat [[matematicas|matematica]] fòrça anciana. D'efiech, tre l'[[Antiquitat]], plusors [[civilizacion]]s s'interessèron als nombres per de rasons practicas, especulativas o misticas. Per exemple, tre lo començament dau milleni II avC, de matematicians [[Babilònia (reialme)|babilonians]] èran capables de manipular de relacions [[aritmetica]]s complexas coma l'illustran los [[triplet pitagorian|triplets pitagoricians]] escrichs sus la tauleta [[Plimpton 322]] vers [[-1800|1800 avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eleanor Robson, « Words and pictures: new light on Plimpton 322 », ''Amer. Math. Month.'', vol. 109, n° 2,‎ 2002, pp. 105-120.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Otto Neugebauer, ''The Exact Sciences in Antiquity'', Copenaga, Munksgaard, 1951.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Daniel F. Mansfield, « Plimpton 322: A Study of Rectangles », ''Foundations of Science'', vol. 26, n° 4,‎ decembre de 2021, pp. 977–1005.</ref>. Puei, l'[[aritmetica]] prenguèc una dimension mai matematica en [[Grècia Antica|Grècia]] amb l'[[Pitagoricians|escòla pitagoriciana]] qu'estudièc mai sistematicament las proprietats dels nombres (pars, impars, [[nombre figurat|figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul-Henri Michel, ''De Pythagore à Euclide, contribution à l'histoire des mathématiques préeuclidiennes'', París, Société d'édition Les Belles Lettres, 1950, 699 p.</ref>. L'apòrt mai duradís de l'[[Grècia Antica|Antica Grèga]] figura dins los ''[[Elements d'Euclides|Elements]]'' d'[[Euclides]] (v. [[-300|300 avC]]). Plusors libres i son consacrats a l'[[aritmetica]] e expausan de resultats fondators, demostrats d'un biais rigorós. En particular, [[Euclides]] i presentèt l'[[algoritme]] que [[Algoritme d'Euclides|pòrta son nom]], permetent de calcular lo mai grand divisor de dos [[nombre]]s, una demostracion de l'infinitat dels [[nombre prumier|nombres prumiers]] e un ligam entre los [[nombre perfecte|nombres perfectes]] e una certanha familha de [[nombre prumier|nombres prumiers]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 36-38.</ref>. Puei, vers lo [[segle III apC]], [[Diofant d'Alexàndria]] marquèc l'istòria de las matematicas amb la publicacion de las ''Aritmeticas'', un recuelh de problemas que participèc d'un biais decisiu a l'emergéncia de la teoria dels nombres moderna après sa redescuberta au segle XVI<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours, París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 41-42.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Après lo declin de la [[sciéncia]] greca, l'estudi dels nombres contunhèc mai que mai dins lo monde arabomusulman que recuelhèc e perlonjèc l'eiretatge [[Antiquitat|antic]]. A partir dau [[segle IX]], los matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] traduguèron las òbras grecas, especialament [[Euclides]] e [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]], e desvolopèron l'[[aritmetica]]. Difusèron pereu lo [[Numeracion aràbia|sistema de numeracion]] de posicion d'origina [[Índia|indiana]] que, amb lo [[zerò]], anava revolucionar los metòdes de calcul. Plusors sabents s'interessèron ansin a de questions relevant de la teoria dels nombres. Per exemple, [[Thabit ibn Qurra]] ([[836]]-[[901]]) enoncièc un teorema permetent de construire de [[nombre amiable|nombres amiables]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[anglés|(en)]]''' Roshdi Rashed (dir.), ''Thabit ibn Qurra, Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad'', De Gruyter, 2009.</ref>. D'autres, coma [[Alhazen]] ([[965]]-[[1039]]) estudièron de problemas ligats als [[nombre prumier|nombres prumiers]] e a las [[congruéncia]]s. Ansin, en [[Orient Mejan]], se formèc una [[tradicion]] d'estudi dels [[nombre figurat|nombres figurats]], [[nombre perfecte|perfectes]] e [[nombre amiable|amiables]]. Aquelas coneissenças se difusèron pauc a cha pauc en Occident. Au [[segle XIII]], [[Leonardo Fibonacci]] (v. [[1170]]-[[1250]]) aguèc un ròtle centrau dins aquela transmission dau saber arabi en [[Euròpa]] gràcias a son ''[[Liber abaci]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 53-54.</ref>. I introduguèc la seguia de nombres que pòrta son nom. Pasmens, d'un biais generau, la teoria dels nombres ela meteissa interessèc pauc los matematicians europeus de l'[[Edat Mejana]]. Aquò chambièc a la [[Renaissença]] après la [[traduccion]] dels tèxtes de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] per [[Bachet de Meziriac]] ([[1581]]-[[1638]]) en [[1621]]. === Lo periòde classic === La teoria dels nombres moderna naissèc durant lo segle XVII amb [[Pèire de Fermat]] ([[1601]]-[[1665]]). [[Magistrat]] [[Tolosa|tolosenc]] e [[matematician]], estudièc las ''Aritmeticas'' de [[Diofant d'Alexàndria|Diofant]] e enoncièc fòrça resultats fondamentaus dins de nòtas e dins sa correspondéncia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, colleccion « Texto », 2022, pp. 65-66.</ref>. En particular, descurbèc lo [[pichon teorema de Fermat|pichon teorema que pòrta son nom]] e plusors resultats sus los nombres prumiers o sus la representacion d'entiers sota forma de carrats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Tannery e Charles Henry, ''Œuvres de Fermat, tome deuxième, correspondance'', París, Gauthier-Villars et cie, 1894, p. 209.</ref>. Pasmens, es mai que mai famós per la conjectura a l'origina dau [[darrier teorema de Fermat]], laissaa en nòta sus son exemplari de las òbras de Diofant, afirmant l'inexisténcia d'entiers estrictament positius verificant l'[[eqüacion]] ''x''^{<small>''n''</small>} + ''y''^{<small>''n''</small>} = ''z''^{<small>''n''</small>} per ''n'' superior a 2. Los trabalhs per la demostrar durèron fins a [[1994]] e permetèron de desvolopar plusors domenis distints de las [[matematicas]]. === Los trabalhs de Gauss e l'emergéncia de la teoria moderna === === La teoria dels nombres contemporanea === == Los conceptes principaus == === La teoria elementària dels nombres === === La teoria analitica dels nombres === === La teoria algebrica dels nombres === === La teoria geometrica dels nombres === == Aplicacions == == Annexas == === Ligams internes === * [[Aritmetica]]. * [[Matematicas]]. * [[Nombre]]. === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' André Weil, ''Number Theory: An approach through history from Hammurapi to Legendre'', Boston, Birkhäuser, 1984. === Nòtas e referéncias === <references/> 7hs9p1dv3pa3ycht49i0b96krz2qnub 0 61321 2506768 2415985 2026-08-16T04:46:31Z Alaric 506 44932 2506768 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{omon|Ròcafòrt}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2= ''Roquefort-des-Corbières'' |nom=Ròcafòrt de las Corbièras | imatge= Roquefort_des_Corbières.jpg | descripcion= Ròcafòrt |escut=Blason ville fr Roquefort-des-Corbières (Aude).svg | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) |intercom = [[Lo Grand Narbona]] |insee= 11322 |cp= 11540 |cònsol= Marie-Christine Théron-Chet |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud= 2.9542 |latitud= 42.9917 |alt mej= |alt mini= 10 |alt maxi= 540 |km²= 45.44 |gentilici= (en [[francés]]) |}} '''Ròcafòrt de las Corbièras''' (localament ''Ròcafòrt de las Corbièiras'' e ''Roquefort-des-Corbières'' en [[francés]]) es una comuna occitana de [[Lengadòc]] administrada pel [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] de la [[Region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ròcafòrt | nord = [[Portèl de las Corbièras]]<br /><small></small> | nord-est = [[Sijan]] | est = [[La Novèla]] <br /><small>''sus 200 m ''</small> | sud-est = [[La Pauma]], <br /> [[Las Cavas]] <br /><small>''per un qüadripunt''</small> | sud = [[Fulhan]] | sud-ouest = [[Fraisse de las Corbièras]] | ouest = [[Vilaseca de las Corbièras]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== ===Ròcafòrt=== Las fòrmas ancianas son : ''Rocafort'' en 1141, ''Castrum de Rocafort'' en 1219, ''Rupesfortis'' en 1271, ''Castrum de Rupeforti'' en 1272, ''De Ruppeforti'' en 1298, ''Ecclesia de Rupesforti'' en 1351, ''De Ruppefortis in Corbaria'' en 1366, ''Rocafort'' al sègle XIV, ''Roquafort'' en 1402, ''Domus de Rupeforte'' en 1462, ''Rocquefort'' en 1536, ''Al loc de Roqua Fort,... Roca Fort'' en 1538, ''Roqfort'' en 1682, ''Racafort,... Roccofort'' en 1779. La fòrma occitana es ''Roquofórt'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 357, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f449.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc probablament [,rɔkɔ'fɔɾt].</br> ''Ròcafòrt'' es atestat en 1141, ''Rocafort''. Lo mot ''ròca'' ven de ''*rocca'', un mot prelatin, absent dau latin classic. ''Ròca'' prenguèt lo sens de « puèg, tuca, mont rocassós », puèi de « castèl fòrt, fortalesa ». Lo nom es completat es l'adjectiu ''fòrt'', vengut del latin ''fortis'', « fortificat », çò qu'afortís qu'un castèl i èra bastit <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569 e 571</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>. Lo determinant, necessari pr'amor dels nombroses omonimes, es oficial en francés dempuèi, çò pus mens, 1801 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=29630</ref> fa referéncia a las [[Corbièras (region)|Corbièiras]] coma airal geografic puslèu que coma apellacion contarotlada per de rasons de data (amai lo vin es classat ''Vin de pays des Coteaux du Littoral Audois'', Vin de País dels Tuquets del Litoral Audenc). ===Montpesat=== Montpesat es un masatge, i aviá un castèl. Las fòrmas ancianas son : ''Monpesadus'' en 1441, ''Castrum de Montepesato'' en 1176-1177, ''De Montepensato'' en 1241, ''De Monte Pesato'' en 1377, ''Mompezat'' al sègle XIV, ''Montpezat, annexe de Roquefort'' en 1639, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 253, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f345.item.texteImage </ref>. </br> Le primièr element dels ''Montpesat''s ven de l'occitan ''mont'', del latin ''mons'', ''montem''. Le segond element pòt èsser le participi passat del latin ''pedare'', «paisselar», e per extension fortificar <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 473</ref>; pr'aquò, Pierre-Henri Billy (citat per Pau Burgan e Andriu Lafon) constata que ''pedare'' es sense descendéncia galloromanica [aicí, occitanoromanica] e que ''pensatus'' (de ''pendere'') > ''pensat'' > ''pesat'', «penjalut», conven milhor; una confirmacion es que Montpesat presenta l'atestacion ''De Montepensato'' en 1241 <ref> Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 279-282</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11322 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marie-Christine Théron-Chet|Partit= [[UMP|LR]] |Qualitat= conselhièra departamentala del canton de las Corbièras Mediterranèa (2015-?) }} {{Elegit |Debuta= març de [[2021]] |Fin= 2026) |Identitat= Luc Castan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= novembre de [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat= ''Delegacion especiala'' |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= novembre de 2020 |Identitat= Marie-Christine Théron-Chet|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= conselhièra departamentala del canton de las Corbièras Mediterranèa (2015- ) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1988]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Théron|Partit= RPR, puèi [[UMP]] |Qualitat= conselhièr general del canton de Sijan (2001-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1988 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11322 |1793=285 |1800=293 |1806=295 |1821=430 |1831=471 |1836=468 |1841=567 |1846=629 |1851=636 |1856=606 |1861=612 |1866=705 |1872=815 |1876=1000 |1881=1250 |1886=1351 |1891=1240 |1896=1182 |1901=1216 |1906=1102 |1911=1034 |1921=1005 |1926=932 |1931=832 |1936=840 |1946=669 |1954=643 |1962= 647 |1968= 621 |1975= 657 |1982= 560 |1990= 616 |1999= 664 |2004= 849 |cassini=29630 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|322}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|322}}/45.44) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Roquefort Bornes milliaires AL2.jpg|Bòrna miliara. Roquefort_des_Corbières_12-22_(3).jpg|Ròcafòrt al pè dels bauces de la Ròca. Garrigue_Roquefort-des-Corbières.jpg|Garriga. Roquefort_des_Corb_table_orientation.jpg Roquefort_Bornes_milliaires_AL1.jpg|Bòrnas miliaras. Roquefort_des_Corb_chapelle_St_Martin.jpg|Capèla Sant Martin. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11322 Ròcafòrt sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] 4oast7wxadwsflmb443m8l48jxg3pm0 0 68116 2506733 2485042 2026-08-15T16:26:17Z ~2026-44904-87 64837 2506733 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|220px|Blason de Peró.]] Lo president es lo [[cap d'Estat]] e de [[cap de govèrn|govèrn]] de [[Peró]]. Aquela es una lista dels presidents que jos aquel o un autre títol an exercit la magistratura suprèma de Peró al cors de la siá istòria [[republica|republicana]], dempuèi la siá independéncia, en [[1821]], until [[2026]]. Dempuèi [[1821]] que s'inícia la vida republicana, [[Peró]] foguèt governat per divèrses personatges que van dempuèi los militars que lutèron per l'independéncia, fins a personas de l'[[aristocracia]], en passant per representants indigènas e de las minoritats etnicas del país. L'istòria republicana de Peró es estada plena d'incidents, rebellions militaras, [[Còp d'Estat|còps d'estat]] e de luchas civilas. Es pas estat una situacion rara, alavetz, qu'en determinat moment lo president de la Republica li aja calgut daissar un encargat a palai mentre anava acalorar un suslhèuament al dedins del país. O lo fach, tanben repetit, qu'existiscan dos -e quitament mai- de presidents en exercici al meteis temps. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! # ! colspan=2 | President ! Periòde de govèrn ! Partit ! Eleccion |- | — | [[Fichièr:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|60px]] | [[José de San Martín]]<br><small>(1778-1850)</small> | [[28 de julhet]] de [[1821]]<br>-<br>[[20 de setembre]] de [[1822]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:LunaPizarro1.jpg|60px]] | [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]]<br><small>(1780-1855)</small> | 20 fins a [[22 de setembre]] de [[1822]] | interim | - |- | — | [[Fichièr:LaMar1.jpg|60px]] | [[José de La Mar]]<br><small>(1776-1830)</small> | [[22 de setembre]] de [[1822]]<br>-<br>[[27 de febrièr]] de [[1823]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:José Bernardo de Tagle.png|60px]] | [[José Bernardo de Tagle]]<br><small>(1779-1825)</small> | 27 fins a [[28 de febrièr]] de [[1823]] | militar | - |- ! 1 | [[Fichièr:Jose de la Riva Aguero Sanchez Boquete.JPG|60px]] | '''[[José de la Riva Agüero]]'''<br><small>(1783-1858)</small> | [[28 de febrièr]] de [[1823]]<br>-<br>[[23 de junh]] de [[1823]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Gran marical de ayacucho.jpg|60px]] | [[Antonio José de Sucre]]<br><small>(1795-1830)</small> | [[23 de junh]] de [[1823]]<br>-<br>[[17 de julhet]] de [[1823]] | militar | - |- ! 2 | [[Fichièr:José Bernardo de Tagle by José Gil de Castro.jpg|60px]] | '''[[José Bernardo de Tagle]]'''<br><small>(1779-1825)</small> | [[17 de julhet]] de [[1823]]<br>-<br>[[17 de febrièr]] de [[1824]] | militar | nomenèt dal Congrès |- | — | [[Fichièr:Simón Bolívar by Antonio Salas.jpg|60px]] | [[Simón Bolívar]]<br><small>(1783-1830)</small> | [[17 de febrièr]] de [[1824]]<br>-<br>[[28 de genièr]] de [[1827]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Andréssantacruz2.jpg|60px]] | [[Andrés de Santa Cruz]]<br><small>(1792-1865)</small> | [[28 de genièr]] de [[1827]]<br>-<br>[[9 de junh]] de [[1827]] | militar | nomenèt dal Congrès |- | — | [[Fichièr:Msalazaryb.png|60px]] | [[Manuel Salazar y Baquíjano]]<br><small>(1777-1850)</small> | [[9 de junh]] de [[1827]]<br>-<br>[[22 d'agost]] de [[1827]] | | - |- ! 3 | [[Fichièr:LaMar1.jpg|60px]] | '''[[José de La Mar]]'''<br><small>(1776-1830)</small> | [[22 d'agost]] de [[1827]]<br>-<br>[[7 de junh]] de [[1829]] | militar | eleccion presidencial de 1827 |- | — | [[Fichièr:Agutierrezf.png|60px]] | '''[[Antonio Gutiérrez de la Fuente]]'''<br><small>(1796-1878)</small> | [[7 de junh]] de [[1829]]<br>-<br>[[1 de setembre]] de [[1829]] | militar | - |- ! rowspan="2" | 4 | rowspan="2" | [[Fichièr:Agustin Gamarra.jpg|60px]] | rowspan="2" | '''[[Agustín Gamarra]]'''<br><small>(1785-1841)</small> | rowspan="2" | [[1 de setembre]] de [[1829]]<br>-<br>[[20 de decembre]] de [[1833]] | rowspan="2" | militar | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1829 |- | — | [[Fichièr:LunaPizarro1.jpg|60px]] | [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]]<br><small>(1780-1855)</small> | 20 fins a [[21 de decembre]] de [[1833]] | interim | - |- ! 5 | [[Fichièr:Orbegoso1.jpg|60px]] | '''[[Luis José de Orbegoso]]'''<br><small>(1795-1847)</small> | [[21 de decembre]] de [[1833]]<br>-<br>[[11 d'agost]] de [[1836]] | militar | eleccion presidencial de 1833 |- | — | [[Fichièr:Ppbermudez.jpg|60px]] | [[Pedro Pablo Bermúdez]]<br><small>(1793-1852)</small> | [[4 de genièr]] de [[1834]]<br>-<br>[[24 d'abril]] de [[1834]] | militar | - |- ! 6 | [[Fichièr:Salaverry2.jpg|60px]] | '''[[Felipe Santiago Salaverry]]'''<br><small>(1806-1836)</small> | [[23 de febrièr]] de [[1835]]<br>-<br>[[7 de febrièr]] de [[1836]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Andréssantacruz2.jpg|60px]] | [[Andrés de Santa Cruz]]<br><small>(1792-1865)</small> | [[11 d'agost]] de [[1836]]<br>-<br>[[25 d'agost]] de [[1838]] | militar | - |- ! rowspan="3" | 7 | rowspan="3" | [[Fichièr:Agustin Gamarra.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Agustín Gamarra]]'''<br><small>(1785-1841)</small> | rowspan="3" | [[25 d'agost]] de [[1838]]<br>-<br>[[18 de novembre]] de [[1841]] | rowspan="3" | militar | interim |- | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1840 |- ! 8 | [[Fichièr:M. Menéndez.jpg|60px]] | '''[[Manuel Menéndez]]'''<br><small>(1793-1847)</small> | [[18 de novembre]] de [[1841]]<br>-<br>[[16 d'agost]] de [[1842]] | sense partit | Succesion |- | — | [[Fichièr:Torrico1.jpg|60px]] | [[Juan Crisóstomo Torrico]]<br><small>(1808-1875)</small> | [[16 d'agost]] de [[1842]]<br>-<br>[[17 d'octobre]] de [[1842]] | militar | - |- ! 9 | [[Fichièr:Vidal1.jpg|60px]] | '''[[Juan Francisco de Vidal]]'''<br><small>(1800-1863)</small> | [[17 d'octobre]] de [[1842]]<br>-<br>[[15 de març]] de [[1843]] | militar | Succesion |- | — | [[Fichièr:Figuerola.jpg|60px]] | [[Justo Figuerola]]<br><small>(1771-1854)</small> | 15 fins a [[20 de març]] de [[1843]] | | - |- | — | [[Fichièr:Vivanco1.jpg|60px]] | [[Manuel Ignacio de Vivanco]]<br><small>(1806-1873)</small> | [[20 de març]] de [[1843]]<br>-<br>[[17 de junh]] de [[1844]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Domingonieto.jpg|60px]] | [[Domingo Nieto]]<br><small>(1803-1844)</small> | [[20 de març]] de [[1843]]<br>-<br>[[17 de febrièr]] de [[1844]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Presidente de la Suprema Junta (1844).png|60px]] | [[Ramón Castilla]]<br><small>(1797-1867)</small> | [[17 de febrièr]] de [[1844]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1844]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Domingo Elias.jpg|60px]] | [[Domingo Elías]]<br><small>(1805-1867)</small> | [[17 de junh]] de [[1844]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1844]] | | - |- | — | [[Fichièr:Manuel Menéndez.jpg|60px]] | [[Manuel Menéndez]]<br><small>(1793-1847)</small> | 10 fins a [[11 d'agost]] de [[1844]] | | - |- | — | [[Fichièr:Figuerola.jpg|60px]] | [[Justo Figuerola]]<br><small>(1771-1854)</small> | [[11 d'agost]] de [[1844]]<br>-<br>[[7 d'octobre]] de [[1844]] | | - |- ! 10 | [[Fichièr:Manuel Menéndez.jpg|60px]] | '''[[Manuel Menéndez]]'''<br><small>(1793-1847)</small> | [[7 d'octobre]] de [[1844]]<br>-<br>[[20 d'abril]] de [[1845]] | sense partit | - |- ! 11 | [[Fichièr:Castilla1.jpg|60px]] | '''[[Ramón Castilla]]'''<br><small>(1797-1867)</small> | [[20 d'abril]] de [[1845]]<br>-<br>[[20 d'abril]] de [[1851]] | militar | eleccion presidencial de 1845 |- ! 12 | [[Fichièr:Jose Rufino Echenique.jpg|60px]] | '''[[José Rufino Echenique]]'''<br><small>(1808-1887)</small> | [[20 d'abril]] de [[1851]]<br>-<br>[[5 de genièr]] de [[1855]] | militar | eleccion presidencial de 1851 |- ! rowspan="2" | [[13 | rowspan="2" | [[Fichièr:RamonCastilla.jpg|60px]] | rowspan="2" | '''[[Ramón Castilla]]'''<br><small>(1797-1867)</small> | rowspan="2" | [[5 de genièr]] de [[1855]]<br>-<br>[[24 d'octobre]] de [[1862]] | rowspan="2" | militar | còp d'Estat militar |- | eleccion presidencial de 1858 |- ! 14 | [[Fichièr:Miguelsanroman.png|60px]] | '''[[Miguel de San Román]]'''<br><small>(1802-1863)</small> | [[24 d'octobre]] de [[1862]]<br>-<br>[[3 d'abril]] de [[1863]] | militar | eleccion presidencial de 1862 |- | — | [[Fichièr:Ramón Castilla Ultimos Años.jpg|60px]] | [[Ramón Castilla]]<br><small>(1797-1867)</small> | entre lo 3 e lo [[9 d'abril]] de [[1863]] | | - |- | — | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | [[Pedro Diez Canseco]]<br><small>(1815-1893)</small> | [[3 d'abril]] de [[1863]]<br>-<br>[[5 d'agost]] de [[1863]] | | - |- ! 15 | [[Fichièr:President Pezet.jpg|60px]] | '''[[Juan Antonio Pezet]]'''<br><small>(1809-1879)</small> | [[5 d'agost]] de [[1863]]<br>-<br>[[25 d'abril]] de [[1865]] | militar | Succesion |- | — | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | [[Mariano Ignacio Prado]]<br><small>(1826-1901)</small> | [[25 d'abril]] de [[1865]]<br>-<br>[[24 de junh]] de [[1865]] | | - |- | — | [[Fichièr:President Pezet.jpg|60px]] | [[Juan Antonio Pezet]]<br><small>(1809-1879)</small> | [[24 de junh]] de [[1865]]<br>-<br>[[8 de novembre]] de [[1865]] | | - |- | — | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | [[Pedro Diez Canseco]]<br><small>(1815-1893)</small> | 8 fins a [[28 de novembre]] de [[1865]] | | - |- ! rowspan="3" | 16 | rowspan="3" | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Mariano Ignacio Prado]]'''<br><small>(1826-1901)</small> | rowspan="3" | [[28 de novembre]] de [[1865]]<br>-<br>[[8 de genièr]] de [[1868]] | rowspan="3" | militar | còp d'Estat militar |- | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1866 |- ! 17 | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | '''[[Pedro Diez Canseco]]'''<br><small>(1815-1893)</small> | [[8 de genièr]] de [[1868]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1868]] | militar | Succesion |- ! 18 | [[Fichièr:J. Balta.jpg|60px]] | '''[[José Balta y Montero]]'''<br><small>(1814-1872)</small> | [[2 d'agost]] de [[1868]]<br>-<br>[[22 de julhet]] de [[1872]] | militar | eleccion presidencial de 1868 |- | — | [[Fichièr:Tgutierrez.png|60px]] | [[Tomás Gutiérrez]]<br><small>(?-1872)</small> | 22 fins a [[26 de julhet]] de [[1872]] | | - |- | — | [[Fichièr:Francisco Diez Canseco.jpg|60px]] | [[Francisco Diez Canseco]]<br><small>(1821-1884)</small> | 26 fins a [[27 de julhet]] de [[1872]] | | - |- ! 19 | [[Fichièr:HerenciaZevallos.jpg|60px]] | '''[[Mariano Herencia Zevallos]]'''<br><small>(1820-1873)</small> | [[27 de julhet]] de [[1872]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1872]] | militar | Succesion |- ! 20 | [[Fichièr:Manuel Pardo y Lavalle 2 (Recorte).jpg|60px]] | '''[[Manuel Pardo y Lavalle]]'''<br><small>(1834-1878)</small> | [[2 d'agost]] de [[1872]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1876]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1872 |- ! 21 | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | '''[[Mariano Ignacio Prado]]'''<br><small>(1826-1901)</small> | [[2 d'agost]] de [[1876]]<br>-<br>[[18 de decembre]] de [[1879]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1876 |- ! 22 | [[Fichièr:Luis La Puerta-modified.png|60px]] | '''[[Luis La Puerta]]'''<br><small>(1811-1896)</small> | 18 fins a [[23 de decembre]] de [[1879]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- ! 23 | [[Fichièr:N. Pierola.jpg|60px]] | '''[[Nicolás de Piérola]]'''<br><small>(1839-1913)</small> | [[23 de decembre]] de [[1879]]<br>-<br>[[28 de novembre]] de [[1881]] | sense partit | Eleccion local |- ! 24 | [[Fichièr:Francisco Garcia Calderon 1.jpg|60px]] | '''[[Francisco García Calderón]]'''<br><small>(1834-1905)</small> | [[12 de març]] de [[1881]]<br>-<br>[[28 de setembre]] de [[1881]] | sense partit | [[còp d'Estat]] |- ! 25 | [[Fichièr:LizardoMontero.jpg|60px]] | '''[[Lizardo Montero Flores]]'''<br><small>(1832-1905)</small> | [[28 de setembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[6 de novembre]] de [[1881]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- | — | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | [[Andrés Avelino Cáceres]]<br><small>(1833-1923)</small> | [[6 de novembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[25 de decembre]] de [[1882]] | | - |- ! 26 | [[Fichièr:Miguel Iglesia NEW.jpg|60px]] | '''[[Miguel Iglesias]]'''<br><small>(1830-1909)</small> | [[6 de novembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[25 de decembre]] de [[1882]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Antonio Arenas.jpg|60px]] | [[Antonio Arenas Merino]]<br><small>(1808-1891)</small> | [[3 de decembre]] de [[1885]]<br>-<br>[[5 de junh]] de [[1886]] | | - |- ! 27 | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | '''[[Andrés Avelino Cáceres]]'''<br><small>(1833-1923)</small> | [[5 de junh]] de [[1886]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1890]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1886 |- ! 28 | [[Fichièr:Remigio Morales Bermudez Presidente.jpg|60px]] | '''[[Remigio Morales Bermúdez]]'''<br><small>(1836-1894)</small> | [[10 d'agost]] de [[1890]]<br>-<br>[[1 d'abril]] de [[1894]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1890 |- ! 29 | [[Fichièr:Justiniano Borgoño presidente.jpg|60px]] | '''[[Justiniano Borgoño]]'''<br><small>(1836-1921)</small> | [[1 d'abril]] de [[1894]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1894]] | ''Partido Constitucional'' | Succesion |- ! 30 | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | '''[[Andrés Avelino Cáceres]]'''<br><small>(1833-1923)</small> | [[10 d'agost]] de [[1894]]<br>-<br>[[20 de març]] de [[1895]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1894| |- | — | [[Fichièr:Manuel Candamo.jpg|60px]] | [[Manuel Candamo]]<br><small>(1841-1904)</small> | [[20 de març]] de [[1895]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1895]] | | - |- ! 31 | [[Fichièr:Presidente Nicolás de Piérola.jpg|60px]] | '''[[Nicolás de Piérola]]'''<br><small>(1839-1913)</small> | [[8 de setembre]] de [[1895]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1899]] | ''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1895 |- ! 32 | [[Fichièr:Eduardo López de Romaña 3.jpg|60px]] | '''[[Eduardo López de Romaña]]'''<br><small>(1847-1912)</small> | [[8 de setembre]] de [[1899]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1903]] | ''Partido Civil''<br>''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1899 |- ! 33 | [[Fichièr:Manuel Candamo.jpg|60px]] | '''[[Manuel Candamo]]'''<br><small>(1841-1904)</small> | [[8 de setembre]] de [[1903]]<br>-<br>[[7 de mai]] de [[1904]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1903 |- ! 34 | [[Fichièr:SerapioCalderon.jpg|60px]] | '''[[Serapio Calderón]]'''<br><small>(1843-1922)</small> | [[7 de mai]] de [[1904]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1904]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- ! 35 | [[Fichièr:J. Pardo Barreda.jpg|60px]] | '''[[José Pardo y Barreda]]'''<br><small>(1864-1947)</small> | [[24 de setembre]] de [[1904]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1908]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1904 |- ! 36 | [[Fichièr:Augusto B leguia.jpg|60px]] | '''[[Augusto Leguía]]'''<br><small>(1863-1932)</small> | [[24 de setembre]] de [[1908]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1912]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1908 |- ! 37 | [[Fichièr:Guillermo Billinghurst 3.jpg|60px]] | '''[[Guillermo Billinghurst]]'''<br><small>(1851-1915)</small> | [[24 de setembre]] de [[1912]]<br>-<br>[[4 de febrièr]] de [[1914]] | ''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1912 |- ! 38 | [[Fichièr:Óscar Benavides.jpg|60px]] | '''[[Óscar Benavides]]'''<br><small>(1876-1945)</small> | [[4 de febrièr]] de [[1914]]<br>-<br>[[18 d'agost]] de [[1915]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 39 | [[Fichièr:Jose Pardo Barreda (2).jpg|60px]] | '''[[José Pardo y Barreda]]'''<br><small>(1864-1947)</small> | [[18 d'agost]] de [[1915]]<br>-<br>[[4 de julhet]] de [[1919]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1915 |- ! rowspan="4" | 40 | rowspan="4" | [[Fichièr:LEGUIA.JPG|60px]] | rowspan="4" | '''[[Augusto Leguía]]'''<br><small>(1863-1932)</small> | rowspan="4" | [[4 de julhet]] de [[1919]]<br>-<br>[[25 d'agost]] de [[1930]] | sense partit | còp d'Estat militar |- | rowspan="3" | ''Partido Democrático Reformista'' | eleccion presidencial de 1919 |- | eleccion presidencial de 1924 |- | eleccion presidencial de 1929 |- | — | [[Fichièr:Manuel María Ponce.jpg|60px]] | [[Manuel María Ponce Brousset]]<br><small>(1874-1966)</small> | 25 fins a [[27 d'agost]] de [[1930]] | | - |- | — | [[Fichièr:Sánchez Cerro.jpg|60px]] | [[Luis Miguel Sánchez Cerro]]<br><small>(1889-1933)</small> | [[27 d'agost]] de [[1930]]<br>-<br>[[1 de març]] de [[1931]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Ricardo Leoncio Elias.jpg|60px]] | [[Ricardo Leoncio Elías Arias]]<br><small>(1874-1951)</small> | de la 1 fins a [[5 de març]] de [[1931]] | | - |- | — | [[Fichièr:Gustavo A Jimenez.jpg|60px]] | [[Gustavo Jiménez Saldías]]<br><small>(1886-1933)</small> | de la 5 fins a [[11 de març]] de [[1931]] | | - |- | — | [[Fichièr:Samanez Ocampo.jpg|60px]] | [[David Samanez Ocampo]]<br><small>(1866-1947)</small> | [[11 de març]] de [[1931]]<br>-<br>[[8 de decembre]] de [[1931]] | | - |- ! 41 | [[Fichièr:Sánchez Cerro.jpg|60px]] | '''[[Luis Miguel Sánchez Cerro]]'''<br><small>(1889-1933)</small> | [[8 de decembre]] de [[1931]]<br>-<br>[[30 d'abril]] de [[1933]] | ''Unión Revolucionaria'' | eleccion presidencial de 1931 |- ! 42 | [[Fichièr:Óscar Benavides.jpg|60px]] | '''[[Óscar Benavides]]'''<br><small>(1876-1945)</small> | [[30 d'abril]] de [[1933]]<br>-<br>[[8 de decembre]] de [[1939]] | militar | nomenèt dal Congrès |- ! 43 | [[Fichièr:Manuel Prado Ugarteche.jpg|60px]] | '''[[Manuel Prado Ugarteche]]'''<br><small>(1889-1967)</small> | [[8 de decembre]] de [[1939]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1945]] | ''Coalición Conservadora'' | eleccion presidencial de 1939 |- ! 44 | [[Fichièr:Bustmante y Rivero.jpg|60px]] | '''[[José Luis Bustamante y Rivero]]'''<br><small>(1894-1989)</small> | [[28 de julhet]] de [[1945]]<br>-<br>[[29 d'octobre]] de [[1948]] | ''Frente Nacional Democrática'' | eleccion presidencial de 1945 |- | — | [[Fichièr:Manuel Arturo Odría Amoretti (cropped).jpg|60px]] | [[Manuel Arturo Odría]]<br><small>(1896-1974)</small> | [[29 d'octobre]] de [[1948]]<br>-<br>[[1 de junh]] de [[1950]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Zenón Noriega.jpg|60px]] | [[Zenón Noriega Agüero]]<br><small>(1900-1957)</small> | [[1 de junh]] de [[1950]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1950]] | militar | - |- ! 45 | [[Fichièr:Manuel A. Odría.jpg|60px]] | '''[[Manuel Arturo Odría]]'''<br><small>(1996-1974)</small> | [[28 de julhet]] de [[1950]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1956]] | ''Unión Nacional Odriísta'' | eleccion presidencial de 1950 |- ! 46 | [[Fichièr:Manuel Prado Ugarteche 1961.jpg|60px]] | '''[[Manuel Prado Ugarteche]]'''<br><small>(1889-1967)</small> | [[28 de julhet]] de [[1956]]<br>-<br>[[18 de julhet]] de [[1962]] | ''Movimiento Democrático Peruano'' | eleccion presidencial de 1956 |- ! 47 | [[Fichièr:Gral. Ricardo Perez Godoy.jpg|60px]] | '''[[Ricardo Pérez Godoy]]'''<br><small>(1905-1982)</small> | [[18 de julhet]] de [[1962]]<br>-<br>[[3 de març]] de [[1963]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 48 | [[Fichièr:N. Lindley Lopez.jpg|60px]] | '''[[Nicolás Lindley López]]'''<br><small>(1908-1995)</small> | [[3 de març]] de [[1963]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1963]] | militar | Succesion |- ! 49 | [[Fichièr:Presidente Belaúnde Terry.jpg|60px]] | '''[[Fernando Belaúnde Terry]]'''<br><small>(1912-2002)</small> | [[28 de julhet]] de [[1963]]<br>-<br>[[3 d'octobre]] de [[1968]] | ''Acción Popular'' | eleccion presidencial de 1963 |- ! 50 | [[Fichièr:Juan Velasco Alvarado.jpg|60px]] | '''[[Juan Velasco Alvarado]]'''<br><small>(1910-1977)</small> | [[3 d'octobre]] de [[1968]]<br>-<br>[[30 d'agost]] de [[1975]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 51 | [[Fichièr:F. Morales Bermúdez.jpg|60px]] | '''[[Francisco Morales Bermúdez]]'''<br><small>(1921-2022)</small> | [[30 d'agost]] de [[1975]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1980]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 52 | [[Fichièr:Fernando Belaúnde Terry 1980.jpg|60px]] | '''[[Fernando Belaúnde Terry]]'''<br><small>(1912-2002)</small> | [[28 de julhet]] de [[1980]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1985]] | ''Acción Popular'' | eleccion presidencial de 1980 |- ! 53 | [[Fichièr:Alan García (1987).png|60px]] | '''[[Alan García]]'''<br><small>(1949-2019)</small> | [[28 de julhet]] de [[1985]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1990]] | APRA | eleccion presidencial de 1985 |- ! rowspan="3" | 54 | rowspan="3" | [[Fichièr:FujimoriUSIP.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Alberto Fujimori]]'''<br><small>(1938-2024)</small> | rowspan="3" | [[28 de julhet]] de [[1990]]<br>-<br>[[22 de novembre]] de [[2000]] | ''Cambio 90'' | eleccion presidencial de 1990 |- | ''Cambio 90''-''Nueva Mayoría'' | eleccion presidencial de 1995 |- | ''Perú 2000'' | eleccion presidencial de 2000 |- ! 55 | [[Fichièr:Valentin Paniagua 1963.jpg|60px]] | '''[[Valentín Paniagua]]'''<br><small>(1936-2006)</small> | [[22 de novembre]] de [[2000]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2001]] | ''Acción Popular'' | - |- ! 56 | [[Fichièr:Alejandro Toledo (8682).jpg|60px]] | '''[[Alejandro Toledo|Alejandro Toledo Manrique]]'''<br><small>(1946)</small> | [[28 de julhet]] de [[2001]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2006]] | ''Perú Posible'' | eleccion presidencial de 2001 |- ! 57 | [[Fichièr:Garciaalan09112006.jpg|60px]] | '''[[Alan García]]'''<br><small>(1949-2019)</small> | [[28 de julhet]] de [[2006]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2011]] | APRA | eleccion presidencial de 2006 |- ! 58 | [[Fichièr:Ollanta Humala.jpg|60px|Ollanta Humala]] | '''[[Ollanta Humala]]'''<br><small>(1962)</small> | [[28 de julhet]] de [[2011]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2016]] | ''Gana Perú | eleccion presidencial de 2011 |- ! 59 | [[Fichièr:Ministro de Defensa con PPK.png|60px|Pedro Pablo Kuczynski]] | '''[[Pedro Pablo Kuczynski|Pedro Pablo Kuczynski Godard]]'''<br><small>(1938)</small> | [[28 de julhet]] de [[2016]]<br>-<br>[[23 de març]] de [[2018]] | ''Peruanos Por el Kambio'' | eleccion presidencial de 2016 |- ! 60 | [[Fichièr:Martín Vizcarra Cornejo (cropped).png|60px|Martín Vizcarra]] | '''[[Martín Vizcarra]]'''<br><small>(1963)</small> | [[23 de març]] de [[2018]]<br>-<br>[[10 de novembre]] de [[2020]] | sense partit | - |- ! 61 | [[Fichièr:Primer Vicepresidente del Congreso Participó en Actos Conmemorativos por Aniversario De Lima (6909941107) (cropped).jpg|60px|Manuel Merino]] | '''[[Manuel Arturo Merino]]'''<br><small>(1961)</small> | 10 fins a [[15 de novembre]] de [[2020]] | ''Acción Popular'' | - |- ! 62 | [[Fichièr:Francisco R. Sagasti (cropped).jpg|60px|Francisco Sagasti]] | '''[[Francisco Rafael Sagasti]]'''<br><small>(1944)</small> | [[17 de novembre]] de [[2020]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2021]] | ''Partido Morado'' | - |- ! 63 | [[Fichièr:Pedro Castillo portrait.png|60px|Pedro Castillo]] | '''[[Pedro Castillo]]'''<br><small>(1969)</small> | [[28 de julhet]] de [[2021]]<br>-<br>[[7 de decembre]] de [[2022]] | ''Perú Libre'' | eleccion presidencial de 2021 |- ! 64 | [[Fichièr:CEREMONIA POR EL 198 ANIVERSARIO DE LA BATALLA DE AYACUCHO Y DÍA DEL GLORIOSO EJÉRCITO DEL PERÚ - 52553403674 (cropped) (cropped).jpg|60px|Dina Boluarte]] | '''[[Dina Boluarte]]'''<br><small>(1962)</small> | [[7 de decembre]] de [[2022]]<br>-<br>| [[10 de october]] de [[2025]] | sense partit | - |} [[Categoria:President de Peró| ]] [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Pero]] [[Categoria:Lista de caps de govèrn|Pero]] 0dlr1ehvbw6238dxkedymp8rwtwrj9s 2506734 2506733 2026-08-15T16:26:44Z ~2026-44904-87 64837 2506734 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Escudo nacional del Perú.svg|thumb|220px|Blason de Peró.]] Lo president es lo [[cap d'Estat]] e de [[cap de govèrn|govèrn]] de [[Peró]]. Aquela es una lista dels presidents que jos aquel o un autre títol an exercit la magistratura suprèma de Peró al cors de la siá istòria [[republica|republicana]], dempuèi la siá independéncia, en [[1821]], until [[2026]]. Dempuèi [[1821]] que s'inícia la vida republicana, [[Peró]] foguèt governat per divèrses personatges que van dempuèi los militars que lutèron per l'independéncia, fins a personas de l'[[aristocracia]], en passant per representants indigènas e de las minoritats etnicas del país. L'istòria republicana de Peró es estada plena d'incidents, rebellions militaras, [[Còp d'Estat|còps d'estat]] e de luchas civilas. Es pas estat una situacion rara, alavetz, qu'en determinat moment lo president de la Republica li aja calgut daissar un encargat a palai mentre anava acalorar un suslhèuament al dedins del país. O lo fach, tanben repetit, qu'existiscan dos -e quitament mai- de presidents en exercici al meteis temps. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! # ! colspan=2 | President ! Periòde de govèrn ! Partit ! Eleccion |- | — | [[Fichièr:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|60px]] | [[José de San Martín]]<br><small>(1778-1850)</small> | [[28 de julhet]] de [[1821]]<br>-<br>[[20 de setembre]] de [[1822]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:LunaPizarro1.jpg|60px]] | [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]]<br><small>(1780-1855)</small> | 20 fins a [[22 de setembre]] de [[1822]] | interim | - |- | — | [[Fichièr:LaMar1.jpg|60px]] | [[José de La Mar]]<br><small>(1776-1830)</small> | [[22 de setembre]] de [[1822]]<br>-<br>[[27 de febrièr]] de [[1823]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:José Bernardo de Tagle.png|60px]] | [[José Bernardo de Tagle]]<br><small>(1779-1825)</small> | 27 fins a [[28 de febrièr]] de [[1823]] | militar | - |- ! 1 | [[Fichièr:Jose de la Riva Aguero Sanchez Boquete.JPG|60px]] | '''[[José de la Riva Agüero]]'''<br><small>(1783-1858)</small> | [[28 de febrièr]] de [[1823]]<br>-<br>[[23 de junh]] de [[1823]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Gran marical de ayacucho.jpg|60px]] | [[Antonio José de Sucre]]<br><small>(1795-1830)</small> | [[23 de junh]] de [[1823]]<br>-<br>[[17 de julhet]] de [[1823]] | militar | - |- ! 2 | [[Fichièr:José Bernardo de Tagle by José Gil de Castro.jpg|60px]] | '''[[José Bernardo de Tagle]]'''<br><small>(1779-1825)</small> | [[17 de julhet]] de [[1823]]<br>-<br>[[17 de febrièr]] de [[1824]] | militar | nomenèt dal Congrès |- | — | [[Fichièr:Simón Bolívar by Antonio Salas.jpg|60px]] | [[Simón Bolívar]]<br><small>(1783-1830)</small> | [[17 de febrièr]] de [[1824]]<br>-<br>[[28 de genièr]] de [[1827]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Andréssantacruz2.jpg|60px]] | [[Andrés de Santa Cruz]]<br><small>(1792-1865)</small> | [[28 de genièr]] de [[1827]]<br>-<br>[[9 de junh]] de [[1827]] | militar | nomenèt dal Congrès |- | — | [[Fichièr:Msalazaryb.png|60px]] | [[Manuel Salazar y Baquíjano]]<br><small>(1777-1850)</small> | [[9 de junh]] de [[1827]]<br>-<br>[[22 d'agost]] de [[1827]] | | - |- ! 3 | [[Fichièr:LaMar1.jpg|60px]] | '''[[José de La Mar]]'''<br><small>(1776-1830)</small> | [[22 d'agost]] de [[1827]]<br>-<br>[[7 de junh]] de [[1829]] | militar | eleccion presidencial de 1827 |- | — | [[Fichièr:Agutierrezf.png|60px]] | '''[[Antonio Gutiérrez de la Fuente]]'''<br><small>(1796-1878)</small> | [[7 de junh]] de [[1829]]<br>-<br>[[1 de setembre]] de [[1829]] | militar | - |- ! rowspan="2" | 4 | rowspan="2" | [[Fichièr:Agustin Gamarra.jpg|60px]] | rowspan="2" | '''[[Agustín Gamarra]]'''<br><small>(1785-1841)</small> | rowspan="2" | [[1 de setembre]] de [[1829]]<br>-<br>[[20 de decembre]] de [[1833]] | rowspan="2" | militar | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1829 |- | — | [[Fichièr:LunaPizarro1.jpg|60px]] | [[Francisco Xavier de Luna Pizarro]]<br><small>(1780-1855)</small> | 20 fins a [[21 de decembre]] de [[1833]] | interim | - |- ! 5 | [[Fichièr:Orbegoso1.jpg|60px]] | '''[[Luis José de Orbegoso]]'''<br><small>(1795-1847)</small> | [[21 de decembre]] de [[1833]]<br>-<br>[[11 d'agost]] de [[1836]] | militar | eleccion presidencial de 1833 |- | — | [[Fichièr:Ppbermudez.jpg|60px]] | [[Pedro Pablo Bermúdez]]<br><small>(1793-1852)</small> | [[4 de genièr]] de [[1834]]<br>-<br>[[24 d'abril]] de [[1834]] | militar | - |- ! 6 | [[Fichièr:Salaverry2.jpg|60px]] | '''[[Felipe Santiago Salaverry]]'''<br><small>(1806-1836)</small> | [[23 de febrièr]] de [[1835]]<br>-<br>[[7 de febrièr]] de [[1836]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Andréssantacruz2.jpg|60px]] | [[Andrés de Santa Cruz]]<br><small>(1792-1865)</small> | [[11 d'agost]] de [[1836]]<br>-<br>[[25 d'agost]] de [[1838]] | militar | - |- ! rowspan="3" | 7 | rowspan="3" | [[Fichièr:Agustin Gamarra.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Agustín Gamarra]]'''<br><small>(1785-1841)</small> | rowspan="3" | [[25 d'agost]] de [[1838]]<br>-<br>[[18 de novembre]] de [[1841]] | rowspan="3" | militar | interim |- | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1840 |- ! 8 | [[Fichièr:M. Menéndez.jpg|60px]] | '''[[Manuel Menéndez]]'''<br><small>(1793-1847)</small> | [[18 de novembre]] de [[1841]]<br>-<br>[[16 d'agost]] de [[1842]] | sense partit | Succesion |- | — | [[Fichièr:Torrico1.jpg|60px]] | [[Juan Crisóstomo Torrico]]<br><small>(1808-1875)</small> | [[16 d'agost]] de [[1842]]<br>-<br>[[17 d'octobre]] de [[1842]] | militar | - |- ! 9 | [[Fichièr:Vidal1.jpg|60px]] | '''[[Juan Francisco de Vidal]]'''<br><small>(1800-1863)</small> | [[17 d'octobre]] de [[1842]]<br>-<br>[[15 de març]] de [[1843]] | militar | Succesion |- | — | [[Fichièr:Figuerola.jpg|60px]] | [[Justo Figuerola]]<br><small>(1771-1854)</small> | 15 fins a [[20 de març]] de [[1843]] | | - |- | — | [[Fichièr:Vivanco1.jpg|60px]] | [[Manuel Ignacio de Vivanco]]<br><small>(1806-1873)</small> | [[20 de març]] de [[1843]]<br>-<br>[[17 de junh]] de [[1844]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Domingonieto.jpg|60px]] | [[Domingo Nieto]]<br><small>(1803-1844)</small> | [[20 de març]] de [[1843]]<br>-<br>[[17 de febrièr]] de [[1844]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Presidente de la Suprema Junta (1844).png|60px]] | [[Ramón Castilla]]<br><small>(1797-1867)</small> | [[17 de febrièr]] de [[1844]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1844]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Domingo Elias.jpg|60px]] | [[Domingo Elías]]<br><small>(1805-1867)</small> | [[17 de junh]] de [[1844]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1844]] | | - |- | — | [[Fichièr:Manuel Menéndez.jpg|60px]] | [[Manuel Menéndez]]<br><small>(1793-1847)</small> | 10 fins a [[11 d'agost]] de [[1844]] | | - |- | — | [[Fichièr:Figuerola.jpg|60px]] | [[Justo Figuerola]]<br><small>(1771-1854)</small> | [[11 d'agost]] de [[1844]]<br>-<br>[[7 d'octobre]] de [[1844]] | | - |- ! 10 | [[Fichièr:Manuel Menéndez.jpg|60px]] | '''[[Manuel Menéndez]]'''<br><small>(1793-1847)</small> | [[7 d'octobre]] de [[1844]]<br>-<br>[[20 d'abril]] de [[1845]] | sense partit | - |- ! 11 | [[Fichièr:Castilla1.jpg|60px]] | '''[[Ramón Castilla]]'''<br><small>(1797-1867)</small> | [[20 d'abril]] de [[1845]]<br>-<br>[[20 d'abril]] de [[1851]] | militar | eleccion presidencial de 1845 |- ! 12 | [[Fichièr:Jose Rufino Echenique.jpg|60px]] | '''[[José Rufino Echenique]]'''<br><small>(1808-1887)</small> | [[20 d'abril]] de [[1851]]<br>-<br>[[5 de genièr]] de [[1855]] | militar | eleccion presidencial de 1851 |- ! rowspan="2" | [[13 | rowspan="2" | [[Fichièr:RamonCastilla.jpg|60px]] | rowspan="2" | '''[[Ramón Castilla]]'''<br><small>(1797-1867)</small> | rowspan="2" | [[5 de genièr]] de [[1855]]<br>-<br>[[24 d'octobre]] de [[1862]] | rowspan="2" | militar | còp d'Estat militar |- | eleccion presidencial de 1858 |- ! 14 | [[Fichièr:Miguelsanroman.png|60px]] | '''[[Miguel de San Román]]'''<br><small>(1802-1863)</small> | [[24 d'octobre]] de [[1862]]<br>-<br>[[3 d'abril]] de [[1863]] | militar | eleccion presidencial de 1862 |- | — | [[Fichièr:Ramón Castilla Ultimos Años.jpg|60px]] | [[Ramón Castilla]]<br><small>(1797-1867)</small> | entre lo 3 e lo [[9 d'abril]] de [[1863]] | | - |- | — | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | [[Pedro Diez Canseco]]<br><small>(1815-1893)</small> | [[3 d'abril]] de [[1863]]<br>-<br>[[5 d'agost]] de [[1863]] | | - |- ! 15 | [[Fichièr:President Pezet.jpg|60px]] | '''[[Juan Antonio Pezet]]'''<br><small>(1809-1879)</small> | [[5 d'agost]] de [[1863]]<br>-<br>[[25 d'abril]] de [[1865]] | militar | Succesion |- | — | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | [[Mariano Ignacio Prado]]<br><small>(1826-1901)</small> | [[25 d'abril]] de [[1865]]<br>-<br>[[24 de junh]] de [[1865]] | | - |- | — | [[Fichièr:President Pezet.jpg|60px]] | [[Juan Antonio Pezet]]<br><small>(1809-1879)</small> | [[24 de junh]] de [[1865]]<br>-<br>[[8 de novembre]] de [[1865]] | | - |- | — | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | [[Pedro Diez Canseco]]<br><small>(1815-1893)</small> | 8 fins a [[28 de novembre]] de [[1865]] | | - |- ! rowspan="3" | 16 | rowspan="3" | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Mariano Ignacio Prado]]'''<br><small>(1826-1901)</small> | rowspan="3" | [[28 de novembre]] de [[1865]]<br>-<br>[[8 de genièr]] de [[1868]] | rowspan="3" | militar | còp d'Estat militar |- | nomenèt dal Congrès |- | eleccion presidencial de 1866 |- ! 17 | [[Fichièr:Pedro Diez Canseco 2.jpg|60px]] | '''[[Pedro Diez Canseco]]'''<br><small>(1815-1893)</small> | [[8 de genièr]] de [[1868]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1868]] | militar | Succesion |- ! 18 | [[Fichièr:J. Balta.jpg|60px]] | '''[[José Balta y Montero]]'''<br><small>(1814-1872)</small> | [[2 d'agost]] de [[1868]]<br>-<br>[[22 de julhet]] de [[1872]] | militar | eleccion presidencial de 1868 |- | — | [[Fichièr:Tgutierrez.png|60px]] | [[Tomás Gutiérrez]]<br><small>(?-1872)</small> | 22 fins a [[26 de julhet]] de [[1872]] | | - |- | — | [[Fichièr:Francisco Diez Canseco.jpg|60px]] | [[Francisco Diez Canseco]]<br><small>(1821-1884)</small> | 26 fins a [[27 de julhet]] de [[1872]] | | - |- ! 19 | [[Fichièr:HerenciaZevallos.jpg|60px]] | '''[[Mariano Herencia Zevallos]]'''<br><small>(1820-1873)</small> | [[27 de julhet]] de [[1872]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1872]] | militar | Succesion |- ! 20 | [[Fichièr:Manuel Pardo y Lavalle 2 (Recorte).jpg|60px]] | '''[[Manuel Pardo y Lavalle]]'''<br><small>(1834-1878)</small> | [[2 d'agost]] de [[1872]]<br>-<br>[[2 d'agost]] de [[1876]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1872 |- ! 21 | [[Fichièr:Mariano Prado.jpg|60px]] | '''[[Mariano Ignacio Prado]]'''<br><small>(1826-1901)</small> | [[2 d'agost]] de [[1876]]<br>-<br>[[18 de decembre]] de [[1879]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1876 |- ! 22 | [[Fichièr:Luis La Puerta-modified.png|60px]] | '''[[Luis La Puerta]]'''<br><small>(1811-1896)</small> | 18 fins a [[23 de decembre]] de [[1879]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- ! 23 | [[Fichièr:N. Pierola.jpg|60px]] | '''[[Nicolás de Piérola]]'''<br><small>(1839-1913)</small> | [[23 de decembre]] de [[1879]]<br>-<br>[[28 de novembre]] de [[1881]] | sense partit | Eleccion local |- ! 24 | [[Fichièr:Francisco Garcia Calderon 1.jpg|60px]] | '''[[Francisco García Calderón]]'''<br><small>(1834-1905)</small> | [[12 de març]] de [[1881]]<br>-<br>[[28 de setembre]] de [[1881]] | sense partit | [[còp d'Estat]] |- ! 25 | [[Fichièr:LizardoMontero.jpg|60px]] | '''[[Lizardo Montero Flores]]'''<br><small>(1832-1905)</small> | [[28 de setembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[6 de novembre]] de [[1881]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- | — | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | [[Andrés Avelino Cáceres]]<br><small>(1833-1923)</small> | [[6 de novembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[25 de decembre]] de [[1882]] | | - |- ! 26 | [[Fichièr:Miguel Iglesia NEW.jpg|60px]] | '''[[Miguel Iglesias]]'''<br><small>(1830-1909)</small> | [[6 de novembre]] de [[1881]]<br>-<br>[[25 de decembre]] de [[1882]] | militar | - |- | — | [[Fichièr:Antonio Arenas.jpg|60px]] | [[Antonio Arenas Merino]]<br><small>(1808-1891)</small> | [[3 de decembre]] de [[1885]]<br>-<br>[[5 de junh]] de [[1886]] | | - |- ! 27 | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | '''[[Andrés Avelino Cáceres]]'''<br><small>(1833-1923)</small> | [[5 de junh]] de [[1886]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1890]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1886 |- ! 28 | [[Fichièr:Remigio Morales Bermudez Presidente.jpg|60px]] | '''[[Remigio Morales Bermúdez]]'''<br><small>(1836-1894)</small> | [[10 d'agost]] de [[1890]]<br>-<br>[[1 d'abril]] de [[1894]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1890 |- ! 29 | [[Fichièr:Justiniano Borgoño presidente.jpg|60px]] | '''[[Justiniano Borgoño]]'''<br><small>(1836-1921)</small> | [[1 d'abril]] de [[1894]]<br>-<br>[[10 d'agost]] de [[1894]] | ''Partido Constitucional'' | Succesion |- ! 30 | [[Fichièr:Andres Caceres.jpg|60px]] | '''[[Andrés Avelino Cáceres]]'''<br><small>(1833-1923)</small> | [[10 d'agost]] de [[1894]]<br>-<br>[[20 de març]] de [[1895]] | ''Partido Constitucional'' | eleccion presidencial de 1894| |- | — | [[Fichièr:Manuel Candamo.jpg|60px]] | [[Manuel Candamo]]<br><small>(1841-1904)</small> | [[20 de març]] de [[1895]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1895]] | | - |- ! 31 | [[Fichièr:Presidente Nicolás de Piérola.jpg|60px]] | '''[[Nicolás de Piérola]]'''<br><small>(1839-1913)</small> | [[8 de setembre]] de [[1895]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1899]] | ''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1895 |- ! 32 | [[Fichièr:Eduardo López de Romaña 3.jpg|60px]] | '''[[Eduardo López de Romaña]]'''<br><small>(1847-1912)</small> | [[8 de setembre]] de [[1899]]<br>-<br>[[8 de setembre]] de [[1903]] | ''Partido Civil''<br>''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1899 |- ! 33 | [[Fichièr:Manuel Candamo.jpg|60px]] | '''[[Manuel Candamo]]'''<br><small>(1841-1904)</small> | [[8 de setembre]] de [[1903]]<br>-<br>[[7 de mai]] de [[1904]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1903 |- ! 34 | [[Fichièr:SerapioCalderon.jpg|60px]] | '''[[Serapio Calderón]]'''<br><small>(1843-1922)</small> | [[7 de mai]] de [[1904]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1904]] | ''Partido Civil'' | Succesion |- ! 35 | [[Fichièr:J. Pardo Barreda.jpg|60px]] | '''[[José Pardo y Barreda]]'''<br><small>(1864-1947)</small> | [[24 de setembre]] de [[1904]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1908]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1904 |- ! 36 | [[Fichièr:Augusto B leguia.jpg|60px]] | '''[[Augusto Leguía]]'''<br><small>(1863-1932)</small> | [[24 de setembre]] de [[1908]]<br>-<br>[[24 de setembre]] de [[1912]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1908 |- ! 37 | [[Fichièr:Guillermo Billinghurst 3.jpg|60px]] | '''[[Guillermo Billinghurst]]'''<br><small>(1851-1915)</small> | [[24 de setembre]] de [[1912]]<br>-<br>[[4 de febrièr]] de [[1914]] | ''Partido Demócrata'' | eleccion presidencial de 1912 |- ! 38 | [[Fichièr:Óscar Benavides.jpg|60px]] | '''[[Óscar Benavides]]'''<br><small>(1876-1945)</small> | [[4 de febrièr]] de [[1914]]<br>-<br>[[18 d'agost]] de [[1915]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 39 | [[Fichièr:Jose Pardo Barreda (2).jpg|60px]] | '''[[José Pardo y Barreda]]'''<br><small>(1864-1947)</small> | [[18 d'agost]] de [[1915]]<br>-<br>[[4 de julhet]] de [[1919]] | ''Partido Civil'' | eleccion presidencial de 1915 |- ! rowspan="4" | 40 | rowspan="4" | [[Fichièr:LEGUIA.JPG|60px]] | rowspan="4" | '''[[Augusto Leguía]]'''<br><small>(1863-1932)</small> | rowspan="4" | [[4 de julhet]] de [[1919]]<br>-<br>[[25 d'agost]] de [[1930]] | sense partit | còp d'Estat militar |- | rowspan="3" | ''Partido Democrático Reformista'' | eleccion presidencial de 1919 |- | eleccion presidencial de 1924 |- | eleccion presidencial de 1929 |- | — | [[Fichièr:Manuel María Ponce.jpg|60px]] | [[Manuel María Ponce Brousset]]<br><small>(1874-1966)</small> | 25 fins a [[27 d'agost]] de [[1930]] | | - |- | — | [[Fichièr:Sánchez Cerro.jpg|60px]] | [[Luis Miguel Sánchez Cerro]]<br><small>(1889-1933)</small> | [[27 d'agost]] de [[1930]]<br>-<br>[[1 de març]] de [[1931]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Ricardo Leoncio Elias.jpg|60px]] | [[Ricardo Leoncio Elías Arias]]<br><small>(1874-1951)</small> | de la 1 fins a [[5 de març]] de [[1931]] | | - |- | — | [[Fichièr:Gustavo A Jimenez.jpg|60px]] | [[Gustavo Jiménez Saldías]]<br><small>(1886-1933)</small> | de la 5 fins a [[11 de març]] de [[1931]] | | - |- | — | [[Fichièr:Samanez Ocampo.jpg|60px]] | [[David Samanez Ocampo]]<br><small>(1866-1947)</small> | [[11 de març]] de [[1931]]<br>-<br>[[8 de decembre]] de [[1931]] | | - |- ! 41 | [[Fichièr:Sánchez Cerro.jpg|60px]] | '''[[Luis Miguel Sánchez Cerro]]'''<br><small>(1889-1933)</small> | [[8 de decembre]] de [[1931]]<br>-<br>[[30 d'abril]] de [[1933]] | ''Unión Revolucionaria'' | eleccion presidencial de 1931 |- ! 42 | [[Fichièr:Óscar Benavides.jpg|60px]] | '''[[Óscar Benavides]]'''<br><small>(1876-1945)</small> | [[30 d'abril]] de [[1933]]<br>-<br>[[8 de decembre]] de [[1939]] | militar | nomenèt dal Congrès |- ! 43 | [[Fichièr:Manuel Prado Ugarteche.jpg|60px]] | '''[[Manuel Prado Ugarteche]]'''<br><small>(1889-1967)</small> | [[8 de decembre]] de [[1939]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1945]] | ''Coalición Conservadora'' | eleccion presidencial de 1939 |- ! 44 | [[Fichièr:Bustmante y Rivero.jpg|60px]] | '''[[José Luis Bustamante y Rivero]]'''<br><small>(1894-1989)</small> | [[28 de julhet]] de [[1945]]<br>-<br>[[29 d'octobre]] de [[1948]] | ''Frente Nacional Democrática'' | eleccion presidencial de 1945 |- | — | [[Fichièr:Manuel Arturo Odría Amoretti (cropped).jpg|60px]] | [[Manuel Arturo Odría]]<br><small>(1896-1974)</small> | [[29 d'octobre]] de [[1948]]<br>-<br>[[1 de junh]] de [[1950]] | militar | còp d'Estat militar |- | — | [[Fichièr:Zenón Noriega.jpg|60px]] | [[Zenón Noriega Agüero]]<br><small>(1900-1957)</small> | [[1 de junh]] de [[1950]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1950]] | militar | - |- ! 45 | [[Fichièr:Manuel A. Odría.jpg|60px]] | '''[[Manuel Arturo Odría]]'''<br><small>(1996-1974)</small> | [[28 de julhet]] de [[1950]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1956]] | ''Unión Nacional Odriísta'' | eleccion presidencial de 1950 |- ! 46 | [[Fichièr:Manuel Prado Ugarteche 1961.jpg|60px]] | '''[[Manuel Prado Ugarteche]]'''<br><small>(1889-1967)</small> | [[28 de julhet]] de [[1956]]<br>-<br>[[18 de julhet]] de [[1962]] | ''Movimiento Democrático Peruano'' | eleccion presidencial de 1956 |- ! 47 | [[Fichièr:Gral. Ricardo Perez Godoy.jpg|60px]] | '''[[Ricardo Pérez Godoy]]'''<br><small>(1905-1982)</small> | [[18 de julhet]] de [[1962]]<br>-<br>[[3 de març]] de [[1963]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 48 | [[Fichièr:N. Lindley Lopez.jpg|60px]] | '''[[Nicolás Lindley López]]'''<br><small>(1908-1995)</small> | [[3 de març]] de [[1963]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1963]] | militar | Succesion |- ! 49 | [[Fichièr:Presidente Belaúnde Terry.jpg|60px]] | '''[[Fernando Belaúnde Terry]]'''<br><small>(1912-2002)</small> | [[28 de julhet]] de [[1963]]<br>-<br>[[3 d'octobre]] de [[1968]] | ''Acción Popular'' | eleccion presidencial de 1963 |- ! 50 | [[Fichièr:Juan Velasco Alvarado.jpg|60px]] | '''[[Juan Velasco Alvarado]]'''<br><small>(1910-1977)</small> | [[3 d'octobre]] de [[1968]]<br>-<br>[[30 d'agost]] de [[1975]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 51 | [[Fichièr:F. Morales Bermúdez.jpg|60px]] | '''[[Francisco Morales Bermúdez]]'''<br><small>(1921-2022)</small> | [[30 d'agost]] de [[1975]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1980]] | militar | còp d'Estat militar |- ! 52 | [[Fichièr:Fernando Belaúnde Terry 1980.jpg|60px]] | '''[[Fernando Belaúnde Terry]]'''<br><small>(1912-2002)</small> | [[28 de julhet]] de [[1980]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1985]] | ''Acción Popular'' | eleccion presidencial de 1980 |- ! 53 | [[Fichièr:Alan García (1987).png|60px]] | '''[[Alan García]]'''<br><small>(1949-2019)</small> | [[28 de julhet]] de [[1985]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[1990]] | APRA | eleccion presidencial de 1985 |- ! rowspan="3" | 54 | rowspan="3" | [[Fichièr:FujimoriUSIP.jpg|60px]] | rowspan="3" | '''[[Alberto Fujimori]]'''<br><small>(1938-2024)</small> | rowspan="3" | [[28 de julhet]] de [[1990]]<br>-<br>[[22 de novembre]] de [[2000]] | ''Cambio 90'' | eleccion presidencial de 1990 |- | ''Cambio 90''-''Nueva Mayoría'' | eleccion presidencial de 1995 |- | ''Perú 2000'' | eleccion presidencial de 2000 |- ! 55 | [[Fichièr:Valentin Paniagua 1963.jpg|60px]] | '''[[Valentín Paniagua]]'''<br><small>(1936-2006)</small> | [[22 de novembre]] de [[2000]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2001]] | ''Acción Popular'' | - |- ! 56 | [[Fichièr:Alejandro Toledo (8682).jpg|60px]] | '''[[Alejandro Toledo|Alejandro Toledo Manrique]]'''<br><small>(1946)</small> | [[28 de julhet]] de [[2001]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2006]] | ''Perú Posible'' | eleccion presidencial de 2001 |- ! 57 | [[Fichièr:Garciaalan09112006.jpg|60px]] | '''[[Alan García]]'''<br><small>(1949-2019)</small> | [[28 de julhet]] de [[2006]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2011]] | APRA | eleccion presidencial de 2006 |- ! 58 | [[Fichièr:Ollanta Humala.jpg|60px|Ollanta Humala]] | '''[[Ollanta Humala]]'''<br><small>(1962)</small> | [[28 de julhet]] de [[2011]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2016]] | ''Gana Perú | eleccion presidencial de 2011 |- ! 59 | [[Fichièr:Ministro de Defensa con PPK.png|60px|Pedro Pablo Kuczynski]] | '''[[Pedro Pablo Kuczynski|Pedro Pablo Kuczynski Godard]]'''<br><small>(1938)</small> | [[28 de julhet]] de [[2016]]<br>-<br>[[23 de març]] de [[2018]] | ''Peruanos Por el Kambio'' | eleccion presidencial de 2016 |- ! 60 | [[Fichièr:Martín Vizcarra Cornejo (cropped).png|60px|Martín Vizcarra]] | '''[[Martín Vizcarra]]'''<br><small>(1963)</small> | [[23 de març]] de [[2018]]<br>-<br>[[10 de novembre]] de [[2020]] | sense partit | - |- ! 61 | [[Fichièr:Primer Vicepresidente del Congreso Participó en Actos Conmemorativos por Aniversario De Lima (6909941107) (cropped).jpg|60px|Manuel Merino]] | '''[[Manuel Arturo Merino]]'''<br><small>(1961)</small> | 10 fins a [[15 de novembre]] de [[2020]] | ''Acción Popular'' | - |- ! 62 | [[Fichièr:Francisco R. Sagasti (cropped).jpg|60px|Francisco Sagasti]] | '''[[Francisco Rafael Sagasti]]'''<br><small>(1944)</small> | [[17 de novembre]] de [[2020]]<br>-<br>[[28 de julhet]] de [[2021]] | ''Partido Morado'' | - |- ! 63 | [[Fichièr:Pedro Castillo portrait.png|60px|Pedro Castillo]] | '''[[Pedro Castillo]]'''<br><small>(1969)</small> | [[28 de julhet]] de [[2021]]<br>-<br>[[7 de decembre]] de [[2022]] | ''Perú Libre'' | eleccion presidencial de 2021 |- ! 64 | [[Fichièr:CEREMONIA POR EL 198 ANIVERSARIO DE LA BATALLA DE AYACUCHO Y DÍA DEL GLORIOSO EJÉRCITO DEL PERÚ - 52553403674 (cropped) (cropped).jpg|60px|Dina Boluarte]] | '''[[Dina Boluarte]]'''<br><small>(1962)</small> | [[7 de decembre]] de [[2022]]<br>-<br>[[10 de october]] de [[2025]] | sense partit | - |} [[Categoria:President de Peró| ]] [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Pero]] [[Categoria:Lista de caps de govèrn|Pero]] 1ro3ziamswp1hozi0mqftt308h08103 0 72584 2506765 2248936 2026-08-15T22:24:34Z Sovenhic 36254 2506765 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox |tematica=vegetal |carta=vegetal |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} [[File:Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|thumb|''Secale cereale'' - [[Musèu_d'Istòria_Naturala_de_Tolosa]]]] Lo o la '''segal''' (var.: lo o la '''séguel''', lo o la '''segle''') (''Secale cereale'' L.) es una [[planta]] bisannadièra del genre ''[[Secale]]'' apartenent a la familha [[Poaceae]] ([[graminèa]]s), e cultivada coma [[cereala]] o coma [[pastura]]. Fa partida de las cerealas de [[palha]]. Es una cereala rustica adaptada a las tèrras pauras e fredas. Sa cultura es uèi marginala. [[Categoria:Poaceae]] [[Categoria:Planta utila]] [[Categoria:Cereala]] n8wfjnez59des1z17tb560izwgnrkq0 0 78032 2506779 2506401 2026-08-16T08:24:32Z Jfblanc 104 2506779 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Paulinh | nom2 = ''Paulinet'' | imatge = Paulin_1.JPG|290px | descripcion = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh. | lògo = cap1150px | escut = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px | region = {{Ocreg}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{País d'Albi}} | departament = {{Tarn}} | canton = [[Canton d'Albanh|Albanh]] | insee = 81203 | cp = 81250 | cònsol = Martina Laclau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] | latitud = 43.8494444444 | longitud = 2.43055555556 | alt mej = 654 | alt mini = 360 | alt maxi = 704 | km² = 73.75 | gentilici = paulinetòl<br/>Paulinétois en [[francés]] |}} {{omon|Paulinh}} '''Paulinh''' (<nowiki>[</nowiki>paw'li<nowiki>]</nowiki>, localament <nowiki>[</nowiki>pawri'net<nowiki>]</nowiki>) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}. L'ostal de la comuna es a Paulinhet. == Toponímia == Del latin ''Paulinius'', nom de persona. Toponims de la comuna: * ''La Brandiá'' == Geografia == Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]]. == Istòria == Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]). A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh. En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta. En 1897, prend en francés lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinhet. Pasmens, l'usatge occitan local sèrva Paulinh. La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinhet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal redonne tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinhet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=81203 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Martina Laclau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=81203 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=942 |1968=1025 |1975=842 |1982=717 |1990=620 |1999=570 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=1100 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Fèstas == * 3{{a}} dimenjada de julhet. == Luòcs e monuments == * Castèl de Paulinh == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh] {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Tarn}} [[Categoria:Comuna de Tarn]] [[Categoria:Comuna del País d'Albi]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] b5m4d0d13tj6sof75j8gbjr92uw2yt1 2506780 2506779 2026-08-16T08:25:49Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2506780 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Paulinh | nom2 = ''Paulinet'' | imatge = Paulin_1.JPG|290px | descripcion = Valada d'Olàs e castèl de Paulinh. | lògo = cap1150px | escut = Blason ville fr Paulinet (Tarn).svg|60px | region = {{Ocreg}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{País d'Albi}} | departament = {{Tarn}} | canton = [[Canton d'Albanh|Albanh]] | insee = 81203 | cp = 81250 | cònsol = Martina Laclau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas dels Monts d'Albanh e de Vilafranqués]] | latitud = 43.8494444444 | longitud = 2.43055555556 | alt mej = 654 | alt mini = 360 | alt maxi = 704 | km² = 73.75 | gentilici = paulinetòl<br/>Paulinétois en [[francés]] |}} {{omon|Paulinh}} '''Paulinh''' (<nowiki>[</nowiki>paw'li<nowiki>]</nowiki>, localament <nowiki>[</nowiki>pawri'net<nowiki>]</nowiki>) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[País d'Albi]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}. L'ostal de la comuna es a Paulinhet. == Toponímia == Del latin ''Paulinius'', nom de persona. Toponims de la comuna: * ''La Brandiá'' == Geografia == Fòrça espandida, la comuna compren set vilatges e de nombroses masatges. Son relèu tormentat es traversat per fòrças rius: [[Dadon]], [[Olàs]] e [[Ambiàs]]. == Istòria == Ancianament '''Paulinhet''' (pichon Paulinh), lo vilatge de Paulinet se pronóncia localament [paurinet] (amb [[rotacisme]]). A la revolucion, la comuna de [[Paulinh (Albigés)|Paulinh]] es l'eretièra de l'anciana comunautat, a l'entorn del castèl dels vescomtes de Paulinh. En 1833, pèrd la parròquia de [[Telhet|Sant Amanç de Telhet]] que ven una comuna independenta. En 1897, prend en francés lo nom del vilatge que i es l'ostal de la comuna, Paulinhet. Pasmens, l'usatge occitan local sèrva Paulinh. La vida demòra organizada a l'entorn de las sèt parròquias de la comuna: Paulinhet, [[Sant Joan de Janas]], Pomardèla, Tèrrabusset, Ginestièras, Nòstra Dama d'Ortiguet e Nòstra Dama de la Garda. L'[[exòde rural]] aumentèt aprèp las doas guèrras mondialas. Quand se tornèt dubrir la mina de fluorita del Molinal tanben tornèt un brèu dinamisme economic alara que la comuna demòra subretot virada cap a l'agricultura e l'industria agroalimentària (formatjariá de Paulinhet, carnsalada a Sant Joan de Joanas) e, un pauc de torisme. La mina acabèt al començament del sègle XXI. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=81203 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Martina Laclau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Marie-José Escanez|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Damien Chamayou|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1995 |Identitat=Étienne Chamayou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1953 |Identitat=Paul Dautané |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=François Tournier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1929 |Identitat=André Lacombe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= agost de [[1902]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Combes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1902]] |Fin= agost de 1902 |Identitat= Jean-Baptiste Carcenac|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1893]] |Fin= julhet de 1902 |Identitat= Louis Lattes|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1893 |Identitat= Jean-Pierre Pujol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Célestin Fabre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1884 |Identitat= Jean-Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat=''Conseiller remplissant les fonctions de maire'' (5 de novembre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1883 |Identitat= Louis Blanc |Partit= |Qualitat=''Adjoint remplissant les fonctions de maire'' (25 d'octobre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1883 |Identitat= Augustin Saint Paul |Partit= |Qualitat=(èra encara conse lo 7 d'octobre de 1883) }} {{Elegit |Debuta= [[1877]] |Fin= 1877 |Identitat= Pierre Villeneuve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1877 |Identitat= Louis Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1865 |Identitat= Baptiste Rouquette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1865 |Identitat= François Cros |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1822]] |Fin= 1848 |Identitat= Marc Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1822 |Identitat= Jean-Baptiste Descolis |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1807 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1806]] |Fin= 1806 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1806 |Identitat= Antoine Bonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1804 |Identitat= Louis Gisclard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1798]] |Fin= 1799 |Identitat= Barthélemy Durand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1798 |Identitat= Jean-Pierre Combes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jean Jammé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1797 |Identitat= Jacques Bélières |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=81203 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=942 |1968=1025 |1975=842 |1982=717 |1990=620 |1999=570 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |max=1100 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Fèstas == * 3{{a}} dimenjada de julhet. == Luòcs e monuments == * Castèl de Paulinh == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [http://www.monts-alban.fr Comunautat de Comunas dels Monts d'Albanh] {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Tarn}} [[Categoria:Comuna de Tarn]] [[Categoria:Comuna del País d'Albi]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 5gsjcfozdpj42suvy0idbl61y51azap 0 79829 2506784 2505681 2026-08-16T11:01:36Z Alaric 506 44932 /* Composicion d'aquí a 2015 */ 2506784 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Narbona [[Imatge:Aude - Narbonne arrondissement.svg|290px]] |reg={{Lengadòc-Rosselhon}} |dept={{Aude}} |insee = 113 |capluoc = [[Narbona]] |km² ={{supfra|113}} }} L’'''arrondiment de Narbona''' es una division administrativa [[França|francesa]] del departament d’[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d’[[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. ==Istòria== Se creèt l’arrondiment de Narbona en 1800. En 2017, ganhèt 27 comunas de l’[[arrondiment de Carcassona]].<ref name = modif>"R76-2016-12-29-012 Arrêté préfectoral modifiant les limites des arrondissements de l'Aude". Préfecture de la Région Occitanie. [http://www.prefectures-regions.gouv.fr/occitanie/content/download/29091/199412/file/recueil-r76-2016-244-recueil-des-actes-administratifs-special.pdf ''Recueil des actes administratifs spécial'' n°R76-2016-244. 29 de decembre de 2016.</ref> [[Image:Arrondissements et cantons de l'Aude.svg|300px|thumb|left|Les cantons dels arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (en francés)]] [[Image:Arrondissementaude.JPG|300px|thumb|left|Las comunas dels 3 arrondiments de l'Aude abans 2015-2017 (mapa en francés)]] {{Clr}} <gallery> Arrondiments d'Aude (1800-1926).svg|L’arrondiment de Narbona, en irange, de 1800 a 1926 Arrondiments d'Aude (1926-2016).svg|L’arrondiment de Narbona, en irange, de 1926 a 2016 Arrondiments d'Aude 2017.svg|L’arrondiment de Narbona, en irange, dempuèi 2017 </gallery> ==Composicion d'aquí a 2015== * [[canton de Corçan]]; * [[canton de Durban de las Corbièras]]; * [[canton de Ginestars]]; * [[canton de Lesinhan de las Corbièras]]; * [[canton de Narbona-Èst]]; * [[canton de Narbona-Oèst]]; * [[canton de Narbona-Sud]] * [[canton de Sijan]]; * [[canton de Tuissan]]. ==Composicion a partir de 2015-2017== Le nombre de las comunas d'un arrondiment pòt cambiar pr'amor de las fusions de comunas dins las [[comuna novèla|comunas novèlas]]. En [[2017]], la composicion dels arrondiments es estada modificada per s'adaptar a las [[Intercomunalitat en França|intercomunalitats]]. En 2017, l'arrondiment ganhèt perdèt 27 comunas, vengudas de l'[[arrondiment de Carcassona]], per tal de permetre a la [[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] d'èsser dins un sol arrondiment. Son totas las 18 comunas de l'ancian [[canton de Motomet]], 6 comunas de l'ancian [[canton de La Grassa]], [[La Grassa]], [[Ribauta]], [[Sant Martin dels Poses]], [[Sant Pèire dels Camps]], [[Talairan]], [[Tornissan]] e 3 comunas de l'ancian [[canton de Campendut]], [[Mos (Aude)|Mos]], [[Ròcacorba de Menerbés]] e [[Sant Coat d'Aude]]<ref name = modif/>. L'arrondiment passèt atal de 82 comunas a 109 comunas en 2017. ===Lista dels cantons novèls=== * [[canton de Corçan]] (6 comunas); * canton de Fabresan (30 comunas); * canton de Narbona-1 (4 comunas + fraccion de Narbona); * canton Narbona-2 (2 comunas + fraccion de Narbona); * canton de Narbona-3 (fraccion de Narbona); * canton de Salèlas d'Aude (18 comunas); * [[canton de Sijan]] (11 comunas). En 2016, les cantons exteriors a Narbona adoptèron de noms geografics descriptius. ==Referéncias== <references /> {{Portal Lengadòc}} [[categoria:Arrondiment d'Aude]] [[Categoria:Aude]] hphrdzvb4fwxqy4ukxmu2z4ynfs3fgt 0 82475 2506750 2382847 2026-08-15T20:23:16Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506750 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fitor | nom2 = ''Fitou'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = 110524 Fitou-03.jpg | descripcion = Fitor vist de l'oèst. | lògo = [[Imatge:cap]] | escut = Blason ville fr Fitou (Aude).svg | region ist ={{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] | insee = 11144 | cp = 11510 | cònsol = Alexis Armangau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 42.8944 | longitud = 2.9794 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 318 | km² = 30.25 | gentilici = | sitweb = }} '''Fitor''' (''Fitou'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Se tròba a la termièra amb [[Catalonha]]. == Geografia == Comuna situada dins las [[Corbièras (region)|Corbièras]] prèp de la mar, sus la linha Narbona - Port-Bou. === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Fitor | nord = [[Trelhas]] | nord-est = [[Las Cavas]] | est = [[Leucata]] | sud-est = | sud = [[Salses]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Òpol e Perelhós]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = | nord-ouest = [[Fulhan]] }} ==Toponomia== Las formas ancianas son : ''villa Fictorio'' en [[990]] e ''Castrum de Fitorio'' en [[1271]] en latin medieval, ''Fitor'' en [[1280]], en lenga occitana, ''Rector de Fitorio'' en 1351, ''Ficte'' en 1503, ''Fitour'' en 1526, ''Fictor'' en 1536, ''Fyto..., Fitour'' en 1538, ''Fitourn..., Fiton'' en 1589, ''Saint Julien de Fitour'' en 1639, ''Fittou'' en 1777, ''Fitou'' en 1781 <ref name = ansa>[Abat SAVARTÉS] Abbé SABARTHÈS (1912) ''Dictionnaire topographique du département de l’Aude comprenant les noms de lieux anciens et modernes'', París: Imprimerie Nationale; article "Fitou", p. 138, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f232.item.texteImage </ref>. Aqueles toponims semblan ligats al [[latin]] ''*fictorium'', diminutiu de ''ficta'' (« bòrna »). Ça que la, cal remarcar qur ''Fitor'' pòt pas derivar regularament de ''*fictorio'' (inatestat) d'un punt de vista etimologic. Existís tanben una autra ipotèsi: que lo nom modèrne venga d'una autra forma diminutiva de ''ficta'': ''fictonem''. Dauzat e Rostaing mençonan las doas ipotèsis e mai se preferisson la segonda <ref>Albert Dauzat et Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France'', 2eme édition revue et complétée, Éd. Librairie Guénégaud, 1989, p. 289.</ref>. En tot cas, l'ipotèsi de la forma en ''-n'' es contradita per las atestacions ancianas que semblan de donar sonque de formas en ''-r'', e non pas en ''-n''<ref name = ansa/>. A la seguida de [[Ernèst Negre|Negre]], los Féniés causisson ''Fictorius'', mas coma nom latin d'òme <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 128</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 654, par. 10905</ref>. == Istòria == A l'[[Empèri Roman|epòca romana]], fòrça masatges foguèron bastits sus la [[Via Domícia]] anant d'[[Espanha]] a [[Itàlia]] seguent las fonts. Per causa de sa posicion prèp de la frontièra entre [[Espanha]] e [[França]], lo vilatge patiguèt mai d'un còp de las [[invasion]]s. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11144 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Alexis Armangau |Partit= divèrs esquèrra o [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]] |Qualitat= engenhaire o quadre tecnic }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2014 |Identitat= Patrick Tarrius|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; i es demorada, mas lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11144 |1793=627 |1800=598 |1806=654 |1821=802 |1831=970 |1836=1033 |1841=1064 |1846=1150 |1851=1147 |1856=1151 |1861=1162 |1866=1334 |1872=1240 |1876=1323 |1881=1747 |1886=1450 |1891=1252 |1896=1072 |1901=931 |1906=867 |1911=785 |1921=745 |1926=645 |1931=623 |1936=597 |1946=463 |1954=513 |1962= 544 |1968= 555 |1975= 537 |1982= 542 |1990= 579 |1999= 676 |cassini=13890 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|144}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|144}}/30.25) round 2}}}} ab/km². == Economia == La principala activitat economica es la [[viticultura]] que las appellacions son: [[Fitor (vin)|Fitor]], [[Vin de país de las Costièras del Litoral Audés]], [[Ribesaltes (Vin)|Ribesaltes]] == Lòcs e monuments == [[File:Château de Fitou 02.jpg|thumb|Lo castèl de Fitor]] * [[Estanh de Leucata]] * [[Castèl de Fitor]] <gallery> Fitou_3.jpg|Fitor vist de [[Leucata]] Fitou_église.jpg|Glèisa Sant Julian e Santa Basilissa. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Armand Gauthier]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11144 Sijan sul site de l'Insee] * [http://www.fitou.fr site de la vila] == Nòtas e referéncias == <references /> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] la8rms1f2t0s646iv0d564v9j80iukq 0 82477 2506756 2503107 2026-08-15T20:42:52Z Alaric 506 44932 2506756 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Leucata | nom2 = ''Leucate'' | imatge = Leucate_25-01-24_(5).jpg | descripcion = Lo vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Leucate_(Aude)2.svg | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de las Corbièras Mediterranèa]] ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11202 | cp = 11370 | cònsol = Michel Py | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Leucatin, Leucatina | latitud = 42.9105555556 | longitud = 3.02944444444 | alt mini = 0 | alt mej = 25 | alt maxi = 70 | km² = 23.55 | sit = |}} '''Leucata''' (''Leucate'' en [[francés]]) o puslèu '''Laucata''' dempuèi lo sègle XIII, es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada administrativament dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo nom de Leucata ven del [[grèc ancian]] λευκός 'blanc', e la primièra mencion de l'endret se deu al geograf roman [[Pompòni Mela]]. Sa situacion geografica a ras de las tèrras catalanas, que se tròban aprèp l'[[Estanh de Leucata]], ne faguèt un territòri estrategic e nafrat per las guèrras entre las coronas francesa e espanhòla. == Geografia == Comuna situada dins las [[Corbièras (region)|Corbièras]] prèp de la mar, amb los lòcdiches toristics de: * [[La Franqui]] * Leucata vilatge * Leucata plaja * Pòrt Leucata Leucata es al tèrme d'[[Occitània]] e [[Catalonha]] [[Imatge:Map commune FR insee code 11202.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Laucata | nord = [[La Pauma]] | nord-est = | est = ''[[Mar Mediterranèa]]'' | sud-est = | sud = [[El Barcarès]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Salses]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = [[Fitor]] | nord-ouest = [[Las Cavas]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Ultra es Leucata, littoris nomen'', al sègle I (Pomponius Mela), ''Promontorium album... quod Quandidum dixi vocari'', latinizacion del sègle V (Festus Avienus, ''Ora Maritima''), ''Leucata'' en 1080, ''Leocata'' en 1157, ''Laucata'', ''Leucata'' en 1212, ''Lacauta'' = ''Laucata'' en 1271, ''Castrum de Leucata'' en 1272, ''Lauchata'', ''Lhauchata'' en 1308, ''La Lautata'' en 1371, ''Leccatte'' en 1528, ''Place de Loccate'' en 1528, ''Locate'' en 1542, ''Laucate'' en 1574, ''Lauquate'' en 1589, ''Lleucate'' en 1594, ''Laucatte'' au sègle XVI, ''Leaucatte'' en 1638, ''Locatte'' en 1639. La prononciacion occitana es ''Laucáto'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 208, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f300.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [law'katɔ].</br> ''Leucata'' ven del grèc ancian ''leukas'', « blanc ». Es una formacion sabenta <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 398</ref>.</br> Segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]], lo nom pòt estar grèc com celtic <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 176 e 353</ref>. == Istòria == Plaça fòrta estrategica, ligada amb lo poder reial, Leucata aparava las marchas d'Espanha. Tenguèt un ròtle fòrça important en 1590 e mai durant la [[batalha de Leucata]] en 1637, resistenta e victoriosa contra l'armada espanhòla. Lo castèl foguèt destruit en 1664. Ne demòran pasmens de rèstas interessantas. [[Francesa de Cesèlli]], que l'estatua es erigida sus la place del vilatge ne foguèt l'eroïna. Esposa de Joan de Borsièr, governador de la plaça de Leucata, resistiguèt a las tropas espanhòlas qu'executèron lo seu espòs davant ela. [[Enric de Borbon|Enric IV]] la carguèt de governar la plaça fins a la majoritat del seu filh ainat. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11202 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Py|Partit= [[UMP|UMP puèi LR]] |Qualitat= engenhaire, inspector del desvolopament duradís, conselhièr regional }} {{Elegit |Debuta= genièr de [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Maurice Demonte |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= genièr de 1991 |Identitat= Antoine Azeau |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general del canton de [[Campendut]] (1976-1988), ancian còssol de [[Marselheta]] }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Georges Bertrand |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat= Georges Cazenove|Partit= [[SFIO]] puèi [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1965 |Identitat=Aimé Sidras |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee=11202 |1793=647 |1800=617 |1806=728 |1821=905 |1831=1104 |1836=1180 |1841=1215 |1846=1261 |1851=1276 |1856=1293 |1861=1461 |1866=1612 |1872=1582 |1876=1652 |1881=1926 |1886=1823 |1891=1750 |1896=1720 |1901=1734 |1906=1664 |1911=1606 |1921=1542 |1926=1543 |1931=1398 |1936=1362 |1946=1036 |1954=1252 |1962= 1077 |1968= 1233 |1975= 1244 |1982= 1968 |1990= 2177 |1999= 2732 |2004= 3392 |cassini=19338 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|202}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|202}}/23.55) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == * [[Estanh de Leucata]] * [[Pòrt Leucata]] * [[Far del cap Leucata]] * [[Gara de Leucata-La Franqui]] * [[Cap Leucata]] === Monuments === ; La [[cauna de las Fadas (Leucata)|cauna de las fadas]] <gallery> File:Leucate Grotte aux fées AL 00.png|Leucata Cauna de las fadas ‎(dintrada) File:Leucate Grotte aux fées AL 10.png ‎|Leucata Cauna de las fadas ‎(interior) </gallery> Prèp de la riba de l'estanh de Leucata, i a mai d'una dintrada que mena cap a un malhum tòrt negat (120m de long, -34m)<ref>https://web.archive.org/web/20160303215042/http://cdspeleo11.free.fr/aude/siphon.php?idcavite=114</ref>. ; L'Ancian Fanal dich ''la Redota'' de la Franqui <gallery> File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL0.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL1.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' File:Leucate Ancien Fanal dit La Redoute AL2.jpg|Leucata Ancian Fanal dich ''la Redota'' </gallery> ; L'ancian Fòrt {| |- | [[File:Leucate ancien fort.jpg|thumb|200px|Leucata, ancian fòrt]] | [[File:Leucate ancien fort AL0.png|thumb|540px|Leucata, ancian fòrt]] |} ===Imatges=== ;''Leucata Vilatge'' <gallery> Image:Leucate Village (Aude), main road.jpg| Image:Leucate Village (Aude), back road.jpg| Image:Leucate Village (Aude), square and memorial.jpg| Image:Leucate Village (Aude), farmer's market.jpg| </gallery> ;''Leucata Plaja'' <gallery> Image:Leucate Plage (Aude), view from Etang.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), handsome summer residences.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), spacious southern beach.jpg| Image:Leucate Plage (Aude), crowded northern beach.jpg| </gallery> ;''Cap Leucata'' <gallery> Image:Cap Leucate (Aude), naval radar station.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), natural cover.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), light house.jpg| Image:Cap Leucate (Aude), TV-transmitter and lighthouse.jpg| </gallery> ;''La Franqui'' <gallery> Image:Leucate-La Franqui (Aude), view from the cliffs.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), distant view from seaside.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), summer residence.jpg| Image:Leucate-La Franqui (Aude), train station.jpg| Leucate-La Franqui (Aude), view from the cliffs.jpg|La Franqui. </gallery> == Personalitats ligadas a la comuna == * [[Francesa de Cesèlli]] (1558-1615), governairitz de la vila * [[Henry de Monfreid]], aventurièr e escrivan * [[André Héléna]] (1919-1972), autor de romans policièrs * [[Jacques Hiron]], cronicaire de l'istòria e de la geografia regionala, escrivan ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11202 Laucata sul site de l'Insee] * [http://www.Leucate.fr site de la vila] == Bibliografia == * {{fr}}Lucien Bayrou, ''Entre Languedoc et Roussillon : 1258-1659 fortifier une frontière ?'', publié par les Amis du Vieux Canet. * {{fr}}Nöel Hautemanière et Jacques Hiron, ''Leucate : plein cadre : livre de photographies'', Toreilles, 2004, ISBN 2-9516053-3-1 * {{fr}}Jacques, Hiron, ''Il était une fois Leucate'', Leucate, Édition du Cap Leucate, 2005 (réimpression de l'édition de 1998) == Notas e referéncias == <references /> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] gqbgiyxeqao25ayko6gk4koudigxkhx 0 102190 2506742 2382429 2026-08-15T19:48:57Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506742 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Las Cavas | nom2 = ''Caves'' | imatge = Caves, Mairie.jpg | descripcion = La comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de las Corbièras Mediterranèa]] ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11086 | cp = 11510 | cònsol = Bernard Devic | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Cavistes'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 42.9319444444 | longitud = 2.97722222222 | alt mini = 13 | alt mej = 29 | alt maxi = 209 | km² = 9.13 |}} '''Las Cavas''' (en [[francés]] ''Caves'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11086.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Las Cavas | nord = [[La Pauma]] | nord-est = | est = [[Leucata]] | sud-est = | sud = [[Fitor]] | sud-ouest = [[Trelhas]] | ouest = [[Fulhan]] | nord-ouest = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] <small>''per un qüadripunt''</small> }} ==Toponimia== I a pas de fòrmas ancianas. lo nom popular del vilatge èra ''Treillettes'' (en francés). I aviá çaquelà una capèla del vocable de Santa Germana <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 80, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f172.item.texteImage </ref>.</br> Lo nom s'explicariá per ''Las Cavas de Trelhas''. == Istòria == * La comuna se creèt en 1936, del territòri de [[Trelhas]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=7310</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11086 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Bernard Devic |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Desmidt|Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1984]] |Fin= 2008 |Identitat= Paul Broch |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1984 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. == Demografia == {{Demografia |insee=11086 |1936=247 |1946=229 |1954=212 |1962= 242 |1968= 252 |1975= 231 |1982= 228 |1990= 280 |1999= 357 |cassini=7310 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|086}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|086}}/9.13) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Caves,_Église_Sainte-Germaine.jpg|Glèisa Senta Germana. Puits_restauré_Caves.jpg|Potz restaurat ambe'l seu abeurador. Borne_milliaire_Caves.jpg|Reproduccion (1989) de la bòrna miliara n° XX de la Via Domitia, que figura sul blason de la comuna. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11086 Las Cavas sul site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{ Portal Lengadòc }} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 5nt44bqpu19y71a1jnemmvas45sfcud 0 102406 2506751 2382717 2026-08-15T20:33:58Z Alaric 506 44932 2506751 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Fulhan | nom2= ''Feuilla'' | imatge= Feuilla_JCB.jpg | descripcion= Vista de Fulhan | lògo= | escut=Blason ville fr Feuilla (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de las Corbièras Mediterranèa|Las Corbièras Mediterranèa]] ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]], abans 2017 al [[Lo Grand Narbona|Grand Narbona]] | insee = 11143 | cp = 11510 | cònsol = Marie-José Gleizes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) |longitud= 2.9111 |latitud= 42.9331 | alt mini = 100 | alt mej = | alt maxi = 709 | km² = 24.12 }} '''Fulhan''' (en francés ''Feuilla'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11143.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Fulhan | nord = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] | nord-est = [[La Pauma]] <small>''per un qüadripunt''</small> | est = [[Trelhas]] | sud-est = [[Fitor]] | sud = [[Òpol e Perelhós]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = | ouest = [[Embres e Castelmaur]] | nord-ouest = [[Fraisse de las Corbièras]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Villa Follopianum'' en 782, ''Ecclesia de Foliano'' en 966, ''Castrum de Fulano'' en 1272, ''Fulhanum'' en 1351, ''Fulhan'' en 1402, ''Fullon'' en 1536, ''Fulan..., Fulha'' en 1538, ''Fulyan'' en 1589, ''Feulhans'' en 1595, ''Fuilha'' en 1671, ''Notre Dame de Fulhan'' en 1639, ''Feuilla'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Fulhà'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 138, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f230.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [fy'ʎa].</br> ''Fulhan'' vendriá d'un nom latin d'òme ''Folius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 288</ref>. Fulhan èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre ''Folius''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11143 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [2026]] |Fin= ([[2032]])|Identitat=Marie-José Gleizes |Partit= |Qualitat= retirada de quadra}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Armand Pradalier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Henri Fauran|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sijan; i es demorada, mas lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. * Al 1èr de genièr 2017, Fulhan a quitada l'intercomunalitat del [[Lo Grand Narbona|Grand Narbona]] per aderir a la Comunautat de comunas Corbièras Salanca Mediterranèa. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11143 |1793=133 |1800=193 |1806=202 |1821=236 |1831=205 |1836=221 |1841=216 |1846=224 |1851=232 |1856=218 |1861=214 |1866=193 |1872=166 |1876=189 |1881=245 |1886=264 |1891=269 |1896=266 |1901=268 |1906=232 |1911=220 |1921=214 |1926=202 |1931=195 |1936=184 |1946=162 |1954=130 |1962= 124 |1968= 106 |1975= 81 |1982= 70 |1990= 68 |1999= 78 |cassini=14923 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|143}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|143}}/24.12) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Feuilla.jpg Montoulié_Feuilla.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11143 Fulhan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] d943eb66p3fn0z9bzw2livo23nzutng 0 102790 2506762 2382871 2026-08-15T21:28:11Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506762 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= La Pauma | nom2= La Palme | imatge=Rue LaPalme 08 2003.jpg | descripcion= Una carrièira del centre de la Pauma. | lògo= | escut=Blason ville fr La Palme (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = [[canton de las Corbièras Mediterranèa]] ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) |intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11188 | cp = 11480 | cònsol = Lionel Galinié | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = paumenc |longitud= 2.9936 |latitud= 42.9756 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 201 | km² = 27.47 }} '''La Pauma''' (''La Palme'' en [[francés]] ''La Palme'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11188.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = La Pauma | nord = [[La Novèla]] | nord-est = | est = ''[[Mar Mediterranèa]]'' | sud-est = [[Leucata]] | sud = [[Las Cavas]] | sud-ouest = [[Fulhan]] <small>''per un qüadripunt''</small> | ouest = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Palma, cella in territorio Narbonensi'' en 814, ''Palma..., una cum congregationibus ibidem Deo famulantibus'' en 837, ''Palma super littus maris cum ecclesia S. Joannis'' en 899, ''Ecclesia S. Johannis de Palma..., Villa Palmae'' en 1119, ''Villa S. Johannis de Palma'' en 1147, ''Villa de La Palma'' en 1178, ''Castrum de Palma'' en 1302, ''Lapalma'' al sègle XIV, ''in loco de Palma'' en 1400, ''La Palme'' en 1781. La prononciacion occitana es ''La Páumo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 197, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f289.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [la 'pawmɔ].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''La Palma'' ven de « l'ancian provençal » ''palma'', redevença pel dret de pesca <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 387</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11188 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Lionel Galinié |Partit= |Qualitat= quadre d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Paul Fauran|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= André Pla|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'' e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11188 |1793=379 |1800=425 |1806=457 |1821=608 |1831=970 |1836=1137 |1841= |1846=750 |1851=775 |1856=860 |1861=1040 |1866=1176 |1872=1170 |1876=1247 |1881=1626 |1886=1718 |1891=1528 |1896=1404 |1901=1305 |1906=1229 |1911=1171 |1921=1161 |1926=970 |1931=980 |1936=1137 |1946=817 |1954=808 |1962= 842 |1968= 851 |1975= 865 |1982= 935 |1990= 1009 |1999= 1151 |cassini=18724 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|188}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|188}}/27.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> La_Palme_Jurassic_limestone_quarry.jpg|Peirièira de calcari jurassic. Salin_de_La_Palme.jpg|Salin de La Palma. Église_Saint-Jean_La_Palme.jpg|Glèisa sant Joan. Tour-horloge--La-Palme.jpg|La tor del relòtge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11188 La Pauma sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] dskt8qeq20737pnj81iqbqkw2gzfug0 0 102867 2506764 2485960 2026-08-15T21:50:33Z Alaric 506 44932 2506764 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Portèl de las Corbièras | nom2 = ''Portel-des-Corbières'' | imatge = Portel Notre-Dame des Oubiels.jpg | descripcion = Roïnas de Nòstra Dòna ''des Oubiels'' | lògo = cap | escut = Blason ville fr Portel-des-Corbières (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) |intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11295 | cp = 11490 | cònsol = Bruno Texier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0553 | longitud = 2.9228 | alt mej = | alt mini = 5 | alt maxi = 301 | km² = 35.1 |}} '''Portèl de las Corbièras'''<ref>{{Ref-web|títol=Diplomatari del Masdéu|url=https://www.fundacionoguera.com/wp-content/uploads/D52-Llibre.pdf|format=PDF|nom=Rodrigue|cognòm=Tréton|luòc=Barcelona|an=2010|editor=Pagès Editor/Fundació Noguera|paginas=162, 236}}</ref> (en [[francés]]: ''Portel-des-Corbières'') es una comuna [[Occitània|occitana]] en [[Lengadòc]], qu'aparten administrativament al departament [[França|francés]] d'[[Aude (departament)|Aude]], dins la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11295.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Portèl | nord = [[Peiriac de Mar]] | nord-est = | est = [[Sijan]] | sud-est = | sud = [[Ròcafòrt de las Corbièras]] | sud-ouest = [[Vilaseca de las Corbièras]] | ouest = | nord-ouest = [[Sant Andrieu de Ròcalonga]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Honor de Portello'' en 1189, ''Castrum de Portello'' en 1271, ''De Porcello'' = ''Portello'' en 1340, ''Portelh'' en 1402, ''Portels'' en 1175-1500, ''Portel, le Fort Neuf, le Fort Vieux'' en 1603. La prononciacion occitana es ''Pourtèl'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 322-323, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f414.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat Antòni Savartés, donc [pur'tɛl].</br> ''Portèl'' es un diminutiu de ''pòrt'', del latin ''portus'', al sens de « passatge en montanha, frau, estret » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p.543, a ''2. Port (Le)''</ref>. Portèl es cunhat entre de puèges e un riu, [[Bèrra (Aude)|Bèrra]], a l'ancian passatge de la ''[[Via Domícia|Via Domitia]]'' (que probable evitava las planas sanhosas ara traversadas per la RN 9 e l'autorota). == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11295 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bruno Texier |Partit= divèrs centre |Qualitat= educator }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Roger Brunel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Patricia Chabaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. == Demografia == {{Demografia |insee= 11295 |1793=483 |1800=557 |1806=604 |1821=638 |1831=731 |1836=765 |1841=817 |1846=849 |1851=903 |1856=854 |1861=879 |1866=964 |1872=989 |1876=1137 |1881=1441 |1886=1528 |1891=1287 |1896=1260 |1901=1251 |1906=1220 |1911=1135 |1921=1217 |1926=1241 |1931=1217 |1936=1199 |1946=888 |1954=876 |1962=857 |1968=881 |1975=836 |1982=889 |1990=971 |1999=1053 |cassini=27661 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|295}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|295}}/35.1) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Portel_(17).jpg|Lo vilatge. Portel_(13).jpg|La Bèrra. Portel_(18).jpg|Pont sus la bèrra. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11295 Portèl sul site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] d8b8896sbtcl7a1lmdlsyvh7ib0n6rp 0 103149 2506770 2383077 2026-08-16T05:54:55Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2506770 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Trelhas | nom2 = ''Treilles'' | imatge = Treilles, Mairie.jpg | descripcion = La comuna de Trelhas. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Treilles (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] | canton = Las Corbièras Mediterranèa ([[Canton de Sijan|Sijan]] abans 2015) | intercom = [[Lo Grand Narbona]] | insee = 11398 | cp = 11510 | cònsol = Gérard Lucien | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = trelhenc -a | latitud = 42.9242 | longitud = 2.9447 | alt mini = 20 | alt mej = | alt maxi = 305 | km² = 12.42 |}} '''Trelhas'''<ref>https://web.archive.org/web/20161001194534/http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/t.htm</ref> o erronèament ? '''Truèlhas'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Trilo'', ''Trilho'' o benlèu ''Trelho'' en [[grafia mistralenca]]<ref name="Tdf">https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page2261.html</ref>, ''Treilhos'' en grafia de [[Antòni Savartés|Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Treilles'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Lo gentilici es '''trelhenc -a''' (''trihen/trilhenc -enco'' en [[grafia mistralenca]]<ref name="Tdf"/>). Lor escais-nom es '''manja-perdigal'''{{exp|(grafia de verificar)}} (''manjo-perdigau'', pl?. ''manjo-perdigals'' en [[grafia mistralenca]]<ref name="Tdf"/>). == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11398.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Trelhas | nord = [[Las Cavas]] | nord-est = | est = | sud-est = | sud = [[Fitor]] | sud-ouest = | ouest = [[Fulhan]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Alos de Trolias'' en [[966]]; ''Trolïas… in eadem ecclesia'' en [[978]]; ''Villa Trolias'' en [[990]]; ''Rector de Troliis'' en [[1351]]; ''Truelhas'' al [[sègle XIV]]; ''Le lieu de Trilhes'' en [[1389]]-[[1589]]; ''Truelhas'' en [[1402]]; ''Tonnelles = Truelles'' en [[1536]]; ''Al loc de Trelas…, Trelhas'' en [[1538]]; ''Trelhes'' en [[1595]]; ''Treilles'' en [[1781]]; ''Treilhos'' en [[1912]] ([[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P35016038|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=451|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f543.item.texteImage}}</ref>.<br> ''Trelhas'' vendriá, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, del latin ''trichila'', « verdura en brèç <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 684</ref>, trelha, tonèla », mes coma per [[La Trilha]], lo nom sembla venir de l'estrat dialectal (après l'epòca latina) e se tractariá, se l'etime èra bon, de vinha especialament. Lo vocalisme de la fòrma de 966 al sègle XIV fa pensar a quicòm mai, benlèu una varianta en ''-a'', plurala a l'origina, de ''truèlh'', del latin ''torculum'' (preséncia d'un ''o'' tonic, vengut puèi ''-uè-'' per diftongason jos l'influéncia de ''iod'' (cf. ''podium'' > ''puèg''). L'atraccion posteriora de ''trelha'', soslinhada per l'amusanta traduccion de 1536, explica la fòrma francesa actuala. Lo grop ''-ei'' de la prononciacion donada per l'abat Savartés correspond a ''e'' o a ''è'' ? <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. LXXIX, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f92.item.texteImage </ref>. ==Istòria== {{...}} * Lo caplòc foguèt transferit a Las Cavas en 1906. En 1935, [[Las Cavas]] venguèt una comuna independenta <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=38079</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11398 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gérard Lucien |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Alain Bouton|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Jean Gautier |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sijan]]; lo canton es vengut ''canton de las Corbièras Mediterranèa'', sense cambiar de composicion e [[Sijan]] n'es lo burèu centralizator. == Demografia == {{Demografia |insee= 11398 |1793=181 |1800=189 |1806=258 |1821=286 |1831=309 |1836=355 |1841=355 |1846=363 |1851=410 |1856=471 |1861=469 |1866=531 |1872=451 |1876=491 |1881=619 |1886=604 |1891=608 |1896=514 |1901=471 |1906=453 |1911=435 |1921=450 |1926=393 |1931=341 |1936=123 |1946=99 |1954=109 |1962=118 |1968=137 |1975=104 |1982=108 |1990=135 |1999=163 |max=619 |cassini=38079 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|398}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|398}}/12.42) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Treilles_Canigou_éoliennes.jpg|Vista de luènh. Treilles,_Eglise_Saint-André.jpg|Glèisa Sant Andrieu. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11398 Trèlhas sul site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc }} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] t76zwqfi5e6he2zcc7d8r96ugm0yvqg 0 114401 2506777 2499311 2026-08-16T07:03:48Z ~2026-44897-84 64845 /* Toponimia */ 2506777 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Le Montelh Dejalat | nomcomuna2= ''Montel-de-Gelat'' | imatge = Église du Montel-de-Gelat 63380, France.jpg |escut = Blason ville fr Montel-de-Gelat (Puy-de-Dôme).svg | descripcion= La glèisa. | lògo= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63237 | cp = 63380 | cònsol = Nicole Desmoulin | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = |longitud= 2.5836 |latitud= 45.9378 | alt mini = 656 | alt mej = | alt maxi = 735 | km² = 25.02 }} '''Le Montelh Dejalat''' (''Montel-de-Gelat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Toponimia == Le nom dau vialatge apareis sos divèrsas formas ''Le Monteil'' (1224), puèi ''Montelium Degelatum'' (1270), ''Chapella del Montel'' (1373) e ''Le Monteilh Degelat'' (1456). Benliau lai chau veire le sens de ''petit'' ''mont'' ''jalat'' o ''desjalat'' (desjalat > "dejalat" per amudiment de la consonanta s, e en seguida confondut embei ''de jalat'' coma si èra un element qualificatiu). Dins le parlar de la comuna se ditz [lə mɔ̃ˈtɛj dədʒaˈlɛ], vèrs [[Bioulet]] [lə mɔ̃ˈtɛj dzaˈlɔ] e vèrs [[Verjac]] [lə mɔ̃ˈti]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Geografia== ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63237 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Nicole Desmoulin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Gaël Galhie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Nicole Desmoulin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1957]] |Fin= 1967 |Identitat= Bernard Cluzel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1957 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63237 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] li2s74lq1yietwy9nt7qyf78ohy4l5o 0 163070 2506732 2505734 2026-08-15T15:56:23Z Alaric 506 44932 2506732 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom= [[Canton de Durban de las Corbièras]] |imatge = Map canton code 11 15.svg |reg= [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> |dept= {{Aude}} |arrt= [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] |nbcom= 14 |canton= 1115 |vila= [[Durban de las Corbièras]] |cons= Eric Brissot (sense etiqueta) |datas= [[2011]] - [[2015]] |km²= 297.39 |}} Le '''canton de Durban de las Corbièras''' es una anciana [[Canton francés|division administrativa francesa]] situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e l'anciana region [[Lengadòc-Rosselhon]], uèi dins la region d'{{Ocreg}}. Èra comprés dins l'[[arrondiment de Narbona]] e comptava 14 comunas. Le [[caplòc]] de canton èra [[Durban de las Corbièras]].</br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Narbona]] abans 2015.''' == Geografia == Le canton èra organizat a l'entorn de [[Durban de las Corbièras]], a l'[[arrondiment de Narbona]]. La siá altitud vària de 36 m (Vilaseca de las Corbièras) a 709 m (Embres e Castelmaur) per una altitud mejana de 177 m. == Composicion == {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Albàs (Aude)|Albàs]] |11006 |22,69 |{{popfr11|006}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|006}}/22.69) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Caçcastèl de las Corbièras]] |11071 |15,38 |{{popfr11|071}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|071}}/15.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Costoja (Aude)|Costoja]] |11110 |9,67 |{{popfr11|110}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|110}}/9.67) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |'''[[Durban de las Corbièras]]''' |11124 |25,90 |{{popfr11|124}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|124}}/25.9) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Embres e Castelmaur]] |11125 |32,20 |{{popfr11|125}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|125}}/32.2) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Fontjoncosa]] |11152 |27,35 |{{popfr11|152}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|152}}/27.35) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Fraisse de las Corbièras]] |11157 |19,10 |{{popfr11|157}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|157}}/19.1) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Jonquièras]] |11176 |13,66 |{{popfr11|176}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|176}}/13.66) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Quintilhan|Quentilhan]] |11305 |16,42 |{{popfr11|305}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|305}}/16.42) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Sant Joan de Barro]] |11345 |7,61 |{{popfr11|345}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|345}}/7.61) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Sant Laurenç de la Cabrerissa]] |11351 |25,03 |{{popfr11|351}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|351}}/25.03) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Tesan de las Corbièras]] |11390 |26,38 |{{popfr11|390}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|390}}/26.38) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés|CC de la Region Lesinhanenca, Corbièras e Menerbés]] |- |[[Vilanava de las Corbièras]] |11431 |24,31 |{{popfr11|431}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|431}}/24.31) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Vilaseca de las Corbièras]] |11436 |31,69 |{{popfr11|436}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|436}}/31.69) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |} == Administracion == {{ElegitDebuta|Titre=Lista dels conselhièrs successius |Carte=canton}} {{Elegit|DebutaIdentitat=[[1836]]|Fin=[[1856]]|Identitat=Comte de Montredon|Partit=|Qualitat=Proprietari a [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]]}} {{Elegit|Debuta=[[1856]]|Fin=[[1860]]<br /><small>(mòrt)</small>|Identitat=Louis André Alengry|Partit=Majoritat dinastica|Qualitat=Ancian comandant de la Gàrdia Nacionala<br />Cònsol de [[Narbona]]<br />Deputat (1849-1851, 1852-1860)}} {{Elegit|Debuta=[[1860]]|Fin=[[1871]]|Identitat=M. de Montredon|Partit=|Qualitat=Avocat a [[Narbona]]}} {{Elegit|Debuta=[[1871]]|Fin=[[1877]]|Identitat=M. Lignières|Partit=[[Drecha (politica)|Drecha]]|Qualitat=Comerçant a [[Ferrals de las Corbièras]]}} {{Elegit|Debuta=[[1877]]|Fin=[[1880]]<br /><small>(mòrt)</small>|Identitat=Léon Bonnel|Partit=[[Republica|Republican]]|Qualitat=Proprietari, Cònsol de [[Narbona]]<br />Deputat (1873-1880)}} {{Elegit|Debuta=[[1880]]|Fin=[[1883]]|Identitat=M. Bellissent|Partit=|Qualitat=Proprietari}} {{Elegit|Debuta=[[1883]]|Fin=[[1896]]|Identitat=M. Gaubert|Partit=Partit radical|Qualitat=Metge, cònsol de [[Durban de las Corbièras|Durban]]}} {{Elegit|Debuta=[[1896]]|Fin=[[1897]]<br /><small>(anullacion)</small>|Identitat=Albert Sibade|Partit=[[Socialisme|Socialista]]|Qualitat=Manescal}} {{Elegit|Debuta=[[1897]]|Fin=[[1901]]|Identitat=M. Gaubert|Partit=Partit radical|Qualitat=Metge, cònsol de [[Durban de las Corbièras|Durban]]}} {{Elegit|Debuta=[[1901]]|Fin=[[1907]]|Identitat=M. Caraguel|Partit=Partit radical|Qualitat=}} {{Elegit|Debuta=[[1907]]|Fin=[[1937]]|Identitat=Eugène Mailhac|Partit=Defensa viticola<br/>- Partit radical|Qualitat=Cònsol de [[Durban de las Corbièras]] }} {{Elegit|Debuta=[[1937]]|Fin=[[1940]]|Identitat=Marcel Tallavignes|Partit=Partit radical|Qualitat=Proprietari}} {{Elegit|Debuta=[[1945]]|Fin=[[1973]]|Identitat=Paul Barailla|Partit=[[SFIO]] puèi [[PS]]|Qualitat=Vinicultor}} {{Elegit|Debuta=[[1973]]|Fin=[[2011]]|Identitat= Régis Barailla<br /><small>(filh de l'anterior)</small> |Partit= [[PS]]|Qualitat=Vinicultor<br />Cònsol de [[Durban de las Corbièras]] (1971-2008)<br />Deputat de l'Aude (1983-1993)}} {{Elegit|Debuta=[[2011]]|Fin=[[2015]]|Identitat=Eric Brissot|Partit=Sens etiqueta|Qualitat=infirmièr<br />Cònsol de [[Fontjoncosa]]}} {{ElegitFin}} ==Istòria== De 1790 a 1910, [[Vilaseca de las Corbièras|Vilaseca]] èra del [[canton de Sijan]] (districte de Narbona d'aquí a [[1795]]). Fòra d'aquel cas particular, las comunas de [[Costoja (Aude)|Costoja]], [[Fontjoncosa]], [[Jonquièras]], [[Sant Laurenç de la Cabrerissa]] e [[Tesan de las Corbièras|Tesan]] èran del canton de Sant Laurenç (districte de La Grassa), las autras èran del canton de Durban (districte de La Grassa). En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, le canton de Sant Laurenç foguèt suprimit e las comunas citadas passèron al canton de Durban <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Durban foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 e totas las comunas passèron al canton de [[Fabresan]], vengut desempuèi de las Corbièras <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. == Véser tanben == * [[Aude (departament)|Aude]] * los [[arrondiments d'Aude]] * [[Cantons d'Aude]] * las [[comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=42.996667&longitude=2.817778&zoom=6 Le canton de Durban-Corbières sur Mapquest], {{fr}}, consultat lo 17 d'octòbre de 2016. {{Coord|42.996666676667|N|2.8177777877778|E|_source:ruwiki_scale:20000|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude]] tv9o8t3s46sir29n1m6eub98ehx462e 0 163107 2506735 2031364 2026-08-15T16:54:12Z Alaric 506 44932 modificacion 2506735 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Canton_de_Sigean.svg|drecha|vinheta|300x300px|Lo canton al departament de l'Aude]] {{Tablèu cant |carta=oc |nom= Canton de Sijan |imatge = Map canton code 11 30.svg |reg= [[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept= {{Aude}} |arrt= [[Arrondiment de Narbona|Narbona]] |nbcom= 11 |canton= 1130 |vila= [[Sijan]] |cons= |datas= [[1836]] - [[2015]] |km²= 298,30 |}} Lo '''Canton de Sijan''', uèi canton de las Corbièras Mediterranèa, es una division administrativa de [[Lengadòc]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] dins l'anciana region de [[Lengadòc-Rosselhon]], uèi region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Es enclaus dins l'[[arrondiment de Narbona]] e garda las seunas 11 comunas. Lo capluòc de canton, puèi burèu centralizator, es [[Sijan]].</br> '''La mapa de l'infobox es la de l'[[arrondiment de Narbona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Las Cavas|Las de Cavas]] |11086 |9,13 | {{popfr11|086}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|086}}/9.13) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[Fitor]] |11144 |30,25 | {{popfr11|144}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|144}}/30.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Fulhan]] |11143 |24,12 | {{popfr11|143}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|143}}/24.12) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa|CC de Corbièras Salanca Mediterranèa]] |- |[[Leucata]] |11202 |23,55 | {{popfr11|202}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|202}}/23.55) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[La Novèla]] |11266 | 28,55 | {{popfr11|266}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|266}}/28.55) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[La Pauma]] |11188 |27,47 | {{popfr11|188}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|188}}/27.47) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[Peiriac de Mar]] |11285 |26,92 | {{popfr11|285}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|285}}/26.92) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[Portèl de las Corbièras]] |11295 |35,10 | {{popfr11|295}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|295}}/35.1) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[Ròcafòrt de las Corbièras]] |11322 |45,44 | {{popfr11|322}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|322}}/45.44) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |'''[[Sijan]]''' |11379 |35,35 | {{popfr11|379}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|379}}/35.35) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |[[Trelhas]] |11398 |12,42 | {{popfr11|398}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|398}}/12.42) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |} ===Composicion dempuèi 2015=== Las meteissas comunas. ==Istòria== De 1790 a 1801, totas las comunas (e las comunas creadas posteriorament, [[La Novèla]], de [[Sijan]] e [[Las Cavas|Las de Cavas]], de [[Trelhas]]) èran dejà del canton de Sijan (districte de Narbona de 1790 a 1795). </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, lo canton de Sijan foguèt conservat entièrament per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. Venguèt puèi canton ''de las Corbièras Maritimas'' e enfin ''de las Corbièras Mediterranèa''. == Vejatz tanben == * [[Cantons d'Aude|Cantons d'Aude]] {{Coord|43.029166676667|N|2.9783333433333|E|_source:ruwiki_scale:20000|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Canton d'Aude]] 6nb8cvaac36dhjm2zav2oceqem88duq 0 163110 2506736 2506652 2026-08-15T17:35:25Z Alaric 506 44932 apondi de comunas 2506736 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept={{Aude}} |créacion=[[26 de decembre]] de [[2002]] |nbcom=37 |caplòc=[[Narbona]] |president= Bertrand Malquier (divèrs dreta) |pop= 134 606 |datapop=[[2023]] |superf=846,6 |ectaras= |dens=159 |budget= |sitweb=[http://www.legrandnarbonne.com/ legrandnarbonne.com] |imatgesfin= |}} [[File:Localisation EPCI le Grand Narbonne dans l'Aude, France.svg|thumb|right|250px|Localizacion del Grand Narbona dins Aude.]] '''Lo Grand Narbona''' (''Le Grand Narbonne'' en [[francés]]) es una comunautat d'aglomeracion [[França|francesa]], situada dins lo [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e dins la [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], a l'entorn de la vila de [[Narbona]]. Lo n° SIREN es 241100593. La ficha BANATIC es [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/241100593-ca-le-grand-narbonne], lo dorsièr INSEE [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-241100593]. Foguèt mesa en plaça lo [[26 de decembre]] de [[2002]]. Amassa 37 comunas e {{formatnum:134606}} abitants en [[2023]], sus un territòri de 846,60 km². ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Canton abans 2015 |- |[[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] |11012 |10,79 | {{popfr11|012}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|012}}/10.79) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Armissan]] |11014 |12,51 | {{popfr11|014}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|014}}/12.51) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Auvelhan]] |11269 |29,98 | {{popfr11|269}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|269}}/29.98) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Bisa de Menerbés]] |11041 |20,80 | {{popfr11|041}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|041}}/20.8) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Las Cavas|Las de Cavas]] |11086 |9,13 | {{popfr11|086}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|086}}/9.13) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Corçan]] | 11106 | 24,61 | {{popfr11|106}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|106}}/24.61) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Cucçac d'Aude]] |11116 | 21,54 | {{popfr11|116}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|116}}/21.54) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Fluris]] |11145 | 51,27 | {{popfr11|145}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|145}}/51.27) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Ginestars]] |11164 |9,50 | {{popfr11|164}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|164}}/9.5) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Grussan]] |11170 | 43,65 | {{popfr11|170}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|170}}/43.65) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Leucata]] |11202 |23,55 | {{popfr11|202}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|202}}/23.55) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Malhac (Menerbés)|Malhac]] |11212 |10,51 | {{popfr11|212}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|212}}/10.51) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Mirapeisset]] |11233 |5,19 | {{popfr11|233}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|233}}/5.19) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[La Novèla]] |11266 | 28,55 | {{popfr11|266}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|266}}/28.55) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[La Pauma]] |11188 |27,47 | {{popfr11|188}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|188}}/27.47) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Peiriac de Mar]] |11285 |26,92 | {{popfr11|285}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|285}}/26.92) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Portèl de las Corbièras]] |11295 |35,10 | {{popfr11|295}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|295}}/35.1) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Posòls de Menerbés]] |11296 |10,15 | {{popfr11|296}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|296}}/10.15) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Ròcafòrt de las Corbièras]] |11322 |45,44 | {{popfr11|322}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|322}}/45.44) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Salas d'Aude]] |11370 | 18,15 | {{popfr11|370}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|370}}/18.15) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Salèlas d'Aude]] |11369 |12,55 | {{popfr11|369}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|369}}/12.55) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl]] |11353 |8,37 | {{popfr11|353}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|353}}/8.37) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Nazari d'Aude]] |11360 |8,63 | {{popfr11|360}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|360}}/8.63) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Santa Valièira|Santa Valièra]] |11366 |6,39 | {{popfr11|366}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|366}}/6.39) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- | [[Sijan]] |11379 |35,35 | {{popfr11|379}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|379}}/35.35) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Trelhas]] |11398 |12,42 | {{popfr11|398}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|398}}/12.42) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Ventenac de Menerbés]] |11405 |6,20 | {{popfr11|405}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|405}}/6.2) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Vinaçan]] |11441 | 8,96 | {{popfr11|441}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|441}}/8.96) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |} {| |- style="vertical-align:top" | *[[Bajas]] *[[Bisanet]] *[[Marcorinhan]] *[[Montredon de las Corbièras]] *[[Mossan]] *[[Narbona]] *[[Nevian]] *[[Raissac d'Aude]] *[[Viladanha]] |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Intercomunalitat d'Aude]] avwnbcyzsp9i4dom591lkk4katzzaeh 2506774 2506736 2026-08-16T06:01:22Z Alaric 506 44932 2506774 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |dept={{Aude}} |créacion=[[26 de decembre]] de [[2002]] |nbcom=37 |caplòc=[[Narbona]] |president= Bertrand Malquier (divèrs dreta) |pop= 134 606 |datapop=[[2023]] |superf=846,6 |ectaras= |dens=159 |budget= |sitweb=[http://www.legrandnarbonne.com/ legrandnarbonne.com] |imatgesfin= |}} [[File:Localisation EPCI le Grand Narbonne dans l'Aude, France.svg|thumb|right|250px|Localizacion del Grand Narbona dins Aude.]] '''Lo Grand Narbona''' (''Le Grand Narbonne'' en [[francés]]) es una comunautat d'aglomeracion [[França|francesa]], situada dins lo [[Departament francés|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e dins la [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], a l'entorn de la vila de [[Narbona]]. Lo n° SIREN es 241100593. La ficha BANATIC es [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/241100593-ca-le-grand-narbonne], lo dorsièr INSEE [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-241100593]. Foguèt mesa en plaça lo [[26 de decembre]] de [[2002]]. Amassa 37 comunas e {{formatnum:134606}} abitants en [[2023]], sus un territòri de 846,60 km². ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Canton abans 2015 |- |[[Argelièrs (Aude)|Argelièrs]] |11012 |10,79 | {{popfr11|012}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|012}}/10.79) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Armissan]] |11014 |12,51 | {{popfr11|014}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|014}}/12.51) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Auvelhan]] |11269 |29,98 | {{popfr11|269}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|269}}/29.98) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Bisa de Menerbés]] |11041 |20,80 | {{popfr11|041}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|041}}/20.8) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Las Cavas|Las de Cavas]] |11086 |9,13 | {{popfr11|086}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|086}}/9.13) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Corçan]] | 11106 | 24,61 | {{popfr11|106}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|106}}/24.61) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Cucçac d'Aude]] |11116 | 21,54 | {{popfr11|116}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|116}}/21.54) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Fluris]] |11145 | 51,27 | {{popfr11|145}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|145}}/51.27) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Ginestars]] |11164 |9,50 | {{popfr11|164}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|164}}/9.5) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Grussan]] |11170 | 43,65 | {{popfr11|170}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|170}}/43.65) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Leucata]] |11202 |23,55 | {{popfr11|202}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|202}}/23.55) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Malhac (Menerbés)|Malhac]] |11212 |10,51 | {{popfr11|212}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|212}}/10.51) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Mirapeisset]] |11233 |5,19 | {{popfr11|233}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|233}}/5.19) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[La Novèla]] |11266 | 28,55 | {{popfr11|266}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|266}}/28.55) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[La Pauma]] |11188 |27,47 | {{popfr11|188}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|188}}/27.47) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Peiriac de Mar]] |11285 |26,92 | {{popfr11|285}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|285}}/26.92) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Portèl de las Corbièras]] |11295 |35,10 | {{popfr11|295}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|295}}/35.1) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Posòls de Menerbés]] |11296 |10,15 | {{popfr11|296}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|296}}/10.15) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Ròcafòrt de las Corbièras]] |11322 |45,44 | {{popfr11|322}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|322}}/45.44) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Salas d'Aude]] |11370 | 18,15 | {{popfr11|370}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|370}}/18.15) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |[[Salèlas d'Aude]] |11369 |12,55 | {{popfr11|369}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|369}}/12.55) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Marcèl (Narbonés)|Sant Marcèl]] |11353 |8,37 | {{popfr11|353}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|353}}/8.37) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Sant Nazari d'Aude]] |11360 |8,63 | {{popfr11|360}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|360}}/8.63) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Santa Valièira|Santa Valièra]] |11366 |6,39 | {{popfr11|366}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|366}}/6.39) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- | [[Sijan]] |11379 |35,35 | {{popfr11|379}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|379}}/35.35) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Trelhas]] |11398 |12,42 | {{popfr11|398}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|398}}/12.42) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Ventenac de Menerbés]] |11405 |6,20 | {{popfr11|405}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|405}}/6.2) round 2}}}} | [[Canton de Ginestars|Ginestars]] |- |[[Vinaçan]] |11441 | 8,96 | {{popfr11|441}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|441}}/8.96) round 2}}}} | [[Canton de Corçan|Corçan]] |- |} {| |- style="vertical-align:top" | *[[Bajas]] *[[Bisanet]] *[[Marcorinhan]] *[[Montredon de las Corbièras]] *[[Mossan]] *[[Narbona]] *[[Nevian (Corbièras)|Nevian]] *[[Raissac d'Aude]] *[[Viladanha]] |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Intercomunalitat d'Aude]] ezq8c0qyn6vuhth8mccj6c9pionadie 0 173280 2506767 2458946 2026-08-16T00:38:27Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Provença-Aups-Còsta d'Azur 2506767 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Emmanuelle Béart 2000.jpg|vinheta|Emmanuelle Béart en 2000.]] '''Emmanuelle Béart''', nascuda en [[Occitània]] lo [[14 d'agost]] de [[1963]] a [[Gassin]] ([[Var (departament)|Var]]), es una [[Actor|actritz]] [[França|francesa]]. Es d'origina [[Jusieus|josieva]] del costat de son paire [[Guy Béart]], e a tanben d'originas [[Grècia|grècas]] del costat de sa maire. Es revelada en 1986 per sa proesa dins lo drama ''[[Manon de las Fonts]]'' de [[Claude Berri]], una istòria de [[Marcèu Panhòl]] que se debana en [[Occitània]] e que foguèt d'alhor filmada en [[Lengadòc]] e en [[Provença]], que li val lo [[Cesar del melhor segond ròtle feminin]]. {{DEFAULTSORT:Béart, Emmanuelle}} [[Categoria:Naissença en 1963]] [[Categoria:Actritz francesa]] [[Categoria:Naissença en Provença-Aups-Còsta d'Azur]] 12x8wvbjr60qgsrypoh5i5iwh3cpr89 0 201454 2506743 2026-08-15T20:06:42Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] Milky Chance es un grop musical anglofòn alemand de pop, originària de Cassel (Alemanha), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, amb Antonio Greger e Sebastian Schmidt . Lor estil musical es influenciat pel reggae e la musica electronica. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2013. ==Cançons... » 2506743 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] Milky Chance es un grop musical anglofòn alemand de pop, originària de Cassel (Alemanha), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, amb Antonio Greger e Sebastian Schmidt . Lor estil musical es influenciat pel reggae e la musica electronica. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2013. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance' (2013) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) 4fh34bjir57q3p9ee2bijggq4nne8po 2506744 2506743 2026-08-15T20:08:34Z Raymond Trencavel 26125 2506744 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2013. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance' (2013) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) h55xf939as4c6ut6hipotb78mphd4f1 2506745 2506744 2026-08-15T20:09:51Z Raymond Trencavel 26125 2506745 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2013. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance' (2013) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) [[Categoria:Grop de musica alemand]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] 5hg8s6wyi5k9z3moss9vwbsgwxo9qos 2506746 2506745 2026-08-15T20:10:28Z Raymond Trencavel 26125 2506746 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2014. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance'' (2014) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) [[Categoria:Grop de musica alemand]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] 0rksqtk4eb6tm21x2aqitgs2skod544 2506747 2506746 2026-08-15T20:13:32Z Raymond Trencavel 26125 2506747 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1LIVE Krone 2|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e per la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2014. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance'' (2014) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) [[Categoria:Grop de musica alemand]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] 0oejlapt35rv20aooo3dcl568gmhnpa 2506748 2506747 2026-08-15T20:14:43Z Raymond Trencavel 26125 2506748 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Live Krone 2013 Milky Chance 1.jpg|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e per la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2014. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance'' (2014) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) [[Categoria:Grop de musica alemand]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] rufqvu6wuv25xzerggvtrnrdjwnd4xy 2506749 2506748 2026-08-15T20:16:09Z Raymond Trencavel 26125 2506749 wikitext text/x-wiki [[Imatge:1 Live Krone 2013 Milky Chance 1.jpg|200px|thumb|right|Philipp Dausch a esquèrra e Clemens Rehbein a drecha]] '''Milky Chance''' es un grop musical [[anglés|anglofòn]] [[Alemanha|alemand]] de [[Pop (musica)|pop]], originària de Cassel ([[Alemanha]]), compausat de Clemens Rehbein (cant e guitarra) e de Philipp Dausch, ambe Antonio Greger e Sebastian Schmidt. Lor estili musical es influenciat pel [[reggae]] e per la [[musica electronica]]. Milky Chance es estat revelat en [[Occitània]] pel tube ''Stolen Dance'' en 2014. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Stolen Dance'' (2014) * ''Colorado'' (2021) * ''Synchronize'' (2022) * ''Living in a Haze'' (2023) [[Categoria:Grop de musica alemand]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] n5ri9n5e5xb4de6fgdqtahmt9onkeoo 0 201455 2506752 2026-08-15T20:37:56Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda Helene Fischer]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira e actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble de Russes alemands, Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d... » 2506752 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda Helene Fischer]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira e actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble de Russes alemands, Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. nz9uz30p0ip29p49w9g9t0ybtydyi20 2506753 2506752 2026-08-15T20:38:11Z Raymond Trencavel 26125 2506753 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira e actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble de Russes alemands, Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. g3vehkfjk7n3yrphjc6bkly6881yd57 2506754 2506753 2026-08-15T20:39:15Z Raymond Trencavel 26125 2506754 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira e actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble de Russes alemands, Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] jx01k7k5a7acbicyzbu0bgkr1uy12e0 2506755 2506754 2026-08-15T20:42:14Z Raymond Trencavel 26125 2506755 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira de [[Pop (musica)|pop]] e una actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble de Russes alemands, Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] dss0tix5qupdm226w9wgf37xi398vid 2506757 2506755 2026-08-15T20:43:10Z Raymond Trencavel 26125 2506757 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira de [[Pop (musica)|pop]] e una actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble d'Alemands de [[Russia]], Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] nwulv2h97fu5n7gl012t1k62x91zxfc 2506758 2506757 2026-08-15T20:49:12Z Raymond Trencavel 26125 2506758 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira de [[Pop (musica)|pop]] e una actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble d'Alemands de [[Russia]], Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. {{ORDENA:Fischer, Helene}} [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] tavxvd9sban17x3r5qh4jffupk1ntlw 2506760 2506758 2026-08-15T21:06:32Z Raymond Trencavel 26125 2506760 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Helene-Fischer-Schleyerhalle.jpg|200px|thumb|right|La cantaira alemanda '''Helene Fischer'''.]] '''Helene Fischer''' (en [[rus]] : Елена Петровна Фишер, Elena Petrovna Fišer) es una cantaira de [[Pop (musica)|pop]] e una actritz [[Alemand|alemanda]]. Es nascuda en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] lo 5 d'agost de 1984, a [[Krasnoïarsk]], en [[Siberia]] (actuala [[Russia]]), d'un coble d'Alemands de [[Russia]], Marie e Peter Fischer. Sos pepins son d'Alemands de la [[Vòlga]] deportats en Siberia en 1941. En 1988, emigra ambe sos parents e sa sòrre a [[Wöllstein]], en [[Renània-Palatinat]] ([[Alemanha]]). En [[Occitània]], Helene Fischer es coneguda coma cantaira dempuèi 2013 gràcias al títol ''Atemlos durch die Nacht'', un tròç tirat de son famós album ''Farbenspiel''. {{ORDENA:Fischer, Helene}} [[Categoria:Cantaira alemanda]] [[Categoria:Naissença en 1984]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] oxoz4z6pcomboa30yvt99vpmski90wd 0 201456 2506775 2026-08-16T06:17:23Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} '''Diofant d'Alexàndria''' es un [[matematicas|matematician]] [[Grècia Antica|grèc]] que visquèt en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lo sègle I e lo sègle IV apC. Sa vida es quasi desconeguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roshdi Rashed e Christian Houzel, ''Les Arithmétiques de Diophante : Lecture historique et mathématique'', París, Walter de Gruyter, coll. « Scientia Graeco-Arabica », 2013, p. 3.</ref>, mai seis escrichs mòs... » 2506775 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Diofant d'Alexàndria''' es un [[matematicas|matematician]] [[Grècia Antica|grèc]] que visquèt en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lo sègle I e lo sègle IV apC. Sa vida es quasi desconeguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roshdi Rashed e Christian Houzel, ''Les Arithmétiques de Diophante : Lecture historique et mathématique'', París, Walter de Gruyter, coll. « Scientia Graeco-Arabica », 2013, p. 3.</ref>, mai seis escrichs mòstran un important interès per lei [[nombre]]s e leis [[eqüacion]]s quadraticas. La màger part de son òbra es perduda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Gómez y Urgellés (trad. Abel Gerschenfeld), ''L'invention du langage arithmétique : Diophante'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2019.</ref><ref>Segon lei fònts anticas, Diofant auriá tanben escrich un tractat sus lei nombres poligonaus (''Lei Nombres Poligonaus'', quauquei tròç coneguts), un tractat sus lei fraccions (''Moriastica'', totalament perdut) e un libre intitulat ''Porismes'' (totalament perdut)., mai una partida importanta d'un tractat intitulat ''Leis Aritmeticas'' es estada conservada. [[Traduccion|Traduch]] en [[arabi]] puei en [[latin]], aqueu tèxte aguèt una influéncia considerabla sus lo desvolopament de la [[teoria dei nombres]] modèrna en [[Euròpa]] a partir dau sègle XVII. == Liames intèrnes == * [[Algèbra]]. * [[Eqüacion]]. * [[Teoria dei nombres]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> sl0urbwdjvehp6e159y9ka10ngqfnbl 2506776 2506775 2026-08-16T06:18:14Z Nicolas Eynaud 6858 2506776 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Diofant d'Alexàndria''' es un [[matematicas|matematician]] [[Grècia Antica|grèc]] que visquèt en [[Egipte Antic|Egipte]] entre lo sègle I e lo sègle IV apC. Sa vida es quasi desconeguda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roshdi Rashed e Christian Houzel, ''Les Arithmétiques de Diophante : Lecture historique et mathématique'', París, Walter de Gruyter, coll. « Scientia Graeco-Arabica », 2013, p. 3.</ref>, mai seis escrichs mòstran un important interès per lei [[nombre]]s e leis [[eqüacion]]s quadraticas. La màger part de son òbra es perduda<ref>Segon lei fònts anticas, Diofant auriá tanben escrich un tractat sus lei nombres poligonaus (''Lei Nombres Poligonaus'', quauquei tròç coneguts), un tractat sus lei fraccions (''Moriastica'', totalament perdut) e un libre intitulat ''Porismes'' (totalament perdut).</ref>, mai una partida importanta d'un tractat intitulat ''Leis Aritmeticas'' es estada conservada. [[Traduccion|Traduch]] en [[arabi]] puei en [[latin]], aqueu tèxte aguèt una influéncia considerabla sus lo desvolopament de la [[teoria dei nombres]] modèrna en [[Euròpa]] a partir dau sègle XVII. == Liames intèrnes == * [[Algèbra]]. * [[Eqüacion]]. * [[Teoria dei nombres]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Joan Gómez y Urgellés (trad. Abel Gerschenfeld), ''L'invention du langage arithmétique : Diophante'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2019. == Nòtas e referéncias == <references/> i6z2icjq530g7nfv3s91b51fmf1nihv 0 201457 2506781 2026-08-16T08:31:04Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Narbona-Èst |imatge = Canton de Narbonne-Est.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Narbona]] |nbcom= 1 (fraccion) |canton=1124 |km²= |cons= Patrick François ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Narbona-Èst''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], creada en [[1973]] e suprimida en... » 2506781 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Narbona-Èst |imatge = Canton de Narbonne-Est.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Narbona]] |nbcom= 1 (fraccion) |canton=1124 |km²= |cons= Patrick François ([[PS]]) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Narbona-Èst''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], creada en [[1973]] e suprimida en [[2015]], situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Narbona es dempuèi [[2015]] burèu centralizator dels tres cantons de Narbona-1, Narbona-2, e Narbona-3, que comprenon cadun una partida de son territòri. La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins la seuna varianta meridionala, a tendéncia orientala ([[Narbonés (sosdialècte)|narbonesa]]). ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Narbona]] (fraccion) |11262 |172,96 | {{popfr11|262}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|262}}/172.96) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |} ==Istòria dels cantons de Narbona== En 1793, i aviá un sol canton de Narbona. En 1973, creèron tres cantons, Narbona-Èst (una fraccion sola de la comuna), [[canton de Narbona-Oèst|Narbona-Oèst]] e [[canton de Narbona-Sud|Narbona-Sud]]. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. </br> Dempuèi aquela refòrma, Narbona es burèu centralizator de tres cantons : Narbona-1 (una fraccion sola de la comuna), Narbona-2 e Narbona-3. ==Veire tanben== * [[Cantons d'Aude]] * [[Arrondiment de Narbona]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} e09xah3gqh33u12ztbe916skb3892yg 0 201458 2506786 2026-08-16T11:20:32Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Narbona-Sud |imatge = Canton de Narbonne-Sud.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Narbona]] |nbcom= 1 + fraccion |canton=1134 |km²= |cons= Robert Déjean (divèrs dreta) |datas= [[1999]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Narbona-Sud''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], creada en [[1973]] e suprimida e... » 2506786 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Narbona-Sud |imatge = Canton de Narbonne-Sud.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Narbona]] |vila= [[Narbona]] |nbcom= 1 + fraccion |canton=1134 |km²= |cons= Robert Déjean (divèrs dreta) |datas= [[1999]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Narbona-Sud''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], creada en [[1973]] e suprimida en [[2015]], situada dins l'[[arrondiment de Narbona]], lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Narbona es dempuèi [[2015]] burèu centralizator dels tres cantons de Narbona-1, Narbona-2, e Narbona-3, que comprenon cadun una partida del seu territòri. Bajas es ara dins le canton de Narbona-2. La lenga autoctòna es l'occitan [[lengadocian]], dins la seuna varianta meridionala, a tendéncia orientala ([[Narbonés (sosdialècte)|narbonesa]]). ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |'''[[Narbona]]''' (fraccion) |11262 |172,96 | {{popfr11|262}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|262}}/172.96) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] (residéncia) |- |[[Bajas]] |11024 |12,53 | {{popfr11|024}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|024}}/12.53) round 2}}}} | CA [[Lo Grand Narbona]] |- |} ==Istòria dels cantons de Narbona== En 1793, i aviá un sol canton de Narbona. En 1973, creèron tres cantons, [[canton de Narbona-Èst|Narbona-Èst]] (una fraccion sola de la comuna), [[canton de Narbona-Oèst|Narbona-Oèst]] e Narbona-Sud. La situacion contunhèt atal d'aquí a la refòrma cantonala de 2014-2015. </br> Dempuèi aquela refòrma, Narbona es burèu centralizator de tres cantons : Narbona-1 (una fraccion sola de la comuna), Narbona-2 e Narbona-3. ==Veire tanben== * [[Cantons d'Aude]] * [[Arrondiment de Narbona]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 464ix43c49ajkg543a0nnw379ipfobm