ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2788 836378 836346 2026-04-04T18:27:25Z Nitesh Gill 8973 /* ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ */ 836378 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ]] ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ। [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai], ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] 6p3x5cfdjwx989zffrqvmsj7xvb53sg 836379 836378 2026-04-04T18:27:51Z Nitesh Gill 8973 /* ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ */ 836379 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ। [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai], ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] 8m1172rpbpym0rphbwnti3mqfnd6mxv 836380 836379 2026-04-04T18:30:24Z Nitesh Gill 8973 /* ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ */ 836380 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ। [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai], ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] ainfaolb749256zloa9vcigwjh4g6hb 836381 836380 2026-04-04T18:35:46Z Nitesh Gill 8973 /* ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ */ 836381 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ। [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai], ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] 584izpy46s1ysw2vxxj6f76moqaznfy 836382 836381 2026-04-04T18:39:39Z Nitesh Gill 8973 836382 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | alt = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ | image = Harrai.jpg | caption = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = | birth_date = ਜਨਵਰੀ 16, 1630 | birth_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰੂਪਨਗਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1661|10|06|1630|01|31}} | death_place = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | period = 1644–1661 | other_names = ''ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | successor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | father = ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ | mother = ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ | ਸੁਪਤਨੀ = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ | children = ਰਾਮ ਰਾਇ ਅਤੇ [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ''' (16 ਜਨਵਰੀ 1630 – 20 ਅਕਤੂਬਰ 1661)<ref name=eosghr>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html |title=Har Rai, Guru (1630–1661) |author=Bhagat Singh |editor=Harbans Singh|display-editors=etal| website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |accessdate=16 January 2017}}</ref> [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸਤਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ।<ref name=britharrai>[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਬਣੇ।<ref name="Mandair2013p50">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Mandair2013p50"/><ref name="Grewal1998p67">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url= https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/67 67]–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ [[ਸੁੰਨੀ]] ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="Mandair2013p50"/> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=britharrai/><ref name="Grewal1998p67"/> ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA33 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=33–34}}</ref> 1661 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=britharrai/> == ਨਾਂ == ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰੀ ਰਾਇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Singh2014p400">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=400}}</ref> ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੀ ਗੁਰੂ (ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book |last=Prill |first=Susan E. |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |date=27 March 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191004117 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |pages=223–234 |chapter=19. Ecotheology |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 8 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1640 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਦੇਵੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਲੱਖਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਇਆ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਰੂਪ ਕੌਰ <ref>Harjinder Singh Dilgeer: Sikh History in 10 Volumes. </ref> ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ)।<ref>{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]–63, 67–69}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ "ਹਰੀ ਰਾਇ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title= Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA148 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=148}}</ref><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}</ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}</ref> === ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ === ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=britharrai/><ref name="Mandair2013p50"/> ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿੱਤ ਗਿਆ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1660 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।<ref name="Mandair2013p50"/> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA226 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=226 with note 7}}</ref> 1658 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 1660 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ - ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜਿਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗਾਇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਲੋਕ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2014p400" /> ==== ਸੁਧਾਰ ==== ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ,<ref name="cole20">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਦਸਵੰਧ ("ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ") ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book|author=Charles E. Farhadian|title=Introducing World Religions |url=https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |year=2015|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮਸੰਦ (ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਗੂ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ - ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਗੁਰੂਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ<ref name="eosghr" /> ਹਰ ਰਾਏ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1469–1606 C.E |url=https://books.google.com/books?id=qw7-kUkHA_0C&pg=PA365 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0857-8|pages=365–367}}</ref><ref>{{cite book|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PA345 |year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1|page=345}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧ, ਭਾਈ ਗੋਂਡਾ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ, ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਲਈ), ਭਾਈ ਫੇਰੂ (ਰਾਜਥਨ ਲਈ), ਭਾਈ ਭਗਤ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ === [[File:Miniature depicting Guru Har Rai with Guru Har Krishan as the fly-whisk attendant, kept within the Kartarpur Bir.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। == ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ == ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> [[File:Miniature painting of Guru Har Rai holding a flower, circa 1685.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਫੜੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਲਗਭਗ 1685। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ।]] ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀ (ਇਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ), ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜਵਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਚੋਗਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।<ref name=":02" /> ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":02" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਚਿੜੀਆਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref name=":02" /> === ਚਿਕਿਤਸਕ ਗਿਆਨ === ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਾਗ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ਼ (ਭਾਵ "900,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼") ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":02" /> ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ।<ref name=":02" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਲਾਜ ਉਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।<ref name=":02" /> ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":02" /> ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦੇ ਭੇਜੇ।<ref name=":02" /> ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਰਹਿਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।<ref name=":02" /> ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == [[1644]] ਈ: ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ 2200 ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਜੁਝਾਰੂ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ [[ਪਲਾਹੀ]] [[ਪਿੰਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਣ ਪਾਏ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਿਆਲੂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦਾ ਬੇਟਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਾਲ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1707 ਈ ਵਿੱਚ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆਇਆ। [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਕਰਾਉ ਵਾਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਬਿਰਦ ਹੈ '''ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਇਹੁ ਬਿਰਦੁ ਸੁਆਮੀ ਸੰਦਾ॥''' ਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਦ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ, ਰਿਸ਼ਟਪੁਸ਼ਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਠਾੜ ਵਾਲਾ ਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੱਸ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਝੋਲੇ ਦਾ ਮਰੀਜ਼ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ [[ਭਾਈ ਰੂਪਾ]], [[ਕਾਂਗੜ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਚੌਧਰੀ ਕਾਲਾ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਫੂਲ ਅਤੇ ਸμਦਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਬਾਲਕ ਕੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ?” ਚੌਧਰੀ ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੰਗਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਚੱਲਣਗੇ!” [[ਬਾਬਾ ਫੂਲ]] ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਤਰਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੇ [[ਨਾਭਾ]], [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ]] ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ਼ੇਰੇ-ਪੰਜਾਬ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਫੂਲਕੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਗੱਜਪੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੋਹਤਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਸੀ। ==ਸੇਵਾ ਦੇ ਪੁੰਜ== [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਭਗਤੂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ [[ਮਾਲਵੇ]] ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਭੁੱਖੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚੌਰ-ਬਰਦਾਰ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੱਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੋਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਰ ਖਾਂ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਡੋਲੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਖਲਸ ਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰ ਲੈਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੋਲੇ ਅਤੇ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਭ ਲੁੱਟ ਲਵੋ। ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਖੂਬ ਤੇਗ ਚੱਲੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਵਹੀਰ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਜਦੋਂ ਵਹੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸਵਾਰ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੋਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਗੋਰੇ ਦੇ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੇ। [[7 ਜੁਲਾਈ]] ਸੰਨ [[1661]] ਈ: ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ, ਪੰਜ ਪਰਕਰਮਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ]] ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ [[ਭਾਈ ਭਾਨਾ ਜੀ]] ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। == ਵਿਆਹ == ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵਿਆਹ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁ-ਵਿਆਹ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908585 |volume=2: 1606-1708 C.E |pages=563–592 |chapter=8: Guru Har Rai}}</ref> ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਲੱਖਣੀ/ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ, ਕਲਿਆਣੀ, ਟੋਕੀ, ਅਨੋਖੀ, ਲਾਡੀਕੀ, ਚੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ, ਰਾਮ ਕੌਰ, ਪਰ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ੱਕੀ ''ਗੁਰਪਰਨਾਲੀ'' ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ''[[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]'' ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ''[[ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ]]'', ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ''ਪਾਂਡਾ ਵਹੀਆਂ'', ਕਵੀ ਸੌਂਧ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ''ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ'' ਕੇਵਲ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ/ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਸਾਹਿਤ == ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ'' ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Sardar Harjeet |url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100 |title=Faith & Philosophy of Sikhism |date=2009 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-721-8 |pages=103–104 |language=en}}</ref> ਇਹ ਮਹੱਲਾ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਪੁਰੀ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਸੱਤਵੀਂ ਮੀਨਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਮਾਰਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਸਲੋਕ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੋਹੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ''ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ।'' == ਵਿਰਾਸਤ == 2011 ਵਿੱਚ, 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ (ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ) ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੀ।<ref name=":02" /> 2013 ਵਿੱਚ, ਈਕੋਸਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ-ਰਿਲੀਜ਼ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ "ਹਰਾ ਗੁਰੂ" ਦੱਸਿਆ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ।<ref name=":02" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 2013 ਵਿੱਚ, ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਈਕੋਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਇੱਕ ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":02" /> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Guru Har Rai}} {{Portal|India|Biography|Punjab}} * [http://www.sikhs.org/guru7.htm Guru Har Rai], Sikhs.org * [https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai], Sikh-History.com * [https://www.guruharraiji.com/ Guru Har Rai], ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਪਿੰਡ ਭੋਂਗਰਨੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1630]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1661]] nnmnwonu7jd699tlp482v3noh5urkmm 0 5770 836400 814817 2026-04-05T06:56:23Z Sonia Atwal 49604 836400 wikitext text/x-wiki [[File:Infobox collage for WWII.PNG|300px|thumb| ਕੁਝ ਝਲਕੀਆਂ]] '''ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ'''' (ਅੰਗਰੇਜੀ: World War II) 1939 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਲਗਪਗ 70 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਥਲ, ਜਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਾਲਤ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਫਰਾਂਸ,]] [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ 01/09/1939 ਤੋਂ 02/09/1945 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ - [[ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ [[ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ]]। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਨ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਝੋਂਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਲਗਪਗ 10 ਕਰੋੜ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ [[ਇਤਹਾਸ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਯੁੱਧ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 5 ਤੋਂ 7 ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements|url=https://archive.org/details/completeillustra0000somm|first=Donald|last=Sommerville|publisher=Lorenz Books|year=2008|page=[https://archive.org/details/completeillustra0000somm/page/n8 5]|isbn=0-7548-1898-5}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਜਾਪਾਨ]] [[ਚੀਨ]] ਨਾਲ [[1937]] ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 01 ਸਤੰਬਰ, [[1939]] ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ [[ਜਰਮਨੀ]] ਨੇ [[ਪੋਲੈਂਡ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਮਨੀ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 1939 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ 1941 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਅਭਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। [[ਨਾਜ਼ੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਝੌਤਾ|ਨਾਜ਼ੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਝੌਤੇ]] ਦੇ ਤਹਿਤ [[ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ]] ਆਪਣੇ ਛੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਯੂ.ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਚੱਲੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਦੀ ਜੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜੂਨ, 1941 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਇੰਡੋ-ਚਾਇਨਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲਬੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1942 ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਧੁਰੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਲਗਾਮ ਉਦੋਂ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜਾਪਾਨ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਕਈ ਨੌਸੈਨਿਕ ਝੜਪਾਂ ਹਾਰਿਆ ਯੂਰਪੀ ਧੁਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਤਦ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟਾਲਿਨਗਰਾਡ]] ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। 1943 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਹਾਰਿਆ, [[ਇਟਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਣਵਸ਼ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਨਾਉਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 1944 ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਪੱਛਮੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਾਂਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਪਸ ਖੋਹਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। 1945 ਦੇ ਅਪਰੈਲ - ਮਈ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ [[ਬਰਲਿਨ]] ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਅੰਤ 8 ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਤਦ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1944 ਅਤੇ 1945 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨੌਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਕਈ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ [[ਦੀਪਸਮੂਹ|ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਕਰੀਬ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਡੇਗ ਦਿੱਤੇ। 15 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ [[ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ]] ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਪਿੱਠਭੂਮੀ== ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਜਬਰਨ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡਣੀ ਪਈ; ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਣੀ ਪਈ; ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1917 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਦੀ [[ਜੋਸਫ ਸਤਾਲਿਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, 1922 ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ [[ਬੇਨੇਤੋ ਮੁੱਸੋਲੀਨੀ]] ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। 1933 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਤੁੰਰਤ ਹੀ ਉਸਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਿੱਛਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਟਲੀ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਦੀ ਜਰਮਨੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਨਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਥੋਪੀਆ - ਜੋ ਉਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ - ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1935 ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਸਟਰੇਸਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ (ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ - ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਲੇਕਿਨ ਸਟਰੇਸਾ ਘੋਸ਼ਣਾ - ਪੱਤਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਜਰਮਨ ਫੌਜ 1935 ਵਿੱਚ ਨੁਰੇਮਬਰਗ ਵਿੱਚ== 1935 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਕਰਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1935 ਦੀ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਨੇ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮਕ ਮੰਨਿਆ। ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਟਲੀ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਆਸਟਰੀਆ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ [[ਰਾਈਨਲੈਂਡ]] ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਤਰਾਜ ਨਹੀਂ ਉਠਾਏ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਾਲ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੀ ਸਪੇਨਿਸ਼ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪਰੀਖਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿਆ ਤਣਾਉ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ ਧੁਰੀ (ROME - BERLIN AXIS) ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੌਮਿਨਟਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝੌਤਾ (anti comintern pact) ਕੀਤਾ। ਜੋ ਚੀਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ 1940 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਇਤਿਹਾਸ== 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ== # ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 1939 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 7.5 ਤੋਂ 8.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2.6 ਕਰੋੜ ਫੌਜੀ ਅਤੇ 5.9 ਕਰੋੜ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 473 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਡਲ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫਰਾਂਸਿਸਜ਼ੇਕ ਹੋਨੀਓਕ ਨਾਂ ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। # [[ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਜਾਪਾਨ]] ਵਿਰੁੱਧ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮੈਂਬਰਜੇਨੇਟ ਰੈਂਕਿਨ ਸੀ। # ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਵਿੱਚ 1.76 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:- ## 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕ। ## 57 ਲੱਖ ਗੈਰ-ਯਹੂਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਨਾਗਰਿਕ। ## 30 ਲੱਖ ਸੋਵੀਅਤ ਜੰਗ ਦੇ ਕੈਦੀ। ## 18 ਲੱਖ ਗੈਰ-ਯਹੂਦੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ। ## 500 ਹਜ਼ਾਰ ਰੋਮਾਨੀ ਲੋਕ। ## 300 ਹਜ਼ਾਰ ਸਰਬੀਆਈ ਨਾਗਰਿਕ। ## 250 ਹਜ਼ਾਰ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕ। # ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਅਰਨਸ਼ੌ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ 14 ਸਾਲ ਅਤੇ 152 ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 6 ਜੁਲਾਈ, 1941 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। # ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਲੜਾਈ [[ਲੇਏਟ ਖਾੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 200,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਹਾਜ਼ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀਰੋ ਓਨੋਦਾ ਜੋ ਫਿਲੀਪੀਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ, 1974 ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਲੜਾਈ [[ਸਤਾਲਿਨਗਰਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਸੀ, ਜੋ 23 ਅਗਸਤ, 1942 ਤੋਂ 2 ਫਰਵਰੀ, 1943 ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 20 ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਨਿਕੋਲਾਈ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਿਚ ਮੋਰੋਜ਼ੋਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਨਾਈਪਰ ਵਜੋਂ [[ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ]] ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੀ ਕੁੱਲ 1.3 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਯੁੱਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। # [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦੇ ਮਤਰੇ ਭਤੀਜੇ, ਵਿਲੀਅਮ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਨੇਵੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ [["ਸਟੂਅਰਟ-ਹਿਊਸਟਨ"]] ਰੱਖ ਲਿਆ। # ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ $285 ਬਿਲੀਅਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। # ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਲ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ 21 ਮਿਲੀਅਨ ਫੌਜਾਂ ਸੀ। # ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੰਗ ਦੌਰਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। # ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 8 ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ: ## [[ਡਵਾਈਟ ਡੀ. ਇਸੇਨਹੋਵਰ]] ## [[ਜੋਨ ਐਫ. ਕਨੇਡੀ]] ## [[ਲਿੰਡਨ ਬੀ. ਜੋਨਸਨ]] ## [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ## [[ਗੈਰਲਡ ਫੋਰਡ]] ## [[ਜਿਮੀ ਕਾਰਟਰ]] ## [[ਰੋਨਲਡ ਰੀਗਨ]] ## [[ਜਾਰਜ ਐਚ. ਡਬਲਿਉ. ਬੁਸ਼]] # ਮਈ 1943 ਵਿੱਚ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। # ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ" ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ 182 [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ]] ਮੈਡਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। # ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ ਦਾ 34 ਸਾਲਾ ਪੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਚਾਰਲੀ ਆਖਰੀ ਸੀ। ਜੋ 7 ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। # ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। # ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 19 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ [[ਟੋਕੀਓ]] ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਪਾਨ 'ਤੇ ਤੀਜਾ [[ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਸੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੈਰੀ ਐਸ. ਟਰੂਮੈਨ]] ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] eaulr8zmfdq4g3cp1i78addhexoknho 836402 836400 2026-04-05T07:03:00Z Sonia Atwal 49604 836402 wikitext text/x-wiki [[File:Infobox collage for WWII.PNG|300px|thumb| ਕੁਝ ਝਲਕੀਆਂ]] '''ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ'''' (ਅੰਗਰੇਜੀ: World War II) 1939 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੰਗ ਸੀ। ਲਗਪਗ 70 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਥਲ, ਜਲ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਹਾਲਤ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਫਰਾਂਸ,]] [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ 01/09/1939 ਤੋਂ 02/09/1945 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ - [[ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ [[ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ]]। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਨ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਝੋਂਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਲਗਪਗ 10 ਕਰੋੜ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ [[ਇਤਹਾਸ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਯੁੱਧ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 5 ਤੋਂ 7 ਕਰੋੜ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ੌਜੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements|url=https://archive.org/details/completeillustra0000somm|first=Donald|last=Sommerville|publisher=Lorenz Books|year=2008|page=[https://archive.org/details/completeillustra0000somm/page/n8 5]|isbn=0-7548-1898-5}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ [[ਜਾਪਾਨ]] [[ਚੀਨ]] ਨਾਲ [[1937]] ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 01 ਸਤੰਬਰ, [[1939]] ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ [[ਜਰਮਨੀ]] ਨੇ [[ਪੋਲੈਂਡ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਮਨੀ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 1939 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ 1941 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਅਭਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। [[ਨਾਜ਼ੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਝੌਤਾ|ਨਾਜ਼ੀ-ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਝੌਤੇ]] ਦੇ ਤਹਿਤ [[ਸੋਵੀਅਤ ਰੂਸ]] ਆਪਣੇ ਛੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਯੂ.ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਚੱਲੀ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਦੀ ਜੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜੂਨ, 1941 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਗਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਇੰਡੋ-ਚਾਇਨਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲਬੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1942 ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਧੁਰੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਲਗਾਮ ਉਦੋਂ ਲੱਗੀ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜਾਪਾਨ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਕਈ ਨੌਸੈਨਿਕ ਝੜਪਾਂ ਹਾਰਿਆ ਯੂਰਪੀ ਧੁਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੋੜ ਤਦ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟਾਲਿਨਗਰਾਡ]] ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। 1943 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਹਾਰਿਆ, [[ਇਟਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਣਵਸ਼ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਨਾਉਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। 1944 ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਪੱਛਮੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰਾਂਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਲੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਪਸ ਖੋਹਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। 1945 ਦੇ ਅਪਰੈਲ - ਮਈ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ [[ਬਰਲਿਨ]] ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਅੰਤ 8 ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਤਦ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1944 ਅਤੇ 1945 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਨੌਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਕਈ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ [[ਦੀਪਸਮੂਹ|ਦੀਪ ਸਮੂਹ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਕਰੀਬ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਡੇਗ ਦਿੱਤੇ। 15 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ [[ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ]] ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ==ਪਿੱਠਭੂਮੀ== ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਜਬਰਨ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨੇ ਪਏ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਛੱਡਣੀ ਪਈ; ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਣੀ ਪਈ; ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1917 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਦੀ [[ਜੋਸਫ ਸਤਾਲਿਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, 1922 ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ [[ਬੇਨੇਤੋ ਮੁੱਸੋਲੀਨੀ]] ਦਾ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। 1933 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਤੁੰਰਤ ਹੀ ਉਸਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਿੱਛਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਟਲੀ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਦੀ ਜਰਮਨੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਨਣ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਥੋਪੀਆ - ਜੋ ਉਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ - ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1935 ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਸਟਰੇਸਾ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ (ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ - ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਲੇਕਿਨ ਸਟਰੇਸਾ ਘੋਸ਼ਣਾ - ਪੱਤਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਜਰਮਨ ਫੌਜ 1935 ਵਿੱਚ ਨੁਰੇਮਬਰਗ ਵਿੱਚ== 1935 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਰ ਕਰਕੇ ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1935 ਦੀ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ [[ਇਟਲੀ]] ਨੇ [[ਇਥੋਪੀਆ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮਕ ਮੰਨਿਆ। ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਟਲੀ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਆਸਟਰੀਆ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਿਟਲਰ ਨੇ [[ਰਾਈਨਲੈਂਡ]] ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਤਰਾਜ ਨਹੀਂ ਉਠਾਏ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਾਲ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੀ ਸਪੇਨਿਸ਼ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪਰੀਖਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿਆ ਤਣਾਉ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਰੋਮ-ਬਰਲਿਨ ਧੁਰੀ (ROME - BERLIN AXIS) ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੌਮਿਨਟਰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝੌਤਾ (anti comintern pact) ਕੀਤਾ। ਜੋ ਚੀਨ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ 1940 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ==ਇਤਿਹਾਸ== 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ== # ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 1939 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 7.5 ਤੋਂ 8.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2.6 ਕਰੋੜ ਫੌਜੀ ਅਤੇ 5.9 ਕਰੋੜ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 473 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਡਲ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਫਰਾਂਸਿਸਜ਼ੇਕ ਹੋਨੀਓਕ ਨਾਂ ਦਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। # [[ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਜਾਪਾਨ]] ਵਿਰੁੱਧ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮੈਂਬਰਜੇਨੇਟ ਰੈਂਕਿਨ ਸੀ। # ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਯਹੂਦੀ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਵਿੱਚ 1.76 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:- ## 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕ। ## 57 ਲੱਖ ਗੈਰ-ਯਹੂਦੀ ਸੋਵੀਅਤ ਨਾਗਰਿਕ। ## 30 ਲੱਖ ਸੋਵੀਅਤ ਜੰਗ ਦੇ ਕੈਦੀ। ## 18 ਲੱਖ ਗੈਰ-ਯਹੂਦੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕ। ## 500 ਹਜ਼ਾਰ ਰੋਮਾਨੀ ਲੋਕ। ## 300 ਹਜ਼ਾਰ ਸਰਬੀਆਈ ਨਾਗਰਿਕ। ## 250 ਹਜ਼ਾਰ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕ। # ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਅਰਨਸ਼ੌ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ 14 ਸਾਲ ਅਤੇ 152 ਦਿਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 6 ਜੁਲਾਈ, 1941 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। # ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਲੜਾਈ [[ਲੇਏਟ ਖਾੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 200,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਹਾਜ਼ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀਰੋ ਓਨੋਦਾ ਜੋ [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|ਫਿਲੀਪੀਨ]][[ਜ਼]] ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ, 1974 ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਲੜਾਈ [[ਸਤਾਲਿਨਗਰਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਸੀ, ਜੋ 23 ਅਗਸਤ, 1942 ਤੋਂ 2 ਫਰਵਰੀ, 1943 ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 20 ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਨਿਕੋਲਾਈ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰੋਵਿਚ ਮੋਰੋਜ਼ੋਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਨਾਈਪਰ ਵਜੋਂ [[ਰੈੱਡ ਆਰਮੀ]] ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੀ ਕੁੱਲ 1.3 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਯੁੱਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। # [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦੇ ਮਤਰੇ ਭਤੀਜੇ, ਵਿਲੀਅਮ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਨੇਵੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ [["ਸਟੂਅਰਟ-ਹਿਊਸਟਨ"]] ਰੱਖ ਲਿਆ। # ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ $285 ਬਿਲੀਅਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। # ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਲ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ 21 ਮਿਲੀਅਨ ਫੌਜਾਂ ਸੀ। # ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੰਗ ਦੌਰਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। # ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 8 ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਨ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ: ## [[ਜੋਨ ਐਫ. ਕਨੇਡੀ]] ## [[ਲਿੰਡਨ ਬੀ. ਜੋਨਸਨ]] ## [[ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ]] ## [[ਗੈਰਲਡ ਫੋਰਡ]] ## [[ਜਿਮੀ ਕਾਰਟਰ]] ## [[ਰੋਨਲਡ ਰੀਗਨ]] ## [[ਜਾਰਜ ਐਚ. ਡਬਲਿਉ. ਬੁਸ਼]] # ਮਈ 1943 ਵਿੱਚ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। # ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ "ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ" ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ 182 [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ]] ਮੈਡਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। # ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ ਦਾ 34 ਸਾਲਾ ਪੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਚਾਰਲੀ ਆਖਰੀ ਸੀ। ਜੋ 7 ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। # ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। # ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 19 ਅਗਸਤ, 1945 ਨੂੰ [[ਟੋਕੀਓ]] ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਪਾਨ 'ਤੇ ਤੀਜਾ [[ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਸੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੈਰੀ ਐਸ. ਟਰੂਮੈਨ]] ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] 0li0ir0zunmfmp40x8h4kqfki18qex8 0 22068 836404 821601 2026-04-05T07:18:10Z Sonia Atwal 49604 836404 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ | nationality = {{Unbulleted list|ਆਸਟਰੀਆ (1889–1925)|ਕੋਈ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨਹੀਂ (1925–1932)|ਜਰਮਨ (1932–1945)}} | image = Hitler portrait crop.jpg | caption = 1938 ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ | birth_date = {{birth date|df=yes|1889|4|20|df = y}} | birth_place = ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ, ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ (ਵਰਤਮਾਨ [[ਆਸਟਰੀਆ]]) | death_date = {{death date and age|1945|4|30|1889|4|20|df=yes}} | death_place = [[ਬਰਲਿਨ]], [[ਨਾਜੀ ਜਰਮਨੀ]] | death_cause = ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ | party = [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] (1921–1945) | otherparty = ਜਰਮਨ ਵਰਕਰ ਪਾਰਟੀ (1919–1920) | parents= {{ubl|ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ |ਕਲਾਰਾ ਪੋਲਜ਼ਲ}} | spouse = {{marriage|[[ਏਵਾ ਬ੍ਰਾਊਨ]]|29 April 1945}} | occupation = ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸਿਪਾਹੀ, ਲੇਖਕ | order = [[Führer]] | term_start = 2 ਅਗਸਤ 1934 | term_end =30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | predecessor = ਪਾਊਲ ਵੌਨ ਹਿੰਡਨਬੁਰਗ <br /> (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ) | successor = ਕਾਰਲ ਡੋਨਿਟਜ਼ <br /> (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ) | order2 = [[ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ | term_start2 = 30 ਜਨਵਰੀ 1933 | term_end2 = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | president2 = ਪਾਊਲ ਵੌਨ ਹਿੰਡਨਬੁਰਗ {{nowrap|(1933–1934)}} | deputy2 = ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਵੌਨ ਪਾਪੇਨ {{nowrap|(1933–1934)}} | predecessor2 = ਕਰਟ ਵੌਨ ਸਚਲੇਚਰ | successor2 = [[ਜੋਜ਼ਫ਼ ਗੋਇਬਲਜ਼]] | order3 = ਨਾਜੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ (Führer) | term_start3 = 29 ਜੁਲਾਈ 1921 | term_end3 = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | deputy3 = ਰੁਡੌਲਫ ਹੈਸ {{nowrap|(1933–1941)}} | predecessor3 =ਐਨਟੌਨ ਡਰੈਕਸਲਰ (ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ) | successor3 = ਮਾਰਟਿਨ ਬੋਰਮੈਨ (ਪਾਰਟੀ ਮਨਿਸਟਰ ਵਜੋਂ) | signature = Hitler Signature2.svg | footnotes = | allegiance =ਜਰਮਨ ਸਲਤਨਤ | branch = [[ਬਾਵਾਇਰ ਫੌਜ]] | unit = 16th Bavarian Reserve Regiment <br/> Reichswehr intelligence | serviceyears = 1914–1920 | rank = {{lang|de|[[Gefreiter]]}} | battles = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] | awards ={{Unbulleted list|ਆਇਰਨ ਕਰਾਸ ਫਸਟ ਕਲਾਸ|ਆਇਰਨ ਕਰਾਸ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|ਵਾਊਂਡ ਬੈਜ}} }} '''ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ''' ({{IPA-de|ˈadɔlf ˈhɪtlɐ|lang|GT AH AMS.ogg}}; 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1889{{spnd}}30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945) ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 1933 ਤੋਂ 1945 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਤੱਕ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ,{{efn|Officially the National Socialist German Workers' Party (NSDAP).}} 1933 ਵਿੱਚ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 1934 ਵਿੱਚ ਫੁਹਰਰ ਅੰਡ ਰੀਚਸਕੈਂਜ਼ਲਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਲੈ ਲਿਆ।{{efn|The position of {{lang|de|Führer und Reichskanzler}} ("Leader and Chancellor") replaced the position of President, which was the [[head of state]] for the [[Weimar Republic]]. Hitler took this title after the death of [[Paul von Hindenburg]], who had been serving as President. He was afterwards both head of state and [[head of government]], with the full official title of {{lang|de|Führer und Reichskanzler des Deutschen Reiches und Volkes}} ("Führer and Reich Chancellor of the German Reich and People").{{sfn|Shirer|1960|pp=226–227}}{{sfn|Overy|2005|p=63}}}} ਆਪਣੀ [[ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਿਓਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬਨਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ: ਲਗਭਗ 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ। ਪੀੜਤ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਿਨਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1900 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਰਮਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਡੀਏਪੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ। ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ, ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1923 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਫ਼ਲ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ''ਮੀਨ ਕੈਮਫ'' ("ਮੇਰਾ ਸੰਘਰਸ਼") ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਲਿਖਿਆ। 1924 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਪੈਨ-ਜਰਮਨਵਾਦ, ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ। ਨਵੰਬਰ 1932 ਤੱਕ, ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਰਮਨ ਰੀਕਸਟੈਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਚਾਂਸਲਰ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਸੰਸਦੀ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਵਾਨ ਪੈਪੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਲ ਵਾਨ ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਨੂੰ 30 ਜਨਵਰੀ, 1933 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰੀਕਸਟੈਗ ਨੇ 1933 ਦਾ ਯੋਗ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਈਮਰ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ-ਪਾਰਟੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ। 2 ਅਗਸਤ, 1934 ਨੂੰ, ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਆਰਡਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ 'ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਨਸਲੀ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੇਬੈਂਸਰੌਮ ({{Literal translation|living space}}) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ, 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ, ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 1941 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ 1941 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 1941 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਜਰਮਨ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਧੁਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਲਾਭ 1941 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਲਟ ਗਏ ਅਤੇ 1945 ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 29 ਅਪਰੈਲ, 1945 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਫੁਹਰਰਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਈਵਾ ਬਰੌਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜੇ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਇਆਨ ਕੇਰਸ਼ੌ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਆਸੀ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਰੂਪ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ।{{sfn|Kershaw|2000b|p=xvii}} ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਨਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਗਭਗ 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਨਟਰਮੇਨਸ਼ੇਨ (ਉਪਭੁਮਨ) ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 19.3 ਮਿਲੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 28.7 ਮਿਲੀਅਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਜੀਵਨੀ== ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪਰੈਲ 1889 ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਬਵੇਰੀਆ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਆਸਟਰੀਅਨ ਪਿੰਡ, ਬ੍ਰੋਨੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ "ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Giblin 2002,p. 4</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|22em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Spoken Wikipedia|date=12 October 2021|EN-Adolf Hitler-article.ogg}} * {{Internet Archive|id=Hitler-OSS-CIA|name=A psychological analysis of Adolf Hitler}} * {{OL author|OL108070A}} * {{Internet Archive author|sname=Adolf Hitler}} * {{20th Century Press Archives|FID=pe/007921}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਜ਼ੀ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ]] nlhrj2knnrtazmzgb212cl5ccs4ydzf 836405 836404 2026-04-05T07:19:31Z Sonia Atwal 49604 836405 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ | nationality = {{Unbulleted list|ਆਸਟਰੀਆ (1889–1925)|ਕੋਈ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨਹੀਂ (1925–1932)|ਜਰਮਨ (1932–1945)}} | image = Hitler portrait crop.jpg | caption = 1938 ਵਿੱਚ ਹਿਟਲਰ | birth_date = {{birth date|df=yes|1889|4|20|df = y}} | birth_place = ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ, ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ (ਵਰਤਮਾਨ [[ਆਸਟਰੀਆ]]) | death_date = {{death date and age|1945|4|30|1889|4|20|df=yes}} | death_place = [[ਬਰਲਿਨ]], [[ਨਾਜੀ ਜਰਮਨੀ]] | death_cause = ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ | party = [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] (1921–1945) | otherparty = ਜਰਮਨ ਵਰਕਰ ਪਾਰਟੀ (1919–1920) | parents= {{ubl|ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ |ਕਲਾਰਾ ਪੋਲਜ਼ਲ}} | spouse = {{marriage|[[ਏਵਾ ਬ੍ਰਾਊਨ]]|29 April 1945}} | occupation = ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸਿਪਾਹੀ, ਲੇਖਕ | order = [[Führer]] | term_start = 2 ਅਗਸਤ 1934 | term_end =30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | predecessor = ਪਾਊਲ ਵੌਨ ਹਿੰਡਨਬੁਰਗ <br /> (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ) | successor = ਕਾਰਲ ਡੋਨਿਟਜ਼ <br /> (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ) | order2 = [[ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ | term_start2 = 30 ਜਨਵਰੀ 1933 | term_end2 = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | president2 = ਪਾਊਲ ਵੌਨ ਹਿੰਡਨਬੁਰਗ {{nowrap|(1933–1934)}} | deputy2 = ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਵੌਨ ਪਾਪੇਨ {{nowrap|(1933–1934)}} | predecessor2 = ਕਰਟ ਵੌਨ ਸਚਲੇਚਰ | successor2 = [[ਜੋਜ਼ਫ਼ ਗੋਇਬਲਜ਼]] | order3 = ਨਾਜੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ (Führer) | term_start3 = 29 ਜੁਲਾਈ 1921 | term_end3 = 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 | deputy3 = ਰੁਡੌਲਫ ਹੈਸ {{nowrap|(1933–1941)}} | predecessor3 =ਐਨਟੌਨ ਡਰੈਕਸਲਰ (ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ) | successor3 = ਮਾਰਟਿਨ ਬੋਰਮੈਨ (ਪਾਰਟੀ ਮਨਿਸਟਰ ਵਜੋਂ) | signature = Hitler Signature2.svg | footnotes = | allegiance =ਜਰਮਨ ਸਲਤਨਤ | branch = [[ਬਾਵਾਇਰ ਫੌਜ]] | unit = 16th Bavarian Reserve Regiment <br/> Reichswehr intelligence | serviceyears = 1914–1920 | rank = {{lang|de|[[Gefreiter]]}} | battles = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] | awards ={{Unbulleted list|ਆਇਰਨ ਕਰਾਸ ਫਸਟ ਕਲਾਸ|ਆਇਰਨ ਕਰਾਸ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|ਵਾਊਂਡ ਬੈਜ}} }} '''ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ''' ({{IPA-de|ˈadɔlf ˈhɪtlɐ|lang|GT AH AMS.ogg}}; 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1889{{spnd}}30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945) ਇੱਕ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 1933 ਤੋਂ 1945 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਤੱਕ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ,{{efn|Officially the National Socialist German Workers' Party (NSDAP).}} 1933 ਵਿੱਚ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 1934 ਵਿੱਚ ਫੁਹਰਰ ਅੰਡ ਰੀਚਸਕੈਂਜ਼ਲਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਲੈ ਲਿਆ।{{efn|The position of {{lang|de|Führer und Reichskanzler}} ("Leader and Chancellor") replaced the position of President, which was the [[head of state]] for the [[Weimar Republic]]. Hitler took this title after the death of [[Paul von Hindenburg]], who had been serving as President. He was afterwards both head of state and [[head of government]], with the full official title of {{lang|de|Führer und Reichskanzler des Deutschen Reiches und Volkes}} ("Führer and Reich Chancellor of the German Reich and People").{{sfn|Shirer|1960|pp=226–227}}{{sfn|Overy|2005|p=63}}}} ਆਪਣੀ [[ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਿਓਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬਨਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸੀ: ਲਗਭਗ 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ। ਪੀੜਤ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਿਨਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1900 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਰਮਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਡੀਏਪੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ। ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ, ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨੇਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1923 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਫ਼ਲ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ''ਮੀਨ ਕੈਮਫ'' ("ਮੇਰਾ ਸੰਘਰਸ਼") ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਲਿਖਿਆ। 1924 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਪੈਨ-ਜਰਮਨਵਾਦ, ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ। ਨਵੰਬਰ 1932 ਤੱਕ, ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਰਮਨ ਰੀਕਸਟੈਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਚਾਂਸਲਰ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਮਤ ਸੰਸਦੀ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਬਕਾ ਚਾਂਸਲਰ ਫ੍ਰਾਂਜ਼ ਵਾਨ ਪੈਪੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਲ ਵਾਨ ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਨੂੰ 30 ਜਨਵਰੀ, 1933 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰੀਕਸਟੈਗ ਨੇ 1933 ਦਾ ਯੋਗ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਈਮਰ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਕ-ਪਾਰਟੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ। 2 ਅਗਸਤ, 1934 ਨੂੰ, ਹਿੰਡਨਬਰਗ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਆਰਡਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ 'ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਨਸਲੀ ਜਰਮਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੇਬੈਂਸਰੌਮ ({{Literal translation|living space}}) ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ, 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ, ਪੋਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੂਨ 1941 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ 1941 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 1941 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਜਰਮਨ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਧੁਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਲਾਭ 1941 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਲਟ ਗਏ ਅਤੇ 1945 ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 29 ਅਪਰੈਲ, 1945 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਫੁਹਰਰਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਈਵਾ ਬਰੌਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜੇ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਲਾਲ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਇਆਨ ਕੇਰਸ਼ੌ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ "ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਆਸੀ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਰੂਪ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ।{{sfn|Kershaw|2000b|p=xvii}} ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਨਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਗਭਗ 60 ਲੱਖ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਨਟਰਮੇਨਸ਼ੇਨ (ਉਪਭੁਮਨ) ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 19.3 ਮਿਲੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 28.7 ਮਿਲੀਅਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਜੀਵਨੀ== ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਪਰੈਲ, 1889 ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਬਵੇਰੀਆ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਆਸਟਰੀਅਨ ਪਿੰਡ, ਬ੍ਰੋਨੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ "ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Giblin 2002,p. 4</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|22em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Spoken Wikipedia|date=12 October 2021|EN-Adolf Hitler-article.ogg}} * {{Internet Archive|id=Hitler-OSS-CIA|name=A psychological analysis of Adolf Hitler}} * {{OL author|OL108070A}} * {{Internet Archive author|sname=Adolf Hitler}} * {{20th Century Press Archives|FID=pe/007921}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਜ਼ੀ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ]] hf45w362iqpquqo2qk1624p5hl1t5kx 0 30572 836396 615907 2026-04-05T06:14:58Z Sonia Atwal 49604 836396 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ਦ ਰਾਈਟ ਆਨਰੇਬਲ]] |name = ਸਰ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ |honorific-suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|sep=,|KG|OM|CH|TD|DL|FRS|RA}} |image = Sir Winston S Churchill.jpg |alt = |imagesize = 245px |order = [[ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] |term_start = 26 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |term_end = 6 ਅਪਰੈਲ 1955 |monarch = {{unbulleted list |[[ਜਾਰਜ VI]] |[[Elizabeth II]]}} |deputy = [[ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ]] |predecessor = [[ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ]] |successor = ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ |term_start1 = 10 ਮਈ 1940 |term_end1 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |deputy1 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |monarch1 = ਜਾਰਜ VI |predecessor1 = [[Neville Chamberlain]] |successor1 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order2 = [[ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ)]] |term_start2 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |term_end2 = 26 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |monarch2 = ਜਾਰਜ VI |primeminister2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |predecessor2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |successor2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order3 = [[ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ (ਯੂ ਕੇ)|ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ]] |term_start3 = 9 ਨਵੰਬਰ 1940 |term_end3 = 6 ਅਪਰੈਲ 1955 |predecessor3 = [[ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ]] |successor3 = ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ |order4 = ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ] |term_start4 = 28 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |term_end4 = 1 ਮਾਰਚ 1952 |predecessor4 = [[Manny Shinwell, Baron Shinwell|Emanuel Shinwell]] |successor4 = [[Harold Alexander, 1st Earl Alexander of Tunis|The Earl Alexander of Tunis]] |term_start5 = 10 ਮਈ 1940 |term_end5 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |predecessor5 = [[Ernle Chatfield, 1st Baron Chatfield|The Lord Chatfield]] |successor5 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order6 = [[List of the First Lords of the Admiralty|First Lord of the Admiralty]] |term_start6 = 3 ਸਤੰਬਰ 1939 |term_end6 = 11 ਮਈ 1940 |primeminister6 = [[Neville Chamberlain]] |predecessor6 = [[James Stanhope, 7th Earl Stanhope|The Earl Stanhope]] |successor6 = [[A. V. Alexander, 1st Earl Alexander of Hillsborough|A. V. Alexander]] |term_start7 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1911 |term_end7 = 25 ਮਈ 1915 |primeminister7 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor7 = [[Reginald McKenna]] |successor7 = [[Arthur Balfour]] |order8 = [[Chancellor of the Exchequer]] |term_start8 = 6 ਨਵੰਬਰ 1924 |term_end8 = 4 ਜੂਨ 1929 |primeminister8 = [[Stanley Baldwin]] |predecessor8 = [[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]] |successor8 = [[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]] |order9 = [[Secretary of State for the Colonies]] |term_start9 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |term_end9 = 19 ਅਕਤੂਬਰ 1922 |primeminister9 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor9 = [[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]] |successor9 = [[Victor Cavendish, 9th Duke of Devonshire|The Duke of Devonshire]] |order10 = [[Secretary of State for Air]] |term_start10 = 10 Jਜਨਵਰੀ 1919 |term_end10 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |primeminister10 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor10 = [[William Weir, 1st Viscount Weir|The Viscount Weir]] |successor10 = [[Frederick Edward Guest]] |order11 = [[Secretary of State for War]] |term_start11 = 10 Jਜਨਵਰੀ 1919 |term_end11 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |primeminister11 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor11 = [[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]] |successor11 = [[Sir Laming Worthington-Evans, 1st Baronet|Sir Laming Worthington-Evans]] |order12 = [[Minister of Munitions]] |term_start12 = 17 ਜੁਲਾਈ 1917 |term_end12 = 10 ਜਨਵਰੀ 1919 |primeminister12 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor12 = [[Christopher Addison, 1st Viscount Addison|Christopher Addison]] |successor12 = [[Andrew Weir, 1st Baron Inverforth|The Lord Inverforth]] |order13 = [[Chancellor of the Duchy of Lancaster]] |term_start13 = 25 ਮਈ 1915 |term_end13 = 25 ਨਵੰਬਰ 1915 |primeminister13 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor13 = [[Edwin Samuel Montagu]] |successor13 = [[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]] |order14 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ]] |term_start14 = 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 1910 |term_end14 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1911 |primeminister14 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor14 = [[Herbert Gladstone, 1st Viscount Gladstone|Herbert Gladstone]] |successor14 = [[Reginald McKenna]] |order15 = [[President of the Board of Trade]] |term_start15 = 12 ਅਪਰੈਲ 1908 |term_end15 = 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1910 |primeminister15 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor15 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |successor15 = [[Sydney Buxton, 1st Earl Buxton|Sydney Buxton]] |order16 = [[Member of Parliament|MP]] for [[Woodford (UK Parliament constituency)|Woodford]] |term_start16 = 5 ਜੁਲਾਈ 1945 |term_end16 = 15 ਅਕਤੂਬਰ 1964 |predecessor16 = [[Boundary Commissions (United Kingdom)|Constituency Created]] |successor16 = [[Patrick Jenkin]] |order17 = [[Member of Parliament|MP]] for [[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |term_start17 = 29 ਅਕਤੂਬਰ 1924 |term_end17 = 5 ਜੁਲਾਈ 1945 |predecessor17 = [[Sir Leonard Lyle]] |successor17 = [[Leah Manning]] |order18 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਡਨਡੀ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਡਨਡੀ]] |term_start18 = 24 ਅਪਰੈਲ 1908 |term_end18 = 15 ਨਵੰਬਰ 1922 |predecessor18 = [[Alexander Wilkie]] |successor18 = [[E. D. Morel|Edmund Morel]] |order19 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਮੈਨਚੈਸਟਰ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਮੈਨਚੈਸਟਰ]] |term_start19 = 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 1906 |term_end19 = 24 ਅਪਰੈਲ 1908 |predecessor19 = [[William Houldsworth]] |successor19 = [[William Joynson-Hicks]] |order20 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਓਲਧਾਮ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਓਲਧਾਮ]] |term_start20 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1900 |term_end20 = 12 ਜਨਵਰੀ 1906 |predecessor20 = [[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Walter Runciman]] |successor20 = [[Alfred Emmott]] |birthname = Winston Leonard Spencer-Churchill |birth_date = 30 ਨਵੰਬਰ 1874 |birth_place = [[Blenheim Palace]], [[Woodstock, Oxfordshire|Woodstock]], ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = {{death date and age|1965|01|24|1874|11|30|df=yes}} |death_place = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ |restingplace = [[St Martin's Church, Bladon]] |party = [[ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ (ਯੂ ਕੇ)|ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ]]<br/>{{small|(1900–1904, 1924–1964)}}<br/>[[ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)|ਲਿਬਰਲ]] {{small|(1904–1924)}} |spouse = {{marriage|[[Clementine Churchill, Baroness Spencer-Churchill|Clementine Hozier]]|12 ਸਤੰਬਰ 1908}} |parents = {{Plainlist| * [[ਲਾਰਡ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] (ਪਿਤਾ) * [[ਲੇਡੀ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] (ਮਾਤਾ) }} |children = {{Plainlist| * [[ਡਿਆਨਾ ਚਰਚਿਲ]] * [[ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] * [[Sarah Tuchet-Jesson, Baroness Audley|Sarah Tuchet-Jesson]] * Marigold Churchill * [[Mary Soames, Baroness Soames|Mary Soames]] }} |alma_mater = {{Plainlist| * [[ਹੈਰੋ ਸਕੂਲ]] * [[ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੈਂਡਹਰਸਟ]] }} |profession = {{Flatlist| * ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * ਸਟੇਟਸਮੈਨ * ਸਿਪਾਹੀ * ਪੱਤਰਕਾਰ * ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ * ਲੇਖਕ * ਚਿੱਤਰਕਾਰ }} |religion = [[Anglican]] |footnotes = |branch = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ]], [[ਆਰਮੀ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਟੈਰੀਟੋਰੀਅਲ ਆਰਮੀ]] |battles = [[ਦੂਜਾ ਬੋਇਰ ਯੁੱਧ]], [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] |serviceyears = 1895–1900<br>1902–1924 |rank = [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ]] |signature = }} '''ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ''' (30 ਨਵੰਬਰ 1874 - 24 ਜਨਵਰੀ 1965) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, [[ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ]], 1940 - 1945 ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਚਰਚਿਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੂਟਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਕਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਰਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਵਖਾਏ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਈ ਸੀ। [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸਾਂਭੀ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਾਰਡ ਆਫ ਅਡਮਾਇਰਿਲਟੀ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 10 ਮਈ, 1940 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਯੁਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ। [[File:Churchill 1881 ZZZ 7555D.jpg|thumb|left|upright|ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ 1881, ਉਮਰ 7 ਸਾਲ]] [[File:Winston Churchill 1874 - 1965 ZZZ5426F.jpg|thumb|right|upright|Churchill in military uniform, 1895| ਚਰਚਿਲ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ 1895]] [[File:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|Churchill at the [[Yalta Conference]] in February 1945, with a frail Roosevelt and Stalin beside him.|ਯਾਲਟਾ ਕਾਨਫਰੰਸ 1945 ਚਰਚਿਲ, ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਅਤੇ ਸਟਾਲਿਨ]] ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 1874 ਨੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਬਲੇਨਹਿਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਮਾਹੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Johnson|first=Paul|title=Churchill|url=https://archive.org/details/churchill0000john_u7q2|year=2010|publisher=Penguin|location=New York, NY|isbn=0-14-311799-8|page=[https://archive.org/details/churchill0000john_u7q2/page/4 4]}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਰਡ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ ਸਨ, ਮਾਤਾ ਜੇਨੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਨਗਰ ਦੇ ਕਰੋੜਪਤੀ ਲਿਓਨਾਰਡ ਜੇਰੋਮ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਸੈਂਹਰਸਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1895 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਦੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 1897 ਵਿੱਚ ਮਾਲਕੰਡ ਦੇ ਯੁੱਧਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1898 ਵਿੱਚ ਉਮਦੁਰਮਾਨ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ - ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਲਕੰਡ ਫੀਲਡ ਫੋਰਸ (1898) ਅਤੇ ਦ ਰਿਵਰ ਵਾਰ (1898) - ਲਈ ਚੋਖੀ ਸਾਮਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਯੁੱਧ (1899 - 1902) ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ''ਮਾਰਨਿਗ ਪੋਸਟ'' ਦੇ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੰਦੀ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਚਰਚਾ ਲੰਦਨ ਟੁ ਲੇਡੀਸਮਿਥ ਵਾਇਆ ਪ੍ਰਿਟੋਰੀਆ (1900) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] fepr8p1pwr70n1hrttgbgr4lm8yfzpi 836398 836396 2026-04-05T06:43:02Z Sonia Atwal 49604 836398 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ਦ ਰਾਈਟ ਆਨਰੇਬਲ]] |name = ਸਰ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ |honorific-suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|sep=,|KG|OM|CH|TD|DL|FRS|RA}} |image = Sir Winston S Churchill.jpg |alt = |imagesize = 245px |order = [[ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] |term_start = 26 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |term_end = 6 ਅਪਰੈਲ 1955 |monarch = {{unbulleted list |[[ਜਾਰਜ VI]] |[[Elizabeth II]]}} |deputy = [[ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ]] |predecessor = [[ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ]] |successor = ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ |term_start1 = 10 ਮਈ 1940 |term_end1 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |deputy1 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |monarch1 = ਜਾਰਜ VI |predecessor1 = [[Neville Chamberlain]] |successor1 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order2 = [[ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਆਗੂ)]] |term_start2 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |term_end2 = 26 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |monarch2 = ਜਾਰਜ VI |primeminister2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |predecessor2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |successor2 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order3 = [[ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ (ਯੂ ਕੇ)|ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਆਗੂ]] |term_start3 = 9 ਨਵੰਬਰ 1940 |term_end3 = 6 ਅਪਰੈਲ 1955 |predecessor3 = [[ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ]] |successor3 = ਐਂਥਨੀ ਐਡਨ |order4 = ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ] |term_start4 = 28 ਅਕਤੂਬਰ 1951 |term_end4 = 1 ਮਾਰਚ 1952 |predecessor4 = [[Manny Shinwell, Baron Shinwell|Emanuel Shinwell]] |successor4 = [[Harold Alexander, 1st Earl Alexander of Tunis|The Earl Alexander of Tunis]] |term_start5 = 10 ਮਈ 1940 |term_end5 = 26 ਜੁਲਾਈ 1945 |predecessor5 = [[Ernle Chatfield, 1st Baron Chatfield|The Lord Chatfield]] |successor5 = ਕਲੀਮੈਂਟ ਐਟਲੀ |order6 = [[List of the First Lords of the Admiralty|First Lord of the Admiralty]] |term_start6 = 3 ਸਤੰਬਰ 1939 |term_end6 = 11 ਮਈ 1940 |primeminister6 = [[Neville Chamberlain]] |predecessor6 = [[James Stanhope, 7th Earl Stanhope|The Earl Stanhope]] |successor6 = [[A. V. Alexander, 1st Earl Alexander of Hillsborough|A. V. Alexander]] |term_start7 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1911 |term_end7 = 25 ਮਈ 1915 |primeminister7 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor7 = [[Reginald McKenna]] |successor7 = [[Arthur Balfour]] |order8 = [[Chancellor of the Exchequer]] |term_start8 = 6 ਨਵੰਬਰ 1924 |term_end8 = 4 ਜੂਨ 1929 |primeminister8 = [[Stanley Baldwin]] |predecessor8 = [[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]] |successor8 = [[Philip Snowden, 1st Viscount Snowden|Philip Snowden]] |order9 = [[Secretary of State for the Colonies]] |term_start9 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |term_end9 = 19 ਅਕਤੂਬਰ 1922 |primeminister9 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor9 = [[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]] |successor9 = [[Victor Cavendish, 9th Duke of Devonshire|The Duke of Devonshire]] |order10 = [[Secretary of State for Air]] |term_start10 = 10 Jਜਨਵਰੀ 1919 |term_end10 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |primeminister10 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor10 = [[William Weir, 1st Viscount Weir|The Viscount Weir]] |successor10 = [[Frederick Edward Guest]] |order11 = [[Secretary of State for War]] |term_start11 = 10 Jਜਨਵਰੀ 1919 |term_end11 = 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 |primeminister11 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor11 = [[Alfred Milner, 1st Viscount Milner|The Viscount Milner]] |successor11 = [[Sir Laming Worthington-Evans, 1st Baronet|Sir Laming Worthington-Evans]] |order12 = [[Minister of Munitions]] |term_start12 = 17 ਜੁਲਾਈ 1917 |term_end12 = 10 ਜਨਵਰੀ 1919 |primeminister12 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |predecessor12 = [[Christopher Addison, 1st Viscount Addison|Christopher Addison]] |successor12 = [[Andrew Weir, 1st Baron Inverforth|The Lord Inverforth]] |order13 = [[Chancellor of the Duchy of Lancaster]] |term_start13 = 25 ਮਈ 1915 |term_end13 = 25 ਨਵੰਬਰ 1915 |primeminister13 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor13 = [[Edwin Samuel Montagu]] |successor13 = [[Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel|Herbert Samuel]] |order14 = [[ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ]] |term_start14 = 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 1910 |term_end14 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1911 |primeminister14 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor14 = [[Herbert Gladstone, 1st Viscount Gladstone|Herbert Gladstone]] |successor14 = [[Reginald McKenna]] |order15 = [[President of the Board of Trade]] |term_start15 = 12 ਅਪਰੈਲ 1908 |term_end15 = 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1910 |primeminister15 = [[ਐਚ ਐਚ ਅਸਕਿਥ]] |predecessor15 = [[ਡੈਵਿਡ ਲੌਇਡ ਜਾਰਜ]] |successor15 = [[Sydney Buxton, 1st Earl Buxton|Sydney Buxton]] |order16 = [[Member of Parliament|MP]] for [[Woodford (UK Parliament constituency)|Woodford]] |term_start16 = 5 ਜੁਲਾਈ 1945 |term_end16 = 15 ਅਕਤੂਬਰ 1964 |predecessor16 = [[Boundary Commissions (United Kingdom)|Constituency Created]] |successor16 = [[Patrick Jenkin]] |order17 = [[Member of Parliament|MP]] for [[Epping (UK Parliament constituency)|Epping]] |term_start17 = 29 ਅਕਤੂਬਰ 1924 |term_end17 = 5 ਜੁਲਾਈ 1945 |predecessor17 = [[Sir Leonard Lyle]] |successor17 = [[Leah Manning]] |order18 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਡਨਡੀ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਡਨਡੀ]] |term_start18 = 24 ਅਪਰੈਲ 1908 |term_end18 = 15 ਨਵੰਬਰ 1922 |predecessor18 = [[Alexander Wilkie]] |successor18 = [[E. D. Morel|Edmund Morel]] |order19 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਮੈਨਚੈਸਟਰ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਮੈਨਚੈਸਟਰ]] |term_start19 = 8 ਫ਼ਰਵਰੀ 1906 |term_end19 = 24 ਅਪਰੈਲ 1908 |predecessor19 = [[William Houldsworth]] |successor19 = [[William Joynson-Hicks]] |order20 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ|ਐਮਪੀ]] [[ਓਲਧਾਮ (ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਹਲਕਾ)|ਓਲਧਾਮ]] |term_start20 = 24 ਅਕਤੂਬਰ 1900 |term_end20 = 12 ਜਨਵਰੀ 1906 |predecessor20 = [[Walter Runciman, 1st Viscount Runciman of Doxford|Walter Runciman]] |successor20 = [[Alfred Emmott]] |birthname = Winston Leonard Spencer-Churchill |birth_date = 30 ਨਵੰਬਰ 1874 |birth_place = [[Blenheim Palace]], [[Woodstock, Oxfordshire|Woodstock]], ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = {{death date and age|1965|01|24|1874|11|30|df=yes}} |death_place = ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ |restingplace = [[St Martin's Church, Bladon]] |party = [[ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ (ਯੂ ਕੇ)|ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ]]<br/>{{small|(1900–1904, 1924–1964)}}<br/>[[ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ (ਯੂਕੇ)|ਲਿਬਰਲ]] {{small|(1904–1924)}} |spouse = {{marriage|[[Clementine Churchill, Baroness Spencer-Churchill|Clementine Hozier]]|12 ਸਤੰਬਰ 1908}} |parents = {{Plainlist| * [[ਲਾਰਡ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] (ਪਿਤਾ) * [[ਲੇਡੀ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] (ਮਾਤਾ) }} |children = {{Plainlist| * [[ਡਿਆਨਾ ਚਰਚਿਲ]] * [[ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ]] * [[Sarah Tuchet-Jesson, Baroness Audley|Sarah Tuchet-Jesson]] * Marigold Churchill * [[Mary Soames, Baroness Soames|Mary Soames]] }} |alma_mater = {{Plainlist| * [[ਹੈਰੋ ਸਕੂਲ]] * [[ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੈਂਡਹਰਸਟ]] }} |profession = {{Flatlist| * ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ * ਸਟੇਟਸਮੈਨ * ਸਿਪਾਹੀ * ਪੱਤਰਕਾਰ * ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ * ਲੇਖਕ * ਚਿੱਤਰਕਾਰ }} |religion = [[Anglican]] |footnotes = |branch = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ]], [[ਆਰਮੀ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਟੈਰੀਟੋਰੀਅਲ ਆਰਮੀ]] |battles = [[ਦੂਜਾ ਬੋਇਰ ਯੁੱਧ]], [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] |serviceyears = 1895–1900<br>1902–1924 |rank = [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ (ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ)|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ]] |signature = }} '''ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ''' (30 ਨਵੰਬਰ 1874 - 24 ਜਨਵਰੀ 1965) ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, [[ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ]], 1940 - 1945 ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਚਰਚਿਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੂਟਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਕਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਰਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੌਹਰ ਵਖਾਏ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਈ ਸੀ। [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸਾਂਭੀ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਾਰਡ ਆਫ ਅਡਮਾਇਰਿਲਟੀ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 10 ਮਈ, 1940 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਯੁਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ। [[File:Churchill 1881 ZZZ 7555D.jpg|thumb|left|upright|ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ 1881, ਉਮਰ 7 ਸਾਲ]] [[File:Winston Churchill 1874 - 1965 ZZZ5426F.jpg|thumb|right|upright|Churchill in military uniform, 1895| ਚਰਚਿਲ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ 1895]] [[File:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|Churchill at the [[Yalta Conference]] in February 1945, with a frail Roosevelt and Stalin beside him.|ਯਾਲਟਾ ਕਾਨਫਰੰਸ 1945 ਚਰਚਿਲ, ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਅਤੇ ਸਟਾਲਿਨ]] ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ, 1874 ਨੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਬਲੇਨਹਿਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਮਾਹੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Johnson|first=Paul|title=Churchill|url=https://archive.org/details/churchill0000john_u7q2|year=2010|publisher=Penguin|location=New York, NY|isbn=0-14-311799-8|page=[https://archive.org/details/churchill0000john_u7q2/page/4 4]}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਰਡ ਰੈਨਡੋਲਫ਼ ਚਰਚਿਲ ਸਨ, ਮਾਤਾ ਜੇਨੀ [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਨਗਰ ਦੇ ਕਰੋੜਪਤੀ ਲਿਓਨਾਰਡ ਜੇਰੋਮ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈਰੀ ਅਤੇ ਸੈਂਹਰਸਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 1895 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਦੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 1897 ਵਿੱਚ ਮਾਲਕੰਡ ਦੇ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1898 ਵਿੱਚ ਉਮਦੁਰਮਾਨ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ - ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਲਕੰਡ ਫੀਲਡ ਫੋਰਸ (1898) ਅਤੇ ਦ ਰਿਵਰ ਵਾਰ (1898) - ਲਈ ਚੋਖੀ ਸਾਮਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਯੁੱਧ (1899 - 1902) ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ''ਮਾਰਨਿਗ ਪੋਸਟ'' ਦੇ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੰਦੀ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਚਰਚਾ ਲੰਦਨ ਟੁ ਲੇਡੀਸਮਿਥ ਵਾਇਆ ਪ੍ਰਿਟੋਰੀਆ (1900) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] 3hgdyouj2f931opqmyh86yh9f929j7m 0 39283 836406 709546 2026-04-05T07:23:13Z Sonia Atwal 49604 836406 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |birthname = ਪਾਲ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਗੋਇਬਲਜ਼ |image = Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg |imagesize = 245px |caption = ਰੇਖ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਗੋਇਬਲਜ਼ |order = [[ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ (1933–1945)|ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ]] |term_start = 30 ਅਪਰੈਲ |term_end = 1 ਮਈ 1945 |president = ਕਾਰਲ ਡੋਨੀਜ਼ |predecessor = [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] |successor = |order2 = ਜਨ ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ |term_start2 = 13 ਮਾਰਚ 1933 |term_end2 = 30 ਅਪਰੈਲ 1945 |chancellor2 = [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] |predecessor2 = ਨਵਾਂ ਅਹੁਦਾ |successor2 = [[ਵੇਰਨਰ ਨੌਮਾਨ]] |order3 = ਬਰਲਿਨ ਦਾ ਗੌਲੇਟਰ |term_start3 = 9 ਨਵੰਬਰ 1926 |term_end3 = 1 ਮਈ 1945 |appointer3 = [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] |predecessor3 =ਅਰਨਸਟ ਸਚਲਾਂਜੇ |successor3 = ਕੋਈ ਨਹੀਂ |order4 = [[Reichsleiter]] |term_start4 = 1933 |term_end4 = 1945 |appointer4 = [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] |predecessor4 = ਨਵਾਂ ਅਹੁਦਾ |successor4 = ਕੋਈ ਨਹੀਂ |birth_date = {{birth date|1897|10|29|df=y}} |birth_place = [[ਪਰੂਸੀਆ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਪਰੂਸੀਆ]], [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਜਰਮਨੀ]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1945|5|1|1897|10|29}} |death_place = [[ਬਰਲਿਨ]], ਜਰਮਨੀ |party = [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] |spouse = |children = |cabinet = [[ਹਿਟਲਰ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ]] |alma_mater = [[ਬੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br /> [[ਬੁਰਜ਼ਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br /> [[ਫ੍ਰੇਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br /> [[ਹਾਇਡੇਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |occupation = ਸਿਆਸਤਦਾਨ |signature = Joseph Goebbels Signature.svg |religion = }} '''ਪਾਲ ਜੋਜ਼ਫ਼ ਗੋਇਬਲਜ਼''' ({{IPA-de|ˈɡœbəls|lang|De-Paul Joseph Goebbels.oga}};<ref>{{Cite web |url=http://www.aolsvc.merriam-webster.aol.com/dictionary/goebbels |title=Merriam-Webster Dictionary: ''Goebbels'' |access-date=2014-04-29 |archive-date=2012-07-18 |archive-url=https://archive.today/20120718052602/http://www.aolsvc.merriam-webster.aol.com/dictionary/goebbels |dead-url=yes }}</ref> 29 ਅਕਤੂਬਰ 1897 - 1 ਮਈ 1945) 1933 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਰੇਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ, ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸੀ। ਗੋਇਬਲਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ, ਰੇਡੀਓ, ਸਿਨਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਰੂਰੀ ਲੀਵਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਮਾਅਰਕੇਬਾਜ਼ ਲੱਫ਼ਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ - ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ, ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਰਮਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਡੈਮੋਕਰੈਟਾਂ, ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਹਨ ਇਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਮੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ 1938 ਦੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਰਗੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੁੱਲ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਸ਼ਣ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 1943 ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ ਸਪੋਰਟਸ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਨਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। 30 ਅਪਰੈਲ, 1945 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਗੋਇਬਲਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਰੇਖ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਾਲ ਜੋਸੇਫ ਗੋਬੇਲਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1897 ਨੂੰ [[ਡਸਲਡੋਰਫ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਮੌਨਚੇਂਗਲਾਡਬਾਖ਼]] ਦੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ [[ਰੇਯਟ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Longerich|2015|p=5}} ਉਸਦੇ ਦੋਨੋਂ ਮਾਪੇ ਸਾਧਾਰਣ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਸਨ।{{sfn|Longerich|2015|p=5}} ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਫਰਿਟਜ਼ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਕਲਰਕ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੈਥਾਰੀਨਾ ਇੱਕ ਡੱਚ ਸੀ। {{sfn|Manvell|Fraenkel|2010|p=2}}ਗੋਇਬਲਜ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨ: ਕੋਨਰਾਡ (1893-1947), ਹੈਨਸ (1895-1949), ਮਾਰੀਆ (1896-1896), ਇਲੀਸਾਬੇਤ (1901-1915) ਅਤੇ ਮਾਰੀਆ (1910-1949),{{sfn|Longerich|2015|p=5}}, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1938 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੈਕਸ ਕਿਮੀਚ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।{{sfn|Hull|1969|p=149}} 1932 ਵਿੱਚ, ਗੋਬੇਬਲਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਬਰੋਸ਼ਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਯਹੂਦੀ ਨਾਨੀ ਦੀ ਅਫਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ{{sfn|Manvell|Fraenkel|2010|p=299}}। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਜ਼ੀ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] a6rpq33jpbkuwmkdifyc2pkw1mu5zb3 0 45210 836407 687771 2026-04-05T07:25:00Z Sonia Atwal 49604 836407 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |conventional_long_name = ਜਰਮਨ ਰਾਇਖ਼ |native_name = ''ਡੋਇਚੀਸ ਰਾਇਖ਼'' (1933–1943)<br />''Großdeutsches Reich'' (1943–1945) |common_name = ਜਰਮਨੀ |continent = ਯੂਰਪ |country = ਜਰਮਨੀ |era = [[Interwar period]]/[[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] |event_start = [[Machtergreifung]] |year_start =1933 |date_start = 30 ਜਨਵਰੀ |event1 = [[Gleichschaltung]] |date_event1 = 27 ਫਰਵਰੀ 1933 |event2 = [[Anschluss]] |date_event2 = 12 ਮਾਰਚ 1938 |event3 = [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] |date_event3 = 1 ਸਤੰਬਰ 1939 |event4 = [[Death of Adolf Hitler]] |date_event4 = 30 ਅਪਰੈਲ 1945 |event_end = [[German Instrument of Surrender|Surrender of Germany]] |year_end = 1945 |date_end = 8 ਮਈ |legislature = [[Reichstag (Nazi Germany)|Reichstag]] |house1 = [[Reichsrat (Germany)|Reichsrat]] |type_house1 =ਸਟੇਟ ਕੌਂਸਲ |p1 = ਵੈਮਾਰ ਗਣਰਾਜ |flag_p1 =ਜਰਮਨ ਝੰਡਾ (3-2 aspect ratio).svg |s1 = Flensburg Government |flag_s1 = Flag of German Reich (1935–1945).svg |image_flag = ਜਰਮਨ ਰਾਇਖ਼ ਦਾ ਝੰਡਾ (1935–1945).svg <!-- Do not replace with NSDAP flag, as the two are not identical. NSDAP flag is symmetrical, this one isn't. --> |flag = ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਝੰਡਾ #ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ |flag_type = Flag (1935–45) |image_coat = Reichsadler.svg |coa_size = 100px |symbol_type =ਨਿਸ਼ਾਨ (1935–45) |symbol = ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ #ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ |image_map2 = World War II in Europe, 1942.svg |image_map2_caption =ਧਰੁਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ (1941–1942) {{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: left; | * {{Legend|#313131|[[ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਰਮਨੀ]]{{efn|name=annexed}}}} * {{Legend|#555555|[[German-occupied Europe|Areas under German and/or Axis occupation]]}} * {{Legend|#818181|German [[Axis powers|allies]],{{efn|name=annexed}} [[Co-belligerence#Finland as co-belligerent with Germany in World War Two|co-belligerents]], and [[Puppet state#Puppet states of Nazi Germany and Fascist Italy|puppet states]]{{efn|name=annexed}}}} * {{Legend|#c75e5e|[[Soviet Union]] (Allied-held)}} * {{Legend|#658a6f|[[Western Allies|Western Allied-held]]}} * {{Legend|#ffffff|[[Neutrality (international relations)|Neutral countries]]}} }} | national_motto = |national_anthem = {{plainlist | * ''[[Das Lied der Deutschen]]''<br>''{{small|Song of the Germans}}'' * ''[[Horst-Wessel-Lied]]''<br>''{{small|Horst Wessel Song}}''<br /><center>[[File:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> }} |capital =ਬਰਲਿਨ |largest_city = ਰਾਜਧਾਨੀ |common_languages = ਜਰਮਨ |government_type = [[ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ|ਨਾਜ਼ੀ]] [[single-party state]]<br />[[Totalitarian dictatorship]] |title_leader = [[ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (1919–1945)|ਪ੍ਰਧਾਨ]] / [[Führer]] |leader1 = [[ਪਾਲ਼ ਫ਼ਾਨ ਹਿੰਡਨਬਰਗ]] |year_leader1 = 1933–1934 |leader2 = [[ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]]{{efn|name=vacant}} |year_leader2 = 1934–1945 |leader3 = [[Karl Dönitz]] |year_leader3 = 1945 |title_deputy = [[ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਚਾਂਸਲਰ]] |deputy1= [[ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]] |year_deputy1 = 1933–1945 |deputy2 = [[Joseph Goebbels]] |year_deputy2 = 1945 |deputy3 = [[Lutz Graf Schwerin von Krosigk]] |year_deputy3 = 1945 (ਆਗੂ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ) |stat_area1 = 633786 |stat_pop1 = 69314000 |stat_year1 = 1939 |ref_area1 ={{efn|name=statistics}} |ref_pop1 = {{sfn|Statistisches Jahrbuch|2006|p=34}} |currency = [[Reichsmark]] (ℛℳ) |today ={{Collapsible list |title =ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ | {{flag | ਅਲਬਾਨੀਆ}} | {{flag | ਅਲਜੀਰੀਆ}} | {{flag | ਅੰਡੋਰਾ}} | {{flag | ਆਸਟਰੀਆ}} | {{flag | ਬੇਲਾਰੂਸ}} | {{flag | ਬੈਲਜੀਅਮ}} | {{flag | ਬੋਸਨੀਆ ਅਤੇ ਹਰਜ਼ੇਗੋਵਿਨਾ | ਬੋਸਨੀਆ ਨਾਮ =}} | {{flag | ਬੁਲਗਾਰੀਆ}} | {{flag| ਕਰੋਸ਼ੀਆ}} | {{flag | ਚੈੱਕ ਰੀਪਬਲਿਕ}} | {{flag | ਡੈਨਮਾਰਕ}} | {{flag | ਮਿਸਰ}} | {{flag | ਐਸਟੋਨੀਆ}} | {{flag | ਰੂਸ}} | {{flag | ਫ਼ਰਾਂਸ}} | {{flag | ਜਰਮਨੀ}} | {{flag | ਗ੍ਰੀਸ}} | {{flag | ਹੰਗਰੀ}} | {{flag | ਇਟਲੀ}} | {{flag | ਕੋਸੋਵੋ}} | {{flag | ਲਾਤਵੀਆ}} | {{flag | ਲੀਬੀਆ}} | {{flag | ਲਿਯਕਟਸਟੀਨ}} | {{flag | ਲਿਥੂਆਨੀਆ}} | {{flag | ਲਕਸਮਬਰਗ}} | {{flag | ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ}} | {{flag | ਮਾਲਡੋਵਾ}} | {{flag | ਮੋਨੈਕੋ}} | {{flag | ਮੋਂਟੇਨੇਗਰੋ}} | {{flag | ਮੋਰੋਕੋ}} | {{flag | ਆਮਸਟਰਡੈਮ}} | {{flag | ਨਾਰਵੇ}} | {{flag | ਹੰਗਰੀ}} | {{flag | ਰੋਮਾਨੀਆ}} | {{flag | ਰੂਸ}} | {{flag | ਸਾਨ ਮਰੀਨੋ}} | {{flag | ਸਰਬੀਆ}} | {{flag | ਸਲੋਵਾਕੀਆ}} | {{flag | ਸਲੋਵੇਨਿਆ}} | {{flag | ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ}} | {{flag | ਯੂਕਰੇਨ}} }} |footnotes = }} ਜਰਮਨੀ ਦੇ 1933 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ [[ਅਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]] ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ '''ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ''' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਤੀਸਰੀ ਰਾਇਖ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਲਤਨਤ ਲਈ 1943 ਤੱਕ ਡੋਇਚੀਸ ਰਾਇਖ਼ ਵਾਕੰਸ਼ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਦ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਾਮ ਜਰਮਨ ਰਾਇਖ਼ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਧਾਨ 'ਪਾਲ਼ ਫ਼ਾਨ ਹਿੰਡਨਬਰਗ' ਨੇ 30 ਜਨਵਰੀ, 1933 ਨੂੰ ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾਇਆ। ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਨ ਤੇ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਆਸੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। 2 ਅਗਸਤ, 1934 ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਵੀ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ। 19 ਅਗਸਤ, 1934 ਨੂੰ ਹੋਏ ਰੈਫ਼ਰੰਡਮ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਏਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਊਹਰਰ (Fuherer) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਕ-ਪਾਰਟੀ ਰਾਜ]] nc6pmcb1mbeibjhyzt42va13pznjjat 0 49079 836418 467962 2026-04-05T11:31:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836418 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name =ਗਰਾਨਾਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ<br /> Catedral de Granada | image = Plaza de las Pasiegas.JPG | image_size = 240px | alt = | caption = ਗਰਾਨਾਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | location = [[ਗਰਾਨਾਦਾ ]], [[ਸਪੇਨ]] | geo = | religious_affiliation = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ]] | rite = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = [[Renaissance architecture|ਪੁਨਾਰਜਾਗਰਣ]], [[Baroque architecture|ਬਾਰੋਕ]] | architect = | architecture_type = [[church (building)|ਗਿਰਜਾਘਰ]] | architecture_style = | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = 1526 | completed = 1561 | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = }} '''ਗਰਾਨਾਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: Catedral de Granada, Catedral de la Anunciación) [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ [[ਗਰਾਨਾਦਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[Image:Andalusia hl 20060811 006.jpg|thumb|right|240px|Inner view.]] [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ ਹੋਰ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1492 ਵਿੱਚ ਗਾਰਨਾਦਾ ਦੀ [[ਨਾਸਰੀ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਖਾਕਾ [[ਗੋਥਿਕ]] ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ [[ਗਾਰਨਾਦਾ ਦਾ ਰਾਇਲ ਚੈਪਲ|ਗਾਰਨਾਦਾ ਦੇ ਰਾਇਲ ਚੈਪਲ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Cathedral of Granada}} * [http://www.moebius.es/ggranada/monu/catedral.htm Guide to monuments of Granada: the Cathedral] {{es icon}} * [http://www.granada-travelguide.com Granada Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314131358/http://www.granada-travelguide.com/ |date=2019-03-14 }} * [http://books.google.com/books?id=8LSfAAAAMAAJ&pg=RA1-PA13&dq=Cartuja+Espana&lr=&as_brr=1#PPR6,M1 ''Del arte árabe en España''] By Rafael Contreras y Muñoz, pages 1–7. {{coord|37.176|N|3.599|W|display=title|source:nlwiki}} {{ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾਘਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] 048ol3oofmz0nqsxj5hkzonnvto079a 0 51809 836386 756441 2026-04-04T21:33:03Z ~2026-20488-43 59543 ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਸਟਮ ਨਕਸ਼ਾ ਵਰਤਿਆ 836386 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੱਲਾ | title = ੨੦੧੪ ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ ਬੰਬ-ਧਮਾਕਾ | image = Wagah suicide attack.jpg | image_size = | alt = | caption = ਪਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਹੋਏ ਸਵੈਘਾਤੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ੬੦ ਲੋਕ ਹਲਾਕ | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[ਵਾਘਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | target = ਆਮ ਲੋਕ | coordinates = {{coord|31|36|16.9|N|74|34|22.5|E|type:landmark|display=inline}} | date = ੨ ਨਵੰਬਰ, ੨੦੧੪ | time = ਸਾਮ ਦੇ ੫.੩੦ | timezone = [[UTC]]+੫ | type = [[ਸਵੈਘਾਤੀ ਹਮਲਾ]] | fatalities = ੬੦<ref>http://www.dawn.com/news/1142006/ttp-splinter-groups-claim-wagah-attack-60-dead</ref> | injuries = ੧੦੦ | victims = | perpetrators= [[ਜਮਾਤ-ਉਲ-ਅਹਿਰਰ]]<ref>http://www.dawn.com/news/1142307/wagah-attack-ahrar-claim-of-responsibility-appears-more-credible</ref> | dfens = | susperp = [[ਜੁੰਦੱਲਾ]] | weapons = ਬੰਬ | motive = [[ਜ਼ਰਬ-ਏ-ਅਜ਼ਬ]] ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਬਦਲਾ }} {{Location map | ਪਾਕਿਸਤਾਨ | AlternativeMap = Pakistan location map2.svg | width = 200 | caption = ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ | label = Lahore | lat_deg = 31.604855 | lon_deg = 74.573479 }} ੨ ਨਵੰਬਰ, ੨੦੧੪ ਨੂੰ [[ਵਾਘਾ|ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ]] 'ਤੇ ਹੋਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਰੇਡ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਸਵੈਘਾਤੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ।<ref>http://indianexpress.com/article/world/world-others/pakistan-at-least-30-killed-in-explosion-at-wagah-border-crossing/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ== ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ੬੦ ਲੋਕ ਹਲਾਕ ਹੋਏ ਅਤੇ ੧੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web | url=http://www.ndtv.com/article/world/60-killed-in-pakistan-in-suicide-attack-at-wagah-border-615452 | title=60 Killed in Pakistan in Suicide Attack at Wagah Border | work=NDTV | date=3 November 2014 | accessdate=3 November 2014}}</ref> [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਹੌਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ<ref>{{cite web | url=http://nation.com.pk/lahore/03-Nov-2014/emergency-at-hospitals?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+pakistan-news-newspaper-daily-english-online%2F24hours-news+(The+Nation+%3A+Latest+News) | title=Emergency at hospitals | work=The Nation | date=3 November 2014 | accessdate=3 November 2014 | author=Gilani, Iqtidar}}</ref> ਮਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ੧੦ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite web | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/death-toll-in-pakistan-suicide-attack-at-wagah-border-rises-to-61/articleshow/45014337.cms | title=Death toll in Pakistan suicide attack at Wagah Border rises to 61 | work=Economic Times | date=3 November 2014 | accessdate=3 November 2014 | author=PTI}}</ref> ਇੱਕੋ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਅੱਠ ਜੀਅ ਵੀ ਇਸ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।<ref name="Aljaz">http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/11/pakistan-india-border-blast-2014112141227182769.html</ref> ==ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਮਕਸਦ== ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਲਾਵਤਨ ਜੁੰਦੱਲਾ ਅਤੇ ਟੀਟੀਪੀ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ [[ਜਮਾਤ-ਉਲ-ਅਹਿਰਰ]] ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਲਈ। [[ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਤਾਲਿਬਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਏ ਧੜੇ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਅਹਿਮਦ ਮਰਵਾਤ ਨੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹੱਲਾ [[ਜ਼ਰਬ-ਏ-ਅਜ਼ਬ]] ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰਿਸਤਾਨ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>http://www.dawn.com/news/1142006/jundullah-claims-suicide-attack-near-wagah-border-45-dead</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੱਤਵਾਦ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਵੈਘਾਤੀ ਹਮਲੇ]] 6b42bz83ybw32otqno9sw2ufej34mi4 0 55819 836389 576752 2026-04-05T04:46:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836389 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਂਬਾ''', '''ਥਰਕ''' ਜਾਂ '''ਲਰਜ਼''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਕੈਨਕੀ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ [[ਸਮਤੋਲ ਬਿੰਦੂ]] ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ [[ਝੂਲਣ]] ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਝੂਲਣ ਜਾਂ ਡੋਲਣ ਕਿਸੇ ਲਟਕਣ (ਪੈਂਡੂਲਮ) ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ ਮਿਆਦੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੋੜੀ ਵਾਲ਼ੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕੇ ਦੀ ਚਾਲ ਵਾਂਗ ਬੇਤੁਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਕਾਂਬਾ ਲੁੜੀਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਚਿਮਟੀ ਦੀ ਚਾਲ, ਕਿਸੇ ਨਲ਼ੀਦਾਰ ਸਾਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਕਿਲਕ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *Hyperphysics Educational Website, [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/permot.html#permot''Oscillation/Vibration Concepts''] *Nelson Publishing, [http://www.evaluationengineering.com/ ''Evaluation Engineering Magazine''] * [http://structdynviblab.mcgill.ca Structural Dynamics and Vibration Laboratory of McGill University] * [http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/Teaching/CircWaves/waves.html Normal vibration modes of a circular membrane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518033722/http://web.mat.bham.ac.uk/C.J.Sangwin/Teaching/CircWaves/waves.html |date=2005-05-18 }} *[http://www.noisestructure.com/products/MPE_SDOF.php Free Excel sheets to estimate modal parameters]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://vibrationdata.wordpress.com/ Vibrationdata Blog & Matlab scripts] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਕੈਨਕੀ ਕਾਂਬੇ]] sqfwmpizsx6ssbsa86lzsv0plkyugsd 0 59770 836394 813840 2026-04-05T06:03:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836394 wikitext text/x-wiki {{ਬਾਰੇ|ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ|ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਫਲ|ਕੀਵੀ (ਫਲ)}} {{Taxobox | name = '''ਕੀਵੀ''' | image = TeTuatahianui.jpg | image_caption = [[ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ ਭੂਰੀ ਕੀਵੀ]] (''ਐਪਟੈਰਿਕਸ ਮੈਂਟੈਲੀ'') | display parents = 3 | grandparent_authority = [[ਅਰਨਸਟ ਹੀਕਲ|ਹੀਕਲ]], 1866 | parent_authority = [[ਜਾਰਜ ਰਾਬਰਟ ਗ੍ਰੇ|ਗ੍ਰੇ]], 1840<ref name="SN">{{cite web| url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51305.htm| title=Systema Naturae 2000 / Classification, Family Apterygidae| accessdate=4 February 2009| last=Brands| first=Sheila| authorlink=| date=14 August 2008| work=Project: The Taxonomicon| archive-date=24 ਜੁਲਾਈ 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110724170632/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51305.htm| dead-url=yes}}</ref> | taxon = ਐਪਟੈਰਿਕਸ | authority = [[ਜਾਰਜ ਸ਼ਾਅ|ਸ਼ਾਅ]], 1813<ref name="SN" /> | type_species = ''[[ਐਪਟੈਰਿਕਸ ਔਸਟਰੈਲਿਸ]]'' | type_species_authority = [[ਜਾਰਜ ਸ਼ਾਅ|ਸ਼ਾਅ]] ਅਤੇ [[ਨੌਡਰ]], 1813<ref name="Davies"/> | subdivision_ranks = [[ਜਾਤੀ]] | subdivision = ''[[Apteryx haastii]]'' <small>ਵੱਡੀ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੀ ਕੀਵੀ </small><br> ''[[Apteryx owenii]]'' <small>ਨਿੱਕੀ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੀ ਕੀਵੀ</small><br> ''[[Apteryx rowi]]'' <small>ਓਕਾਰੀਤੋ ਭੂਰੀ ਕੀਵੀ </small><br> ''[[Apteryx australis]]'' <small>ਦੱਖਣੀ ਭੂਰੀ ਕੀਵੀ </small><br> ''[[Apteryx mantelli]]'' <small>ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ ਭੂਰੀ ਕੀਵੀ</small> | synonyms = '''''Stictapteryx''''' <small>Iredale & Mathews, 1926</small><br> '''''ਕੀਵੀ''''' <small>Verheyen, 1960</small> |range_map=NZ-kiwimap 5 species.png |range_map_caption=ਕੀਵੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਜਾਤ ਦੀ ਵੰਡ }} '''ਕੀਵੀ''' [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦੇ ਜੱਦੀ ਪੰਛੀ ਹਨ ਜੋ ਉੱਡਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਜੋ '''''ਐਪਟੈਰਿਕਸ''''' ਜਿਨਸ ਅਤੇ '''ਐਪਟੈਰੀਗੀਡੀ''' ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਜਿਊਂਦੇ [[ਰੇਟਾਈਟ]] (ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਈਮੂ]], [[ਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੈਸੋਵਰੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਪ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ [[ਆਂਡਾ]] ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਛੀ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|title=Birds: Kiwi|publisher=[[San Diego Zoo]]|accessdate=2008-09-19|archive-date=2008-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006082245/http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-kiwi.html|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Apterygidae|ਐਪਟਰਜੀਡੀ}} * {{Citation| url = http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/| title = Species: birds| contribution = Great Spotted Kiwi| publisher = ARKive| access-date = 2015-05-06| archivedate = 2007-06-14| archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614224819/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Apteryx_haastii/}}. * {{Citation| url = http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi/| title = Native animals: birds| contribution = Land birds: Kiwi| publisher = Department of Conservation| place = NZ| access-date = 2015-05-06| archivedate = 2009-10-03| archiveurl = https://web.archive.org/web/20091003115458/http://www.doc.govt.nz/conservation/native-animals/birds/land-birds/kiwi}}. * {{Citation| url = http://www.kiwirecovery.org.nz/| publisher = BNZ Save The Kiwi Trust| place = NZ| title = Kiwi recovery| access-date = 2015-05-06| archive-date = 2012-06-14| archive-url = https://web.archive.org/web/20120614233127/http://www.kiwirecovery.org.nz/| url-status = dead}}. * {{Citation| url = http://www.terranature.org/kiwi1.htm| publisher = TerraNature| title = Kiwi}}. * {{Citation |url=https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf |title=How the Kiwi Lost his Wings |type=Maori legend |publisher=Kiwi newz |access-date=2015-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210106062358/https://www.tekura.school.nz/assets/te-kura-resources/literacy/ENW314B-how-the-kiwi-lost-its-wings.pdf |archive-date=2021-01-06 |url-status=dead }}. * {{Citation| url = http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en| contribution = Kiwi| title = Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand| publisher = The Government| place = NZ| access-date = 2015-05-06| archivedate = 2008-06-08| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080608222703/http://www.teara.govt.nz/TheBush/NativeBirdsAndBats/Kiwi/en}}. * {{Citation| url = http://www.youtube.com/watch?v=go52mHlKDEo| type = daylight video| contribution = North Island Brown Kiwi feeding in the wild| publisher = Google| title = YouTube}}. * {{Citation| url = http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats| publisher = Taranaki Kiwi Trust| title = Pests & threats| access-date = 2015-05-06| archivedate = 2012-04-02| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120402115711/http://www.taranakikiwi.org.nz/index.php?page=pests-and-threats}}. * {{Citation| url = http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies| title = 1080 and kiwi| contribution = Case studies on 1080: the facts| publisher = 1080 facts| place = NZ| access-date = 2015-05-06| archivedate = 2011-12-02| archiveurl = https://web.archive.org/web/20111202073649/http://www.1080facts.co.nz/1080_case_studies}}. {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਪਟੈਰਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਪੰਛੀ]] hhiqayb07zdqx76jpzgtuij88l9mkd9 0 71140 836393 836318 2026-04-05T05:53:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836393 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Structure |partof = [[ਚੋਤੌੜਗੜ੍ਹ]] |location = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]] |image = [[File:Chittorgarh_fort.JPG|250px]] |caption = '''ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼''' |map_type = Rajasthan |coordinates = {{coord|24.8863|74.647|type:landmark|display=inline}} |map_size = 300 |map_caption = |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = [[ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਪਾਟ]], [[ਬੱਪਾ ਰਾਵਲ]], [[ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਰਾਣਾ ਹਮੀਰ|ਮਹਾਰਾਣਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ]], [[ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੁੰਭਾ]] ਅਤੇ [[ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ]] |battles = 1303 ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਮੇਵਾੜ ਰਾਜਪਾਟ]] ਦੀ ਲੜਾਈ, 1535 ਵਿਚ [[ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ]] ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਅਤੇ 1568 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ |events = |image2 = |caption2 = |footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_partof =ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ | designation1_date = [[ਯੁਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਦੀ ਸੂਚੀ|2013]] <small>(36ਵਾਂ [[ਯੁਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਕਮੇਟੀ]])</small> | designation1_type = ਸਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_criteria = ii, iii | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/247 247] | designation1_free1name = ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ | designation1_free1value = ਭਾਰਤ | designation1_free2name = ਧਰਮ | designation1_free2value = [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਦੀ ਸੂਚੀ }} }} '''ਕਿਲ੍ਹਾ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ''' ਨਗਰ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਉਸਰਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪਸਰੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਡਰ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ]] ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਗੂਹਲ ਖਾਨਦਾਨ]] ਦੇ ਸਰਦਾਰ [[ਬੱਪਾ ਰਾਵਲ]] ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਸੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। [[ਵਿਜੈ ਸਤੰਭ]] ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੁੰਭਾ]] ਨੇ 1440 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਤੰਭ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।<ref name =udai>{{cite web|url=http://www.udaipur.org.uk/excursions/chittorgarh-fort.html|title=Chittorgarh Fort|accessdate=2009-06-24|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222120609/http://www.udaipur.org.uk/excursions/chittorgarh-fort.html|url-status=dead}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਜਾਵਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ]] ਜਿਹੇ ਯੋਧੇ, [[ਮਹਾਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ, [[ਪੰਨਾ ਦਾਈ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ [[ਰਾਣੀ ਪਦਮਨੀ]] ਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੂਹਾਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ। [[ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਫੱਤਾ|ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ]] ਵਰਗੇ ਸੂਰਮੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਹਨਾ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਿਲੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] gpwd3yah8ybm9pnm0dj5mkiao1gtmsn 0 87800 836374 590568 2026-04-04T15:21:21Z CommonsDelinker 156 Replacing Fingerprint_(4045876833).jpg with [[File:Sultan_Kösen_Fingerprint_(4045876833).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Added depic 836374 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਲਤਾਨ ਕੋਸੇਨ''' ਇੱਕ [[ਤੁਰਕ]] ਕਿਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 251 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (8 ਫੁੱਟ 2 3⁄4 ਇੰਚ) ਹੈ।<ref name="Guinness">[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/size/tallest-man-living "Tallest man&nbsp;— living"].&#x20;Guinness World Records<span class="printonly">.&#x20;http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/size/tallest-man-living</span><span class="reference-accessdate">.&#x20;अभिगमन तिथि: 10 October 2014</span>.{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/size/tallest-man-living|title=Tallest man&nbsp;— living|accessdate=10 October 2014|publisher=Guinness World Records}}</ref>.<ref name="C4">{{Cite web |url=http://www.channel4.com/programmes/bodyshock/episode-guide/series-26/episode-1 |title=Bodyshock: World's Tallest Man: Looking for Love at channel4.com broadcast 26 May 2011 |access-date=9 ਦਸੰਬਰ 2016 |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133752/http://www.channel4.com/programmes/bodyshock/episode-guide/series-26/episode-1 |dead-url=yes }}</ref><ref name="C4"/><ref name="ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ">{{ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ}}</ref><ref name="ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ"/>.<ref name="ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ"/> <ref name="ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ"/><ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/11228351/Worlds-tallest-man-comes-eye-to-eye-with-worlds-smallest-man-for-Guinness-World-Records-Day.html "World's tallest man comes eye to eye with world's smallest man for Guinness World Records' Day"].&#x20;''Telegraph.co.uk''.&#x20;13 November 2014<span class="printonly">.&#x20;http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/11228351/Worlds-tallest-man-comes-eye-to-eye-with-worlds-smallest-man-for-Guinness-World-Records-Day.html</span><span class="reference-accessdate">.&#x20;अभिगमन तिथि: 16 November 2014</span>.{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/11228351/Worlds-tallest-man-comes-eye-to-eye-with-worlds-smallest-man-for-Guinness-World-Records-Day.html|title=World's tallest man comes eye to eye with world's smallest man for Guinness World Records' Day|date=13 November 2014|work=Telegraph.co.uk|accessdate=16 November 2014}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Sultan Kösen Fingerprint (4045876833).jpg|thumb|2009 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਕੋਸੇਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{टिप्पणीसूची}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hl2kvtle1k6fmqilx1yq8ygx6quiueu 0 90032 836411 709705 2026-04-05T07:43:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836411 wikitext text/x-wiki {{Beyond the Standard Model|expanded=[[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]]}} '''ਕੈਜ਼ੁਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮਾਂ''' ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਨੂੰ ਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ<ref name="PFP">F. Finster, ''The Principle of the Fermionic Projector'', hep-th/0001048, hep-th/0202059, hep- th/0210121, AMS/IP Studies in Advanced Mathematics, vol. '''35''', American Mathematical Society, Providence, RI, 2006.</ref><ref name="cfs">F. Finster, ''The Continuum Limit of Causal Fermion Systems'', arXiv:1605.04742 [math-ph], Fundamental Theories of Physics, Vol. '''186''', Springer, 2016.</ref><ref name="srev">F. Finster, ''A formulation of quantum field theory realizing a sea of interacting Dirac particles'', arXiv:0911.2102 [hep-th], Lett. Math. Phys. '''97''' (2011), no. 2, 165–183.</ref><ref name="qft">F. Finster, ''Perturbative quantum field theory in the framework of the fermionic projector'', arXiv:1310.4121 [math-ph], J. Math. Phys. '''55''' (2014), no. 4, 042301.</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਥਿਊਰੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੂਰਵਮੌਜੂਦ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸੰਕਲਪ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਗੈਰ-ਸੁਚਾਰੂ ਸੈਟਿੰਗ ਪ੍ਰਤਿ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰੀ]] ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="lqg"/><ref name="topology"/> ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ([[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਕੇਲ]]) ਉੱਤੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਕੋਈ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] (ਬਹੁਪਰਤ) ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਜਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਨਰਿੰਤਰ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣਤਰ ਜੋ [[ਪਲੈਂਕ ਸਕੇਲ|ਪਲੈਂਕ ਪੈਮਾਨੇ]] ਤੇ ਹੋਵੇ)। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰੀ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ। ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ [[ਫਲੇਕਸ ਫਿੰਸਟ੍ਰ]] ਅਤੇ ਸਹੋਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਕਲਪ == {{ਅਨੁਵਾਦ}} == ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਸੈਟਿੰਗ == === ਕਿਸੇ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ === === ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ === == ਇਨਹੇਰੈਂਟ ਬਣਤਰਾਂ == === ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਬਣਤਰ === === ਸਪਿੱਨੌਰ ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ === === ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਰ === === ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਰਵੇਚਰ === === ਇੱਕ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾ === == ਪਿਛੇ ਛੁਪੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਧਾਂਤ == ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ: * ਇੱਕ '''ਲੋਕਲ ਗੇਜ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ''': ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਸਪਿੱਨ ਸਪੇਸਾਂ ਦਾ ਬੇਸਿਸ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਸਕੇਲਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੇ [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚਰ|ਸਿਗਨੇਚਰ]] ਨੂੰ <math>x</math> ਉੱਤੇ <math>({\mathfrak{p}}_x, {\mathfrak{q}}_x)</math> ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਔਰਥੋਨੌਰਮਲ ਬੇਸਿਸ <math>(\mathfrak{e}_\alpha(x))_{\alpha=1,\ldots, {\mathfrak{p}}_x+{\mathfrak{q}}_x}</math> of <math>S_x</math> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਮੁਤਾਬਿਕ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ::<math>{\prec}\mathfrak{e}_\alpha | \mathfrak{e}_\beta {\succ}= s_\alpha{\,}\delta_{\alpha \beta} \quad \text{with} \quad s_1, \ldots, s_{{\mathfrak{p}}_x} = 1,\;\; s_{{\mathfrak{p}}_x+1}, \ldots, s_{{\mathfrak{p}}_x+{\mathfrak{q}}_x} =-1 {\,}.</math> :ਫੇਰ ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\psi</math> ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ::<math>\psi(x) = \sum_{\alpha=1}^{{\mathfrak{p}}_x+{\mathfrak{q}}_x} \psi^\alpha(x){\,}\mathfrak{e}_\alpha(x) {\,}.</math> :ਹਰੇਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਬੇਸਿਸ <math>(\mathfrak{e}_\alpha(x))</math> ਚੁਣਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਲੋਕਲ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ::<math>\psi^\alpha(x) \rightarrow \sum_{\beta=1}^{{\mathfrak{p}}_x+{\mathfrak{q}}_x} U(x)^\alpha_\beta \,\, \psi^\beta(x) \quad \text{with} \quad U(x)\in \text{U}({\mathfrak{p}}_x, {\mathfrak{q}}_x) {\,}.</math> : ਇਹ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਥਾਨਿਕ [[ਗੇਜ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ]]ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ, ਸਪਿੱਨ ਸਕੇਲਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੇ ਆਈਸੋਮੀਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਐਜਕਸ਼ਨ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ [[ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ|ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਪਿੱਨੌਰ ਬੇਸਿਸਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। * '''ਬਰਾਬਰਤਾ ਸਿਧਾਂਤ''': ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵਰਣ ਵਾਸਤੇ ਲੋਕਲ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟਾਂ” ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਅੰਦਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹਵਾਲਾ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ [[ਇਕੁਈਵੇਲੇਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਐਜਕਸ਼ਨ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ [[ਜਨਰਲ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ|ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟਾਂ” ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। * '''ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ''': ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਫਰਮੀਔਨ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾ (ਸਟੇਟ) ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟਰਿਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਕਈ-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ]] ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। * '''ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ''' (ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਿੰਦੂ ਜੋ ਸਪੇਸਵਾਂਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। == ਸੀਮਤ ਮਾਮਲੇ == ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਬਣਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਪ੍ਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। === ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮਾਂ ਦੀ ਲੌਰੰਟਜ਼ੀਅਨ ਸਪਿੱਨ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰੀ === === ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ === ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾੰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸੀਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ <math>M:=\text{supp}\, \rho</math> [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬੰਧਤ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਸਾਗਰ ਅੰਦਰ ਹੋਲਾਂ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਡਿਰਾਕ ਸਾਗਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ <math>{\mathcal{H}}</math> ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੰਟੀਨੁਮ ਲਿਮਿਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮੇਲੀ ਹੋਈ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸਰਦਾਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਮੂਨਾ, ਸਪਿੱਨ ਅਯਾਮ ਦੋ ਵਿੱਚ, ਮੇਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਡੀਰਾਕ-]] ਅਤੇ [[ਯਾਂਗ-ਮਿਲਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਕਸੀਅਲ ਗੇਜ ਫੀਲਡ <math>A</math><ref name="cfs" /> ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :<math>\begin{align} (i \partial \!\!\!/\ + \gamma^5 A \!\!\!/\ - m) \psi &= 0 \\ C_0 (\partial^k_j A^j - \Box A^k) - C_2 A^k &= 12 \pi^2 \bar \psi \gamma^5 \gamma^k \psi \,. \end{align}</math> ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜਾਂ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮੇਲਜੋਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ <math> C_0</math> ਅਤੇ <math> C_2</math> ਰੈਗੂਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੈਸਟ ਮਾਸ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਅਯਾਮ 4 ਅੰਦਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ-ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨਾਲ ਮੇਲੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ <math>SU(2)</math> ਗੇਜ ਫੀਲਡ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="cfs" /> [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਦੀ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ ਅਯਾਮ 16 ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="PFP" /> === ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ === ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਵਾਸਤੇ<ref name="cfs" /> ਕੰਟੀਨੁੱਮ ਲਿਮਿਟ ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ (ਕਪਲ) ਕੀਤੀਆਂ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, :<math>R_{jk} - \frac{1}{2}\,R\, g_{jk} + \Lambda\, g_{jk} = \kappa\, T_{jk}[\Psi, A] \,,</math> ਜੋ ਕਰਵੇਚਰ ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸੋਧ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰਾਂਕ <math>\Lambda</math> ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ <math>T_{jk}</math> ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]]ਾਂ ਦਾ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੇਂਸਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ <math>SU(2)</math> ਗੇਜ ਫੀਲਡ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ <math>\kappa</math> ਨਿਯਮਿਤਾਮਿਕਤਾ (ਰੈਗੂਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਲੰਬਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੱਦ (ਕੰਟੀਨੁੱਮ ਲਿਮਿਟ) ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕਪਿਲਿੰਗ ਕੌਂਸਟੈਂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਈਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਕਪਲ (ਮੇਲ) ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਜਿਹੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟ੍ਰੀ-ਲੈਵਲ (ਰੁੱਖ-ਪੱਧਰ) ਉੱਤੇ [[ਫਾਇਨਮੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]]ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਰਮੀਔਨ ਲੂਪ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਸਾਗਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਾਰਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਬੋਸੌਨਿਕ ਲੂਪ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਉਦੋਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਫਰਮੀਔਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਸੁਚਾਰੂ) ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ (ਸੂਖਮ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਔਸਤਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ([[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕਿਪਿਕ ਮਿਕਸਿੰਗ]] ਦਾ ਤਰੀਕਾ)।<ref name="qft" /> ਵਿਵਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <!--- See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes on how to create references using<ref></ref> tags, these references will then appear here automatically --> {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * For a non-technical introduction see Finster, Kleiner: Causal fermion systems as a candidate for a unified physical theory, arXiv:1502.03587 [math-ph], 2015, [http://arxiv.org/abs/1502.03587 Online]. * Talk "Causal fermion systems as an approach to quantum theory" at Conference [http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/nat_Fak_I/qft2014/ Quantum Mathematical Physics - A bridge between Mathematics and Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201320/http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/nat_Fak_I/qft2014/ |date=2016-03-04 }}, Regensburg, September 2014, [https://mediathek.uni-regensburg.de/playthis/5474545a37eef8.85547250 Video online]. * Recording of a 2016 spring school on the topic: [https://www.youtube.com/watch?v=_gwGsH6kApU&list=PLI-rf4Dw47-pRLd5bOnxgDBOaUWCL5wgS Videos], [http://cfs-school.uni-regensburg.de/ School Website] {{Webarchive|url=https://archive.today/20170927215242/http://cfs-school.uni-regensburg.de/ |date=2017-09-27 }}. * [http://www.springer.com/de/book/9783319420660 The Continuum Limit of Causal Fermion Systems], Fundamental Theories of Physics, Vol. '''186''', [[Axel Springer AG|Springer]], 2016,।SBN 978-3-319-42067-7, [https://arxiv.org/abs/1605.04742 Online]. * [http://bookstore.ams.org/amsip-35/ The Principle of the Fermionic Projector]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, AMS/IP Studies in Advanced Mathematics Series '''35''', [[American Mathematical Society]], Providence, RI;।nternational Press, Cambridge, MA, 2006,।SBN 978-0-8218-3974-4, [http://arxiv.org/abs/hep-th/0001048 Chapters 0-3] [http://arxiv.org/abs/hep-th/0202059 Chapters 5-8] [http://arxiv.org/abs/hep-th/0210121 Appendices].. * Finster, Grotz, Schiefeneder: Causal fermion systems: A quantum space-time emerging from an action principle, in [http://www.springer.com/de/book/9783034800426 "Quantum Field Theory and Gravity"], [[Birkhäuser Verlag|Birkhäuser]], 2012, [http://arxiv.org/abs/1102.2585 Online]. * A formulation of quantum field theory realizing a sea of interacting Dirac particles, Letters in Mathematical Physics '''97''', [[Axel Springer AG|Springer]], 2011, 165–183, [http://arxiv.org/abs/0911.2102 Online]. <!--- Categories ---> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] qesacvml36xwuv0lhq7mc3bxvppq1m6 0 103802 836388 836348 2026-04-05T02:26:10Z CommonsDelinker 156 Replacing OpenSpeaks-srb-Ramani_Dalbehera-OpenSpeaks-srb-Idital-OG-Aadhaar_Experience_01.webm with [[File:OpenSpeaks-srb-Ramani_Dalbehera-OG-Aadhaar_Experience_01.webm]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 836388 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ਸੋਰਾ |nativename=𑃐𑃚𑃝<br />ਸਾਵਾਰਾ | pronunciation = {{IPA|srb|ˈsɔura||Pronunciation of "Sora".wav}}<small>(ਸੋਰਾ)</small><br> |region=[[ਭਾਰਤ]] |ethnicity=[[ਸੋਰਾ ਲੋਕ|ਸੋਰਾ]] |speakers={{sigfig|253,000|2}} |date=2001 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ |ref=e18 |familycolor=ਆਸਟਰੋ-ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ |fam2=[[ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਮੁੰਡਾ]] |fam3=ਕੋਰਾਪੁਟ |fam4=ਸਾਵਾਰਾ |iso3=srb |glotto=sora1254 |glottorefname=ਸੋਰਾ |script=ਸੋਰਾ ਸੋਮਪੈਂਗ, ਓਡੀਆ, [[ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ|ਲਾਤੀਨੀ]], [[ਤੇਲਗੂ ਲਿਪੀ|ਤੇਲਗੂ]] }} [[File:OpenSpeaks-srb-Ramani Dalbehera-OG-Aadhaar Experience 01.webm|thumb|ਸੋਰਾ ਦੀ ਲਾਂਜਿਆ ਬੋਲੀ, ਭਾਰਤੀ ਡਿਜੀਟਲ ਆਈਡੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ]] [[File:OpenSpeaks-srb-Idital-Opino Gomango-Namad Dalbehera-Intro.webm|thumb|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਨਾਮਦ ਦਲਬੇਹੇਰਾ, ਸੋਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾ ਰੂਪ, ਇਦਿਤਾਲ, ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ]] '''ਸੋਰਾ ਭਾਸ਼ਾ''' ({{Audio|Pronunciation of "Sora".wav|ਉਚਾਰਨ}}) ਆਸਟ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਹ ''ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ'' ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੋਰਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਸ ਤੇ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਓੜੀਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇਲਗੂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਸੋਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੋਰਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਸਮੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪਾਸਵਾਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਸੋਰਾ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਭਾਈਚਾਰੇ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਅਤੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਲਿਖਣ ਦਾ ਢੰਗ == ਸੋਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੋਰਾ ਸੋਮਪੈਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਲਿਖਤੀ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 1936 ਵਿੱਚ ਮਾਂਗੇਈ ਗੋਮਾਂਗੋ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:Sora Sompeng script with white background.jpg|center|thumb]] ਸੋਰਾ ਨੂੰ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਓੜੀਆ ਅੱਖਰਾਂ 'ਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Oriya cons.gif|center|thumb]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਤੇਲਗੂ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Telugu script on patterned background.gif|center|thumb]] ਜੋ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹੀ ਢੰਗ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://ling.lll.hawaii.edu/faculty/stampe/aa.html Austroasiatic Languages: Munda and Mon–Khmer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704112703/http://ling.lll.hawaii.edu/faculty/stampe/aa.html |date=2008-07-04 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] dw4dqlgpvtk5bdqrsd6lzcp71fr8pq7 0 105103 836408 527887 2026-04-05T07:28:07Z Sonia Atwal 49604 836408 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Stars_&_Stripes_&_Hitler_Dead2.jpg|thumb|ਯੂ. ਐੱਸ. ਆਰਮਡ ਬਲਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਸਟਾਰਸ ਐਂਡ ਸਟ੍ਰਿਪਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨਾ, 2 ਮਈ 1945<br /> ]] [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]] ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਨੇਤਾ 1933 ਤੋਂ 1945 ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ 1934 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਫਿਊਰਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ  30 ਅਪਰੈਲ, 1945 ਨੂੰ  [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ (ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਫੌਜ ਨੇ ਰਾਇਖਸਟਾਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੇਖ ਚਾਂਸਲਰੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ 700-750 ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੀ)।{{Efn|name=Fischer 47}}{{Efn|name=Kershaw 955}}{{Efn|name=MI5-1}} ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਾਇਨਾਈਡ ਚੱਟ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ।{{Efn|name=Beevor 359}}ਹਿਟਲਰ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬੰਕਰ ਦੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਬੂਹੇ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੈਟਰੋਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੰਕਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰਾਇਖ ਚਾਂਸਲਰੀ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਤੀਲੀ ਲਾ ਕੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{Sfn|Kershaw|2008}}{{Sfn|Linge|2009}} ਸੋਵੀਅਤ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 1970 ਤੱਕ ਕਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, {{Efn|name=Kershaw 958}} ਜਿਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਢਿਆ ਗਿਆ, ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{Efn|name=Beevor 431a}} ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੱਤ ਹਨ; ਇੱਕ ਦਾਹਵੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ {{Efn|name=Erickson 606}} ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਈਨਾਈਡ ਕੈਪਸੂਲ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ।{{Efn|name=O'Donnell 1978, pp. 322–323}} ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਹਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ {{Efn|name=Eberle and Uhl 288}}{{Efn|name=Kershaw 1037}} ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਲ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।{{Efn|name=O'Donnell 1978, pp. 322–323}}{{Efn|name=Fest 749}} ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। {{Efn|name=Joachimsthaler 157}}{{Efn|name=Joachimsthaler 166}} ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਪੜੀ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।{{Efn|name=Joachimsthaler 225}}{{Efn|name=Beevor 431b}}  2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਸੀ। ਡੀਐਨਏ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਘੋਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਖੋਪੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਸੀ।{{Sfn|Goñi|2009}} ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਟੈਸਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। {{Sfn|CNN staff|2009}}{{Efn|name=Times 6949371}} [[ਤਸਵੀਰ:Battle_of_Berlin_1945-a.png|thumb|287x287px|Soviet troop movements, 16 to 26 April 1945]] == ਨੋਟ == {{notelist|colwidth=30em|notes={{efn | name = Fischer 47 | "... Günsche stated he entered the study to inspect the bodies, and observed Hitler&nbsp;... sat&nbsp;... sunken over, with blood dripping out of his right temple. He had shot himself with his own pistol, a PPK 7.65." {{harv|Fischer|2008|p=47}}. }} {{efn | name = Kershaw 955 | "... Blood dripped from a bullet hole in his right temple&nbsp;..."{{harv|Kershaw|2008|p=955}}. }} {{efn | name = MI5-1 | "...30 April&nbsp;... During the afternoon Hitler shot himself..." {{harv|MI5 staff|2011}}. }} {{efn | name = Beevor 359 | "... her lips puckered from the poison." {{harv|Beevor|2002|p=359}}. }} {{efn | name = Kershaw 958 | "... [the bodies] were deposited initially in an unmarked grave in a forest far to the west of Berlin, reburied in 1946 in a plot of land in Magdeberg." {{harv|Kershaw|2008|p=958}}. }} {{efn | name = Beevor 431a | "In 1970 the Kremlin finally disposed of the body in absolute secrecy&nbsp;... body&nbsp;... was exhumed and burned." {{harv|Beevor|2002|p=431}}. }} {{efn | name = Erickson 606 | "... both committing suicide by biting their cyanide ampoules." {{harv|Erickson|1983|p=606}}. }} {{efn | name = O'Donnell 1978, pp. 322–323 | "... we have a fair answer&nbsp;... to the version of&nbsp;... Russian author Lev Bezymenski&nbsp;... Hitler did shoot himself and did bite into the cyanide capsule, just as Professor Haase had clearly and repeatedly instructed&nbsp;... " {{harv|O'Donnell|2001|pp=322–323}} }} {{efn | name = Eberle and Uhl 288 | "... New versions of Hitler's fate were presented by the Soviet Union according to the political needs of the moment&nbsp;..." {{harv|Eberle|Uhl|2005|p=288}}. }} {{efn | name = Kershaw 1037 | "The intentionally misleading account of Hitler's death by cyanide poisoning put about by Soviet historians&nbsp;... can be dismissed."{{harv|Kershaw|2001|p=1037}}. }} {{efn | name = Fest 749 | "... most Soviet accounts have held that Hitler also [Hitler and Eva Braun] ended his life by poison&nbsp;... there are contradictions in the Soviet story&nbsp;... these contradictions tend to indicate that the Soviet version of Hitler's suicide has a political colouration."{{harv|Fest|1974|p=749}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 157 | "Axmann elaborated on his testimony when questioned about his "assumption" that Hitler had shot himself through the mouth."{{harv|Joachimsthaler|1999|p=157}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 166 | "... the version involving a 'shot in the mouth' with secondary injuries to the temples must be rejected&nbsp;... the majority of witnesses saw an entry wound in the temple.. according to all witnesses there was no injury to the back of the head." {{harv|Joachimsthaler|1999|p=166}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 225 | "... the only thing to remain of Hitler was a gold bridge with porcelain facets from his upper jaw and the lower jawbone with some teeth and two bridges." {{harv|Joachimsthaler|1999|p=225}}. }} {{efn | name = Beevor 431b | "Hitler's jaws&nbsp;... had been retained by SMERSH, while the NKVD kept the cranium." {{harv|Beevor|2002|p=431}} }} {{efn | name = Times 6949371 | "Deep in the Lubyanka, headquarters of Russia's secret police, a fragment of Hitler's jaw is preserved as a trophy of the Red Army's victory over Nazi Germany. A fragment of skull with a bullet hole lies in the State Archive". {{harv|Halpin|Boyes|2009}}. }} }} == ਹਵਾਲੇ== {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] ik0o4rkhwp1jg12rvee0j6pevsf8434 836409 836408 2026-04-05T07:28:59Z Sonia Atwal 49604 836409 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Stars_&_Stripes_&_Hitler_Dead2.jpg|thumb|ਯੂ. ਐੱਸ. ਆਰਮਡ ਬਲਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਸਟਾਰਸ ਐਂਡ ਸਟ੍ਰਿਪਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨਾ, 2 ਮਈ 1945<br /> ]] [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ]] ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਨੇਤਾ 1933 ਤੋਂ 1945 ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ 1934 ਤੋਂ 1945 ਤੱਕ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਫਿਊਰਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 30 ਅਪਰੈਲ, 1945 ਨੂੰ [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੰਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ (ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਫੌਜ ਨੇ ਰਾਇਖਸਟਾਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੇਖ ਚਾਂਸਲਰੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ 700-750 ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸੀ)।{{Efn|name=Fischer 47}}{{Efn|name=Kershaw 955}}{{Efn|name=MI5-1}} ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸਾਇਨਾਈਡ ਚੱਟ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ।{{Efn|name=Beevor 359}}ਹਿਟਲਰ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬੰਕਰ ਦੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਬੂਹੇ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪੈਟਰੋਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੰਕਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰਾਇਖ ਚਾਂਸਲਰੀ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਤੀਲੀ ਲਾ ਕੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।{{Sfn|Kershaw|2008}}{{Sfn|Linge|2009}} ਸੋਵੀਅਤ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 1970 ਤੱਕ ਕਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, {{Efn|name=Kershaw 958}} ਜਿਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਢਿਆ ਗਿਆ, ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{Efn|name=Beevor 431a}} ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੱਤ ਹਨ; ਇੱਕ ਦਾਹਵੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ {{Efn|name=Erickson 606}} ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਈਨਾਈਡ ਕੈਪਸੂਲ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ।{{Efn|name=O'Donnell 1978, pp. 322–323}} ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਹਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ {{Efn|name=Eberle and Uhl 288}}{{Efn|name=Kershaw 1037}} ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਲ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।{{Efn|name=O'Donnell 1978, pp. 322–323}}{{Efn|name=Fest 749}} ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। {{Efn|name=Joachimsthaler 157}}{{Efn|name=Joachimsthaler 166}} ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਪੜੀ ਅਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।{{Efn|name=Joachimsthaler 225}}{{Efn|name=Beevor 431b}} 2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਆਏ ਸੀ। ਡੀਐਨਏ ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਘੋਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਖੋਪੜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਸੀ।{{Sfn|Goñi|2009}} ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਜਬਾੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਟੈਸਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। {{Sfn|CNN staff|2009}}{{Efn|name=Times 6949371}} [[ਤਸਵੀਰ:Battle_of_Berlin_1945-a.png|thumb|287x287px|Soviet troop movements, 16 to 26 April 1945]] == ਨੋਟ == {{notelist|colwidth=30em|notes={{efn | name = Fischer 47 | "... Günsche stated he entered the study to inspect the bodies, and observed Hitler&nbsp;... sat&nbsp;... sunken over, with blood dripping out of his right temple. He had shot himself with his own pistol, a PPK 7.65." {{harv|Fischer|2008|p=47}}. }} {{efn | name = Kershaw 955 | "... Blood dripped from a bullet hole in his right temple&nbsp;..."{{harv|Kershaw|2008|p=955}}. }} {{efn | name = MI5-1 | "...30 April&nbsp;... During the afternoon Hitler shot himself..." {{harv|MI5 staff|2011}}. }} {{efn | name = Beevor 359 | "... her lips puckered from the poison." {{harv|Beevor|2002|p=359}}. }} {{efn | name = Kershaw 958 | "... [the bodies] were deposited initially in an unmarked grave in a forest far to the west of Berlin, reburied in 1946 in a plot of land in Magdeberg." {{harv|Kershaw|2008|p=958}}. }} {{efn | name = Beevor 431a | "In 1970 the Kremlin finally disposed of the body in absolute secrecy&nbsp;... body&nbsp;... was exhumed and burned." {{harv|Beevor|2002|p=431}}. }} {{efn | name = Erickson 606 | "... both committing suicide by biting their cyanide ampoules." {{harv|Erickson|1983|p=606}}. }} {{efn | name = O'Donnell 1978, pp. 322–323 | "... we have a fair answer&nbsp;... to the version of&nbsp;... Russian author Lev Bezymenski&nbsp;... Hitler did shoot himself and did bite into the cyanide capsule, just as Professor Haase had clearly and repeatedly instructed&nbsp;... " {{harv|O'Donnell|2001|pp=322–323}} }} {{efn | name = Eberle and Uhl 288 | "... New versions of Hitler's fate were presented by the Soviet Union according to the political needs of the moment&nbsp;..." {{harv|Eberle|Uhl|2005|p=288}}. }} {{efn | name = Kershaw 1037 | "The intentionally misleading account of Hitler's death by cyanide poisoning put about by Soviet historians&nbsp;... can be dismissed."{{harv|Kershaw|2001|p=1037}}. }} {{efn | name = Fest 749 | "... most Soviet accounts have held that Hitler also [Hitler and Eva Braun] ended his life by poison&nbsp;... there are contradictions in the Soviet story&nbsp;... these contradictions tend to indicate that the Soviet version of Hitler's suicide has a political colouration."{{harv|Fest|1974|p=749}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 157 | "Axmann elaborated on his testimony when questioned about his "assumption" that Hitler had shot himself through the mouth."{{harv|Joachimsthaler|1999|p=157}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 166 | "... the version involving a 'shot in the mouth' with secondary injuries to the temples must be rejected&nbsp;... the majority of witnesses saw an entry wound in the temple.. according to all witnesses there was no injury to the back of the head." {{harv|Joachimsthaler|1999|p=166}}. }} {{efn | name = Joachimsthaler 225 | "... the only thing to remain of Hitler was a gold bridge with porcelain facets from his upper jaw and the lower jawbone with some teeth and two bridges." {{harv|Joachimsthaler|1999|p=225}}. }} {{efn | name = Beevor 431b | "Hitler's jaws&nbsp;... had been retained by SMERSH, while the NKVD kept the cranium." {{harv|Beevor|2002|p=431}} }} {{efn | name = Times 6949371 | "Deep in the Lubyanka, headquarters of Russia's secret police, a fragment of Hitler's jaw is preserved as a trophy of the Red Army's victory over Nazi Germany. A fragment of skull with a bullet hole lies in the State Archive". {{harv|Halpin|Boyes|2009}}. }} }} == ਹਵਾਲੇ== {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] q01k4favwqg914wr3yd4nkjf9wdodtc 0 108269 836413 529777 2026-04-05T09:14:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836413 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine|image_file=Cobrapost Logo.png|image_size=200|image_alt=|image_caption=Cobrapost Logo|founder=[[Aniruddha Bahal]]|founded={{start date and age|2003}}|country=India|based=[[New Delhi]]|language=English, Hindi|website={{URL|http://www.cobrapost.com/}}}} '''ਕੋਬਰਾਪੋਸਟ''', ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ [[ਤਹਿਲਕਾ]] ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਅਨਿਰੁਧ ਬਹਿਲ]] ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://cobrapost.com/pages/About%20us/1|title=Real Life Reporting, About Us|date=1 March 2003|work=Cobrapost|access-date=25 April 2018|archive-date=26 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426144148/http://cobrapost.com/pages/About%20us/1|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} n7wy5tlsr6ltx4vhhofz1hmm9hlaio8 0 125004 836414 773207 2026-04-05T09:24:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836414 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ''' [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ]] ਸਮੂਹ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਹਨ]] ਜੋ ਕਿ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ.।ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਇਰਸ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਠੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਐਮਈਆਰਐਸ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ.।ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਟੀਕੇ ਜਾਂ ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਰੋਕਥਾਮ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਡ ਨਿਡੋਵਿਰੇਲਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰੋਨੇਵਾਰਿਓਰਿਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬਫੈਮਿਲੀ ਆਰਥੋਕਰੋਨੋਵਾਇਰਿਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਾਇਰਸ ਹਨ।<ref name="groot">{{Cite book|title=Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|vauthors=de Groot RJ, Baker SC, Baric R, Enjuanes L, Gorbalenya AE, Holmes KV, Perlman S, Poon L, Rottier PJ, Talbot PJ, Woo PC, Ziebuhr J|publisher=Elsevier, Oxford|year=2011|isbn=978-0-12-384684-6|editor-last=AMQ King|pages=806–828|chapter=Family ''Coronaviridae''|author-link2=Susan Baker (virologist)|editor-last2=E Lefkowitz|editor-last3=MJ Adams|editor-last4=EB Carstens}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|title=ICTV Master Species List 2009 – v10|last=International Committee on Taxonomy of Viruses|date=24 August 2010|format=xls|access-date=30 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://archive.today/20130415045936/http://talk.ictvonline.org/files/ictv_documents/m/msl/1231/download.aspx|url-status=dead}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ-ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੰਗਲ-ਫਸੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੇਲਿਕਲ ਸਮਮਿਤੀ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਓਕੈਪਸੀਡ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਫਾਫੇ ਵਾਇਰਸ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਜੀਨੋਮਿਕ ਅਕਾਰ ਲਗਭਗ 26 ਤੋਂ 32 ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ" ਨਾਮ ਲਾਤੀਨੀ ''ਕੋਰੋਨਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਤਾਜ'' ਜਾਂ ''ਹਾਲੋ'', ਜੋ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਕਣਾਂ (ਵਾਇਰਸ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਕੋਰੋਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਖੋਜ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|title=Coronavirus: Common Symptoms, Preventive Measures, & How to Diagnose It|date=2020-01-28|website=Caringly Yours|language=en-US|access-date=2020-01-28|archive-date=2020-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306140702/https://www.caringlyyours.com/coronavirus/|dead-url=yes}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ [[ਜੁਕਾਮ|ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਸਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਵਾਇਰਸ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ 229 ਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓ ਸੀ 43 ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="pmid23202515">{{Cite journal|date=November 2012|title=Human coronaviruses: insights into environmental resistance and its influence on the development of new antiseptic strategies|journal=Viruses|volume=4|issue=11|pages=3044–3068|doi=10.3390/v4113044|pmc=3509683|pmid=23202515}}</ref> ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ- ਸੀ.ਵੀ ., 2004 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ ਐਨ.ਐਲ .63, 2005 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਕੇ.ਯੂ 1, 2012 ਵਿੱਚ ਮਰਸ -ਕੋਵ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਐਨ.ਸੀ.ਓ.ਵੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ। == ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Coronavirus_replication.png|thumb|ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਲਾਗ ਚੱਕਰ]] ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਣ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂ|ਬੇਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] ਅਤੇ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਦੀ ਇੱਕ 5 ′ ਮੈਥੀਲੇਟਿਡ ਕੈਪ ਅਤੇ ਇੱਕ 3 ′ ਪੌਲੀਏਡੀਨਾਈਲੇਟਡ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।।ਇਹ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਰਾਈਬੋਸੋਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਰ ਐਨ ਏ ਵਾਇਰਸ ਜੀਨਸ ਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਉਤਾਰੇ ਵਰਤ ਨਵ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਸਟ ਸੈੱਲ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ।।ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੀਨ ਦੇ ਐਨਕੋਡਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟਾਪ ਕੋਡਨ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ. ਇਸਨੂੰ <nowiki><i id="mwZw">ਨੇਸਟਡ</i></nowiki> ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਜਦ ਐਮਆਕਐਨਏ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਨ ਤੇਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੈ ਮੋਨੋਸਿਸਟ੍ਰੋਨਿਕ।।ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪਰੂਫ ਰੀਡਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref name="SextonSmith2016">{{Cite journal|date=August 2016|title=Homology-Based Identification of a Mutation in the Coronavirus RNA-Dependent RNA Polymerase That Confers Resistance to Multiple Mutagens|journal=Journal of Virology|volume=90|issue=16|pages=7415–7428|doi=10.1128/JVI.00080-16|pmc=4984655|pmid=27279608}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰ ਐਨ ਏ ਨਿਰਭਰ ਆਰ ਐਨ ਏ ਪੋਲੀਮੇਰੇਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਆਰ ਐਨ ਏ ਜੀਨੋਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਪੋਲੀਪ੍ਰੋਟੀਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਢਾਂਚਾਗਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਸ - ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ,ਨਿਊਕਲੀਓਟਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੰਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।<ref name="pmid25720466">{{Cite book|title=Coronaviruses|vauthors=Fehr AR, Perlman S|year=2015|isbn=978-1-4939-2437-0|series=Methods in Molecular Biology|volume=1282|pages=1–23|chapter=Coronaviruses: an overview of their replication and pathogenesis|doi=10.1007/978-1-4939-2438-7_1|pmc=4369385|pmid=25720466}}</ref> == ਸੰਚਾਰ == ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਛਿੱਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=Transmission of Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} CDC|date=2020-01-31|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2020-02-01}}</ref> == ਰੋਕਥਾਮ == === ਭਾਰਤ === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|title=कोरोनावायरस पर निबंध|date=2022-05-11|access-date=2022-05-18|archive-date=2022-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929194902/https://letterwritinginhindi.xyz/coronavirus-essay-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਈ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਕਡਾਊਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 31 ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕੁਝ ਢਿੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/story/corona-virus-covid-19-mha-announces-extension-of-lockdown-for-two-more-weeks-1061006-2020-05-01|title=मोदी सरकार ने दो हफ्ते के लिए बढ़ाया लॉकडाउन, 17 मई तक रहेगा जारी|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}</ref> ਮਈ, 2024 ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਕੇ.ਪੀ.-1ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ.-20ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਵੇਂ ਵੈਰੀਏਂਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। === ਟੀਮ 11 === ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਟੀਮ 11 ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/corona-virus-lock-down-cm-yogi-adityanath-team-11-minister-control-room-1044373-2020-03-27|title=कोरोना पर CM योगी आदित्यनाथ की टीम 11, मंत्री ने घर पर बनाया कंट्रोल रूम|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-18}}</ref> === ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ === ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਲੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। === ਚੀਨ === ਚੀਨ 'ਚ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹੁਬੇਈ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵੁਹਾਨ 'ਚ 76 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ === ਕੋਰੋਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਕੋਰੋਨਾ ਕਾਰਨ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਕਡਾਊਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਰੋਨਾ ਅਮਰੀਕਾ 'ਤੇ ਪਰਲ ਹਾਰਬਰ ਅਤੇ 9/11 ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। == ਵਿਕਾਸ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਆਮ ਪੂਰਵਜ 8000 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ।<ref name="Wertheim2013">{{Cite journal|date=June 2013|title=A case for the ancient origin of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=12|pages=7039–7045|doi=10.1128/JVI.03273-12|pmc=3676139|pmid=23596293}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ 8100 ਬੀਸੀਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ (ਐਮਆਰਸੀਏ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ।ਐਲਫਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਗਾਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 2400 ਬੀਸੀਈ, 3300 ਬੀਸੀਈ, 2800 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ 3000 ਬੀਸੀਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ, ਗਰਮ-ਖੂਨ ਨਾਲ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ, ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜੀਨ ਸਰੋਤ (ਅਲਫ਼ਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਬੀਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਬੱਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗਾਮਮਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾਕਾਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਪੰਛੀਆਂ) ਲਈ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹਨ।<ref name="Woo2012">{{Cite journal|date=April 2012|title=Discovery of seven novel Mammalian and avian coronaviruses in the genus deltacoronavirus supports bat coronaviruses as the gene source of alphacoronavirus and betacoronavirus and avian coronaviruses as the gene source of gammacoronavirus and deltacoronavirus|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=7|pages=3995–4008|doi=10.1128/JVI.06540-11|pmc=3302495|pmid=22278237}}</ref> 1951 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਕਾਈਨਾਈਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਆਮ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Bidokhti2013">{{Cite journal|date=September 2013|title=Evolutionary dynamics of bovine coronaviruses: natural selection pattern of the spike gene implies adaptive evolution of the strains|url=https://semanticscholar.org/paper/cd52428d528903edd0fdd3ae09f1cb1bddfc8c2d|journal=The Journal of General Virology|volume=94|issue=Pt 9|pages=2036–2049|doi=10.1099/vir.0.054940-0|pmid=23804565}}</ref> ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 1899 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ. ਬੋਵੀਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਸੰਨ 1890 ਵਿੱਚ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Vijgen2005">{{Cite journal|date=February 2005|title=Complete genomic sequence of human coronavirus OC43: molecular clock analysis suggests a relatively recent zoonotic coronavirus transmission event|journal=Journal of Virology|volume=79|issue=3|pages=1595–1604|doi=10.1128/jvi.79.3.1595-1604.2005|pmc=544107|pmid=15650185}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 ਦਾ ਐਮਆਰਸੀਏ 1950 ਤੱਕ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਹੈ।<ref name="Lau2011">{{Cite journal|date=November 2011|title=Molecular epidemiology of human coronavirus OC43 reveals evolution of different genotypes over time and recent emergence of a novel genotype due to natural recombination|journal=Journal of Virology|volume=85|issue=21|pages=11325–11337|doi=10.1128/JVI.05512-11|pmc=3194943|pmid=21849456}}</ref> ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਬੈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Lau2013">{{Cite journal|date=August 2013|title=Genetic characterization of Betacoronavirus lineage C viruses in bats reveals marked sequence divergence in the spike protein of pipistrellus bat coronavirus HKU5 in Japanese pipistrelle: implications for the origin of the novel Middle East respiratory syndrome coronavirus|journal=Journal of Virology|volume=87|issue=15|pages=8638–8650|doi=10.1128/JVI.01055-13|pmc=3719811|pmid=23720729}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਐਮਆਰਸੀਏ 563–822 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Huynh2012">{{Cite journal|date=December 2012|title=Evidence supporting a zoonotic origin of human coronavirus strain NL63|journal=Journal of Virology|volume=86|issue=23|pages=12816–12825|doi=10.1128/JVI.00906-12|pmc=3497669|pmid=22993147}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 1986 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।<ref name="Vijaykrishna2007">{{Cite journal|date=April 2007|title=Evolutionary insights into the ecology of coronaviruses|journal=Journal of Virology|volume=81|issue=8|pages=4012–4020|doi=10.1128/jvi.02605-06|pmc=1866124|pmid=17267506}}</ref> ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬੱਟਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਰਾਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ.<ref name="Gouilh2011">{{Cite journal|date=October 2011|title=SARS-Coronavirus ancestor's foot-prints in South-East Asian bat colonies and the refuge theory|journal=Infection, Genetics and Evolution|volume=11|issue=7|pages=1690–702|doi=10.1016/j.meegid.2011.06.021|pmid=21763784}}</ref><ref name="pmid18258002">{{Cite journal|date=October 2007|title=Evolutionary relationships between bat coronaviruses and their hosts|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=13|issue=10|pages=1526–1532|doi=10.3201/eid1310.070448|pmc=2851503|pmid=18258002}}</ref> ਲੇਖਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਮਗਿੱਦੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ,ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੱਪੋਸੀਡਰਾਈ ਜੀਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਇਨੋਲੋਫਿਡੀਏ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ. ਅਲਪਕਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E 1960 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਦਲ ਗਏ।<ref name="Crossley2012">{{Cite journal|date=December 2012|title=Identification and characterization of a novel alpaca respiratory coronavirus most closely related to the human coronavirus 229E|journal=Viruses|volume=4|issue=12|pages=3689–3700|doi=10.3390/v4123689|pmc=3528286|pmid=23235471}}</ref> == ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ,ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਐਡਾਈਨੋਇਡਜ਼ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=November 2017|title=Prevalence and genetic diversity analysis of human coronaviruses among cross-border children|journal=Virology Journal|language=En|volume=14|issue=1|pages=230|doi=10.1186/s12985-017-0896-0|pmc=5700739|pmid=29166910}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਉਹ [[ਸਾਹ-ਨਾਲ਼ੀ ਦੀ ਸੋਜ|ਬ੍ਰੌਨਕਾਇਟਿਸ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਵਾਇਰਲ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬੈਕਟਰੀਆ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ।<ref name="pmid19199189">{{Cite journal|date=February 2009|title=Healthcare-associated atypical pneumonia|journal=Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine|volume=30|issue=1|pages=67–85|doi=10.1055/s-0028-1119811|pmid=19199189}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਸਾਰਸ-ਕੋਵੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਾਰਸ (ਰੋਗ)|ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ]] (ਸਾਰਜ਼) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੇਠਲੇ]] ਦੋਹਾਂ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਟ੍ਰੈਕ ਲਾਗਾਂ ਦਾ]] ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ [[ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਕਰਮਣ|ਹੈ]]। ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 229E (ਐਚਸੀਓਵੀ-229E) # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਓਸੀ 43 (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਓਸੀ 43) # ਸਾਰਸ- ਸੀਓਵੀ # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਨਐਲ 63 (ਐਚਸੀਓਵੀ -ਐਨਐਲ 63, ਨਵਾਂ ਹੈਵਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ) # ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਯੂਯੂ 1 # ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (''ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ''), ਪਹਿਲਾਂ ''ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012'' ਅਤੇ ''ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. # ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV),<ref name="WHO20200110&quot;">{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|title=Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120043516/https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/330374/WHO-2019-nCoV-laboratory-2020.1-eng.pdf|archive-date=20 January 2020|access-date=14 January 2020}}</ref> ਨੂੰ ਵੂਹਾਨ ਨਮੂਨੀਆ ਜਾਂ ਵੁਹਾਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China|date=5 January 2020|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archive-date=7 January 2020|access-date=23 January 2020}}</ref> (ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 'ਨਾਵਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਵੀਂ ਲੱਭੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੇਸਹੋਲਡਰ ਨਾਮ ਹੈ।)<ref name="CDC20200113">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|title=Novel Coronavirus 2019, Wuhan, China &#124; CDC|date=23 January 2020|website=www.cdc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120144040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html|archive-date=20 January 2020|access-date=23 January 2020}}</ref> ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਐਚਸੀਓਵੀ -229 ਈ, -ਐਨਐਲ 63, -ਓਸੀ 43, ਅਤੇ -ਐਚਕੇਯੂ 1 ਲਗਾਤਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid29551135">{{Cite journal|date=2018|title=Hosts and Sources of Endemic Human Coronaviruses|url=|journal=Advances in Virus Research|volume=100|issue=|pages=163–188|doi=10.1016/bs.aivir.2018.01.001|isbn=978-0-12-815201-0|pmid=29551135}}</ref> === ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਸਾਰਸ) === 2003 ਵਿਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰ ਤੀਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ]] ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮਾਮਲੇ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕ ਏਜੰਟ ਸੀ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸਾਰਸ-ਕੋਵ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. 8,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 10% ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="li">{{Cite journal|date=September 2005|title=Structure of SARS coronavirus spike receptor-binding domain complexed with receptor|url=https://semanticscholar.org/paper/bbedaafec1ea70e9ae405d1f2ac4c143951630bc|journal=Science|volume=309|issue=5742|pages=1864–1868|bibcode=2005Sci...309.1864L|doi=10.1126/science.1116480|pmid=16166518}}</ref> === ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ === ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ 2012 ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="NPR">{{Cite news|url=https://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|title=Scientists Go Deep On Genes Of SARS-Like Virus|last=Doucleef|first=Michaeleen|date=26 September 2012|work=Associated Press|access-date=27 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927043755/http://www.npr.org/blogs/health/2012/09/25/161770135/scientists-go-deep-on-genes-of-sars-like-virus|archive-date=27 September 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|title=New SARS-like virus poses medical mystery|last=Falco|first=Miriam|date=24 September 2012|work=CNN Health|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101042029/http://thechart.blogs.cnn.com/2012/09/24/new-sars-like-virus-poses-medical-mystery/?hpt=he_c2|archive-date=1 November 2013}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਲੋਬਲ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|title=New SARS-like virus found in Middle East|date=24 September 2012|work=Al-Jazeera|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309203607/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/09/2012924182013530585.html|archive-date=9 March 2013}}</ref> 28 ਸਤੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਡਬਲਯੂਐਚਓ ਦੇ ਅਪਡੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।<ref name="Reuters2012">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|title=New virus not spreading easily between people: WHO|last=Kelland|first=Kate|date=28 September 2012|work=Reuters|access-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124005044/http://www.reuters.com/article/2012/09/28/us-virus-who-idUSBRE88R0F220120928|archive-date=24 November 2012}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 12 ਮਈ 2013 ਨੂੰ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="may12">[http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html ''Nouveau coronavirus – Point de situation: Un nouveau cas d’infection confirmé''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608140519/http://www.social-sante.gouv.fr/actualite-presse,42/communiques,2322/nouveau-coronavirus-point-de,15820.html|date=8 June 2013}} ''(Novel coronavirus – Status report: A new case of confirmed infection)'' 12 May 2013, social-sante.gouv.fr</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ-ਨੂੰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]]।ਦੋ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਫੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਤਰ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੰਕਰਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|title=MERS Transmission|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207073553/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/about/transmission.html|archive-date=7 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> 30 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਤਕ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ 124 ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ 52 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="may22">{{Cite web|url=http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|title=Novel coronavirus infection – update|date=22 May 2013|publisher=World Health Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607163823/http://www.who.int/csr/don/2013_05_22_ncov/en/index.html|archive-date=7 June 2013|access-date=23 May 2013}}</ref> ਡੱਚ ਈਰੇਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ, ਮਨੁਖੀ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ – ਈਰਾਸਮਸ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ (ਐਚਸੀਓਵੀ-ਈਐਮਸੀ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਾਮ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਓਵੀ) ਹੈ।।ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਈ.ਆਰ.ਸੀ.-ਸੀ.ਵੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂ ਐਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੁੱਟੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/us.html|title=MERS in the U.S.|last=CDC|date=2 August 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030453/https://www.cdc.gov/coronavirus/mers/US.html|archive-date=15 December 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਗਣਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਐਮਈਆਰਐਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਿਓਲ ਖੇਤਰ ਦੇ 4 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ. ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਰਸ-ਕੋਵੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੈਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|title=MERS Virus's Path: One Man, Many South Korean Hospitals|last=Sang-Hun|first=Choe|date=8 June 2015|work=The New York Times|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170528/https://www.nytimes.com/2015/06/09/world/asia/mers-viruss-path-one-man-many-south-korean-hospitals.html|archive-date=15 July 2017}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2019 ਤੱਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਐਮਈਆਰਐਸ-ਸੀਵੀ ਸੰਕਰਮਣ ਦੇ 2,468 ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 851 ਘਾਤਕ ਸਨ, ਮੌਤ ਦਰ ਲਗਭਗ 34.5%।<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV)|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018010957/https://www.who.int/emergencies/mers-cov/en/|archive-date=18 October 2019|access-date=10 December 2019}}</ref> === ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (2019-nCoV) === [[ਤਸਵੀਰ:3D_medical_animation_corona_virus.jpg|alt=Cross-sectional model of a coronavirus|thumb|227x227px| ਕ੍ਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਕਰਾਸ-ਵਿਭਾਗੀ ਮਾਡਲ]] ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ, [[ਵੂਖ਼ਨ|ਵੁਹਾਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ।<ref name="NYT-20200129">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 January 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 January 2020}}</ref> 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕੋਪ ਨੂੰ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਦੇ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,<ref name="WHO9Jan2020">{{Cite web|url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China|date=9 January 2020|website=www.who.int|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114133102/https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china|archive-date=14 January 2020|access-date=10 January 2020}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ)]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2019-ਐਨਸੀਓਵੀ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="WHO20200110&quot;"/><ref name="CDC20200113"/><ref>{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|title=2019 Novel Coronavirus infection (Wuhan, China): Outbreak update|date=21 January 2020|website=Canada.ca|access-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125011050/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html|url-status=dead}}</ref> ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally|last=Cohen|first=Jon|date=2020-01-26|website=[[Science (journal)|ScienceMag]] American Association for the Advancement of Science. (AAAS)|language=en|archive-url=https://archive.today/20200127063253/https://www.sciencemag.org/news/2020/01/wuhan-seafood-market-may-not-be-source-novel-virus-spreading-globally|archive-date=2020-01-27|access-date=2020-01-29|dead-url=no}}</ref> 30 ਜਨਵਰੀ 2020 (16:00 ਯੂਟੀਸੀ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨਮੂਨੀਆ ਫੈਲਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 214 ਸੀ ਅਤੇ 8,230 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|last=|first=|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns [[Johns Hopkins University|Hopkins University]] (JHU)|archive-url=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|title=B.C. confirms province's first presumptive positive case of new coronavirus|last=Kotyk|first=Alyse|date=2020-01-28|website=[[CTV News]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200129002331/https://bc.ctvnews.ca/b-c-confirms-province-s-first-presumptive-positive-case-of-new-coronavirus-1.4786706|archive-date=2020-01-29|access-date=2020-01-28|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/22/asia/china-wuhan-coronavirus-deadly-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus death toll rises, as city imposes transport lockdown|last=James Griffiths|last2=Nectar Gan|website=CNN|last3=Tara John|last4=Amir Vera}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-idUSKBN1ZM087|title=China virus death toll mounts to 25, infections spread|date=24 January 2020|work=Reuters|access-date=24 January 2020|language=en}}</ref> ਵੁਹਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸਾਰਕ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ~ 70% ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰੁੱਪ 2 ਬੀ ਤੋਂ ਬੀਟਾਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਣਾਅ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|title=ClinicalKey|website=www.clinicalkey.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425174959/https://www.clinicalkey.com/#!/content/playContent/1-s2.0-S1201971220300114?returnurl=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1201971220300114?showall=true&referrer=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/|archive-date=25 April 2013|access-date=23 January 2020}}</ref> ਇਹ ਵਾਇਰਸ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ,<ref>{{Cite journal|last=Luo|first=Guangxiang (George)|last2=Gao|first2=Shou‐Jiang|year=2020|title=Global Health Concern Stirred by Emerging Viral Infections|journal=Journal of Medical Virology|doi=10.1002/jmv.25683|pmid=31967329}}</ref> ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite magazine|title=No, the Wuhan Virus Is Not a 'Snake Flu'|url=https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|magazine=Wired|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124071025/https://www.wired.com/story/wuhan-coronavirus-snake-flu-theory/|archive-date=24 January 2020|access-date=24 January 2020}}</ref> ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਾਹਰ, ਡੈਨੀਅਲ ਲੂਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਹੁਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਮੂਲ ''ਨਹੀਂ'' ਹੈ”।<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We’re still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|last=Eschner|first=Kat|date=2020-01-28|website=[[Popular Science]]|language=en|archive-url=https://archive.today/20200130003350/https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-30|dead-url=no}}</ref> == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਨੂੰ 1970 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਥੋਲੋਜੀਕਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਬੰਧਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Veterinary Virology|url=https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition|last=Murphy, FA|last2=Gibbs, EPJ|last3=Horzinek, MC|last4=Studdart MJ|publisher=Academic Press|year=1999|isbn=978-0-12-511340-3|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/williamjohnsonpa0000fein_3rd_edition/page/495 495]–508}}</ref> === ਰੋਗ ਕਾਰਨ === ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹਨ. ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ, ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ), ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਯੂਰੋਜੀਨਟਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ . ਵਾਇਰਸ ਪੂਰੇ ਚਿਕਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid25954763">{{Cite journal|year=2015|title=Progress and challenges toward the development of vaccines against avian infectious bronchitis|journal=Journal of Immunology Research|volume=2015|pages=1–12|doi=10.1155/2015/424860|pmc=4411447|pmid=25954763}}</ref> ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫਾਰਮ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੋਰਸੀਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ, ਟੀਜੀਈ) ਅਤੇ ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਈਵਾਇਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ: ਦੋ ਰੂਪ, ਫਿਲੀਨ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜਰਾਸੀਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ [[ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਬਦਲ ਜਾਣ]] ਨਾਲ ਫਿਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੈਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਐਫਆਈਪੀ), ਉੱਚ ਰੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫੈਰੇਟਸ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਫੇਰਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰਨੋਵਾਇਰਸ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਾਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ (ਈਸੀਈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ) ਫੈਰੇਟ ਸਿਸਟਮਟਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਐਫਐਸਸੀ)<ref>{{Cite web|url=http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|title=What's New With Ferret FIP-like Disease?|last=Murray|first=Jerry|date=16 April 2014|format=xls|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424203951/http://www.smallanimalchannel.com/ferrets/ferret-health/whats-new-with-ferret-fiplike-disease.aspx|archive-date=24 April 2014|access-date=24 April 2014}}</ref> ਇੱਥੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ), ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਗੇਸਟ੍ਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਮਾਊਸ ਹੈਪੇਟਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ (MHV) ਇੱਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਹੈ murine, ਉੱਚ ਦਰ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਮਾਊਸ ਦੇ ਕਲੋਨੀਆ ਆਪਸ ਵਿੱਚ.<ref name="pmid16339739">{{Cite journal|date=December 2005|title=Coronavirus pathogenesis and the emerging pathogen severe acute respiratory syndrome coronavirus|journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews|volume=69|issue=4|pages=635–664|doi=10.1128/MMBR.69.4.635-664.2005|pmc=1306801|pmid=16339739}}</ref> ਸਿਓਲੋਡਾਕ੍ਰਾਇਓਡੇਨੇਟਿਸ ਵਾਇਰਸ (ਐਸਡੀਏਵੀ) ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਐਰੋਸੋਲ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਗੰਭੀਰ ਲਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ, ਲੇਚਰੀਮਲ ਅਤੇ ਹਾਰਡਰੀਅਨ ਗਲੈਂਡਜ਼ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/rat-coronavirus|title=Rat Coronavirus - an overview &#124; ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com}}</ref> ਐਚ ਕੇਯੂ 2 ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੈਟ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਜਿਸਨੂੰ ਸਵਾਈਨ ਅੇਕਿਊਟ ਦਸਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਸੈਡਸ-ਸੀਓਵੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9 Fatal swine acute diarrhoea syndrome caused by an HKU2-related coronavirus of bat origin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531091511/https://www.nature.com/articles/s41586-018-0010-9|date=31 May 2019}}, Peng Zhou, Hang Fan, Tian Lan, Xing-Lou Yang, Wei-Feng Shi, Wei Zhang, Yan Zhu, Ya-Wei Zhang, Qing-Mei Xie, Shailendra Mani, Xiao-Shuang Zheng, Bei Li, Jin-Man Li, Hua Guo, Guang-Qian Pei, Xiao-Ping An, Jun-Wei Chen, Ling Zhou, Kai-Jie Mai, Zi-Xian Wu, Di Li, Danielle E. Anderson, Li-Biao Zhang, Shi-Yue Li, Zhi-Qiang Mi, Tong-Tong He, Feng Cong, Peng-Ju Guo, Ren Huang, Yun Luo, Xiang-Ling Liu, Jing Chen, Yong Huang, Qiang Sun, Xiang-Li-Lan Zhang, Yuan-Yuan Wang, Shao-Zhen Xing, Yan-Shan Chen, Yuan Sun, Juan Li, Peter Daszak, Lin-Fa Wang, Zheng-Li Shi, Yi-Gang Tong & Jing-Yun Ma, Nature, 5 April 2018.</ref> ਸਾਰਸ-ਸੀਓਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਐਮਐਚਵੀ ''ਵਿਵੋ'' ਅਤੇ ''ਵਿਟ੍ਰੋ'' ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਣੂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।।ਐਮਐਚਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤਣਾਅ ਚੂਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੀਮਾਈਲੀਨੇਟਿੰਗ ਐਨਸੇਫਲਾਈਟਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲੇਰੋਸਿਸ ਲਈ ਮੁਰਾਈਨ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਖੋਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਵਾਲੇ ਜਰਾਸੀਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੂਨੋਟਿਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਇਰਲੋਜਿਸਟ।<ref name="pmid20627412">{{Cite journal|date=July 2010|title=Cell replacement therapies to promote remyelination in a viral model of demyelination|journal=Journal of Neuroimmunology|volume=224|issue=1–2|pages=101–107|doi=10.1016/j.jneuroim.2010.05.013|pmc=2919340|pmid=20627412}}</ref> === ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ === ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਵਾਇਰਸ (ਆਈਬੀਵੀ) ਐਵੀਅਨ ਛੂਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਪੋਰਕਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟਰਾਂਸਮਿਸਿਬਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰਾਈਟਸ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਸੂਰ, ਟੀਜੀਈਵੀ). ਬੋਵਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਬੀ.ਸੀ.ਵੀ.), ਜਵਾਨ ਵੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ. ਲਾਈਨ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਐਫਸੀਓਵੀ) ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਫਾਈਨਲਾਈਨ ਛੂਤਕਾਰੀ ਪੇਰੀਟੋਨਾਈਟਸ (ਉਸੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਈਨਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ (ਸੀਸੀਓਵੀ) (ਇਕ ਕਾਰਨ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ). ਟਰਕੀ ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ (ਟੀਸੀਵੀ) ਟਰਕੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ. ਫੇਰੇਟ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਪੀਜ਼ੂਟਿਕ ਕੈਟਾਰਹਲ ਐਂਟਰਾਈਟਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਫੇਰੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਫੈਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫਆਈਪੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਿੰਡਰੋਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪੈਂਟ੍ਰੋਪਿਕ ਕਾਈਨਾਈਨ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ. ਖਰਗੋਸ਼ ਐਂਟਰਿਕ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਗੰਭੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦਸਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ. ਮੌਤ ਦਰ ਉੱਚ ਹੈ. ਇਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੋਰਸਾਈਨ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਸਤ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (ਪੀਈਡੀ ਜਾਂ ਪੀਈਡੀਵੀ), ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2020}} {{Portal|Viruses}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਇਰਲ ਰੋਗ]] 8qdetb4i16mvr6cfarf7yfqrjygb9gu 0 147013 836384 835629 2026-04-04T20:22:28Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Safari_browser_logo.svg|Safari_browser_logo.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Safari logos|]]. 836384 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|name=ਸਫਾਰੀ (ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ)|logo=|logo alt=Apple Safari 14.0 Icon|screenshot=Safari 15.png|caption=Safari 15 running on [[macOS Monterey]]|developer=[[Apple Inc.]]|released={{start date and age|2003|1|7}}|latest release version={{Multiple releases | branch1 = macOS | version1 = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q35773|P348|P400=Q14116|P548=Q2804309}} | date1 = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q35773|P348|P400=Q14116|P548=Q2804309|P577}} | branch2 = iOS | version2 = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q35773|P348|P400=Q48493|P548=Q2804309}} | date2 = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q35773|P348|P400=Q48493|P548=Q2804309|P577}} }}|latest preview version={{Multiple releases | branch1 = macOS | version1 = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q35773|P348|P400=Q14116|P548=Q51930650}} | date1 = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q35773|P348|P400=Q14116|P548=Q51930650|P577}} | branch2 = iOS | version2 = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q35773|P348|P400=Q48493|P548=Q51930650}} | date2 = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q35773|P348|P400=Q48493|P548=Q51930650|P577}} }}|programming language=[[C++]],<ref name="auto">{{Cite web|url=https://webkit.org/code-style-guidelines/|title=Code Style Guidelines|date=November 7, 2015|access-date=September 4, 2019|archive-date=May 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501132832/https://webkit.org/code-style-guidelines/|url-status=live|website=[[Webkit]]}}</ref> [[Objective-C]] and [[Swift (programming language)|Swift]]<ref>{{Cite book|last=Wagner|first=Richard|title=Safari and WebKit Development for iPhone OS 3.0|url=https://archive.org/details/safariwebkitdeve0000wagn|publisher=Wiley|year=2010|isbn=9780470620281|pages=[https://archive.org/details/safariwebkitdeve0000wagn/page/358 358]}}</ref>|operating system=[[macOS]]<ref>{{Cite web|last=Cross|first=Jason|date=April 2, 2021|title=Five M1-native Mac browsers that might make you dump Safari|url=https://www.macworld.com/article/233809/safari-alternatives-mac-web-browsers-m1-chrome-firefox-opera-edge-brave.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414100105/https://www.macworld.com/article/233809/safari-alternatives-mac-web-browsers-m1-chrome-firefox-opera-edge-brave.html|archive-date=April 14, 2021|access-date=June 2, 2021|website=[[Macworld]]}}</ref><br />[[iOS]]<ref name="Intengo" /><br />[[iPadOS]]<ref name="Intengo">{{Cite web|last=McElhearn|first=Kirk|date=August 22, 2019|title=Is Safari the most private browser for iPhone and iPad?|url=https://www.intego.com/mac-security-blog/is-safari-the-most-private-browser-for-iphone-and-ipad/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115155510/https://www.intego.com/mac-security-blog/is-safari-the-most-private-browser-for-iphone-and-ipad/|archive-date=January 15, 2021|access-date=June 2, 2021|website=[[Intego]]}}</ref><br />[[Windows]] (2007–2012)<ref name="safari-on-windows">{{cite web|url=https://appleinsider.com/articles/12/07/25/apple_kills_windows_pc_support_in_safari_60|title=Apple apparently kills Windows PC support in Safari 6.0|date=July 25, 2012|website=[[AppleInsider]]|access-date=April 17, 2020|archive-date=April 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409033629/https://appleinsider.com/articles/12/07/25/apple_kills_windows_pc_support_in_safari_60|url-status=live}}</ref>|genre=[[Web browser]]|license=[[Freeware]] (pre-installed on Apple devices); some components (especially engine) [[GNU Lesser General Public License|GNU LGPL]]|website={{URL|https://www.apple.com/safari/|apple.com/safari}}}} '''ਸਫਾਰੀ''' [[ਐਪਲ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਇੱਕ [[ਗਰਾਫੀਕਲ ਯੂਜ਼ਰ ਇੰਟਰਫੇਸ|ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ]] [[ਵੈੱਬ ਬਰਾਊਜ਼ਰ|ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ]] ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ|ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ']] ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਬਕਿੱਟ । ਇਸਨੇ ਮੈਕਿੰਟੋਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਲਈ ਨੈੱਟਸਕੇਪ ਨੈਵੀਗੇਟਰ, ਸਾਈਬਰਡੌਗ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਨੂੰ ਡਿਫੌਲਟ ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਕਾਮਯਾਬ ਕੀਤਾ। ਇਹ [[ਮੈਕਓਐਸ|macOS]], [[ਆਈਓਐਸ|iOS]], ਅਤੇ (iPadOS) 'ਤੇ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਿੰਡੋਜ਼ ਸੰਸਕਰਣ 2007 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਫਾਰੀ ਨੂੰ ਮੈਕ ਓਐਸ ਐਕਸ ਪੈਂਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਨਵਰੀ 2003 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 2021 ਤੱਕ, ਪੰਦਰਾਂ ਵੱਡੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ([[ਜਨਵਰੀ]] 2007) ਨੇ ਆਈਫੋਨ OS 1 ਦੁਆਰਾ [[ਆਈਫ਼ੋਨ|ਆਈਫੋਨ]] ਲਈ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲਿਆਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਕਿਨਟੋਸ਼ ਐਡੀਸ਼ਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ (ਜੂਨ 2010) ਨੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਰੀਡਰ, ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਡਿਵੈਲਪਰ ਟੂਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਵਿੰਡੋਜ਼ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਸੀ। ਗਿਆਰਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ (ਸਤੰਬਰ 2017) ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਪ੍ਰੀਵੈਂਸ਼ਨ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਜੋੜਿਆ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਅੱਪਡੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ FIDO2 USB ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੁੰਜੀ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵੈੱਬ ਐਪਲ ਪੇ ਸਪੋਰਟ। ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਚੌਦਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ, ਐਪਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੂਗਲ ਕ੍ਰੋਮ|ਗੂਗਲ ਕਰੋਮ]] ਨਾਲੋਂ 50% ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਪੰਦਰਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ (ਜੁਲਾਈ 2021) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੜ-ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਇੰਟਰਫੇਸ ਸੀ। ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ, ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਹੈ। Apple ਨੇ Safari 'ਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਲੱਗਇਨਾਂ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰਿਮੋਟਲੀ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੇ ਪਲੱਗ-ਇਨ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। 2008 CanSecWest ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ Pwn2Own ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ, Safari ਨੇ Mac OS X ਨੂੰ ਹੈਕਿੰਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ OS ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਲਈ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਬਲੌਕਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਮਿਲੀ। ਸਫਾਰੀ ਡਿਵੈਲਪਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਿਸਨੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਲਈ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ US$99 ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸੀ। ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, ਸਫਾਰੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਐਜ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੈਸਕਟਾਪ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਫਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 9.61 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਡੈਸਕਟਾਪ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। == ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == 1997 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਐਪਲ ਦੇ ਮੈਕਿਨਟੋਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਨੈੱਟਸਕੇਪ ਨੇਵੀਗੇਟਰ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰਡੌਗ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਪਲ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ Mac OS 8 .1 ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਕ ਲਈ Microsoft ਦੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="apple-macos8.1">{{Cite magazine|last=Abell|first=John C.|date=August 6, 2009|title=Aug. 6, 1997: Apple Rescued — by Microsoft|url=https://www.wired.com/2009/08/dayintech-0806/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210402030223/https://www.wired.com/2009/08/dayintech-0806/|archive-date=April 2, 2021|access-date=June 2, 2021}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਦੌਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਨੇ ਮੈਕ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ Mac OS 8 ਅਤੇ Mac OS 9 ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਐਪਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਨੈੱਟਸਕੇਪ ਨੈਵੀਗੇਟਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਮਈ 2000 ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਕ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਐਕਸਪਲੋਰਰ ਦਾ ਇੱਕ Mac OS X ਐਡੀਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ Mac OS X DP4 ਤੋਂ Mac OS X v10.2 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ Mac OS X ਰੀਲੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਫੌਲਟ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਬੰਡਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="apple-macosxdp4">{{Cite press release}}</ref> ਸਫਾਰੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 'ਆਜ਼ਾਦੀ' ਸਿਰਲੇਖ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੋਡਿੰਗ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਰ; ਅਤੇ ਸਫਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'iBrowse' ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.networkworld.com/article/2223843/apple-s-safari-browser-was-almost-called--freedom---thanks-to-steve-jobs.html|title=Apple's Safari browser was almost called 'Freedom,' thanks to Steve Jobs|last=Heisler|first=Yoni|date=January 15, 2013|website=[[NetworkWorld]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501114847/https://www.networkworld.com/article/2223843/apple-s-safari-browser-was-almost-called--freedom---thanks-to-steve-jobs.html|archive-date=May 1, 2021|access-date=June 1, 2021}}</ref> == ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Safari's_market_Share_from_2009_to_2021.svg|alt=Market share data for Safari|left|thumb|300x300px|ਸਫਾਰੀ ਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ ਡੇਟਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Screenshot_of_Safari_15_on_iPadOS.png|thumb|278x278px|[[IPadOS 15|iPadOS 15 ']] ਤੇ Safari 15]] 2009 ਵਿੱਚ, ਸਫਾਰੀ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 3.85% ਸੀ। <ref name="SC1">{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2009|title=Browser Market Share Worldwide of 2009|date=2009|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730034900/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2009|archive-date=July 30, 2020|access-date=May 19, 2021}}</ref> ਇਹ 5.56% (2010), 7.41% (2011), 10.07% (2012), ਅਤੇ 11.77% (2013) ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਰੈਂਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ। <ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2010|title=Browser Market Share Worldwide of 2010|date=2010|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032906/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2010|archive-date=April 24, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2011|title=Browser Market Share Worldwide of 2011|date=2011|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424032756/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2011|archive-date=April 24, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2012|title=Browser Market Share Worldwide of 2012|date=2012|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516050416/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2012|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ 14.20% ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਇਰਫ਼ੌਕਸ|ਫਾਇਰਫਾਕਸ ਨੂੰ]] ਫੜ ਲਿਆ। <ref name="SC2">{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2014|title=Browser Market Share Worldwide of 2014|date=2014|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614210443/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2014|archive-date=June 14, 2020|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2012|title=Browser Market Share Worldwide of 2012|date=2012|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516050416/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2012|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, Safari [[ਗੂਗਲ ਕ੍ਰੋਮ|Google Chrome]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੈੱਬ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ 13.01% ਸੀ। <ref name="SC3">{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2015|title=Browser Market Share Worldwide of 2015|date=2015|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614192027/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2015|archive-date=June 14, 2020|access-date=May 19, 2021}}</ref> 2015 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ, ਇਸਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 14.02%, 14.86%, 14.69%, 17.68% ਅਤੇ 19.25 ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। <ref name="SC3" /><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2016|title=Browser Market Share Worldwide of 2016|date=2016|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516053336/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2016|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2017|title=Browser Market Share Worldwide of 2017|date=2017|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516053238/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2017|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2018|title=Browser Market Share Worldwide of 2018|date=2018|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516050347/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2018|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2019|title=Browser Market Share Worldwide of 2019|date=2019|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311213804/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2019|archive-date=March 11, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2020|title=Browser Market Share Worldwide of 2020|date=2020|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516051944/https://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/worldwide/2020|archive-date=May 16, 2021|access-date=May 19, 2021}}</ref> {{As of|2021|11}} , ਗੂਗਲ ਕਰੋਮ ਸਫਾਰੀ (19.22%) ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। <ref name="SC10">{{Cite web|url=https://gs.statcounter.com/browser-market-share|title=Browser Market Share Worldwide of September 2021|date=2021|website=[[Statcounter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208073443/https://gs.statcounter.com/browser-market-share|archive-date=December 8, 2021|access-date=December 10, 2021}}</ref> ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, ਸਟੈਟਕਾਉਂਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਪਲ ਦੀ ਸਫਾਰੀ [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾੱਫਟ]] ਦੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾੱਫਟ ਐਜ|ਐਜ]] ਦੁਆਰਾ ਪਛਾੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡੈਸਕਟੌਪ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ 'ਤੇ ਆ ਗਈ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.macrumors.com/2022/05/03/microsoft-edge-overtakes-safari-popularity/|title=Microsoft Edge Overtakes Safari as World's Second Most Popular Desktop Browser|last=Hardwick|first=Tim|date=May 3, 2022|work=[[MacRumors]]|access-date=May 3, 2022}}</ref> ਸਫਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 9.61 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਡੈਸਕਟਾਪ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। <ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਈ.ਓ.ਐਸ (ਐਪਲ)]] b56kllbic1sk5x2k4sr0wsvdc97vwpd 0 158789 836410 835717 2026-04-05T07:35:01Z Sonia Atwal 49604 836410 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ''' ( née '''Pölzl''' ; 12 ਅਗਸਤ 1860 – 21 ਦਸੰਬਰ 1907) [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ [[ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ]] [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਆਹ == ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ [[ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਲਤਨਤ|ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਪਿਟਲ, ਵੇਟਰਾ, ਵਾਲਡਵਿਏਰਟੇਲ, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋਹਾਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਪੋਲਜ਼ਲ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜੋਹਾਨਾ ਹਿਡਲਰ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਸਾਨ ਸਟਾਕ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਮਿਹਨਤੀ, ਊਰਜਾਵਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਫੈਮਿਲੀ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ, ਡਾ. ਐਡਵਾਰਡ ਬਲੋਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name="autogenerated116">"The Mind of Adolf Hitler", Walter C Langer, New York 1972 p. 116</ref> 1876 ਵਿੱਚ, 16 ਸਾਲ ਦੀ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਐਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੰਨਾ ਗਲਾਸ-ਹੋਰਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਲੋਇਸ ਦਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਿਤਾ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਰੀਆ ਸ਼ਿਕਲਗਰਬਰ, ਜੋਹਾਨ ਜਾਰਜ ਹਿਡਲਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿਡਲਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹਿਡਲਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਜੋਹਾਨਾ ਹਿਡਲਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਜੋਹਾਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਪੋਲਜ਼ਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਾਰਾ ਅਤੇ ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1884 ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਫ੍ਰਾਂਜਿਸਕਾ ਮੈਟਜ਼ਲਜ਼ਬਰਗਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਰਾ ਅਤੇ ਅਲੋਇਸ ਨੇ 7 ਜਨਵਰੀ, 1885 ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ ਵਿੱਚ ਪੋਮਰ ਇਨ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="gunther1940">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.149663/2015.149663.Inside-Europe#page/n43/mode/2up|title=Inside Europe|last=Gunther, John|publisher=Harper & Brothers|year=1940|location=New York|page=21|author-link=John Gunther}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lifedeathofado00payn|title=The Life and Death of Adolf Hitler|last=Payne|first=Robert|publisher=Praeger|year=1973|location=New York|page=[https://archive.org/details/lifedeathofado00payn/page/12 12]|quote=The marriage took place early in the morning, and Klara is said to have complained: 'We were married at six o'clock in the morning, and my husband was already at work at seven.'|author-link=Robert Payne (author)|url-access=limited}}</ref> ਅਲੋਇਸ ਫਿਰ ਕਸਟਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਦਿਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਸਤਾਵ ਦਾ ਜਨਮ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, 17 ਮਈ, 1885 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਡਾ ਨੇ 23 ਸਤੰਬਰ, 1886 ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। 1887-88 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਡਿਪਥੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ, ਔਟੋ, 1887 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ]], 20 ਅਪਰੈਲ, 1889 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |last=historian |first=Jennifer Rosenberg Jennifer Rosenberg is a |last2=Fact-Checker |first2=History |last3=Topics |first3=Freelance Writer Who Writes About 20th-Century History |title=See Adolf Hitler's Complicated Family Tree |url=https://www.thoughtco.com/hitlers-family-tree-1779646 |access-date=12 March 2019 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> 1892 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਸਾਉ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ।<ref>Anna Rosmus: Hitlers Nibelungen, Samples Grafenau 2015</ref> ਐਡਮੰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਥੇ 24 ਮਾਰਚ, 1894 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਉਲਾ ਨੇ 21 ਜਨਵਰੀ, 1896 ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਐਡਮੰਡ ਦੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 28 ਫਰਵਰੀ, 1900 ਨੂੰ [[ਖਸਰਾ|ਖਸਰੇ]] ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>Vermeeren, Mar, ''De jeugd van Adolf Hitler 1889–1907 en zijn familie en voorouders'', Soesterberg, 2007, Uitgeverij Aspekt, {{ISBN|978-90-5911-606-1}} (Note: source carried forward and only presumed reliable)</ref> ਅਲੋਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿਰਫ ਅਡੋਲਫ ਅਤੇ ਪੌਲਾ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬਚੇ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਘਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ, ਸਮਿਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝ ਜਾਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ, ਵਿਲੀਅਮ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਬੱਚਿਆਂ, ਅਲੋਇਸ, ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਐਂਜੇਲਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਸੀ।<ref name="autogenerated116">"The Mind of Adolf Hitler", Walter C Langer, New York 1972 p. 116</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>"[She] was completely devoted to the faith and teachings of Catholicism..." Smith, p. 42</ref> == ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Klara_Polz_Hitler.jpg|left|thumb|266x266px| ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ, {{Circa|1880s}}]] ਜਦੋਂ 1903 ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਕਲਾਰਾ ਨੇ ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਡੋਲਫ ਅਤੇ ਪੌਲਾ ਨਾਲ ਲਿੰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 1906 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਠ ਲੱਭੀ ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 1907 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਾਕਟਰ, ਐਡਵਾਰਡ ਬਲੋਚ, ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਚੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਅਡੌਲਫ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਅਡੌਲਫ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰੈਡੀਕਲ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਕਰਾਏ। ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਟਲਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਬਲੋਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ "ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ - ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਰੇਗੀ। ਡੂੰਘੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਉਸਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।"<ref name="olson">{{Cite book|title=Bathsheba's Breast: Women, Cancer, and History|last=Olson|first=James S|date=5 January 2005|publisher=JHU Press|isbn=978-0-801-88064-3|page=94}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਿਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਮਰਸੀ ਵਿਖੇ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਜਨ, ਕਾਰਲ ਅਰਬਨ, ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੈਂਸਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪਲਿਊਰਲ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਮੇਟਾਸਟੈਸਾਈਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੈ। ਅਡੌਲਫ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਏਨਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਡੌਲਫ ਨੇ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ 46 ਦਿਨਾਂ ਲਈ (ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ), ਬਲੋਚ ਨੇ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ [[ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ|ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ]] ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਚੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ "ਬਰਨ" ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ-ਭਿੱਜੀ ਜਾਲੀਦਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਸਿੱਧੇ ਟਿਸ਼ੂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਲਾਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਲਾਰਾ ਦਾ ਗਲਾ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਗਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name="olson" /><ref>Olson 2005 p. 396</ref> ਇਲਾਜ ਵਿਅਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੀ 21 ਦਸੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਲਿਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ<ref>{{Cite web |date=14 January 1907 |title=Rise of Hitler: Hitler's Mother Dies |url=http://www.historyplace.com/worldwar2/riseofhitler/mother.htm |access-date=23 August 2012 |publisher=The History Place}}</ref> ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਲਿਨਜ਼ ਨੇੜੇ ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ, ਜਿਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ, "ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।"{{Sfn|Kershaw|2008}}<ref>{{Cite book|title=Adolf Hitler: A Psychological Interpretation of His Views on Architecture, Art, and Music|last=Owens Zalampas|first=Sherree|date=1 January 1990|publisher=Popular Press|isbn=978-0-742-55716-1|edition=2nd|page=17}}</ref> ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਮੇਨ ਕੈਮਫ'' ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ"<ref>{{Cite book|title=War and Genocide: A Concise History of the Holocaust|url=https://archive.org/details/wargenocideconci0000berg_i5i2|last=Bergen|first=Doris L.|date=16 February 2009|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-393-07562-5|page=[https://archive.org/details/wargenocideconci0000berg_i5i2/page/30 31]}}</ref> ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ "ਭਿਆਨਕ ਝਟਕਾ" ਸੀ।{{Sfn|Kershaw|2008}} ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, 1940 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਬਲੋਚ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਯਹੂਦੀ]] ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਤੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Adolf Hitler: Biography |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/hitler.html |access-date=23 August 2012 |publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> 1941 ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਬਚਪਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲੋਚ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ( [[ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਵਗਾਮੀ) ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਸੀ:<blockquote>ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲਗਾਵ ਦਾ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਆਪਸੀ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ. ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।</blockquote>ਬਲੋਚ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਰੋਗ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀ।<ref name="HamannMommsen2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AUBhhKDkn1sC&pg=PA356|title=Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man|last=Brigitte Hamann|last2=Hans Mommsen|date=3 August 2010|publisher=Tauris Parke Paperbacks|isbn=978-1-84885-277-8|page=20-21|access-date=4 March 2012}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:The_graves_of_Alois_and_Klara_Hitler,_Leonding.jpg|thumb|201x201px| ਅਲੋਇਸ ਅਤੇ ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਪੱਥਰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ]] ਬਲੋਚ ਨੇ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ]] "ਮੈਂ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਆਦਮੀ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ "ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ" ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ "ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜੇਗੀ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।"<ref>''"Sie würde sich im Grabe herumdrehen, wenn sie wüsste, was aus ihm geworden ist."'' Office of Strategic Services, [[Hitler Source Book]], [http://nizkor.com/hweb/people/h/hitler-adolf/oss-papers/text/oss-sb-bloch-01.html Interview With Dr. Eduard Bloch] 5 March 1943</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਪਾਸਾਉ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Anna Rosmus: Hitlers Nibelungen, Samples Grafenau 2015, pp. 93f</ref> == ਕਬਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ == 28 ਮਾਰਚ, 2012 ਨੂੰ, ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀ, ਕਰਟ ਪਿਟਰਟਸਚੈਟਸਚਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟਾਊਨ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮ ਦੇ, ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੰਸ਼ਜ ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅੰਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਟ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕਬਰ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17562615|title=Adolf Hitler parents' tombstone in Austria removed|last=<!--none given-->|date=30 March 2012|work=BBC|access-date=4 December 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == '''ਨੋਟਸ'''{{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1860]] 2ljcvcq1gzojove78jwb24hhpk72aro 0 162590 836392 823992 2026-04-05T05:50:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836392 wikitext text/x-wiki  {{Infobox football biography|name=ਕਿਰਨ ਪਿਸਦਾ|fullname=ਕਿਰਨ ਪਿਸਦਾ|birth_date={{birth date and age|df=y|2001|1|1}}|birth_place=[[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]]|position=ਫਾਰਵਰਡ (ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ)|currentclub=ਕੇਰਲ ਬਲਾਸਟਰਜ਼ ਐਫਸੀ ਮਹਿਲਾ|clubnumber=26|years1=–2022|clubs1=ਮਾਤਾ ਰੁਕਮਣੀ ਗਰ੍ਲ੍ਸ|caps1=|goals1=|years2=2022–|clubs2=ਕੇਰਲ ਬਲਾਸਟਰਜ਼ ਐਫਸੀ ਮਹਿਲਾ|caps2=|goals2=|nationalteam1=ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|nationalyears1=2022–|nationalcaps1=4|nationalgoals1=0}} '''ਕਿਰਨ ਪਿਸਦਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kiran Pisda;''' ਜਨਮ 1 ਜਨਵਰੀ 2001) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ]] ਹੈ ਜੋ ਕੇਰਲ ਮਹਿਲਾ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਬਲਾਸਟਰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਫਾਰਵਰਡ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।<ref name="Behera 2022">{{Cite web |last=Behera |first=Partha Sarathi |date=2022-09-04 |title=Chhattisgarh’s tribal girl Kiran Pisda to represent India at SAF Championship - Raipur News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarhs-tribal-girl-kiran-pisda-to-represent-india-at-saf-championship/articleshow/93980646.cms |access-date=2022-10-13 |website=The Times of India}}</ref><ref name="OnManorama 2022">{{Cite web |date=2022-08-13 |title=Kerala Women's League: Kerala Blasters drub SB FA 10-0 |url=https://www.onmanorama.com/sports/football/2022/08/12/kerala-womens-league-kerala-blasters-crush-sb-fa-poovar.html |access-date=2022-10-13 |website=OnManorama}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸੀਨੀਅਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Khwaza 2022">{{Cite web |last=Khwaza |first=Afroz |date=2022-09-04 |title=Chief Minister congratulates Ms. Kiran Pisda for her selection in the Indian team – Ayan News : ayannews.in |url=https://ayannews.in/?p=51757 |access-date=2022-10-13 |website=Ayan News}}</ref> == ਕਲੱਬ ਕੈਰੀਅਰ == ਪਿਸਦਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਬਾਇਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੁਰਗ ਲਈ ਖੇਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਪਿਸਦਾ ਨੇ [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਦੇ ਖੇਡ ਅਤੇ ਯੁਵਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕੋਚਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੇਟ ਲੀਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਪੁਰ|ਰਾਏਪੁਰ]] ਲਈ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੀਗਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਲਈ ਵੀ ਖੇਡੀ।<ref name="The Times of India 2022">{{Cite web |date=2022-09-05 |title=State's Tribal Girl Kiran Pisda To Represent India At Saf Tourney - Raipur News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/chhattisgarhs-tribal-girl-kiran-pisda-to-represent-india-at-saf-tourney/articleshow/93992929.cms |access-date=2022-10-13 |website=The Times of India}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਰਲਾ ਬਲਾਸਟਰਜ਼ ਐਫਸੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Kerala Blasters FC">{{Cite web |date=2014-05-27 |title=Kiran Pisda – Kerala Blasters FC |url=https://keralablastersfc.in/player/kiran-pisda/ |access-date=2022-10-13 |website=Kerala Blasters FC |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013050640/https://keralablastersfc.in/player/kiran-pisda/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Menon 2022">{{Cite web |last=Menon |first=Anirudh |date=2022-09-28 |title=ISL giants to IWL hopefuls - Inside Kerala Blasters' many challenges to start a women's football team |url=https://www.espn.in/football/kerala-blasters-fc/story/4755400/kerala-blasters-isl-giants-to-iwl-hopefuls-inside-many-challenges-to-start-a-womens-football-team-kwl-2022 |access-date=2022-10-13 |website=ESPN}}</ref><ref name="Kelo Pravah 2022">{{Cite web |date=2022-09-04 |title=राष्ट्रीय फुटबॉल टीम में छत्तीसगढ़ की बेटी किरण पिस्दा का चयन, पाकिस्तान के खिलाफ खेलेगी पहला मुकाबला.. खेल मंत्री उमेश पटेल ने दी बधाई व शुभकामनाएं » Kelo Pravah |url=https://www.kelopravah.news/chhattisgarhs-daughter-kiran-pisda-selected-in-national-football-team/ |access-date=2022-10-13 |website=Kelo Pravah |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013050643/https://www.kelopravah.news/chhattisgarhs-daughter-kiran-pisda-selected-in-national-football-team/ |url-status=dead }}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ 2022 SAFF ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਅੰਤਿਮ 23 ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Biswas 2022">{{Cite web |last=Biswas |first=Joseph |date=2022-09-04 |title=India announce squad for SAFF Women's Championship 2022 |url=https://khelnow.com/football/saff-womens-championship-2022-india-announce-squad/ |access-date=2022-10-12 |website=Khel Now}}</ref><ref name="देवांगन 2022">{{Cite web |last=देवांगन |first=डिलेश्वर |date=2022-09-05 |title=सक्सेस स्टोरीः भारतीय फुटबॉल टीम में बालोद की किरण का चयन, पाकिस्तान और बांग्लादेश से होगा मुकाबला |url=https://hindi.news18.com/news/chhattisgarh/balod-kiran-pisda-selected-in-indian-football-team-will-match-with-pakistan-and-bangladesh-cgnt-4548607.html |access-date=2022-10-13 |website=News18 हिंदी |language=hi |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013050639/https://hindi.news18.com/news/chhattisgarh/balod-kiran-pisda-selected-in-indian-football-team-will-match-with-pakistan-and-bangladesh-cgnt-4548607.html |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਗਲੋਬਲ ਸਪੋਰਟਸ ਆਰਕਾਈਵ ਵਿਖੇ ਕਿਰਨ ਪਿਸਦਾ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2001]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] b02zem4fq6dqzrhmxuwhl7gx37d0057 0 167708 836416 761831 2026-04-05T10:54:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836416 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਝੀਲ | image = Foot bridge to Khecheolpalri Lake.jpg | alt = ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਝੀਲ ਦਾ ਪੁਲ | caption = Foot bridge approach to the Khecheolpalri Lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਸਿੱਕਮ]] | coordinates = {{coord|27.3500|88.1886|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | inflow = Two perennial and five seasonal stream inlets | outflow = One outlet | catchment = {{convert|12|km2|abbr=on}} | basin_countries = ਭਾਰਤ | length = | width = | area = {{convert|3.79|ha|acre}} | depth = {{convert|7.2|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|11.2|m|ft|abbr=on}} | volume = {{convert|272880 |m3|ft3}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1700|m|ft|abbr=on}} | islands = None | cities = ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਵਲਾਗੇ, [[ਯੁਕਸ਼ਮਾ]] ਅਤੇ [[ਗੀਜਿੰਗ]] }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਝੀਲ''', ਅਸਲ ਵਿੱਚ '''ਖਾ-ਚੋਟ-ਪਾਲਰੀ''' (ਭਾਵ [[ਪਦਮਸਮ੍ਭਵਾ|ਪਦਮਸੰਭਵ]] ਦਾ ਸਵਰਗ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਉੱਤਰ [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ|-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਸਿੱਕਮ]] ਦੇ [[ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੱਛਮ ਸਿੱਕਮ|ਪੱਛਮੀ ਸਿੱਕਮ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਟੋਕ]] ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 147 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।<ref name="oneill_khecheopalri">{{Cite journal|last=O'Neill|first=Alexander|displayauthors=etal|date=25 February 2020|title=Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland|journal=Wetlands Ecology & Management|volume=28|issue=2|pages=375–388|doi=10.1007/s11273-020-09710-7}}</ref> [[ਪੇਲਿੰਗ|ਪੇਲਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ 34 ਕਿਲੋਮੀਟਰ , ਇਹ ਝੀਲ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਨਾਮ ''ਸ਼ੋ ਡਜ਼ੋ ਸ਼ੋ'' ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਓਹ ਲੇਡੀ, ਇੱਥੇ ਬੈਠੋ"। ਝੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ, ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਖੇਚੋਪਾਲਰੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਚੋਪਾਲਦਰੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Jain|first=Alka|last2=H. Birkumar Singh|last3=S. C. Rai|last4=E. Sharma|year=2004|title=Folklores of Sacred Khecheopalri Lake in the Sikkim Himalaya of India: A Plea for Conservation|url=https://asianethnology.org/articles/508|journal=Asian Folklore Studies|publisher=Nanzan University|volume=63|access-date=2023-01-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="envis">{{Cite web |title=Wetland Inventory |url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=2010-05-07 |website=Sacred Khechopalri Lake |publisher=Envis: National Informatics Centre |page=369}}</ref><ref name="Silas">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gL7pGaL3vooC&dq=Dubdi+Monastery%2C+Sikkim&pg=PT44|title=Discover India by Rail|last=Silas|first=Sandeep|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2005|isbn=81-207-2939-0|page=19|access-date=2010-05-06}}</ref><ref name="Bindloss">{{Cite book|url=https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari|title=India|last=Bindloss|first=Joe|last2=Sarina Singh|publisher=Lonely Planet|year=2007|isbn=978-1-74104-308-2|pages=[https://archive.org/details/lonelyplanetindi00sari/page/585 585]|quote=Yuksom.|access-date=2010-05-06|url-access=registration}}</ref><ref name="Bradnock">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nWKaR6LbEGcC&dq=Norbugang+Chorten&pg=PA634|title=Footprint India|last=Bradnock|first=Roma|publisher=Footprint Travel Guides|year=2004|isbn=1-904777-00-7|page=634|access-date=2010-05-06}}</ref><ref name="West">{{Cite web |title=West Sikkim |url=http://www.sikkimonline.info/sikkim/West_Sikkim |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425074548/http://www.sikkimonline.info/sikkim/West_Sikkim |archive-date=25 April 2010 |access-date=2010-05-06 |publisher=Sikkim Online}}</ref> ਝੀਲ "ਡੇਮਾਜ਼ੋਂਗ" ਭਾਵ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਘਾਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ [[ਪਦਮਸਮ੍ਭਵਾ|ਪਦਮਸੰਭਵ]] ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਗੁਪਤ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == ਲੋਕਧਾਰਾ [[ਮੋਰਫੋਮੈਟਰੀ|ਰੂਪੋਮੈਟਰੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਚਿਓਪਲਰੀ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਖੀਚੇਓ ਅਤੇ ਪਾਲਰੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। 'ਖੇਚਿਓ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ [[ਯੋਗਿਨੀ|ਯੋਗਿਨੀਆਂ]] " ਜਾਂ " [[ਤਾਰਾ (ਬੁੱਧ ਧਰਮ)|ਤਾਰਸ]] " ( [[ਅਵਿਲੋਕਤੇਸ਼ਵਰ|ਅਵਲੋਕਿਤੇਸ਼ਵਰ]] ਦੀਆਂ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ, ਦਇਆ ਦਾ ਬੋਧੀਸਤਵ ) ਅਤੇ 'ਪਾਲਰੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਹਿਲ"।<ref>{{Cite journal|last=Jain|first=Alka|last2=H. Birkumar Singh|last3=S. C. Rai|last4=E. Sharma|year=2004|title=Folklores of Sacred Khecheopalri Lake in the Sikkim Himalaya of India: A Plea for Conservation|url=https://asianethnology.org/articles/508|journal=Asian Folklore Studies|publisher=Nanzan University|volume=63|access-date=2023-01-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਝੀਲ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਦੋਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਹੈ। == ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ == ਸਿੱਕਮ ਟੌਪੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਚਿਓਪਾਲਰੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪਲੇਕਸਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ [[ਹਿੱਕ|ਥੌਰੈਕਸ]] ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਪਲੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਯੂਕਸੋਮ (ਤੀਜੀ ਅੱਖ), ਤਾਸ਼ੀਡਿੰਗ (ਸਿਰ) ਅਤੇ ਪੇਮਯਾਂਗਤਸੇ (ਦਿਲ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Jain|first=Alka|last2=H. Birkumar Singh|last3=S. C. Rai|last4=E. Sharma|year=2004|title=Folklores of Sacred Khecheopalri Lake in the Sikkim Himalaya of India: A Plea for Conservation|url=https://asianethnology.org/articles/508|journal=Asian Folklore Studies|publisher=Nanzan University|volume=63|access-date=2023-01-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ਸਿੱਕਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਚਿਓਪਾਲਰੀ ਝੀਲ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਗੁਰੂ ਪਦਮਸੰਬਾਵ ਨੇ ਚੌਹਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਦੇਵੀ [[ਤਾਰਾ (ਬੁੱਧ ਧਰਮ)|ਤਾਰਾ ਜੇਟਸਨ ਡੋਲਮਾ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਚਿਓਪਾਲਰੀ ਝੀਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਝੀਲ ਦੇਵੀ [[Chho Pema|ਛੋ ਪੇਮਾ ਨੂੰ]] ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਾਚਾ ਜ਼ੇਮੂ ਰਿਨਪੋਚੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੋਰਟਨ (ਸਤੂਪਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਹਨ; [[ਹਿੰਦੂ]] ਦੇਵਤਾ [[ਸ਼ਿਵ|ਸ਼ਿਵ ਨੇ]] ਡੁਪੁਕਨੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਝੀਲ ਵਿੱਚ " [[ਨਾਗ ਪੰਚਮੀ]] " ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੇਂਜੋ ਆਸ਼ਾ ਲਹਮ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਪਚਾ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਝੀਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਤਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਪਚਾਰਕ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਝੀਲ ਨੂੰ "ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਝੀਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="middlelotus">{{Cite journal|last=Evershed|first=Sarah|last2=Guru Tashi|year=2012|title=In the Middle of the Lotus: Khecheopalri Lake, A Contested Sacred Land in the Eastern Himalaya of Sikkim|url=http://www.siblac.org/doc/Evershed_Fish_Khecheopalri_Lake.pdf|journal=Bulletin of the National Institute of Ecology|issue=17|pages=11|access-date=2023-01-02}}</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਸਿੱਕਮ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਝੀਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਇਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ<ref name="Khecheo">[[:File:A plaque at entrance to Khecheolpalri Lake.jpg]]: Official plaque at entrance to Khecheolpalri Lake erected by the Department of [[Ecclesiastical]] Affairs, Government of Sikkim.</ref> ) ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਨੈੱਟਲ (ਮੂਲ ਮੂਲ ਕਬਾਇਲੀ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨੈੱਟਲ ਦੀਆਂ ਸੱਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ)। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਦਿਨ, ਇੱਕ ਲੇਪਚਾ ਜੋੜਾ ਨੈੱਟਲ ਦੀ ਸੱਕ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਗੋਲੇ]] ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਝਰਨੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੀਲ ਬਣ ਗਈ। ਪਵਿੱਤਰ ''ਨੇਸੋਲ'' ਪਾਠ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਝੀਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ "ਤਸ਼ੋਮੇਨ ਗਯਾਲਮੋ ਜਾਂ [[ਧਰਮ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਨਿੰਫ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਤਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ" ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਦੇਵੀ [[ਤਾਰਾ (ਬੁੱਧ ਧਰਮ)|ਤਾਰਾ]] ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਝੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ [[ਸ਼ਿਵ]] ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਝੀਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਕਮ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੰ. 701/ਘਰ/2001/ਮਿਤੀ 20-09-2001 ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ( [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਐਕਟ 1991। ਸਿੱਕਮ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਈਕਲੀਸਟਿਕਲ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਵਿਭਾਗ।<ref name="Khecheo" /> ਝੀਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਝੀਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Bradnock" /> == ਸਹੂਲਤਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Khecheopalri_boardwalk.jpg|left|thumb| ਝੀਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡਵਾਕ]] ਹੁਣ, ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਝੀਲ ਜੈੱਟੀ ਹੈ ਜੋ ਝੀਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਧੂਪ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੈੱਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਪਹੀਏ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੈਸੁਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਸਲਾਨਾ ਬੋਧੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ, ਜੋ ਸਿੱਕਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ [[ਤੰਤਰ|ਤਾਂਤਰਿਕ]] ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਝੀਲ 'ਤੇ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। == ਧਾਰਮਿਕਤਾ == ਝੀਲ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਪੈਦਲ ਸੈਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਚਿਓਪਾਲਰੀ ਝੀਲ ਨੂੰ "ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਝੀਲ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ''ਮਾਘੇ ਪੂਰਣ'' (ਮਾਰਚ/ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਮ, [[ਭੂਟਾਨ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਝੀਲ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ "ਝੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੰਭੀਰ ਧਿਆਨ" ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name="conserve">{{Cite web |title=Our View |url=http://www.scstsenvis.nic.in/newsletter2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728073144/http://scstsenvis.nic.in/newsletter2.html |archive-date=2010-07-28 |access-date=2010-05-05 |website=Brief Overview of Valuation of Ecotourlsm in the S1kkim Himalaya |publisher=Environment Centre on Ecotourism in Sikkim: national Informatics Centre}}</ref> ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ''ਖੱਡੇ'' (ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਕਾਰਫ) ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ 'ਤੇ ਝੀਲ ਵਿਚ ਮੱਖਣ ਦੇ ਦੀਵੇ ਤੈਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਭੇਟਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Bradnock" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸੋਂਗਮੋ ਝੀਲ]] * [[ਤਿਲੀਚੋ ਝੀਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.shunya.net/Pictures/Himalayas/Sikkim/Pelling.htm ਖੇਸੀਓਪਾਲਰੀ ਝੀਲ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180119205426/http://www.theindia.info/mytravelphotogallery/Khecheopalri_Lake_Sikkim_Sonam_Bhutia|date=19 January 2018}} [http://www.theindia.info/mytravelphotogallery/Khecheopalri_Lake_Sikkim_Sonam_Bhutia ਝੀਲ ਅਤੇ ਖੇਚੋਪਾਲਰੀ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Clear}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੈਰਗਾਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਕਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਕਮ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] kxoaehvnmlk4h89qzu7f3k0mz9pviru 0 171656 836385 773197 2026-04-04T21:28:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836385 wikitext text/x-wiki   {{Use dmy dates|date=May 2019}} {{Use Indian English|date=May 2019}} {{Infobox landform | name = Kalingapatnam Beach | other_name = | photo = | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = | map = India Andhra Pradesh | map_width = | map_caption = | map_alt = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Kalingapatnam]], [[Srikakulam district]], [[Andhra Pradesh]], [[India]] | grid_ref = | grid_ref_UK = | grid_ref_Ireland = | coordinates = {{coord|18.3339|84.1402|display=inline}} | coordinates_ref = | range = | part_of = | water_bodies = | length = | formed_by = | type = Beach | free_label_1 = Patrolled by | free_data_1 = | free_label_2 = Hazard rating | free_data_2 = | free_label_3 = Access | free_data_3 = | embedded = {{succession links|left=|right=}} }} '''ਕਲਿੰਗਾਪਟਨਮ ਬੀਚ''' [[ਕਲਿੰਗਪਟਨਮ]] ਦੇ ਤੱਟ 'ਤੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਵਾਮਸਾਧਾਰਾ ਨਦੀ|ਵਮਸਾਧਾਰਾ ਨਦੀ]] [[ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਸ਼ਰੀਕਾਕੁਲਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਸ਼੍ਰੀਕਾਕੁਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੀਕਾਕੁਲਮ]] ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਕਲਿੰਗਪਟਨਮ ਬੀਚ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਬੋਰਡ [[ਏ.ਪੀ.ਟੀ.ਡੀ.ਸੀ|ਏ.ਪੀ.ਟੀ.ਡੀ.ਸੀ. ਨੇ]] ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="aptdc">{{Cite web |title=Kalingapatnam Beach |url=http://www.aptdc.gov.in/beaches.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408044450/http://www.aptdc.gov.in/beaches.html |archive-date=8 April 2014 |access-date=1 July 2014 |publisher=AP Tourism Portal}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ|ਲਾਈਟਹਾਊਸ]] ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ]] ਦੌਰਾਨ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤਰ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Beach overview |url=http://www.discoveredindia.com/andhra-pradesh/attractions/beaches/kalingapatnam-beach.htm |access-date=2 July 2014 |publisher=discoveredindia |archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141910/http://www.discoveredindia.com/andhra-pradesh/attractions/beaches/kalingapatnam-beach.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="famousbeaches">{{Cite web |title=Famous beaches in Andhra Pradesh |url=http://www.indiatemplesinfo.com/india/famous-beaches-in-andhra-pradesh/ |access-date=1 July 2014 |publisher=indiatemplesinfo |archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714144009/http://www.indiatemplesinfo.com/india/famous-beaches-in-andhra-pradesh/ |url-status=dead }}</ref> ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਬੈੱਡ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੀਚ ਨੂੰ ''ਓਪਨ ਰੋਡ ਸੀ'' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tourist-Srikakulam |url=http://www.incredibleap.com/ap-tour/srikakulam/tourist-kalingapatnam-beach.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134642/http://www.incredibleap.com/ap-tour/srikakulam/tourist-kalingapatnam-beach.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=2 July 2014 |publisher=incredibleap}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੀਚਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੀਚ]] 620d4wp64u3en0023bjmdrcmevxaym4 0 176598 836399 718978 2026-04-05T06:51:45Z Sonia Atwal 49604 836399 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ਮਾਣਯੋਗ | honorific_suffix = | image = Neville Chamberlain by Walter Stoneman.jpg | caption = 1921 ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰਲੇਂਨ | office = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 28 ਮਈ 1937 | term_end = 10 ਮਈ 1940 | monarch = ਜਾਰਜ ਛੇਵਾਂ | predecessor = ਸਟੈਨਲੀ ਬਾਲਡਵਿਨ | successor = [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] | office1 = ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ | termstart1 = 27 ਮਈ 1937 | termend1 = 9 ਅਕਤੂਬਰ 1940 | 1blankname1 = ਚੈਅਰਮੈਨ | 1namedata1 = ਸਰ ਡਗਲਸ ਹੈਕਿੰਗ | predecessor1 = ਸਟੈਨਲੀ ਬਾਲਡਵਿਨ | successor1 = ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ | birth_name = ਆਰਥਰ ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1869|3|18}} | birth_place = [[ਬਰਮਿੰਘਮ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date = {{death date and age|df=yes|1940|11|9|1869|3|18}} | death_place = ਹੇਕਫੀਲਡ, ਇੰਗਲੈਂਡ | resting_place = | party = ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ | otherparty = ਲਿਬਰਲ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ | education = ਰਗਬੀ ਸਕੂਲ | alma_mater = ਮੇਸਨ ਕਾਲਜ | occupation = {{hlist|ਕਾਰੋਬਾਰੀ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ}} | spouse = {{marriage|ਐਨੇ ਡੀ ਵੀਰੇ ਕੋਲ|5 January 1911}} | children = 2 | signature = Neville Chamberlain Signature 2.svg | signature_alt = A neatly written "Neville Chamberlain" }} '''ਆਰਥਰ ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ''' (18 ਮਾਰਚ 1869{{Spaced en dash}} 9 ਨਵੰਬਰ 1940) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਈ 1937 ਤੋਂ ਮਈ 1940 ਤੱਕ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ ਮਈ 1937 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1940 ਤੱਕ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 30 ਸਤੰਬਰ, 1938 ਨੂੰ ਮਿਊਨਿਖ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ|ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ]] ਦੇ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੁਡੇਟਨਲੈਂਡ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ। 1 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਨੂੰ [[ਪੋਲੈਂਡ]] 'ਤੇ ਜਰਮਨ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ 'ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 10 ਮਈ, 1940 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1916 ਅਤੇ 1917 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੋਸੇਫ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਆਸਟਨ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1918 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। 49 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਲੇਡੀਵੁੱਡ ਡਿਵੀਜ਼ਨ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੂਨੀਅਰ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, 1922 ਤੱਕ ਬੈਕਬੈਂਚਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1923 ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੇਬਰ -ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ, 1924 ਤੋਂ 1929 ਤੱਕ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ 1931 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ 28 ਮਈ, 1937 ਨੂੰ ਸਟੈਨਲੀ ਬਾਲਡਵਿਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਧਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਜਰਮਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਨੂੰ ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਗਠਜੋੜ ਜਿਸ ਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। ਨਾਰਵੇ ਉੱਤੇ ਜਰਮਨ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਨੇ ਮਈ 1940 ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਨਾਰਵੇ]] ਬਹਿਸ ਕਰਵਾਈ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਵੋਟ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 22 ਸਤੰਬਰ, 1940 ਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਸਿਹਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨ ਤੱਕ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਚਰਚਿਲ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਲਾਰਡ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਯੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਮਈ 1940 ਦੇ ਯੁੱਧ ਕੈਬਨਿਟ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਿਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰਸ਼ਿਪ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 9 ਨਵੰਬਰ, ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਸਾਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੁਲਾਈ 1940 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ''ਗਿਲਟੀ ਮੈਨ'' ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉੱਚ ਸਨਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਊਨਿਖ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ''ਦਿ ਗੈਦਰਿੰਗ ਸਟੋਰਮ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 1938 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੂਕੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kMu2nAZmMbEC&pg=PA226|title=Understanding Prime-Ministerial Performance: Comparative Perspectives|last=Strangio|first=Paul|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-966642-3|location=Oxford|pages=224, 226|display-authors=etal|access-date=14 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617080346/https://books.google.com/books?id=kMu2nAZmMbEC&pg=PA226|archive-date=17 June 2016}}</ref>{{TOC limit|3}} == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == === ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ === [[File:Jchamberlain-achamberlain.jpg|alt=Joseph Chamberlain and Austen Chamberlain, 1892|left|thumb|ਜੋਸਫ ਚੈਂਬਰਲੇਨ (ਕੁਰਸੀ ਤੇ) ਅਤੇ ਆਸਟਨ ਚੈਂਬਰਲੇਨ, 1892]] ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਾਰਚ 1869 ਨੂੰ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਦੇ ਐਜਬੈਸਟਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਊਥਬਰਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜੋਸਫ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦਾ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਫਲੋਰੈਂਸ ਕੇਨਰਿਕ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮ ਕੇਨਰਿਕ ਐਮਪੀ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੜਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜੋਸਫ਼ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਔਸਟਨ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। {{Sfn|Macklin|2006}} ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਪਰਿਵਾਰ ਯੂਨੀਟੇਰੀਅਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੋਸਫ਼ ਨੇਵੀਲ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="lapsed">{{cite web |last=Ruston |first=Alan |title=Neville Chamberlain |url=http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/nevillechamberlain.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221213453/http://www.uua.org/uuhs/duub/articles/nevillechamberlain.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=28 January 2022 |publisher=Unitarian Universalist Historical Society}}</ref> ਨੇਵਿਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਨਾਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਏਕਤਾਵਾਦੀ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਗਿਆਨੀ" ਵੀ ਸੀ।<ref name="lapsed" /> ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੀਟਰਿਸ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਗਬੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Smart|2010}} ਜੋਸਫ਼ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਫਿਰ ਨੇਵਿਲ ਨੂੰ ਮੇਸਨ ਕਾਲਜ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ{{Sfn|Smart|2010}} ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੀ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ ਅਤੇ 1889 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟਸ ਦੀ ਇੱਕ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।{{Sfn|Smart|2010}} ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਣ ਗਏ। {{Sfn|Self|2006}} ਘਟੀ ਹੋਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋਸਫ਼ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹਾਮਾਸ ਵਿੱਚ ਐਂਡਰੋਸ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੀਸਲ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। {{Sfn|Self|2006}} ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਛੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਜੋਸਫ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੂੰ 50,000 ਪਾਊਂਡ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।{{Efn|name=plantation lose}}{{Sfn|Dutton|2001}} ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਧਾਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਹੋਸਕਿਨਜ਼ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ (ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ) ਖਰੀਦ ਕੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।{{Sfn|Smart|2010}} ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ 17 ਲਈ ਹੋਸਕਿਨਜ਼ ਦੇ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ&nbsp;ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੰਪਨੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਈ।{{Sfn|Smart|2010}} ਉਹ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1906 ਵਿੱਚ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ "ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ" ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹਸਪਤਾਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |date=7 December 1906 |title=The United Hospitals Conference of Great Britain and Ireland |url=https://www.newspapers.com/newspage/44042799/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301111428/http://www.newspapers.com/newspage/44042799/ |archive-date=1 March 2014 |access-date=25 February 2013 |website=The Times |page=8}}</ref> {{Sfn|Self|2006}} ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਇੱਕ ਬੈਚਲਰ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਪਰ 1910 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਨੀ ਕੋਲ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। {{Sfn|Self|2006}} ਉਹ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ ਲਿਲੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ, ਜੋਸਫ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੇ ਭਰਾ ਹਰਬਰਟ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਜੰਮੀ ਵਿਧਵਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਲ 1907 ਵਿੱਚ ਐਨੀ ਕੋਲ ਦੇ ਚਾਚਾ ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਕਲੇਟਨ ਕੋਲ, ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।{{Sfn|Dilks|1984}} ਉਸਨੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਥੀ, ਸਹਾਇਕ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਐਨੀ ਅਤੇ ਨੇਵਿਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। {{Sfn|Self|2006}} == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ == ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਨ। 1900 ਦੀਆਂ "ਖਾਕੀ ਚੋਣਾਂ" ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਜੋਸਫ਼ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੇ ਲਿਬਰਲ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ। ਲਿਬਰਲ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ" ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{Sfn|Smart|2010}} ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ 1925 ਵਿੱਚ "ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1911 ਵਿੱਚ, ਨੇਵਿਲ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ, ਆਲ ਸੇਂਟਸ ਵਾਰਡ {{Sfn|Self|2006}} ਲਈ ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਬਰਲ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। {{Sfn|Smart|2010}} [[File:Hughes_and_Chamberlain_-_crop.jpg|right|thumb|ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਮਈ 1916 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਿਲੀ ਹਿਊਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਵਜੋਂ]] ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੂੰ ਟਾਊਨ ਪਲਾਨਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Self|2006}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ, ਬਰਮਿੰਘਮ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਟਾਊਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਸਾਲ 1914 ਵਿਚ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।{{Sfn|Self|2006}} 1915 ਵਿੱਚ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਬਣੇ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੋਸਫ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਦੇ ਪੰਜ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਬਰਮਿੰਘਮ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ: ਉਹ ਸਨ ਜੋਸਫ ਦੇ ਭਰਾ ਰਿਚਰਡ ਚੈਂਬਰਲੇਨ, ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਕੇਨਰਿਕ, ਚਾਰਲਸ ਬੀਲ, ਜੋ ਚਾਰ ਵਾਰ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਸਰ ਥਾਮਸ ਮਾਰਟੀਨੇਊ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੌਂਸਲਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਰਾਬਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ।{{Sfn|Self|2006}} ਉਸਨੇ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਭੱਤੇ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਾਗਰਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{Sfn|Smart|2010}} 1915 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="www">{{Cite book|title=Who Was Who, 1929–1940|publisher=A and C Black|year=1949|page=235}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1916 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡੇਵਿਡ ਲੋਇਡ ਜਾਰਜ ਨੇ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੰਗੀ ਉਦਯੋਗ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।{{Sfn|Smart|2010}} ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲੋਇਡ ਜਾਰਜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਅਗਸਤ 1917 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।{{Sfn|Smart|2010}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਅਤੇ ਲੋਇਡ ਜਾਰਜ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਸੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।{{Sfn|Smart|2010}} ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼]] ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ,{{Sfn|Self|2006}} ਅਤੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਲੇਡੀਵੁੱਡ ਲਈ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।{{Sfn|Dilks|1984}} ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਭਗ ਤੁਰੰਤ ਆਮ ਚੋਣ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। {{Sfn|Dilks|1984}} ਇਸ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਰਜਰੀ ਕਾਰਬੇਟ ਐਸ਼ਬੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਿਲਾ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਰਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, "ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਚਾ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਦੋ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ। <ref>[http://www.brewinbooks.com/taking_on_the_men Hallam, David J.A. Taking on the Men: the first women parliamentary candidates 1918] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328042826/http://www.brewinbooks.com/taking_on_the_men|date=28 March 2019}}, Studley, 2018 chapter 4, 'Corbett Ashby in Ladywood'. Chamberlain's letters to his sisters detailing the campaign are deposited at the Cadbury Research Library, University of Birmingham.</ref> ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਲਗਭਗ 70% ਵੋਟਾਂ ਅਤੇ 6,833 ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Self|2006}} ਉਹ 49 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਮਨਜ਼ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। {{Sfn|Englefield|1995}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|15em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * {{hansard-contribs | mr-neville-chamberlain | Neville Chamberlain }} * [https://web.archive.org/web/20110425010220/http://www.videoworldonline.eu/video/-CAAqfS8lUQ/neville-chamberlain-appeasement-world-war-ii.html Video: Neville Chamberlain Appeasement World War II] * [http://www.special-coll.bham.ac.uk/ University of Birmingham Special Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828141622/http://www.special-coll.bham.ac.uk/ |date=2009-08-28 }}: the political papers of Neville Chamberlain * {{Internet Archive author |sname=Neville Chamberlain |sopt=t}} * {{FadedPage|id=Chamberlain, Neville|name=Neville Chamberlain|author=yes}} * {{Librivox author |id=9879}} * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=(Arthur) Neville Chamberlain}} * {{PM20|FID=pe/003127}} * [https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/private-lives/yourcountry/collections/collections-second-world-war/parliamentarians-and-people/neville-chamberlain/ Portrait of Neville Chamberlain in the UK Parliamentary Collections] <references group="lower-alpha" /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1869]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] e5raa9sv7514ac5iuwm9ddezvhy1h0v 0 178799 836390 828817 2026-04-05T05:12:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836390 wikitext text/x-wiki {{Infobox month | image = | alt = | caption = [[ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਝੋਨਾ ਦੀ ਫਸਲ ਵਾਢੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | native_name = {{plainlist|*{{Native name|ta|கார்த்திகை}} *{{Native name|sa|कार्तिक}} * {{Native name|bn|কার্তিক}} }} | calendar = * [[ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ]] * [[ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ]] | num = * 8 (ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ) * 7 (ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ) | days = * 30 (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) * 29/30 (ਭਾਰਤ) | season = ਪਤਝੜ | gregorian = ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ | holidays = *[[ਦੀਵਾਲੀ]] (ਪੂਰਨਿਮੰਤਾ/ਸੂਰਜੀ) *[[ਕਰਵਾ ਚੌਥ]] (ਪੂਰਣਿਮੰਤਾ/ਸੂਰਜੀ) *[[ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ]] *[[ਛੱਠ]] * [[ਵੈਕੁੰਠ ਇਕਾਦਸ਼ੀ]](ਅਮੰਤਾ) | prev_month = [[ਅਸ਼ਵਿਨ (ਮਹੀਨਾ)|ਅਸ਼ਵਿਨ]] (ਹਿੰਦੂ)<br />[[ਅਸ਼ਵਿਨ]] (ਬੰਗਾਲੀ) | next_month = [[ਅਗ੍ਰਹਿਯਨ]] (ਹਿੰਦੂ)<br />[[ਓਗ੍ਰਹਾਯਨ]] (ਬੰਗਾਲੀ) }} [[File:Varanasi 50a5 - Nag Nathaiya festival spectators (37018425203).jpg|thumb|ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਾਗ ਨਥਈਆ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ।]] '''ਕਾਰਤਿਕ''' ({{lang-bn|কার্তিক}}, ਭੋਜਪੁਰੀ: कातिक, {{Lang-hi|कार्तिक}}, {{Lang-or|କାର୍ତ୍ତିକ}}, {{Lang-gu|કારતક}}, {{Lang-kn|ಕಾರ್ತಿಕ}} , [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]]: कातिक, {{Lang-mr|कार्तिक}}, {{lang-ne|कार्त्तिक}}, {{Lang-sa|कार्तिक}},<ref>{{Cite web |url=http://www.hindunet.org/hindu_calendar/ |title=Hindu Calendar |access-date=2024-01-05 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115105054/http://www.hindunet.org/hindu_calendar/ |url-status=dead }}</ref> {{Lang-te|కార్తీకం}}, {{lang-ta|கார்த்திகை}}) [[ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Henderson, Helene. (Ed.) (2005) ''Holidays, festivals, and celebrations of the world dictionary'' Third edition. Electronic edition. Detroit: Omnigraphics, p. xxix. {{ISBN|0-7808-0982-3}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਲੰਡਰ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਗਰਿਕ ਕੈਲੰਡਰ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਸਾਲ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ 23 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 21 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 18 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨੇਪਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕੈਲੰਡਰ ਵੀ ਹੈ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕਾ ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ (ਹੇਮੰਤ ਹੇਮੋਂਟੋ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਤਾਮਿਲ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਟਿਕਾਈ (கார்த்திகை, /kɑːrt̪iɡəj/) ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ/ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਕਾਰਪੀਓ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕਾਈ ਦੀਪਮ ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{notelist}} {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.shaktipeethas.org/karthika-masam-t73.html Festivals in Karthika masam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124160441/http://www.shaktipeethas.org/karthika-masam-t73.html |date=2010-01-24 }} * [https://www.thedivineindia.com/kartik-snan/7441 Kartik Snan - Holy Bathing: A Spiritual Awakening in Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105091338/https://www.thedivineindia.com/kartik-snan/7441 |date=2024-01-05 }} * [https://www.thedivineindia.com/kartik-month/7440 Kartik Month - thedivineindia.com]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ]] 1kollx82tzotg9s92i1uk7jm5el2vp6 0 183437 836391 744811 2026-04-05T05:14:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836391 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਰਥੀਕਾ ਅਦਾਈਕਲਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Karthika Adaikalam;''' ਜਨਮ 3 ਮਈ 1991), ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ ਜੋ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਥੂਥੂਕੁੜੀ ਅਤੇ ਰਮਨ ਥੇਡੀਆ ਸੇਠਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਕਾਰਤਿਕਾ ਨੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੰਜੇ ਰਾਮ ਦੀ ਥੂਥੂਕੁੜੀ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਐਕਸ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਤੋਂ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬਣੇ ਹਰੀਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕਾ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ 'ਥੂਟੁਕੜੀ' ਕਾਰਤਿਕਾ ਜਾਂ 'ਕਰੁਵੱਪਈਆ' ਕਾਰਤਿਕਾ ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ, ਪੀਰਪੂ (2008) ਦੇ "ਉਲਗਾ ਅਜ਼ਾਗੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਇੱਕ ਗਾਣੇ ਨੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਘੱਟ-ਮੁੱਖ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਜਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 2007 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਨ ਕਦਾਵੁਲ (2009) ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਲਿੰਗ ਭਿਖਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਔਰਤ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਸ਼ੂਟ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਪੇਰੀਆਕੁਲਮ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਲਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਘਵਨ ਦੀ ਅਲਾਇਯੋਦੂ ਵਿਲੈਯਾਦੂ, ਜਵਾਹਰ ਪੱਤਲਮ ਅਤੇ ਮਚਨ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ।<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=1Qu48lzrTy4&feature=emb_title|title=YouTube|via=[[YouTube]]}}</ref><ref>{{cite web |last=காந்தி |first=உ சுதர்சன் |title='என் ரசிகர்களுக்காக மீண்டும் நடிக்க வந்துட்டேன்!' - 'கருவாப்பையா' கார்த்திகா! |url=https://cinema.vikatan.com/tamil-cinema/155585-karuva-payya-karthika-resumes-her-acting-career |website=Vikatan |language=ta}}</ref><ref>{{cite web |title=BALA NAAN KADAVUL Karthika bhavana arya Meenakshi Karuppasamy Kuthagaitharar parvathi Thoothukudi tamil movie news hot stills picture image gallery |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news/july-07-03/16-07-07-bala.html |website=behindwoods.com}}</ref><ref>{{cite web |title=NAAN KADAVUL Mission Heroine Bala Karthika Bhavana Neetu Chandra Pooja Tamil Movie Trailer Indian movie Trailers image gallery |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news/sep-07-01/05-09-07-naan-kadavul.html}}</ref><ref>{{cite web |date=14 March 2009 |title=Alaiyodu Vilaiyadu: of conflict ridden waters - Behindwoods.com - Tamil Movies News - Director Raghavan Karthika Vijayan |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/mar-09-02/alaiyodu-vilaiyadu-01-14-03-09.html |accessdate=9 August 2022 |website=Behindwoods.com}}</ref><ref>{{cite web |date=28 March 2008 |title=Watch out for this singer! |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/mar-08-04/karthika-28-03-08.html |accessdate=9 August 2022 |website=Behindwoods.com}}</ref> ਕਾਰਤਿਕਾ ਨੇ ਰਮਨ ਥੇਡੀਆ ਸੇਠਾਈ (2008) ਵਿੱਚ ਚੇਰਨ, ਪਸੁਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾ ਰਮਨ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਮਦੁਰਾਈ ਸੰਬਵਮ (2009) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਰੀਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। ਰੀਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹਰੀਕੁਮਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=Review: Raman Thediya Seethai |url=https://www.rediff.com/movies/2008/sep/19ssr.htm}}</ref><ref>{{cite web |title=Karthika's next is 'Dhairiyam' |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/2009/sep/28/karthikas-next-is-dhairiyam-89943.html}}</ref> ਕਾਰਤਿਕਾ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲਿਆ। 2019 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਤਿਕ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਗਲੀ ਫੈਂਟੇਸੀ ਫਿਲਮ ਮਾਇਆਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |date=18 February 2021 |title=மீண்டும் நடிக்க வருகிறார் 'கருவாப்பையா' பாடல் புகழ் கார்த்திகா |url=https://tamil.news18.com/news/entertainment/actress-karthika-adaikalam-act-tamil-and-telugu-films-again-ana-msb-413241.html |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=9 ਸਤੰਬਰ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909211828/https://tamil.news18.com/news/entertainment/actress-karthika-adaikalam-act-tamil-and-telugu-films-again-ana-msb-413241.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2021 |title=Mayamukhi nears completion |url=https://newstodaynet.com/index.php/2021/03/08/mayamukhi-nears-completion/}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 0urhutn98laetnwzl1wbzbpqoh10d9s 0 184336 836403 802627 2026-04-05T07:06:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836403 wikitext text/x-wiki '''ਡਾਬਰੇ ਕੁਸੁਮ ਰੇਣੁਕਾ ਲਿਆਨਾਗੇ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Dabare Kusum Renuka Liyanage;''' ਜਨਮ 30 ਜਨਵਰੀ, 1961, [[:si:කුසුම් රේණු|කුසුම් රේණු]] ਵਜੋਂ ) [ਸਿੰਘਲਾ]), '''ਕੁਸੁਮ ਰੇਣੂ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ<ref>{{Cite web |title=Actresses in Sri Lankan cinema - Kusum Renu |url=http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |access-date=9 August 2018 |publisher=National Film Corporation of Sri Lanka |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428152946/http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |url-status=dead }}</ref> ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kusum Renu filmography |url=https://www.films.lk/sinhala-cinema-artist-kusum-renu-451.html |access-date=9 August 2018 |publisher=Sinhala Cinema Database }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ''ਨੋਨਾਵਾਰੁਣੀ ਮਹਾਥਵਾਰੁਣੀ'' ਵਿੱਚ ''ਮਾਧੁਰੀ'' ਅਤੇ ਫਿਲਮ ''ਧਰਮਯੁੱਧਿਆ'' ਵਿੱਚ ''ਵਿਸ਼ਾਕਾ ਸਮਰਾਨਾਇਕ'' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kusum Renu |url=http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |access-date=9 August 2016 |publisher=IMDb |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428152946/http://www.nfc.gov.lk/artist/kusum-renu-341/ |url-status=dead }}</ref> == ਐਕਟਿੰਗ ਕਰੀਅਰ == ਰੇਣੂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਚਾਚਾ ਸੇਨਾਧੀਰਾ ਕੁਰੁੱਪੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਨਤਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=From Sally Aunty to Maha Prajapati Gothamiya |url=http://www.sarasaviya.lk/stage-dramas/2021/02/18/19866/සැලී-ආන්ටිගේ-සිට-මහා-ප්%E2%80%8Dරජාපතී-ගෝතමිය-දක්වා |access-date=2021-02-20 |website=Sarasaviya}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਟੀਬੀ ਇਲੰਗਰਤਨੇ ਦੇ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ ''ਸੈਲਾਸਨਯਾ'' ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=She is like a pollen caught in the wind .... |url=http://www.sarasaviya.lk/features-stage-dramas/2021/02/25/19905/මඳ-පවනට-හසුවූ-මල්-රේණුවක්-මෙන්-ඇය |access-date=2021-02-20 |website=Sarasaviya}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1982 ਵਿੱਚ ''ਮੰਦਾਰਮ ਵਾਹੀ'' ਲਈ, ਰੇਣੂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਮੈਰਿਟ ਦੇ ਚਾਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਿੱਤੇ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ''ਦੇਇੰਗੇ ਪੁੰਚੀ ਅਕਰਾਇਆ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੈਰਿਟ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। 1984 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਹਿਮਾ ਕੁਨਾਤੁਵਾ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="kusumsriyantha">{{Cite web |title=Kusum Renu blossoms in reel and real |url=http://life.dailymirror.lk/article/uncategorized/kusum-renu-blossoms-in-reel-and-real-/83/1186 |access-date=9 August 2018 |publisher=Daily Mirror}}</ref> ਰੇਣੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ. ਐਡੀਰੀਵੀਰਾ ਸਰਚਚੰਦਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਮਹਾਸਰਾ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਅੰਥਾ ਮੈਂਡਿਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਸੁਦੂ ਸਾਹਾ ਕਾਲੂ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਓਇਸਟਰ ਪਰੇਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜੇਨ ਓਏਸਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੰਵਾਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ: ਵਿਜੇ ਨੰਦਾਸਿਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ''ਸ਼ਸ਼੍ਰੀ ਗਜਬਾ'' ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗਜਬਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ। ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਅੰਥਾ ਮੈਂਡਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਨਾਟਕ ''ਰਸ ਸਾਹਾ ਪਰਸਾ'' ਵਿੱਚ 'ਪੁਰਸੀਨਾ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰੇਣੂ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਅਰਿਆਰਤਨੇ ਕਲੁਆਰਚੀ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਜਸਯਾ ਅਤੇ ਲੈਂਚੀਨਾ'' ਵਿੱਚ 'ਲੇਂਚੀਨਾ' ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਬੰਦੂਲਾ ਵਿਥਾਨੇਜ ਦੇ ਨਾਟਕ ''ਰੋਮਾਇਆ ਗਿਨੀ ਗਨੀ'' ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Jane, Puransina and Vasuki |url=http://www.sarasaviya.lk/stage-dramas/2021/03/04/19975/ජේන්-පුරන්සිනා-සහ-වාසුකී |access-date=5 March 2021 |publisher=Sarasaviya}}</ref> 1986 'ਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਕਟਿੰਗ ਲਈ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ''ਦੇਵੇਨੀ ਮਹਿੰਦਾ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਟੇਟ ਡਰਾਮਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।<ref name="renuback">{{Cite web |title=The award winning actress |url=http://www.island.lk/2003/08/24/leisur05.html |access-date=9 August 2016 |publisher=The Island}}</ref> 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਯਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ ''ਪਾਦਾਦਾ ਆਸਪੁਵਾ'' ਵਿੱਚ 'ਵਾਸੁਕੀ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਇੱਥੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮਦਿਨ, 30 ਜਨਵਰੀ, 2000 ਨੂੰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ddue62vv9f3t0u98fhjrmmu12yywtcy 2 187825 836383 761018 2026-04-04T19:40:25Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav|Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:C 836383 wikitext text/x-wiki [[File:Эниси Лисика (2019). Eniisi Lisika (2019).png|thumb|Ищите меня тут / Look for me here (''Na kultar nokhlu gau''): https://ru.wikipedia.org/wiki/Участник:Eniisi_Lisika).]] <div style="float: left; border: solid #6ef7a7 1px; margin: 1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width: 45px; height: 45px; background: #6ef7a7; text-align: center; font-size: 12pt;" | '''<b>kro-N</b>''' | style="font-size: 8pt; padding: 4pt; line-height: 1.25em;" | Ina-tonk'yoshug '''satuma''' baazdul-don '''Krotol'-do''' shegami. |}</div> 1r6alpzc0t40np11e14f0hqas6s8a01 0 196303 836415 810768 2026-04-05T09:31:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 6 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836415 wikitext text/x-wiki {{Infobox film festival|image=Kolkata International Film Festival.jpg|caption=ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਲੋਗੋ}} '''ਕੋਲਕਾਤਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kolkata International Film Festival;''' '''KIFF''') ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ ਜੋ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1995 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Festagent, a directory of festivals from all over the world (India) |url=https://festagent.com/en/festivals?country[]=71&sort_by=since#kolkata_fest |access-date=2020-02-02 |website=Festagent |language=en}}</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਫਿਲਮ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਇਹ 8 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2024 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ 4 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ 11 ਦਸੰਬਰ 2024 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। 30ਵਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 4 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਧਨਧੰਨਿਆ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। [[ਤਪਨ ਸਿਨਹਾ]] ਦੁਆਰਾ 1966 ਦੀ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਗਲਪੋ ਹੋਲੀਓ ਸੱਤੀ ਨੇ'' ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Movie Schedule (Venue Wise) – Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/movie-schedule/venue |access-date=2019-12-10 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2019-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106104035/https://kiff.in/movie-schedule/venue |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Categories |url=http://kff.in/categories.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109055631/http://kff.in/categories.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=10 November 2012}}</ref> ਫੀਚਰਡ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ 60 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। [[ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ|ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਲੰਬਾਈ 30 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਅਤੇ [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਦੀ ਲੰਬਾਈ 60 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://festagent.com/en/festivals/kolkata_fest |access-date=2020-02-02 |website=Festagent |language=en}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ == # ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਮੂਵਿੰਗ ਇਮੇਜ ਵਿੱਚ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ<ref name=":0">{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/winners/ |access-date=2024-12-13 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225201754/https://kiff.in/winners |url-status=dead }}</ref> # ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ FIPRESCI ਪੁਰਸਕਾਰ # ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ # ਬੰਗਾਲੀ ਪਨੋਰਮਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ # ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਿਲੈਕਟ (ਨੈੱਟਪੈਕ ਅਵਾਰਡ) - ਸਰਵੋਤਮ ਫਿਲਮ # ਭਾਰਤੀ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ # ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ - ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਊਰੀ <ref>{{Cite web |author=Agnivo Niyogi |date=12 December 2024 |title=Bulgarian film Stadoto wins Golden Royal Bengal Tiger Award at 30th Kolkata International Film Festival |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/bulgarian-film-stadoto-wins-golden-royal-bengal-tiger-award/cid/2070086 |access-date=25 December 2024 |website=Telegraph India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 December 2023 |title=Kolkata International Film Festival 2023 opening ceremony LIVE UPDATES: Salman Khan, Sonakshi Sinha, Anil Kapoor and others make event a starry affair |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kolkata-international-film-festival-2023-opening-ceremony-live-updates-salman-khan-kamal-haasan-9055322/ |access-date=5 December 2023 |website=Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 December 2023 |title=Israeli movie wins Best Film award as curtains down on Kolkata festival |url=https://theprint.in/feature/israeli-movie-wins-best-film-award-as-curtains-down-on-kolkata-festival/1883438/ |access-date=13 December 2023 |website=ThePrint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=December 15, 2022 |title=28th Kolkata International Film Festival: Category Wise Schedule |url=https://kiff.in/movie-schedule/category |access-date=December 16, 2022 |website=Kolkata International Film Festival |language=en |archive-date=ਦਸੰਬਰ 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216172031/https://kiff.in/movie-schedule/category |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=December 15, 2022 |title=28th Kolkata International Film Festival: Categories of 28th KIFF |url=https://kiff.in/archive/2022/official-selection |access-date=December 16, 2022 |website=Kolkata International Film Festival |language=en |archive-date=ਦਸੰਬਰ 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215225836/https://kiff.in/archive/2022/official-selection |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/winners/ |access-date=2022-10-25 |website=kiff.in |language=en |archive-date=2022-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225201754/https://kiff.in/winners |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Indiablooms |title=Ishaan Ghose's Bengali film Jhilli bags best film award in international category in 27th KIFF {{!}} Indiablooms - First Portal on Digital News Management |url=https://www.indiablooms.com/showbiz-details/WC/15379/ishaan-ghose-s-bengali-film-jhilli-bags-best-film-award-in-international-category-in-27th-kiff.html |access-date=2022-10-25 |website=Indiablooms.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The winners at KIFF this year, an eclectic mix of surprises |url=https://www.getbengal.com/details/the-winners-at-kiff-this-year-an-eclectic-mix-of-surprises |access-date=2022-10-25 |website=Get Bengal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kolkata International Film Festival |url=https://kiff.in/ |access-date=2020-07-05 |website=kiff.in |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=KIFF 2019 winners |url=http://www.kiff.in/winners |work=KIFF |access-date=2025-03-23 |archive-date=2025-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323051533/https://kiff.in/winners/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=6 December 2018 |title=KIFF 2018 winners |url=http://www.kiff.in/winners |work=KIFF |access-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323051533/https://kiff.in/winners/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=KIFF AWARDS 2017 (RESULTS) |url=http://www.kiff.in/2017/results.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709014159/http://www.kiff.in/2017/results.php |archive-date=2018-07-09 |access-date=26 August 2018 |website=www.kiff.in |publisher=www.kiff.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੋਲਕਾਤਾ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 9zmmc2l1uayixzl59lwyeuk0epwjks7 0 196750 836397 823039 2026-04-05T06:37:43Z Anupamdutta73 35655 836397 wikitext text/x-wiki '''ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ੇਖਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Dhanalakshmi Sekar;''' ਜਨਮ 5 ਜੂਨ 1998) [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਅਥਲੈਟਿਕਸ (ਖੇਡਾਂ)|ਐਥਲੀਟ]] ਹੈ। ਉਹ 2021 ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 200 ਮੀਟਰ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦੌੜਾਕ [[ਦੁਤੀ ਚੰਦ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾ ਦਾਸ|ਹਿਮਾ ਦਾਸ ਨੂੰ]] ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ।<ref>{{cite news | url=https://www.espn.in/athletics/story/_/id/31075570/0-100-11-38-meet-dhana-lakshmi-sekar-india-latest-sprint-sensation | title=0-100 in 11.38: Meet Dhana Lakshmi Sekar, India's latest sprint sensation | publisher=ESPN | location=India | date=16 March 2021 | accessdate=4 October 2022 | first=Jonathan | last=Selvaraj}}</ref> ਉਸਨੇ 2020 ਦੇ ਸਮਰ [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Akshaya Nath |date=9 July 2021 |title=From overcoming poverty to booking Tokyo Olympics berth - The story of Games-bound Tamil Nadu athletes |url=https://www.indiatoday.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-3-tn-athletes-revathi-subha-dhanalakshmi-stories-struggle-4x400m-mixed-relay-1826094-2021-07-09 |access-date=14 July 2021 |publisher=India Today}}</ref> ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ ਡੋਪਿੰਗ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ 3 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-08-03 |title=AIU bans sprinter Dhanalakshmi for three years |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/aiu-bans-sprinter-dhanalakshmi-for-three-years-101659466247016.html |access-date=2022-10-12 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਦਾਨਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਘਰੇਲੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ 2021 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=8 August 2021 |title=2 Olympic sprinters get rousing reception at Trichy airport |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/trichy/2-olympic-sprinters-get-rousing-reception-at-trichy-airport/articleshow/85139191.cms |access-date=2021-08-08 |website=The Times of India |language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਦੌੜਾਕ ਮਣੀਕੰਦਨ ਅਰੁਣਮੁਗਮ ਨੇ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਦੀ ਖੇਡ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Utathya Nag |date=19 March 2021 |title=WHO IS DHANALAKSHMI SEKAR |url=https://olympics.com/en/featured-news/dhanalakshmi-sekar-indian-sprinter-women-athletics-career |access-date=14 July 2021 |publisher=Olympics}}</ref> ਉਸਨੇ 2018 ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਟੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 100 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੋਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 2019 ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 200 ਮੀਟਰ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ 2019 ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 200 ਮੀਟਰ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜੋ ਕਿ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। 2019 ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 4 × 100 ਮੀਟਰ ਰੀਲੇਅ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1" /> ਉਸਨੇ 2019 ਦੇ ਸਮਰ ਯੂਨੀਵਰਸੀਏਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਰ ਯੂਨੀਵਰਸੀਏਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ 100 ਮੀਟਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ 200 ਮੀਟਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ 4 × 100 ਮੀਟਰ ਰੀਲੇਅ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ 2021 ਦੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਸਟੇਟ ਮੀਟ ਵਿੱਚ 100 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਿਵਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਹਿਲਾ 200 ਮੀਟਰ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮੀਟ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਿਆ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੌੜਾਕ [[ਪੀ.ਟੀ. ਊਸ਼ਾ|ਪੀਟੀ ਊਸ਼ਾ]] ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 23 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |last=Hindol Basu |date=19 March 2021 |title=Dhanalakshmi eclipses PT Usha's 23-year-old meet record |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/dhanalakshmi-eclipses-pt-ushas-23-year-old-meet-record/articleshow/81582974.cms |access-date=14 July 2021 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ 24ਵੇਂ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 100 ਮੀਟਰ ਈਵੈਂਟ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਉਸਨੇ [[2020 ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ|2020 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਮਿਕਸਡ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸਨੂੰ {{Nowrap|4 × 400 m}} ਮਿਕਸਡ ਰੀਲੇਅ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |date=7 July 2021 |title=TN trio set to create history |url=https://www.dtnext.in/News/Sports/2021/07/07075641/1305305/TN-trio-set-to-create-history.vpf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707035316/https://www.dtnext.in/News/Sports/2021/07/07075641/1305305/TN-trio-set-to-create-history.vpf |archive-date=7 July 2021 |access-date=14 July 2021 |publisher=Daily Thanthi}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 July 2021 |title=Olympic Countdown: Five-member athlete army from Tamil Nadu to Tokyo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/indiatokyo/olympic-countdown-five-member-athlete-army-from-tamil-nadu-to-tokyo/articleshow/84174602.cms |access-date=14 July 2021 |website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bharathi SP |date=6 July 2021 |title=Three TN women athletes who beat all odds will represent India at the Olympics |url=https://www.thenewsminute.com/article/three-tn-women-athletes-who-beat-all-odds-will-represent-india-olympics-151871 |access-date=14 July 2021 |publisher=The NewsMinute}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਉਲੰਪਿਕ ਅਥਲੀਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਥਲੀਟ]] epoik6q8xom80j1vdmjgvlwoyvml4ff 0 204052 836417 835981 2026-04-05T11:04:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 836417 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ | image = Dr. Khem Singh Gill.png | birth_date = {{Birth date|df=yes|1930|09|01}} | birth_place = [[ਕਾਲੇਕੇ]], [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab Province (British India)|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2019|09|17|1930|09|01}} | death_place = | occupation = [[ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ]]<br>ਪੌਦਾ ਬਰੀਡਰ<br>ਅਕਾਦਮਿਸ਼ਨ | years_active = Since 1951 | known_for = ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ<br>ਪੌਦਾ ਬਰੀਡਰ | spouse = ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ | children = 3 | awards = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]<br>[[ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<br>[[Indian Council of Agricultural Research|ICAR]] ਟੀਮ ਰਿਸਰਚ ਅਵਾਰਡ<br>FICCI ਅਵਾਰਡ<br>[[Indian Council of Agricultural Research|ICAR]] ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਅਵਾਰਡ<br>ISOR ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਅਵਾਰਡ }} '''ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ''' (1 ਸਤੰਬਰ 1930 – 17 ਸਤੰਬਰ 2019)<ref>{{Cite web |title=Former PAU vice chancellor Khem Singh Gill passes away at 89 |url=https://www.tribuneindia.com/mobi/news/punjab/former-pau-vice-chancellor-khem-singh-gill-passes-away-at-89/833951.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114190224/https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/former-pau-vice-chancellor-khem-singh-gill-passes-away-at-89-833951 |archive-date=14 November 2022 |access-date=17 September 2019}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਸ਼ਨ, ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ, [[ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ|ਪੌਦਾ ਬ੍ਰੀਡਰ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ।<ref name="Ranjit Singh 'Kuki' Gill">{{Cite web |date=2016 |title=Ranjit Singh 'Kuki' Gill |url=https://naujawani.com/ranjit-singh-kuki-gill |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918121727/https://naujawani.com/ranjit-singh-kuki-gill |archive-date=18 September 2016 |access-date=20 May 2016 |publisher=Nau Jawani}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/prof-khem-singh-gill-who-powered-the-green-revolution-passes-away/articleshow/71175867.cms|title=Professor Khem Singh Gill, who powered the Green Revolution, passes away|date=2019-09-18|work=The Times of India|access-date=2025-06-19|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-18 |title=Dr Khem Singh Gill (1930-2019): One of the pioneers of Green Revolution, he helped develop 30 crop varieties |url=https://indianexpress.com/article/india/one-of-the-pioneers-of-green-revolution-dr-khem-singh-gill-helped-develop-30-new-crop-varieties-6005659/ |access-date=2025-06-19 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਕਣਕ, ਅਲਸੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ, ਉਹ ''ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਟੀਕੇਲ ਬਾਰੇ ਖੋਜ'' ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਧੂ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ<ref>{{Cite news|url=http://www.barusahib.org|title=Home|date=2013-11-13|work=The Kalgidhar Society, Baru Sahib|access-date=2017-01-12}}</ref> ਅਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਸੁਸਾਇਟੀ, [[ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ [[ਸਿੱਖ]] ਚੈਰਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਈਟਰਨਲ ਗਲੋਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<ref name=>{{Cite web |date=2016 |title=Sannt Teja Singh Chair Professorship in Sikhism |url=http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ |access-date=20 May 2016 |publisher=Eternal Global University |archive-date=3 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603124209/http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ |url-status=dead }}</ref> ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ''ਸੰਤ'' ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਦ ਵਰਲਡ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਫੈਲੋ, <ref name=/> ਉਹ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇਨਾਮ, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]] (ICAR) ਦਾ ਟੀਮ ਰਿਸਰਚ ਅਵਾਰਡ, FICCI ਅਵਾਰਡ, ICAR ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਆਇਲਸੀਡਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ। 1992 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=/> == ਜੀਵਨੀ == 1 ਸਤੰਬਰ 1930 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ]] (ਮੌਜੂਦਾ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਕਾਲੇਕੇ ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ, ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ 1949 ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਬੀਐਸਸੀ) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1951 ਵਿੱਚ [[Punjab University, Shimla, India|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ (ਐਮਐਸਸੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ<ref name="Fellow, Elected 1991">{{Cite web |date=2016 |title=Fellow, Elected 1991 |url=http://naasindia.org/fdetail.html#G014 |access-date=20 May 2016 |publisher=National Academy of Agricultural Sciences}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://naasindia.org/fdetail.html#G014 "Fellow, Elected 1991"]. National Academy of Agricultural Sciences. 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 May</span> 2016</span>.</cite></ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਗਰੋਟਾ ਭਗਵਾਨ (ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੌਲ ਬਰੀਡਰ ਡਾ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਖੋਜ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1963 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਾਇਕ ਤੇਲ ਬੀਜ ਬਰੀਡਰ ਵਜੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਪੀਏਯੂ) ਚਲੇ ਗਏ 1966 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (1966-1968) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਡਾ. ਗਿੱਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਭਾਗ (1968-79), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਡੀਨ (1979-83), ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1983-87), ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1987-89) ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Fellow, Elected 1991" /> ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ 1993 ਤੱਕ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ [[ਹਿਸਾਰ]] ਅਤੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਕੈਂਪਸਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਦੇ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਅਲਸੀ]], [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ [[ਕਣਕ]] ਦੀਆਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ [[ਬਾਜਰਾ|ਮੋਤੀ ਬਾਜਰਾ]], [[ਜੌਂ]] ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਟੀਕੇਲ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ 475 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੇਪਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ<ref name="Gill, Khem Singh on WorldCat">{{Cite web |date=2016 |title=Gill, Khem Singh on WorldCat |url=http://www.worldcat.org/identities/lccn-n86871804/ |access-date=20 May 2016 |publisher=WorldCat}}</ref> ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="Fellow, Elected 1991" /> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਉਪਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਟ੍ਰਾਈਟੀਕੇਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ: ਅੰਤਿਮ ਤਕਨੀਕੀ ਰਿਪੋਰਟ'' ਅਤੇ ''ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਟੀਕੇਲ 'ਤੇ ਖੋਜ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 17 ਡਾਕਟਰੇਟ ਅਤੇ 8 ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪੀਏਯੂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫਸਲ ਸੁਧਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Crop Improvement Society of India">{{Cite web |date=2016 |title=Crop Improvement Society of India |url=http://www.indianjournals.com/ijor.aspx?target=publisher&type=138 |access-date=20 May 2016 |publisher=Indian Journals.com}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1979 ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਟਰੱਸਟੀ ਬੋਰਡ (1988-93) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।<ref name="Fellow, Elected 1991"/> ਉਹ ਦੋ ਯੂਐਨਡੀਪੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣਕਾਰ ਸਨ: ਹੈਦਰਾਬਾਦ (1981) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਸਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (ਆਈਸੀਆਰਆਈਐਸਏਟੀ) ਲਈ ਸੋਰਘਮ ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ (1983) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (ਆਈਆਰਆਰਆਈ) ਦਾ ਚੌਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ। ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ 1988 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਟ੍ਰਾਈਟੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਉਹ 1983 ਤੋਂ 1985 ਤੱਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ, [[ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੰਸਥਾ ਬਾਬਾ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲਿਆ, (ਐਮਏ ਐਲਐਲਬੀ ਏਐਮ ਹਾਰਵਰਡ)। 1994 ਤੋਂ, ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਗੀਧਰ ਟਰੱਸਟ/ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ 129 [http://akalacademy.in/ ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀਆਂ] ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="Sannt Teja Singh Chair Professorship in Sikhism">{{Cite web |date=2016 |title=Sannt Teja Singh Chair Professorship in Sikhism |url=http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ |access-date=20 May 2016 |publisher=Eternal Global University |archive-date=3 ਜੂਨ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603124209/http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ "Sannt Teja Singh Chair Professorship in Sikhism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181010061250/http://eternalglobaluniversity.education/2016/03/23/sannt-teja-singh-chaired-professorships-awarded-to-dr-khem-singh-gill/ |date=2018-10-10 }}. Eternal Global University. 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">20 May</span> 2016</span>.</cite></ref> == ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਗਦਾਨ == ਡਾ. ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ [[ਨੌਰਮਨ ਬੋਰਲੌਗ]] ਨਾਲ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਿਹਾ। ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਰਾ ਇਨਕਲਾਬ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ। ਡਾ. ਗਿੱਲ ਕੋਲ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ (ਕੇ.ਐਸ. ਗਿੱਲ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਚਾਰ, 22 ਨਵੰਬਰ 2016)। == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਡਾ. ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦ ਵਰਲਡ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ (1974) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਫੈਲੋ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (1981) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (1991) ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਲੋ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਐਂਡ ਪਲਾਂਟ ਬਰੀਡਿੰਗ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਪ ਇੰਪਰੂਵਮੈਂਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਫੈਲੋ ਵੀ ਸਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਐਮੀਨੈਂਸ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਈਟਰਨਲ ਗਲੋਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ'' ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।<ref name="Sannt Teja Singh Chair Professorship in Sikhism" /> ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ICAR) ਦਾ ਰਫ਼ੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref name="Fellow, Elected 1991"/> ICAR ਨੇ 1981 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਟੀਮ ਖੋਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ FICCI ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1981, 1987 ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਅਤੇ 1973 ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਸੁਧਾਰ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੋ ਕਣਕ ਖੋਜ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ,<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2016 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |access-date=3 January 2016 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""> <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Ministry of Home Affairs, Government of India. 2016. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 15 October 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2016</span>.</cite></ref> ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦਾ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ 1993 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਆਇਲਸੀਡ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸਨ। 2015 ਵਿੱਚ, ਡਾ. ਗਿੱਲ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਆਨਰੇਰੀ ਕਾਰਨ) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |date=7 June 2013 |title=Interview with Dr. Khem Singh Gill |url=https://www.youtube.com/watch?v=quU7AnV--WM |access-date=20 May 2016 |website=[[YouTube]] video |publisher=The Harpreet Singh Show}} * {{Cite web |date=23 May 2009 |title=Dr. Khem Singh Gill's speech - Part 1 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2NweASBk99o |access-date=20 May 2016 |website=[[YouTube]] video |publisher=Apsumal61}} * {{Cite web |date=23 May 2009 |title=Dr. Khem Singh Gill's speech - Part 2 |url=https://www.youtube.com/watch?v=KQaCJl8KClE |access-date=20 May 2016 |website=[[YouTube]] video |publisher=Apsumal61}} {{Authority control}}{{PadmaBhushanAwardRecipients 1990–99}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2019]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] 7ghtp9yzwnl6lgl6ch1359fhbjmuwa0 3 204109 836372 2026-04-04T13:16:42Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836372 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rashpal Bassi}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:16, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 60o8cg6jakt23uqsx7burx0oqlywij1 3 204110 836373 2026-04-04T14:10:22Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836373 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sajjad Qari}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:10, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) c8nfhdsf21374vrio4vkmk6arz4syf9 3 204111 836375 2026-04-04T16:32:07Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836375 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=PageLogic}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:32, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) mfmm7mix4pgle6j3ak2t1u0s8k2fdnj 3 204112 836376 2026-04-04T17:26:39Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836376 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=JanNein}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:26, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) c55peoln3y4ierygv65l0sodp7d40w2 3 204113 836377 2026-04-04T17:59:15Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836377 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rosiestep}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:59, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) jhogwn11fguu0ozwgbtbhdbd4nwau7o 3 204114 836387 2026-04-04T21:52:49Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836387 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Adelkman}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:52, 4 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 1fnktv674yn0gcjdwg8pd1ik62ii4uo 3 204115 836395 2026-04-05T06:07:04Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836395 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Itsik Adani1}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:07, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) r1jvgzb85jdgzdayx0qsut5h3j7kweo 3 204116 836401 2026-04-05T06:57:46Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836401 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Saamik Qwulut}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:57, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 14siu6n2w1swtwipvsawg7sze48585l 3 204117 836412 2026-04-05T09:11:11Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 836412 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sita Begum}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 09:11, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 3gomd77hgivuryu69mojx342q198n7k