ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1080</id>
    <revision>
      <id>836571</id>
      <parentid>834746</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T07:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21515-19</username>
        <id>59584</id>
      </contributor>
      <comment>ਛੋਟੀ ਤਬਦੀਲੀ</comment>
      <origin>836571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59714" sha1="keckpafefjy2tdiyl3blecimsqa597v" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name             = {{hlist|{{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}}|{{lang|pnb|{{nq|پنجابی}}}}}}
| nativename       = ਪੰਜਾਬੀ
| pronunciation    = 
| states           = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]]
| region           = [[ਭਾਰਤ]]
*[[ਹਰਿਆਣਾ]]
*[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
*[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]]
[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
*[[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]]
*[[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਥਾਨ
| ethnicity        = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| speakers         = 15 ਕਰੋੜ
| date             = 2011–2023
| ref              = 
| familycolor      = ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ
| fam2             = [[ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ]]
| fam3             = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]]
| fam4             = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ#ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ]]
| script           = {{plainlist|
*[[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] &lt;small&gt;(ਆਧਾਰਿਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] &lt;small&gt;(ਆਧਾਰਿਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] &lt;small&gt;(ਇਤਿਹਾਸਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]]
*[[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}
*[[ਟਾਕਰੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}
*[[ਮਹਾਜਨੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}}}
| agency           = ਪੰਜਾਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜ, ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ, ਪੰਜਾਬ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]&lt;br/&gt;  ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ&lt;ref&gt;{{cite web | last=India | first=Tribune | title=Punjabi matric exam on Aug 26 | website=The Tribune | date=19 August 2020 | url=https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | access-date=18 September 2020 | archive-date=19 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200819214819/https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}&lt;br /&gt;{{bulleted_list|{{flag|ਪੰਜਾਬ}} {{small|(ਆਧਾਰਿਕ)}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Punjab Institute of Language, Art and Culture Act 2004 |url=http://punjablaws.gov.pk/laws//474.html |access-date=24 September 2022 |website=punjablaws.gov.pk |archive-date=17 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071438/http://punjablaws.gov.pk/laws/474.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;br/&gt;{{flag|ਭਾਰਤ}} &lt;br /&gt; {{bulleted_list|[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | ਪੰਜਾਬ]] {{small|(ਅਧਿਕਾਰਤ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=NCLM 52nd Report |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=NCLM |access-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=15 November 2016 |date=15 November 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Punjab mandates all signage in Punjabi, in Gurmukhi script | website=The Hindu | date=21 February 2020 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | access-date=9 September 2020 | archive-date=22 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200222140301/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | url-status=live }}0&lt;/ref&gt;|[[ਹਰਿਆਣਾ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}&lt;ref&gt;{{cite news | title=All milestones, signboards in Haryana to bear info in English, Hindi and Punjabi: Education Minister | work=The Indian Express | date=3 March 2020 | url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | access-date=9 September 2020 | archive-date=14 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200314065123/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|[[ਦਿੱਲੀ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}&lt;ref&gt;{{cite news | title=Punjabi, Urdu made official languages in Delhi | work=The Times of India | date=25 June 2003 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Punjabi-Urdu-made-official-languages-in-Delhi/articleshow/43388.cms | access-date=10 September 2020 | archive-date=14 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210314171554/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/punjabi-urdu-made-official-languages-in-delhi/articleshow/43388.cms | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] {{small|(ਵਾਧੂ, 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਬਲਾਕਾਂ ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ)}}&lt;ref name=Telegraph:1&gt;{{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |date=11 December 2012 |newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] |access-date=25 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |archive-date=25 March 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| minority         = 
| iso1             = pa
| iso2             = pan
| lc1              = pan
| lc2              = pnb
| ld1              = ਪੰਜਾਬੀ
| ld2              = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ
| lingua           = 59-AAF-e
| image            = Punjabi gurmukhi shahmukhi.png
| imagescale       = 0.5
| imagecaption     = 'ਪੰਜਾਬੀ' [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ)
| map              = Geographical distribution of Punjabi language.png
| mapcaption       = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ।
| caption          = 
| notice           = IPA
| glotto           = panj1256
| glottoname       = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ
| glottorefname    = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ
| glotto2          = west2386
| glottoname2      = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ&lt;!--name as listed at Glottolog--&gt;
| glottorefname2   = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ&lt;!--name as listed at Glottolog--&gt;
| dia1             = ''ਦੇਖੋ'' [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]]
| ancestor         = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ
| ancestor2        = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| ancestor3        = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| ancestor4        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy – A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |date=12 November 1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-535666-3 |url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC}}&lt;/ref&gt;
| ancestor5        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ollett |first1=Andrew |title=Language of the Snakes – Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |date=10 October 2017 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520968813 |url=https://books.google.com/books?id=CFn0DwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;
| ancestor6        = ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ&lt;ref name=&quot;researchgate.net&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Sikander |title=The Origin Theories of Punjabi Language: A Context of Historiography of Punjabi Language |journal=International Journal of Sikh Studies |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/353680383}}&lt;/ref&gt;
| ancestor7        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]]
| ancestor8        = [[wikt:Old Punjabi|ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ]]&lt;ref name=&quot;Languages of India&quot;&gt;{{cite book |last1=Haldar |first1=Gopal |title=Languages of India |date=2000 |publisher=National Book Trust, India |location=New Delhi |isbn=9788123729367 |page=149 |quote=The age of Old Punjabi: up to 1600 A.D. […] It is said that evidence of Old Punjabi can be found in the Granth Sahib.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair |title=Teachings of the Sikh Gurus : selections from the Scriptures |date=2013 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=9781136451089 |edition=First |chapter=0.2.1 – Form |quote=Surpassing them all in the frequent subtlety of his linguistic choices, including the use of dialect forms as well as of frequent loanwords from Sanskrit and Persian, Guru Nanak combined this poetic language of the Sants with his native Old Punjabi. It is this mixture of Old Punjabi and Old Hindi which constitutes the core idiom of all the earlier Gurus.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Frawley |first1=William |title=International encyclopedia of linguistics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195139778 |page=423 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;University of California Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Austin |first1=Peter |title=One thousand languages : living, endangered, and lost |url=https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse |date=2008 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520255609 |page=[https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse/page/115 115]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Language in South Asia&quot;&gt;{{cite book |author1=Braj B. Kachru |author2=Yamuna Kachru |author3=S. N. Sridhar |title=Language in South Asia |url=https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139465502 |page=[https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse/page/411 411]}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Punjabis}}

'''ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: ‎'''پنجابی''', [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: '''ਪੰਜਾਬੀ''') [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼&quot;&gt;{{cite book|last1=ਨਾਭਾ|first1=ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ|title=ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼|date=April 13, 1930|publisher=Languages Department of Punjab|location=Patiala|page=ਪੰਜਾਬੀ|accessdate=11 November 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ [[ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ [[ਮਾਂ ਬੋਲੀ]] ਹੈ। [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ]] 'ਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ|ਦੁਨੀਆਂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਉੱਘੇ [[ਭੰਗੜਾ]] [[ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ &quot;ਪੰਜਾਬੀ&quot; ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
&quot;ਐਥਨੋਲੋਗ&quot; 2005 (ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ 'ਦੂਜੀ '''ਬੋਲੀ'''' ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 13 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|last=|first=|date=|website=http://www.censusindia.gov.in/2011census|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
Ministry of Home Affairs,
Government of India|access-date=}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ। ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਕਰ ਕੇ ਅਜੋਕੀ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਬੋਲੀਆਂ]] ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਆਦਿ ਪਰ ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਪੁਰਾਣੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮਾਝਾ]] ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਜੋਕੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਪਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ।

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਰਨਾਂ ‍ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%ac%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a9%80-%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-5/|title=ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|date=2019-09-22|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=pa|access-date=2019-09-22|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923234110/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-5/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਰਤਾਨੀਆ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ [[2011]] ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਤੀਜੀ ਆਮ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cmslurl=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cms|access-date=11 ਨਵੰਬਰ 2015}}&lt;/ref&gt; 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[1947|1947 ਈਸਵੀ]] ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵੈਦਿਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

[[ਜੁਲਾਈ]], [[1951]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪਰੈੱਸ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਲਿਖਾਇਆ।

=== ਮੂਲ ===
[[File:Tilla Jogian.jpg|thumb|[[Tilla Jogian]], Jhelum District, Punjab, Pakistan, a hilltop associated with many Nath jogis (considered among compilers of earlier Punjabi works)]]
ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)
ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अपभ्रंश, 'ਭਟਕਿਆ' ਜਾਂ 'ਗੈਰ-ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਬੋਲੀ') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Singha |first1=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries) |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=166 |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&amp;dq=punjabi+prakrit+language&amp;pg=PA166 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121195057/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |archive-date=21 January 2017}}&lt;/ref&gt; 600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्राकृत, prākṛta) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Singh-2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=G S Sidhu |url=http://archive.org/details/panjabandpanjabi_202003 |title=Panjab And Panjabi |date=2004}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਥ ਯੋਗੀ-ਯੁੱਗ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Hoiberg 2000&quot;&gt;{{Cite book|last=Hoiberg|first=Dale|url=https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&amp;q=Punjabi+language+Nath+Saints&amp;pg=PA214|title=Students' Britannica India|date=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-760-5|language=en|access-date=25 October 2020|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402155537/https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&amp;q=Punjabi+language+Nath+Saints&amp;pg=PA214|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਅਤਿ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hoiberg 2000&quot;/&gt; 1317-1318 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਕਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murphy |first=Anne |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780429622069 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |pages=206–207 |chapter=13: The Territorialisation of Sikh Pasts}}&lt;/ref&gt; 10ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਮੱਧਯੁਗੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Languages of India&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhatia-2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |title=Punjabi: A Cognitive-Descriptive Grammar |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781136894602 |page=XXV |edition=Reprint |quote=As an independent language Punjabi has gone through the following three stages of development: Old Punjabi (10th to 16th century). Medieval Punjabi (16th to 19th century), and Modern Punjabi (19th century to Present).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Austin-2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Language in South Asia&quot;/&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ==

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ’ 1960 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 3 ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ’ 02 ਅਕਤੂਬਰ 1960 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1960 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ 29 ਦਸੰਬਰ 1967 ਨੂੰ 1960 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1965 ਦੇ ਐਕਟ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕੰਮ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਕਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੰਮ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

1967 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੋ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 30 ਦਸੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 1968 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 9 ਫਰਵਰੀ 1968 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਰਾਜ ਪੱਧਰ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੁਕਮ 13 ਅਪਰੈਲ 1968 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ।

ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2008 ਰਾਹੀਂ 1967 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 3-ਏ ਜੋੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਕੁਤਰਣਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ (‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਦੀ ਥਾਂ) ‘ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A9%9E%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤਕ ਦਾ, ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-22|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8-2/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ਼਼-ਨਾਲ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੰਡੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2012/04/%E0%A9%9E%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%98%E0%A8%B0-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B3%E0%A9%87/|title=ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਘਰ ਗਾਲ਼ੇ|last=ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ|first=|date=2012-04-28|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626213947/http://punjabitribuneonline.com/2012/04/%e0%a9%9e%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%98%e0%a8%b0-%e0%a8%97%e0%a8%be%e0%a8%b3%e0%a9%87/|archive-date=2013-06-26|dead-url=|language=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ|(ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ)]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਢੰਗ ਹਨ।&lt;ref name=omni&gt;[http://www.omniglot.com/writing/punjabi.htm ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਸਾਈਟ ਵੇਖਿਆ 16/03/2014 ਨੂੰ ]&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਾਂਗ ਹੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ [[ਹਿੰਦੀ]]-[[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ]] ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ।

== ਭੂਗੋਲਿਕ ਫੈਲਾਅ ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ-
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ===
ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ 81.15% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 84.0% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਸਰੀ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਲਹੌਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਹੌਰ ਦੀ 92% ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਦੀ 86% ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਫੈ਼ਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 81% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population Census Organization |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926230905/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-date=2009-09-26 |access-date=2026-01-04 |website=www.statpak.gov.pk}}&lt;/ref&gt;
|-
! '''ਸਾਲ''' || '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ''' || '''ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ''' || '''ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ'''
|-
| 1951 || 33,740,167 || 57.08% || 22,632,905
|-
| 1961 || 42,880,378 || 56.39% || 28,468,282
|-
| 1972 || 65,309,340 || 56.11% || 43,176,004
|-
| 1981 || 84,253,644 || 48.17% || 40,584,980
|-
| 1998 || 132,352,279 || 44.15% || 58,433,431
|-
| 2017 || 207,685,000 || 38.78% || 80,540,000
|-
|2023
|240,458,089
|36.98%
|88,915,544
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (2023)'''

|-
! rowspan=&quot;2&quot; | ਸਥਾਨ || ਬਲਾਕ || ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ || ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
|-
! ਪਾਕਿਸਤਾਨ 
| '''130,335,300''' || '''60%'''
|-
| 1 || [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] || 108,671,704 || 90%
|-
| 2 || [[ਸਿੰਧ]] || 7,592,261 || 25%
|-
| 3 || [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ|ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ(ਰਾਜਧਾਨੀ)]] || 1,843,625 || 86.66%
|-
| 4 || [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] || 12,396,085 || 30%
|-
| 5 || [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] || 318,745 || 2.52%
|}

=== ਭਾਰਤ ===
[[File:Punjab district map.png|thumb|right|150px]]
[[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, [[ਜਲੰਧਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, 4 ਕਰੋੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ 41 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [[ਬਾਗੜੀ]] ਅਤੇ [[ਭਟੇਲੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ &quot;ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ&quot; ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;IndiaCensus2011&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf| title = Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011| access-date = 21 March 2021}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''
|-
! '''ਸਾਲ'''|| '''ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਬਾਦੀ'''|| '''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ'''|| ਫ਼ੀਸਦੀ
|-
| 1971 || 548,159,652 || 14,108,443 || 2.57%
|-
| 1981 || 665,287,849 || 19,611,199 || 2.95%
|-
| 1991 || 838,583,988 || 23,378,744 || 2.79%
|-
| 2001 || 1,028,610,328 || 29,102,477 || 2.83%
|-
| 2011 || 1,210,193,422 || 33,124,726 || 2.74%
|}

==ਵਿਲੱਖਣਤਾ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੁਰਾਤਮਕ ਹੋਣਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਧੁਨੀਆਂ /ਘ/, /ਝ/, /ਢ/, /ਧ/, /ਭ/ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ /ਹ/ ਧੁਨੀ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਧੁਨੀਆਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਦਿ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਕ,ਚ,ਟ,ਤ,ਪ/ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਸ੍ਵਰ ੳੱਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁ੍ਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਦੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਘੋੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ IPA ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ &quot;&quot;/kòɽa/&quot;&quot; ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰ &quot;&quot;ਕੋੜਾ&quot; ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ &quot;&quot;ਕੋਹੜਾ&quot;&quot; ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ IPA ਵਿੱਚ &quot;&quot;/kóɽa/&quot;&quot; ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਕ੍ਰਮਪੂਰਵਕ /ਗ, ਜ, ਡ, ਬ, ਦ/ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਅਗਲੇ ਸ੍ਵਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਸ੍ਵਰ ਸਹਿਤ ਉੱਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ- /ਲਾਭ/।

== ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ==
=== ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ===
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ (ਕਹਿਲੂਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਵੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਂ-ਬਾਪੂ, ਦਾਦੀ-ਦਾਦੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ, ਜੇਠ-ਜੇਠਾਣੀ, ਦਿਉਰ-ਦਿਉਰਾਣੀ, ਮਾਮਾ-ਮਾਮੀ, ਮਾਸੜ-ਮਾਸੀ, ਨਾਨਾ (ਨਾਨੂ)-ਨਾਨੀ, ਕੁੜਮ-ਕੁੜਮਣੀ, ਜੀਜਾ-ਸਾਲੀ, ਧੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲ਼ੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ’ਚ ਜੁੜੀਆਂ ਤੰਦਾਂ|last=ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖੀ|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਗੜੀ ===
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਬਾਗੜੀ’ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪ ਬਾਗੜੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚਲੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਅਬਹੋਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਨੌਹਰ, ਭਾਦਰਾ, ਸਿਰਸਾ, ਐਲਨਾਬਾਦ, ਡੱਬਵਾਲੀ, ਰਾਣੀਆਂ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਫ਼ਤਿਆਬਾਦ, ਭੱਟੂ, ਹਿਸਾਰ, ਭੂਨਾ, ਉਕਲਾਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗੜੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ।
‘ਮਾਰਵਾੜ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਵਾੜ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਾਰੂਵਤ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ‘ਵਤ’ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਬਾਗੜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%9c%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%9a%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ|date=2018-11-24|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2018-12-15}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ==
[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਨੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]], [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], [[ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕ਼ਾਦਰਯਾਰ]], [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]], [[ਦਮੋਦਰ]] ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। [[ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਨ, ਹੂਣ, ਤੁਰਕ, ਮੁਗ਼ਲ, ਮੰਗੋਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਾਡੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ, ਜੰਗਨਾਮੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਮਾਹੀਏ, ਢੋਲੇ, ਟੱਪੇ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਣਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]], [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]], [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ]], [[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]], [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]], [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]], [[ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ]], [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ|ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ]], ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਦਕਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣੀ ਰਾਤ ਚੌਗਣੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਝੂਮਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]], [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]], [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ]], [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]], [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ]] ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਰ ਜਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਆਮ ਵੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Large-sized Guru Granth Sahib manuscript that was handwritten by Pratap Singh Giani and completed in 1908 C.E. 03.jpg
ਤਸਵੀਰ:Gurmukhi Script - traditional alphabet.svg|ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਤਸਵੀਰ:Shahmukhi1.JPG|ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਤਸਵੀਰ:Bhulay Shah.jpg|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)
ਤਸਵੀਰ:Munir niazi.gif|ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)
ਤਸਵੀਰ:Das Buch der Schrift (Faulmann) 138.jpg|ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ
ਤਸਵੀਰ:Punjabi language sign board at hanumangarh rajasthan india.jpeg|ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ
&lt;/gallery&gt;

==ਹੋਰ ਵੇਖੋ==
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ]]
* [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]
* [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]]</text>
      <sha1>keckpafefjy2tdiyl3blecimsqa597v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>836572</id>
      <parentid>836571</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T08:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21515-19</username>
        <id>59584</id>
      </contributor>
      <origin>836572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59739" sha1="cm6c3omtfcs8j9ftvdml8abb95yxllu" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name             = {{hlist|{{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}}|{{lang|pnb|{{nq|پنجابی}}}}}}
| nativename       = ਪੰਜਾਬੀ
| pronunciation    = 
| states           = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]]
| region           = [[ਭਾਰਤ]]
*[[ਹਰਿਆਣਾ]]
*[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]
*[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]]
[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
*[[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]]
*[[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਥਾਨ
| ethnicity        = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| speakers         = 15 ਕਰੋੜ
| date             = 2011–2023
| ref              = 
| familycolor      = ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ
| fam2             = [[ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ]]
| fam3             = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]]
| fam4             = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ#ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ]]
| script           = {{plainlist|
*[[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] &lt;small&gt;(ਆਧਾਰਿਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] &lt;small&gt;(ਆਧਾਰਿਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] &lt;small&gt;(ਇਤਿਹਾਸਕ)&lt;/small&gt;
*[[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]]
*[[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}
*[[ਟਾਕਰੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}
*[[ਮਹਾਜਨੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}}}
| agency           = ਪੰਜਾਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜ, ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ, ਪੰਜਾਬ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]&lt;br/&gt;  ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ&lt;ref&gt;{{cite web | last=India | first=Tribune | title=Punjabi matric exam on Aug 26 | website=The Tribune | date=19 August 2020 | url=https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | access-date=18 September 2020 | archive-date=19 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200819214819/https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}&lt;br /&gt;{{bulleted_list|{{flag|ਪੰਜਾਬ}} {{small|(ਆਧਾਰਿਕ)}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Punjab Institute of Language, Art and Culture Act 2004 |url=http://punjablaws.gov.pk/laws//474.html |access-date=24 September 2022 |website=punjablaws.gov.pk |archive-date=17 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071438/http://punjablaws.gov.pk/laws/474.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;br/&gt;{{flag|ਭਾਰਤ}} &lt;br /&gt; {{bulleted_list|[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | ਪੰਜਾਬ]] {{small|(ਅਧਿਕਾਰਤ)}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=NCLM 52nd Report |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=NCLM |access-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=15 November 2016 |date=15 November 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Punjab mandates all signage in Punjabi, in Gurmukhi script | website=The Hindu | date=21 February 2020 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | access-date=9 September 2020 | archive-date=22 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200222140301/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | url-status=live }}0&lt;/ref&gt;|[[ਹਰਿਆਣਾ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}&lt;ref&gt;{{cite news | title=All milestones, signboards in Haryana to bear info in English, Hindi and Punjabi: Education Minister | work=The Indian Express | date=3 March 2020 | url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | access-date=9 September 2020 | archive-date=14 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200314065123/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|[[ਦਿੱਲੀ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}&lt;ref&gt;{{cite news | title=Punjabi, Urdu made official languages in Delhi | work=The Times of India | date=25 June 2003 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Punjabi-Urdu-made-official-languages-in-Delhi/articleshow/43388.cms | access-date=10 September 2020 | archive-date=14 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210314171554/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/punjabi-urdu-made-official-languages-in-delhi/articleshow/43388.cms | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] {{small|(ਵਾਧੂ, 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਬਲਾਕਾਂ ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ)}}&lt;ref name=Telegraph:1&gt;{{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |date=11 December 2012 |newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] |access-date=25 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |archive-date=25 March 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| minority         = 
| iso1             = pa
| iso2             = pan
| lc1              = pan
| lc2              = pnb
| ld1              = ਪੰਜਾਬੀ
| ld2              = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ
| lingua           = 59-AAF-e
| image            = Punjabi gurmukhi shahmukhi.png
| imagescale       = 0.5
| imagecaption     = 'ਪੰਜਾਬੀ' [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ)
| map              = Geographical distribution of Punjabi language.png
| mapcaption       = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ।
| caption          = 
| notice           = IPA
| glotto           = panj1256
| glottoname       = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ
| glottorefname    = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ
| glotto2          = west2386
| glottoname2      = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ&lt;!--name as listed at Glottolog--&gt;
| glottorefname2   = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ&lt;!--name as listed at Glottolog--&gt;
| dia1             = ''ਦੇਖੋ'' [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]]
| ancestor         = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ
| ancestor2        = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| ancestor3        = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| ancestor4        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy – A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |date=12 November 1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-535666-3 |url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC}}&lt;/ref&gt;
| ancestor5        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ollett |first1=Andrew |title=Language of the Snakes – Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |date=10 October 2017 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520968813 |url=https://books.google.com/books?id=CFn0DwAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;
| ancestor6        = ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ&lt;ref name=&quot;researchgate.net&quot;&gt;{{cite journal |last1=Singh |first1=Sikander |title=The Origin Theories of Punjabi Language: A Context of Historiography of Punjabi Language |journal=International Journal of Sikh Studies |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/353680383}}&lt;/ref&gt;
| ancestor7        = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]]
| ancestor8        = [[wikt:Old Punjabi|ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ]]&lt;ref name=&quot;Languages of India&quot;&gt;{{cite book |last1=Haldar |first1=Gopal |title=Languages of India |date=2000 |publisher=National Book Trust, India |location=New Delhi |isbn=9788123729367 |page=149 |quote=The age of Old Punjabi: up to 1600 A.D. […] It is said that evidence of Old Punjabi can be found in the Granth Sahib.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair |title=Teachings of the Sikh Gurus : selections from the Scriptures |date=2013 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=9781136451089 |edition=First |chapter=0.2.1 – Form |quote=Surpassing them all in the frequent subtlety of his linguistic choices, including the use of dialect forms as well as of frequent loanwords from Sanskrit and Persian, Guru Nanak combined this poetic language of the Sants with his native Old Punjabi. It is this mixture of Old Punjabi and Old Hindi which constitutes the core idiom of all the earlier Gurus.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Frawley |first1=William |title=International encyclopedia of linguistics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195139778 |page=423 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;University of California Press&quot;&gt;{{cite book |last1=Austin |first1=Peter |title=One thousand languages : living, endangered, and lost |url=https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse |date=2008 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520255609 |page=[https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse/page/115 115]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Language in South Asia&quot;&gt;{{cite book |author1=Braj B. Kachru |author2=Yamuna Kachru |author3=S. N. Sridhar |title=Language in South Asia |url=https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139465502 |page=[https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse/page/411 411]}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Punjabis}}

'''ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: ‎'''پنجابی''', [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: '''ਪੰਜਾਬੀ''') [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼&quot;&gt;{{cite book|last1=ਨਾਭਾ|first1=ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ|title=ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼|date=April 13, 1930|publisher=Languages Department of Punjab|location=Patiala|page=ਪੰਜਾਬੀ|accessdate=11 November 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ [[ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ [[ਮਾਂ ਬੋਲੀ]] ਹੈ। [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ]] 'ਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ|ਦੁਨੀਆਂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਉੱਘੇ [[ਭੰਗੜਾ]] [[ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ &quot;ਪੰਜਾਬੀ&quot; ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
&quot;ਐਥਨੋਲੋਗ&quot; 2005 (ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ 'ਦੂਜੀ '''ਬੋਲੀ'''' ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 13 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|last=|first=|date=|website=http://www.censusindia.gov.in/2011census|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India
Ministry of Home Affairs,
Government of India|access-date=}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ। ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਕਰ ਕੇ ਅਜੋਕੀ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਬੋਲੀਆਂ]] ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਆਦਿ ਪਰ ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਪੁਰਾਣੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮਾਝਾ]] ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਜੋਕੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਪਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ।

==ਇਤਿਹਾਸ==
ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਰਨਾਂ ‍ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%ac%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a9%80-%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-5/|title=ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|date=2019-09-22|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=pa|access-date=2019-09-22|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923234110/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-5/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਰਤਾਨੀਆ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ [[2011]] ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਤੀਜੀ ਆਮ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cmslurl=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cms|access-date=11 ਨਵੰਬਰ 2015}}&lt;/ref&gt; 

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[1947|1947 ਈਸਵੀ]] ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵੈਦਿਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। 

[[ਜੁਲਾਈ]], [[1951]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਲਿਖਾਇਆ।

=== ਮੂਲ ===
[[File:Tilla Jogian.jpg|thumb|[[Tilla Jogian]], Jhelum District, Punjab, Pakistan, a hilltop associated with many Nath jogis (considered among compilers of earlier Punjabi works)]]
ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)
ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अपभ्रंश, 'ਭਟਕਿਆ' ਜਾਂ 'ਗੈਰ-ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਬੋਲੀ') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Singha |first1=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries) |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=166 |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&amp;dq=punjabi+prakrit+language&amp;pg=PA166 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121195057/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |archive-date=21 January 2017}}&lt;/ref&gt; 600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्राकृत, prākṛta) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Singh-2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=G S Sidhu |url=http://archive.org/details/panjabandpanjabi_202003 |title=Panjab And Panjabi |date=2004}}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬੀ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਥ ਯੋਗੀ ਯੁੱਗ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Hoiberg 2000&quot;&gt;{{Cite book|last=Hoiberg|first=Dale|url=https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&amp;q=Punjabi+language+Nath+Saints&amp;pg=PA214|title=Students' Britannica India|date=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-760-5|language=en|access-date=25 October 2020|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402155537/https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&amp;q=Punjabi+language+Nath+Saints&amp;pg=PA214|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਅਤਿ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hoiberg 2000&quot;/&gt; 1317-1318 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਕਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Murphy |first=Anne |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780429622069 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |pages=206–207 |chapter=13: The Territorialisation of Sikh Pasts}}&lt;/ref&gt; 10ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਮੱਧਯੁਗੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Languages of India&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhatia-2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |title=Punjabi: A Cognitive-Descriptive Grammar |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781136894602 |page=XXV |edition=Reprint |quote=As an independent language Punjabi has gone through the following three stages of development: Old Punjabi (10th to 16th century). Medieval Punjabi (16th to 19th century), and Modern Punjabi (19th century to Present).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford University Press&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Austin-2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Language in South Asia&quot;/&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ==

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ’ 1960 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 3 ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ’ 02 ਅਕਤੂਬਰ 1960 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1960 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ 29 ਦਸੰਬਰ 1967 ਨੂੰ 1960 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1965 ਦੇ ਐਕਟ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕੰਮ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਕਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

1967 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੋ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 30 ਦਸੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 1968 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 9 ਫਰਵਰੀ 1968 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਰਾਜ ਪੱਧਰ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੁਕਮ 13 ਅਪਰੈਲ 1968 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ।

ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2008 ਰਾਹੀਂ 1967 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 3-ਏ ਜੋੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਕੁਤਰਨਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ (‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਦੀ ਥਾਂ) ‘ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A9%9E%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਦਾ, ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-22|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8-2/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ਼਼-ਨਾਲ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੰਡੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2012/04/%E0%A9%9E%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%98%E0%A8%B0-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B3%E0%A9%87/|title=ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਘਰ ਗਾਲ਼ੇ|last=ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ|first=|date=2012-04-28|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626213947/http://punjabitribuneonline.com/2012/04/%e0%a9%9e%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%98%e0%a8%b0-%e0%a8%97%e0%a8%be%e0%a8%b3%e0%a9%87/|archive-date=2013-06-26|dead-url=|language=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ|(ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ)]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਢੰਗ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;omni&quot;&gt;[http://www.omniglot.com/writing/punjabi.htm ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਸਾਈਟ ਵੇਖਿਆ 16/03/2014 ਨੂੰ ]&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ [[ਹਿੰਦੀ]]-[[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ]] ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ।

== ਭੂਗੋਲਿਕ ਫੈਲਾਅ ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ-
===ਪਾਕਿਸਤਾਨ ===
ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ 81.15% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 84.0% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਸਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਲਹੌਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਹੌਰ ਦੀ 92% ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਦੀ 86% ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਫੈ਼ਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 81% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population Census Organization |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926230905/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-date=2009-09-26 |access-date=2026-01-04 |website=www.statpak.gov.pk}}&lt;/ref&gt;
|-
! '''ਸਾਲ''' || '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ''' || '''ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ''' || '''ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ'''
|-
| 1951 || 33,740,167 || 57.08% || 22,632,905
|-
| 1961 || 42,880,378 || 56.39% || 28,468,282
|-
| 1972 || 65,309,340 || 56.11% || 43,176,004
|-
| 1981 || 84,253,644 || 48.17% || 40,584,980
|-
| 1998 || 132,352,279 || 44.15% || 58,433,431
|-
| 2017 || 207,685,000 || 38.78% || 80,540,000
|-
|2023
|240,458,089
|36.98%
|88,915,544
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (2023)'''

|-
! rowspan=&quot;2&quot; | ਸਥਾਨ || ਬਲਾਕ || ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ || ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
|-
! ਪਾਕਿਸਤਾਨ 
| '''130,335,300''' || '''60%'''
|-
| 1 || [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] || 108,671,704 || 90%
|-
| 2 || [[ਸਿੰਧ]] || 7,592,261 || 25%
|-
| 3 || [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ|ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ(ਰਾਜਧਾਨੀ)]] || 1,843,625 || 86.66%
|-
| 4 || [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] || 12,396,085 || 30%
|-
| 5 || [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] || 318,745 || 2.52%
|}

=== ਭਾਰਤ ===
[[File:Punjab district map.png|thumb|right|150px]]
[[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, [[ਜਲੰਧਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ 41 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [[ਬਾਗੜੀ]] ਅਤੇ [[ਭਟੇਲੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ &quot;ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ&quot; ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;IndiaCensus2011&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf| title = Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011| access-date = 21 March 2021}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''
|-
! '''ਸਾਲ'''|| '''ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਬਾਦੀ'''|| '''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ'''|| ਫ਼ੀਸਦੀ
|-
| 1971 || 548,159,652 || 14,108,443 || 2.57%
|-
| 1981 || 665,287,849 || 19,611,199 || 2.95%
|-
| 1991 || 838,583,988 || 23,378,744 || 2.79%
|-
| 2001 || 1,028,610,328 || 29,102,477 || 2.83%
|-
| 2011 || 1,210,193,422 || 33,124,726 || 2.74%
|}

==ਵਿਲੱਖਣਤਾ==
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੁਰਾਤਮਕ ਹੋਣਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਧੁਨੀਆਂ /ਘ/, /ਝ/, /ਢ/, /ਧ/, /ਭ/ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ /ਹ/ ਧੁਨੀ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਧੁਨੀਆਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਦਿ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਕ,ਚ,ਟ,ਤ,ਪ/ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਸ੍ਵਰ ੳੱਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁ੍ਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਦੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਘੋੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ IPA ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ &quot;&quot;/kòɽa/&quot;&quot; ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰ &quot;&quot;ਕੋੜਾ&quot; ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ &quot;&quot;ਕੋਹੜਾ&quot;&quot; ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ IPA ਵਿੱਚ &quot;&quot;/kóɽa/&quot;&quot; ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਕ੍ਰਮਪੂਰਵਕ /ਗ, ਜ, ਡ, ਬ, ਦ/ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ਼ ਲਗਦੇ ਅਗਲੇ ਸ੍ਵਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਸ੍ਵਰ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- /ਲਾਭ/।

== ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ==
=== ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ===
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ (ਕਹਿਲੂਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਵੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਂ-ਬਾਪੂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ, ਜੇਠ-ਜੇਠਾਣੀ, ਦਿਓਰ-ਦਿਓਰਾਣੀ, ਮਾਮਾ-ਮਾਮੀ, ਮਾਸੜ-ਮਾਸੀ, ਨਾਨਾ (ਨਾਨੂ)-ਨਾਨੀ, ਕੁੜਮ-ਕੁੜਮਣੀ, ਜੀਜਾ-ਸਾਲੀ, ਧੀ-ਪੁੱਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲ਼ੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ’ਚ ਜੁੜੀਆਂ ਤੰਦਾਂ|last=ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖੀ|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ਬਾਗੜੀ ===
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਬਾਗੜੀ’ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪ ਬਾਗੜੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚਲੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਅਬਹੋਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਨੌਹਰ, ਭਾਦਰਾ, ਸਿਰਸਾ, ਐਲਨਾਬਾਦ, ਡੱਬਵਾਲੀ, ਰਾਣੀਆਂ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਫ਼ਤਿਆਬਾਦ, ਭੱਟੂ, ਹਿਸਾਰ, ਭੂਨਾ, ਉਕਲਾਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗੜੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ।
‘ਮਾਰਵਾੜ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਵਾੜ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਾਰੂਵਤ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ‘ਵਤ’ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਬਾਗੜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%9c%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%9a%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ|date=2018-11-24|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2018-12-15}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ==
[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਨੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]], [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], [[ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕ਼ਾਦਰਯਾਰ]], [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]], [[ਦਮੋਦਰ]] ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। [[ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਨ, ਹੂਣ, ਤੁਰਕ, ਮੁਗ਼ਲ, ਮੰਗੋਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਾਡੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ, ਜੰਗਨਾਮੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਮਾਹੀਏ, ਢੋਲੇ, ਟੱਪੇ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਣਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]], [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]], [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ]], [[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]], [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]], [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]], [[ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ]], [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ|ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ]], ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਦਕਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣੀ ਰਾਤ ਚੌਗਣੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਝੂਮਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]], [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]], [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ]], [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]], [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ]] ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਰ ਜਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਆਮ ਵੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:Large-sized Guru Granth Sahib manuscript that was handwritten by Pratap Singh Giani and completed in 1908 C.E. 03.jpg
ਤਸਵੀਰ:Gurmukhi Script - traditional alphabet.svg|ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਤਸਵੀਰ:Shahmukhi1.JPG|ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ
ਤਸਵੀਰ:Bhulay Shah.jpg|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)
ਤਸਵੀਰ:Munir niazi.gif|ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ)
ਤਸਵੀਰ:Das Buch der Schrift (Faulmann) 138.jpg|ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ
ਤਸਵੀਰ:Punjabi language sign board at hanumangarh rajasthan india.jpeg|ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ
&lt;/gallery&gt;

==ਹੋਰ ਵੇਖੋ==
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ]]
* [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]
* [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]
* [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]]</text>
      <sha1>cm6c3omtfcs8j9ftvdml8abb95yxllu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2459</id>
    <revision>
      <id>836556</id>
      <parentid>836500</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T18:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਜ਼ਿੰਦਗੀ */</comment>
      <origin>836556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60477" sha1="9nfufwzqyr2a2ll72ftin0ni5qzkct7" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| image  = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg
| caption     = 
| birth_name  = ਤਿਆਗ ਮੱਲ 
| birth_date  = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}}
| birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_date  = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}}
| death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ
| period = 1664–1675
| other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ
| known_for   =
* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ
* ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ&lt;ref&gt;Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), &quot;Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia&quot;, SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: &quot;Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom.&quot;&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ
* [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers &amp; Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: &quot;Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&amp;pg=PA228&amp;dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&amp;q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&amp;f=false|accessdate=17 November 2016}}&lt;/ref&gt;
| spouse      = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]]
| children    = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| father   = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] 
| mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ
| predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]
| successor   = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;cs2013&quot;&gt;{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbcgtb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fenech4&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society
 | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor &amp; Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;singharakab&quot;&gt;{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;nesbitt122&quot;&gt;{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=guru+tegh+bahadur&amp;pg=PA351&amp;printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell &amp; Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=tegh+bahadur+execution&amp;pg=PA305&amp;printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}&lt;/ref&gt;

== ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 (੧੬੨੧) ਈਸਵੀ ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਖੇ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ।

ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ । (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ ,ਸੂਰਬੀਰ ,ਸਸਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ।

ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।।

ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ । ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫)ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਨਾ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ  ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।।

ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ

ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। 

ਆਪ ਜੀ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ।

ਆਪ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ  ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ==
6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ  [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ।

==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ==
ਗੁਰੂ ਹਰਕਿੑਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ &quot;ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ&quot; ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ'ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ।( ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)

==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ==
ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। 
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ।

==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ==
[[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ।

==ਕੁਰਬਾਨੀ==
1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
&lt;poem&gt;
ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
&lt;/poem&gt;
ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ।

== ਸ਼ਹੀਦੀ ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। 

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: 
ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।

‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
&lt;poem&gt;
ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥
ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
&lt;/poem&gt;
ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ।

ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ-

*ਗਉੜੀ = 9
*ਆਸਾ = 1
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3
*ਬਿਹਾਗੜਾ = 1
*ਸੋਰਠਿ = 12
*ਧਨਾਸਰੀ = 4
*ਜੈਤਸਰੀ = 3
*ਟੋਡੀ = 1
*ਤਿਲੰਗ = 3
*ਬਿਲਾਵਲ = 3
*ਰਾਮਕਲੀ = 3
*ਮਾਰੂ = 3
*ਬਸੰਤੁ = 5
*ਸਾਰੰਗ = 4
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4&lt;ref&gt;ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31&lt;/ref&gt;

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।
File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।
File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ।
File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
&lt;/gallery&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਸਿੱਖੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>9nfufwzqyr2a2ll72ftin0ni5qzkct7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>836557</id>
      <parentid>836556</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T18:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ */</comment>
      <origin>836557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60468" sha1="rm3hhn6isa3poolw058r51sxq1wxcf4" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| image  = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg
| caption     = 
| birth_name  = ਤਿਆਗ ਮੱਲ 
| birth_date  = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}}
| birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_date  = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}}
| death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ
| period = 1664–1675
| other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ
| known_for   =
* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ
* ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ&lt;ref&gt;Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), &quot;Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia&quot;, SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: &quot;Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom.&quot;&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ
* [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers &amp; Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: &quot;Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&amp;pg=PA228&amp;dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&amp;q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&amp;f=false|accessdate=17 November 2016}}&lt;/ref&gt;
| spouse      = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]]
| children    = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| father   = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] 
| mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ
| predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]]
| successor   = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=9|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;cs2013&quot;&gt;{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbcgtb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fenech4&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society
 | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};&lt;br /&gt;{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor &amp; Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;singharakab&quot;&gt;{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;nesbitt122&quot;&gt;{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=guru+tegh+bahadur&amp;pg=PA351&amp;printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell &amp; Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=tegh+bahadur+execution&amp;pg=PA305&amp;printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}&lt;/ref&gt;

== ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 (੧੬੨੧) ਈਸਵੀ ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿਖੇ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ।

ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ । (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ ,ਸੂਰਬੀਰ ,ਸਸਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ।

ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।।

ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ । ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫)ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਨਾ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ  ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।।

ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ

ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ।

ਆਪ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ  ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ==
6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ  [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ।

==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ==
ਗੁਰੂ ਹਰਕਿੑਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ &quot;ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ&quot; ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ'ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ।( ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)

==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ==
ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। 
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ।

==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ==
[[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ।

==ਕੁਰਬਾਨੀ==
1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
&lt;poem&gt;
ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥
ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥
ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
&lt;/poem&gt;
ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ।

== ਸ਼ਹੀਦੀ ==
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। 

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: 
ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।

‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:
&lt;poem&gt;
ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥
ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
&lt;/poem&gt;
ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ।

ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ-

*ਗਉੜੀ = 9
*ਆਸਾ = 1
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3
*ਬਿਹਾਗੜਾ = 1
*ਸੋਰਠਿ = 12
*ਧਨਾਸਰੀ = 4
*ਜੈਤਸਰੀ = 3
*ਟੋਡੀ = 1
*ਤਿਲੰਗ = 3
*ਬਿਲਾਵਲ = 3
*ਰਾਮਕਲੀ = 3
*ਮਾਰੂ = 3
*ਬਸੰਤੁ = 5
*ਸਾਰੰਗ = 4
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4&lt;ref&gt;ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31&lt;/ref&gt;

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।
File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।
File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ।
File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।
File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
&lt;/gallery&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਸਿੱਖੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>rm3hhn6isa3poolw058r51sxq1wxcf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਲਮੋਹਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18004</id>
    <revision>
      <id>836535</id>
      <parentid>836533</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T12:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnRo0002</username>
        <id>54846</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Gulmohar leaves closeup.JPG]] → [[File:Delonix regia (Gulmohar) leaves closeup.jpg]]</comment>
      <origin>836535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7077" sha1="f3vahnhzn8flnu30ai6zk8rueg53ho7" xml:space="preserve">[[File:Delonix regia flowers delhi.jpg|right|thumb|175px| [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਮਈ|'ਮਈ']] ਵਿੱਚ ਖਿੜੀਆਂ ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਟਹਿਣੀਆਂ]]
''''ਗੁਲਮੋਹਰ'''' (ਡੇਲੋਨਿਕਸ ਰੇਜੀਆ) ਦਾ [[ਰੁੱਖ]] ਦਰਮਿਆਨੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆ ਵਿਰਲੀਆ, ਪਰ ਸੋਹਣਾ ਛੱਤਰੀਨੁਮਾ ਛਤਰ ਬਣਾਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਲਮੋਹਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਕਸਰ [[ਅਪ੍ਰੈਲ]] ਤੋਂ [[ਜੂਨ]] ਤੱਕ ਲਗਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰੀ [[ਬਰਸਾਤ]] ਤੋ ਬਾਅਦ [[ਫੁੱਲ]] ਲਗਦੇ ਹਨ। [[ਅੱਗ]] ਵਰਗੇ [[ਲਾਲ]] ਤੋਂ ਕਿਰਮਚੀ ਲਾਲ ਨਰੰਗੀ ਜਿਹੇ [[ਰੰਗ]] ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਲਮੋਹਰ ਨੂੰ [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|''''ਮੈਡਗਾਸਕਰ(ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ)'''']] ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
 
==ਨਾਮ==
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ 'ਡੇਲੋਨਿਕਸ ਰੇਜੀਆ' ਵਾਲ਼ੇ ਗੁਲਮੋਹਰ ਨੂੰ ''''ਰਾਇਲ ਪੋਸ਼ੀਆਨਾ'''' ਜਾਂ ''''ਫ਼ਲੇਮ ਟ੍ਰੀ'''' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ''''ਸ੍ਵਰਗ ਦਾ ਫੁੱਲ'''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿੱਚ ''''ਰਾਜ ਆਭਰਣ'''' ਹੈ। [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਇਸਨੂੰ ''''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਚੁਰਾ'''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਵੰਡ==
[[File:Bark of Delonix regia2.jpg|thumb|left|ਗੁਲਮੋਹਰ ਦਾ ਤਣਾ]]
[[File:Royal Poinciana tree, Gordonvale, Queensland.JPG|thumb|ਗੌਰਡਨਵੇਲ, ਕ਼ਿਊਨਜ-ਲੈਂਡ(ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ) 'ਚ ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]
'ਗੁਲਮੋਹਰ' [[ਮਾਦਾਗਾਸਕਰ|&quot;ਮੈਡਾਸਾਗਰ&quot;]] ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੰਡੀ ਤੇ ਉਪ-ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਇਹ ਜਾਤੀ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ]] ਭਰ 'ਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ''''ਫਲਾਵੀਦਾ''''([[ਬੰਗਾਲੀ]]: ''ਰਾਧਚੁਰਾ'') ਵਿੱਚ ਪੀਲ਼ੇ ਫੁੱਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Burke2005&quot;&gt;{{cite book|author=Don Burke|title=The complete Burke's backyard: the ultimate book of fact sheets|url=https://books.google.com/books?id=MMMjW6AuzHAC&amp;pg=PA269|accessdate=9 March 2011|date=1 November 2005|publisher=Murdoch Books|isbn=978-1-74045-739-2|page=269}}&lt;/ref&gt;[[File:Yellow poinciana full bloom 20110518.jpg|thumb|left|'ਡਿਲੋਨਿਸ ਰਿਗਿਆ ਵਰ' ਜਾਂ 'ਫ਼ਲਾਵੀਦਾ' ਨਾਂ ਦੀ ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੀਲਾ|'ਪੀਲੇ਼]] [[ਫੁੱਲ|ਫੁੱਲ']] ਲੱਗਦੇ ਹਨ।]]

ਇਹ '''ਸੈਂਟ ਕਿਟਸ''' ਅਤੇ '''ਨੇਵੀਸ''' ਦਾ ਕੌਮੀ ਫੁੱਲ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stkittsnevis.net/governed/page5.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-08-02 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001132334/http://www.stkittsnevis.net/governed/page5.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ''''ਪੌਨੀਸੀਆਨਾ'''' ਗੀਤ [[ਕਿਊਬਾ]] ਵਿੱਚ ਇਸ [[ਰੁੱਖ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਲਮੋਹਰ [[ਬ੍ਰਿਸਬੇਨ]], [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲ਼ੀਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੁੱਖ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ [[ਮਈ]][[ਫੁੱਲ|-ਫੁੱਲ]] ਦਾ ਰੁੱਖ, ਗੁੱਲਮੋਹਰ ਜਾਂ ਗੁੱਲ ਮੁਹਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Flowering Trees and Shrubs in।ndia |edition=Sixth |last=Cowen |first=D. V. |year=1984 |publisher=THACKER and Co. Ltd. |location=ਮੁੰਬਈ|page=1}}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਯੂਗਾਂਡਾ]], [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]], [[ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]], [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੀਡਾ ਤੇ [[ਬਰਾਜ਼ੀਲ]] ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਬ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

==ਫਲਣ ਦੀ ਰੁੱਤ==
ਗੁਲਮੋਹਰ ਦੇ ਭਰੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ [[ਫੁੱਲ]] ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਗ਼ਰਮ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲ਼ੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗੀਕਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ [[ਪੰਛੀ|ਪੰਛੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਝਾੜ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਫੁੱਲ ਖਿਲਣ ਦੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਪੇੜ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ [[ਲਾਲ]], ਨਾਰੰਗੀ ਜਾਂ [[ਪੀਲਾ|ਪੀਲੇ]] ਰੰਗ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

==ਤਸਵੀਰਾਂ==
[[File:2014.01-413-0528+529+530 flamboyant(Delonix regia(Fabaceae - Caesalpinioideae) Moshi,TZ tue21jan2014-1051h.jpg|left|thumb|ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ]]

[[File:Delonix regia (Gulmohar) leaves closeup.jpg|thumb|left|ਨੇੜਿਓਂ ਖਿੱਚੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]

[[File:Royal Poinciana Tree Seeds.JPG|thumb|left|ਛੇ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਫਲੀ ਵਾਲ਼ੇ ਬੀਜ]]

[[File:Bonnet macaque eating Delonix regia flowers 02.JPG|thumb|left|ਬਾਂਦਰ ਦੀ 'Bonnet macaque' ਨਸਲ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਫੁੱਲ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ]]

==ਹਵਾਲਾ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰੱਖ਼ਤ]]</text>
      <sha1>f3vahnhzn8flnu30ai6zk8rueg53ho7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53570</id>
    <revision>
      <id>836565</id>
      <parentid>612990</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T05:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Psubhashish</username>
        <id>3056</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ਵੀਡੀਓ +</comment>
      <origin>836565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1852" sha1="f53ljjcih07b7gdmtc2myt7ui7z3vu9" xml:space="preserve">{{Infobox language family
|name=ਮੁੰਡਾ 
|region=[[ਭਾਰਤ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]
|familycolor=ਆਸਟਰੋ-ਏਸ਼ੀਆਈ
|child1=Kherwari (North)
|child2=Korku (North)
|child3=Kharia–Juang
|child4=Koraput (Remo, Savara)
|iso2=mun
|iso5=mun
|glotto=mund1335
|map=Munda-Sprachen.png
|mapcaption=ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ 
}}
[[File:OpenSpeaks-juy-Juray-Dinabandhu Gamango-OG-Social Impact of Aadhaar.webm|thumb|ਜੁਰੈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਇਓਮੈਟਰਿਕ ਆਈ.ਡੀ. ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।]]
'''ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ''' ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੱਗਪਗ 1 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਸਟਰੋ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਅਤਨਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਮੇਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਹੋ, [[ਭੂਮਿਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੂਮਿਜ]], [[ਮੁੰਦਰੀ ਬੋਲੀ|ਮੁੰਡਾਰੀ]] ਅਤੇ [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਤਾਲੀ]] ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>f53ljjcih07b7gdmtc2myt7ui7z3vu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜਗਿਆਸਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78847</id>
    <revision>
      <id>836561</id>
      <parentid>710414</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T03:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satdeep Gill</username>
        <id>1613</id>
      </contributor>
      <origin>836561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="r6ve1le45gym7kj9gncl1j0tkxhuhox" xml:space="preserve">'''ਜਗਿਆਸਾ''' ਜਾਂ '''ਉਤਸੁਕਤਾ''' ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਖੋਜ, ਪੜਤਾਲ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;pmid13190171&quot;&gt;{{Cite journal| author = Berlyne DE. | title = A theory of human curiosity. | journal = Br J Psychol. | volume = 45 | issue = 3 | pages = 180–91 | year = 1954 | pmid = 13190171 | doi=10.1111/j.2044-8295.1954.tb01243.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid13252149&quot;&gt;{{Cite journal| author = Berlyne DE. | title = The arousal and satiation of perceptual curiosity in the rat. | journal = J Comp Physiol Psychol. | volume = 48 | issue = 4 | pages = 238–46 | year = 1955 | pmid = 13252149 | doi=10.1037/h0042968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|vauthors=Zuss M|title=The Practice of Theoretical Curiosity|year=2012|publisher=Springer Publishing|location=New York|isbn=978-9-40072-117-3}}&lt;/ref&gt; ਜਗਿਆਸਾ [[ਵਿਕਾਸਮਾਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ]]</text>
      <sha1>r6ve1le45gym7kj9gncl1j0tkxhuhox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85356</id>
    <revision>
      <id>836536</id>
      <parentid>625971</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T13:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21477-27</username>
        <id>59572</id>
      </contributor>
      <origin>836536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8676" sha1="3xjwsr8tfzxujs6qpshzl5g6255c9af" xml:space="preserve">{{Infobox prepared food
| name = ਦਾਲ
| image = 3 types of lentil.jpg
| caption = ਦਾਲ
| alternate_name = 
| country = 
| region = 
| creator = 
| course = 
| type = 
| served = 
| variations = 
| calories = 
| other =
}}

'''ਦਾਲਾਂ ''' ਭਾਰਤੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਦਲਹਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਂਚ ਤੇ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸਦੇ ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/jun/13/yotam-ottolenghi-dried-bean-and-pea-recipes|title=Pulse points: Yotam Ottolenghi's dried bean and pea recipes|author=Yotam Ottolenghi|work=the Guardian|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt;

==ਪ੍ਰੋਟੀਨ==

ਦਾਲ਼ ਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਨਾਨ ਨਾਲ਼ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਲ਼ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਲ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ੋ 3.5 ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਆਟੇ ਨਾਲੋ 2.5 ਗੁਣਾ ਜਿਹਨਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/legumes-and-legume-products/4338/2|title=Nutrition Facts|work=self.com|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dal Fry Tadka, Cumin Rice, Roasted Papad on the side.jpg|thumb|right|ਚੌਲ਼ਾਂ ਅਤੇ [[ਪਾਪੜ|ਪਾਪੜਾਂ]] ਨਾਲ਼ ਪਰੋਸਿਆ ਗਿਆ ''ਦਾਲ਼ ਤੜਕਾ'']]

[[File:Tur Dal.JPG|thumb|ਦਲ਼ੀ [[ਅਰਹਰ|ਹਰਹਰ]]]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ
 ! ਚੀਜ || ਪਾਣੀ || ਪ੍ਰੋਟੀਨ
 |- 
 | ਪਕਾਏ ਚੌਲ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/cereal-grains-and-pasta/5813/2|title=Nutrition Facts|work=self.com|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt; || 68.4 || 2.7
 |- 
 | ਪਕਾਈ ਦਾਲ਼&lt;ref&gt;http://nutritiondata.self.com/facts/legumes-and-legume-products/4338/2&lt;/ref&gt; || 68.5 || 6.8
 |- 
 | [[ਰੋਟੀ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/8109?fgcd=&amp;manu=&amp;lfacet=&amp;format=&amp;count=&amp;max=35&amp;offset=&amp;sort=&amp;qlookup=roti |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-09-30 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310090719/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/8109?fgcd=&amp;manu=&amp;lfacet=&amp;format=&amp;count=&amp;max=35&amp;offset=&amp;sort=&amp;qlookup=roti |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || 33.5 || 11.5
 |-
 | ਪਕਾਈ ਸੋਇਆਬੀਨ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/legumes-and-legume-products/4376/2|title=Nutrition Facts|work=self.com|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt; || 62.5 || 16.6
 |-
 | ਉੱਬਲ਼ੇ ਆਂਡੇ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/dairy-and-egg-products/117/2|title=Nutrition Facts|work=self.com|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt; || 74.6 || 12.6
 |-
 | ਪਕਾਇਆ ਮੁਰਗਾ&lt;ref name=&quot;self.com1&quot;/&gt; || 64.3 || 25.3
 |}
ਨੋਟ: ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 55 ਗ੍ਰਾਮ ਹੈ।

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|+ %DV ਵਿੱਚ ਦਾਲ਼ਾਂ, ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (ਕੱਚੇ) ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ
|-
! colspan=2 |
! style=&quot;background: lightpink&quot; colspan=13 | ਵਿਟਾਮਿਨ 
! style=&quot;background: lightblue&quot; colspan=10 |ਖਣਿਜ 
|-
! ਖਾਣਾ
! ਪ੍ਰੋਟੀਨ
! A 
! B1
! B2
! B3
! B5
! B6
! B9
! B12
! Ch.
! C
! D
! E
! K
! Ca
! Fe
! Mg
! P
! K
! Na
! Zn
! Cu
! Mn
! Se
|-
! cooking Reduction %
! &lt;!-- prot --&gt;
! 10 &lt;!-- A --&gt;
! 30 &lt;!-- B1 --&gt;
! 20 &lt;!-- B2 --&gt;
! 25 &lt;!-- B3 --&gt;
! &lt;!-- B5 --&gt;
! 25 &lt;!-- B6 --&gt;
! 35 &lt;!-- B9 --&gt;
! 0 &lt;!-- B12 --&gt;
! 0 &lt;!-- Ch --&gt;
! 30 &lt;!-- C --&gt;
! &lt;!-- D --&gt;
! &lt;!-- E --&gt;
! &lt;!-- K --&gt;
! 10 &lt;!-- Ca --&gt;
! 15 &lt;!-- Fe --&gt;
! 20 &lt;!-- Mg --&gt;
! 10 &lt;!-- P --&gt;
! 20 &lt;!-- K --&gt;
! 5 &lt;!-- Na --&gt;
! 10 &lt;!-- Zn --&gt;
! 25 &lt;!-- Cu --&gt;
! &lt;!-- Mn --&gt;
! &lt;!-- Se --&gt;
|-
! style=&quot;background: khaki&quot; |ਚੌਲ਼ 
| 14 
| 0 
| 12
| 3
| 11
| 20
| 5
| 2
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 1
| 9
| 6
| 7
| 2
| 0
| 8
| 9
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''49'''
| 22
|- 
! style=&quot;background: khaki&quot; |ਕਣਕ 
| 27
| 0 
| 28
| 7
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''34'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''19'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''21'''
| 11
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 3
| 20
| 36
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''51'''
| 12
| 0
| 28
| 28
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''151'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''128'''
|- 
! style=&quot;background: khaki&quot; |ਸੋਇਆਬੀਨ
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''73''' 
| 0 
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''58'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''51'''
| 8
| 8
| 19
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''94'''
| 0
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''24'''
| 10
| 0
| 4
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''59'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''28'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''87'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''70'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''70'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''51'''
| 0
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''33'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''83'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''126'''
| 25
|- 
! style=&quot;background: khaki&quot; |ਹਰਹਰ
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''43'''
| 1
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''43'''
| 11
| 15
| 13
| 13
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''114'''
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 13
| 29
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''46'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''37'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''40'''
| 1
| 18
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''53'''
| style=&quot;background: lightGray&quot; |'''90'''
| 12
|- 
!style=&quot;background: khaki&quot; | ਮਾਂਹ
| 45&lt;!-- Protein --&gt;
| 0&lt;!-- A --&gt;
| 24&lt;!-- B1--&gt;
| 21&lt;!-- B2--&gt;
| 10&lt;!-- B3--&gt;
| 0&lt;!-- B5--&gt;
| 22&lt;!-- B6--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''54'''&lt;!-- B9--&gt;
| 0&lt;!-- B12--&gt;
| 0&lt;!-- Ch.--&gt;
| 0&lt;!-- C--&gt;
| 0&lt;!-- D--&gt;
| 0&lt;!-- E--&gt;
| 0&lt;!-- K--&gt;
| 14&lt;!-- Ca--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''58'''&lt;!-- Fe--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''75'''&lt;!-- Mg--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''54'''&lt;!-- P--&gt;
| 21&lt;!-- K--&gt;
| 3&lt;!-- Na--&gt;
| 35&lt;!-- Zn--&gt;
| 0&lt;!-- Cu--&gt;
| 0&lt;!-- Mn--&gt;
| 0&lt;!-- Se--&gt;
|-
!style=&quot;background: khaki&quot; | ਮੂੰਗੀ
| 43&lt;!-- Protein --&gt;
| 0&lt;!-- A --&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''54'''&lt;!-- B1--&gt;
| 19&lt;!-- B2--&gt;
| 15&lt;!-- B3--&gt;
| 38&lt;!-- B5--&gt;
| 29&lt;!-- B6--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''156'''&lt;!-- B9--&gt;
| 0&lt;!-- B12--&gt;
| 0&lt;!-- Ch.--&gt;
| 6&lt;!-- C--&gt;
| 0&lt;!-- D--&gt;
| 3&lt;!-- E--&gt;
| 9&lt;!-- K--&gt;
| 13&lt;!-- Ca--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''52'''&lt;!-- Fe--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''53'''&lt;!-- Mg--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''52'''&lt;!-- P--&gt;
| 27&lt;!-- K--&gt;
| 0&lt;!-- Na--&gt;
| 28&lt;!-- Zn--&gt;
| 0&lt;!-- Cu--&gt;
| 49&lt;!-- Mn--&gt;
| 0&lt;!-- Se--&gt;
|-
!style=&quot;background: khaki&quot; | ਦਲ਼ੇ ਛੋਲੇ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/legumes-and-legume-products/4325/2|title=Nutrition Facts|work=self.com|accessdate=29 September 2015}}&lt;/ref&gt;
| 25&lt;!-- Protein --&gt;
| 1&lt;!-- A --&gt;
| 32&lt;!-- B1--&gt;
| 12&lt;!-- B2--&gt;
| 8&lt;!-- B3--&gt;
| 16&lt;!-- B5--&gt;
| 27&lt;!-- B6--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''139'''&lt;!-- B9--&gt;
| 0&lt;!-- B12--&gt;
| 17&lt;!-- Ch.--&gt;
| 7&lt;!-- C--&gt;
| 0&lt;!-- D--&gt;
| 0&lt;!-- E--&gt;
| 0&lt;!-- K--&gt;
| 11&lt;!-- Ca--&gt;
| 35&lt;!-- Fe--&gt;
| 29&lt;!-- Mg--&gt;
| 37&lt;!-- P--&gt;
| 25&lt;!-- K--&gt;
| 24&lt;!-- Na--&gt;
| 23&lt;!-- Zn--&gt;
| 42&lt;!-- Cu--&gt;
| style=&quot;background: lightGray&quot; | '''110'''&lt;!-- Mn--&gt;
| 12&lt;!-- Se--&gt;
|- 
|}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੜੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ]]</text>
      <sha1>3xjwsr8tfzxujs6qpshzl5g6255c9af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91457</id>
    <revision>
      <id>836563</id>
      <parentid>836531</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T04:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Neha_Sharma.jpg|Neha_Sharma.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Lots of google lens hits - [https://www.instagram.com/p/DWrMXOGjauj/?img_index=1] for example, no meta</comment>
      <origin>836563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9610" sha1="14ab4eghaeancwc5s6xbcgek4j6asby" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ
| image              =
| caption            = ਸ਼ਰਮਾ 2026 ਵਿੱਚ
| birth_name         = ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ
| birth_date         = {{Birth date and age|1987|11|21|df=yes}}
| birth_place        = ਭਾਗਲਪੁਰ, [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| othername          = 
| height             = 
| occupation         = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਮਾਡਲ
| yearsactive        = 2007-ਵਰਤਮਾਨ
| parents            = 
| residence          = 
| website            = 
}}

'''ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ''' ({{IPA-hns|nɛːɦaː ʃrmaː|ਉਚਾਰਨ}}; ਜਨਮ 21 ਨਵੰਬਰ 1987) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਦੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਾਉਂਟ ਕਾਰਮੇਲ ਸਕੂਲ, ਭਾਗਲਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ&lt;ref name=&quot;Neha Sharma&quot;&gt;{{cite web
|url= http://www.freeimagesgallery.com/neha-sharma-images
|title= Neha Sharma Albums
|first= Neha
|last= Sharma
|authorlink= 
|publisher= Neha Sharma
|date= 9 September 2012
|accessdate= 9 September 2012
|archive-date= 16 ਸਤੰਬਰ 2012
|archive-url= https://web.archive.org/web/20120916214043/http://www.freeimagesgallery.com/neha-sharma-images
|dead-url= yes
}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Serial-kisser-arrives-in-city-to-promote-crook-/articleshow/6674118.cms Serial kisser arrives in city to promote crook] Pooja Kashyap, TNN, Times of India, 2 October 2010&lt;/ref&gt;
==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਨੇਹਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਨਵੰਬਰ 1987 ਨੂੰ ਭਾਗਲਪੁਰ, [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ''ਅਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ'' ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਵੀ ਹਨ। ਅਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਗਲਪੁਰ ਹਲਕੇ ਦੇ ਐੱਮ.ਐੱਲ.ਏ. ਹਨ। ਨੇਹਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/glamour-quotient-in-bhagalpur-campaign/1/377978.html|title=Glamour quotient in Bhagalpur campaign|last=Jha|first=Giridhar|work=India Today|date=20 August 2014|accessdate=12 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/glamorous-actress-neha-sharma-father-ajeet-sharma-wins-by-election-from-bhagalpur-in-bihar-1-777472.html|title=बॉलीवुड की खूबसूरत एक्ट्रेस नेहा शर्मा के पिता बने विधायक|language=Hindi|date=25 August 2014|accessdate=17 February 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;timesofindia&quot;&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Acting-and-looks-dont-help-only-box-office-does-Neha-Sharma/articleshow/20150341.cms|title=Acting and looks don’t help, only box office does: Neha Sharma|last=Gupta|first=Priya|work=The Times of India|date=21 May 2013|accessdate=19 August 2016}}&lt;/ref&gt;
==ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਨੱਚਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://calcuttatube.com/crook-its-good-to-be-bad-hindi-film-actress-neha-sharma-interview/123823/|title=Crook- It's Good To Be Bad Hindi Film Actress Neha Sharma Interview|publisher=Calcutta Tube|date=5 October 2010|accessdate=13 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924011439/http://calcuttatube.com/crook-its-good-to-be-bad-hindi-film-actress-neha-sharma-interview/123823/|archivedate=24 September 2012|deadurl=yes|df=dmy}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ [[ਕਥਕ]] ਦੀ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਪਾਇਨਐਪਲ ਡਾਂਸ ਸਟੂਡੀਓ, [[ਲੰਡਨ]] ਤੋਂ ਸਟਰੀਟ ਹਿਪ ਹੌਪ, ਲਾਤੀਨੀ ਨਾਚ-ਸਾਲਸਾ, ਮੇਰੇਂਗ, ਜਾਈਵ ਅਤੇ ਜੈਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਟ ਮੋਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਕੱਪੜਾ ਲੇਬਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-05/beauty/29512518_1_fashion-fundas-fashion-fear-love-dancing|title=Neha Sharma reveals her beauty secrets|last=Sinha|first=Seema|publisher=The Times of India|date=5 May 2011|access-date=2017-03-21|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107221530/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-05/beauty/29512518_1_fashion-fundas-fashion-fear-love-dancing|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਫ਼ਿਲਮਾਂ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਭਾਸ਼ਾ !! ਟਿੱਪਣੀ
|-
|2007 || ''ਚਿਰੁਥਾ'' || ਸੰਜਨਾ || [[ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]|| ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
|-
|2009 || ''ਕੁਰੁੜੁ'' || ਹੇਮਾ || ਤੇਲਗੂ ||
|-
|2010 || ''ਕ੍ਰੁਕ'' || ਸੁਹਾਨੀ || [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] || ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ
|-
|2012 || ''ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/teri-meri-kahaani-is-a-path-breaking-film-kohli/260659-8.html |title='Teri Meri Kahaani' is a path breaking film: Kunal Kohli - Movies News News - IBNLive |publisher=Ibnlive.in.com |date=2012-05-23 |accessdate=2012-07-13 |archive-date=2012-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625213208/http://ibnlive.in.com/news/teri-meri-kahaani-is-a-path-breaking-film-kohli/260659-8.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || ਮੀਰਾ || ਹਿੰਦੀ || ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ
|-
|2012 || ''ਕਯਾ ਸੁਪਰ ਕੂਲ ਹੈਂ ਹਮ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zeenews.india.com/entertainment/movies/sarah-jane-dias-neha-sharma-in-kya-kool-hai-hum-sequel_97827.htm/ |title=Sarah Jane Dias, Neha Sharma in `Kya Kool Hai Hum` sequel |access-date=2017-03-21 |archive-date=2012-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620123456/http://zeenews.india.com/entertainment/movies/sarah-jane-dias-neha-sharma-in-kya-kool-hai-hum-sequel_97827.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; || ਸਿਮਰਨ || ਹਿੰਦੀ || 
|-
|2013 || ''ਜਯੰਤਾ ਭਾਈ ਕੀ ਲਵ ਸਟੋਰੀ''&lt;ref&gt;{{cite web |author=Posted in: Bollywood,Pics |date=2012-07-06 |url=http://www.indicine.com/movies/bollywood/jayanta-bhai-ki-luv-story-first-look/ |title=Jayanta Bhai Ki Luv Story First Look |publisher=Indicine.com |accessdate=2013-02-25 |archive-date=2013-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221124108/http://www.indicine.com/movies/bollywood/jayanta-bhai-ki-luv-story-first-look/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|| ਸਿਮਰਨ || ਹਿੰਦੀ ||
|-
|2013 || ''ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ 2''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.supergoodmovies.com/48407/bollywood/neha-sharma-bags-yamla-pagla-deewana-2-news-details |title=Neha Sharma bags Yamla Pagla Deewana 2 |publisher=Supergoodmovies.com |date=2012-08-16 |accessdate=2013-02-25 |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218181634/http://www.supergoodmovies.com/48407/bollywood/neha-sharma-bags-yamla-pagla-deewana-2-news-details |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;|| ਸੁਮਨ || ਹਿੰਦੀ ||
|-
|2014 || ਯੰਗਿਸਤਾਨ || ਅਨਿਤਾ ਚੌਹਾਨ || ਹਿੰਦੀ ||
|-
|2016 || ਹੇਰਾ ਫ਼ੇਰੀ 3 || || ਹਿੰਦੀ ||
|-
|2016 || ਕ੍ਰਿਤੀ || || ਹਿੰਦੀ || ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ
|-
|2017 || ਤੁਮ ਬਿਨ 2 || || ਹਿੰਦੀ || 
|}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{IMDb name|2777281|ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ}}
*{{Facebook|Officialneha|ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ}}
*{{Twitter}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>14ab4eghaeancwc5s6xbcgek4j6asby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਉਮੇਦਪੁਰਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95808</id>
    <revision>
      <id>836541</id>
      <parentid>666821</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6026" sha1="20mmb0t4sbyhy4vvlz043urkg90xxk8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ਉਮੇਦਪੁਰਾ
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = 
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = India Hariana
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption =ਹਰਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ
| latd = 29.916651
| latm = 
| lats = 
| latNS = N
| longd = 76.317147
| longm = 
| longs = 
| longEW = E
| coordinates_display = 
| subdivision_type = ਦੇਸ਼
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1 = [[ਹਰਿਆਣਾ, ਭਾਰਤ|ਹਰਿਆਣਾ]] 
| subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2 = [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| parts_type = [[Taluka]]s
| parts = 
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ 
| demographics1_info1 = 
| demographics1_title2 = Regional
| demographics1_info2 = 
| timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type = [[136033|PIN]]
| postal_code = 
| registration_plate = 
| blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ 
| blank1_info_sec1 = 
| footnotes = 
}}

'''ਉਮੇਦਪੁਰਾ''' ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ [[ਏਲਨਾਬਾਦ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਏਲਨਾਬਾਦ-[[ਸਿਰਸਾ]] ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਏਲਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਕਰੀਬ 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ ਤੋਂ 24 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸਵਰਨ ਜੈਅੰਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੌਰਾਨ ਸਵੱਛਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਵੱਛ ਪਿੰਡ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 3300 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਰੀਬ 80 ਫੀਸਦ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਏਕੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪੱਗ ਸਾਰੇ ਘਰ ਹੀ ਬਾਗੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾਟ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰ, ਧਾਨਕ, ਘੁਮਿਆਰ, ਕੰਬੋਜ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ,ਰਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਿਵਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ, ਮੁੱਢਲਾ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ, ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਗਰਾਮ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://punjabitribuneonline.com/2017/04/%E0%A8%B9%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A3%E0%A8%BE-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%9B%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%BE/|title=ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਿੰਡ ਉਮੇਦਪੁਰਾ|last=ਸਮਾਲਸਰ|first=ਜਗਤਾਰ|date=|website=|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

==ਪਿਛੋਕੜ==
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਅਬਾਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕਸਵਾ ਗੋਤ ਦੇ ਡਾਲਾ ਰਾਮ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਸਾਤੂਡਾਨਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੁਰੂ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਤੋਂ ਕਸਵਾ ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸੇ ਉਮੀਦ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਮੇਦਪੁਰਾ ਪੈ ਗਿਆ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>20mmb0t4sbyhy4vvlz043urkg90xxk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਔਢਾਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124297</id>
    <revision>
      <id>836542</id>
      <parentid>666825</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="qpakstfuptxov9rzbamnx0yfhw31i2u" xml:space="preserve">'''ਔਢਾਂ''' ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ I ਔਢਾਂ, ਸਿਰਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ 9 ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਹਿਸੀਲ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਅਧੀਨ ਹੈ I ਔਢਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਯ ਵੀ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ I 
== ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸਾਲਮਖੇੜਾ, ਚੋਰਮਾਰ, ਟੱਪੀ, ਚਕੇਰੀਆਂ, ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ, ਨੂੰਹੀਆਂਵਾਲੀ, ਜੰਡਵਾਲਾ ਜਟਾਨ, ਜਲਾਲਾਣਾ, ਜਗਮਾਲਵਾਲੀ, ਪਿਪਲੀ ਆਦਿ ਹਨ।
&lt;br /&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>qpakstfuptxov9rzbamnx0yfhw31i2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>836543</id>
      <parentid>836542</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="r3zr3pkn9vsyevsk7imkiuchtulr1vw" xml:space="preserve">'''ਔਢਾਂ''' ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ I ਔਢਾਂ, ਸਿਰਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ 9 ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਹਿਸੀਲ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਅਧੀਨ ਹੈ I ਔਢਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਯ ਵੀ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ I 
== ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸਾਲਮਖੇੜਾ, [[ਚੋਰਮਾਰ ਖੇੜਾ]], [[ਟੱਪੀ]], ਚਕੇਰੀਆਂ, [[ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ]], ਨੂੰਹੀਆਂਵਾਲੀ, ਜੰਡਵਾਲਾ ਜਟਾਨ, ਜਲਾਲਾਣਾ, ਜਗਮਾਲਵਾਲੀ, ਪਿਪਲੀ ਆਦਿ ਹਨ।
&lt;br /&gt;
== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>r3zr3pkn9vsyevsk7imkiuchtulr1vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126515</id>
    <revision>
      <id>836553</id>
      <parentid>805108</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T16:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1331753954|Khursheed Bano]]&quot;</comment>
      <origin>836553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20242" sha1="a8cid499cd6q2mno55xv62wphato3gv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ
| image              = Khurshid Bano.png
| image_size         = 
| caption            = ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ''[[ਹੋਲੀ (1940 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੋਲੀ]]'' (1940)
| birth_name         = ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ
| birth_date         = {{Birth date|1914|04|14|df=yes}}
| birth_place        =  [[ਲਾਹੌਰ]],([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]), ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|2001|4|18|1914|4|14}}&lt;ref name=cineplot/&gt;
| death_place        = [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
| occupation         = {{Hlist |ਗਾਇਕਾ | ਅਦਾਕਾਰਾ }}
| years_active       = 1931 – 1956
| spouse             = {{marriage|ਲਾਲਾ ਯਾਕੂਬ|1949|1956|end=div.}}&lt;br/&gt;{{small|( [[ਯਾਕੂਬ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਯਾਕੂਬ]] ਨਹੀਂ)}}&lt;br/&gt;ਯੂਸਫ਼ ਭਾਈ ਮੀਆਂ &lt;ref name=cineplot/&gt;
| children           = 3
}}
[[Category:Articles with hCards]]

'''ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|خورشید بانو}}}}) (14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 – 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2001) ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1948 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' (1931) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref &gt;{{Cite web |last=Pran Nevile |date=28 April 2017 |title=The scene-stealer |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR |access-date=2 September 2021 |website=The Hindu}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਐਕਟਰ-ਗਾਇਕ [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Rishi2012&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r623sWyGm0sC&amp;pg=PA28|title=Bless You Bollywood!: A Tribute to Hindi Cinema on Completing 100 Years|last=Rishi|first=Tilak|publisher=Trafford Publishing|year=2012|isbn=978-1-4669-3963-9|pages=28–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NettlArnold2000&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&amp;pg=PA525|title=The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent|last=Nettl|first=Bruno|last2=Arnold|first2=Alison|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2000|isbn=978-0-8240-4946-1|page=525}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Cinemaazi |first=people |date=11 November 2019 |title=Khursheed |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |access-date=31 May 2022 |website=Cinemaazi |language=English |type=Text |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TheHindu/&gt; ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਰੱਖਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ|ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ]] ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭੱਟੀ ਗੇਟ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=cineplot/&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ,ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ਼ਬਾਲ|ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ]] ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ [[ਭਾਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ|ਭਾਟੀ ਗੇਟ]] ਦੇ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;cineplot&quot;&gt;{{Cite web |title=Khursheed Bano's last interview |url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |archive-date=6 October 2019 |access-date=24 January 2025 |website=Cineplot.com website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=11 November 2019 |title=Khursheed profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |archive-date=22 October 2021 |access-date=24 January 2025 |website=Cinemaazi.com website |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|title=The scene-stealer (Khurshid Begum with K. L. Saigal in Tansen (1943 film))|last=Pran Nevile|date=28 April 2017|work=The Hindu newspaper|access-date=24 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921135853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|archive-date=21 September 2021}}&lt;/ref&gt;
== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਮਦਨ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਰਾਹੀਂ  ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਾਕੀਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ (1931) ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਸ਼ੇਹਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ੇਹਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ)। ਮਦਨ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।

ਉਸਨੇ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਆਈ ਫਾਰ ਐਨ ਆਈ'' (1931) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਾਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ( ''ਆਲਮ ਆਰਾ'' ) ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸੀ। ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਹਿੰਦਮਾਤਾ ਸਿਨੇਟੋਨ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਰਲ਼ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਪੰਜਾਬ'' ਉਰਫ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1935) - ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਸਵਰਗ ਕੀ ਸੀੜ੍ਹੀ  (1935) ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਮਰਜ਼ੀਆ ਬੇਗਮ ਸਹਿਤ  ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਖੱਟੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cinemaazi |first=people |date=11 November 2019 |title=Khursheed |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead |access-date=31 May 2022 |website=Cinemaazi |language=English |type=Text |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: url-status]]&lt;/ref&gt; ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਸਿਨੇਟੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਬੇਲ (1935) ਅਤੇ ਚਿਰਾਗ-ਏ-ਹੁਸਨ (1935) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸਰੋਜ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਗੈਬੀ ਸਿਤਾਰਾ (1935) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਖ਼ੁਦ ਗਾਏ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' (1931), ''ਮੁਫਲਿਸ ਆਸ਼ਿਕ'' (1932), ''ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ'' (1933), ''ਬੰਬ ਸ਼ੈੱਲ'' ਅਤੇ ''ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ'' (1935), ''ਕੀਮਿਆਗਰ'' (1936), ''ਇਮਾਨ ਫਰੋਸ਼'' (1937), ''ਮਧੁਰ ਮਿਲਨ'' (1937)। 1938) ਅਤੇ ''ਸਿਤਾਰਾ'' (1939)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt;

1931 ਅਤੇ 1942 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਸਟੂਡੀਓਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ''ਮੁਸਾਫਿਰ'' (1940), ''ਹੋਲੀ'' (1940) (&quot;ਭਿਗੋਈ ਮੋਰੀ ਸਾੜੀ ਰੇ&quot;), ''ਸ਼ਾਦੀ'' (1941) (&quot;ਹਰੀ ਕੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਊਂ ਮੈਂ&quot; ਅਤੇ &quot;ਘਿਰ ਘਰ ਆਏ ਬਦਰੀਆ&quot;), ''ਪਰਦੇਸੀ'' (1941) (&quot;ਪਹਿਲੇ ਜੋ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਇੰਕਾਰ ਕੀਆ ਹੋਤਾ&quot; ਅਤੇ &quot;ਮੋਰੀ ਅਤਰੀਆ ਹੈ ਸੂਨੀ&quot;)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ''ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ'' (1942) ਵਿੱਚ &quot;ਪੰਚੀ ਬਾਵਰਾ&quot;, ਜਿਸਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗਿਆਨ ਦੱਤ ਸੀ, 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਇਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਹਨ &quot;ਮਧੁਰ ਮਧੁਰ ਗਾ ਰੇ ਮਨਵਾ&quot;, &quot;ਝੋਲੇ ਭਰ ਤਾਰੇ ਲਾਦੇ ਰੇ', ਅਤੇ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੋੜੀ &quot;ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਔਰ ਤਾਰੇ ਖਿਲੇ ਹੋਂ&quot;।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040418/spectrum/main7.htm|title=Remembering Khurshid|last=Nevile|first=Pran|date=18 April 2004|access-date=18 June 2018|publisher=The Tribune (newspaper)|issue=The Sunday Tribune}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਦਾ ਸਿਖਰ ਦਾ ਦੌਰ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਲਾਲ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਮੋਤੀਲਾਲ]] ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੋਸ਼ੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ''ਭੁਕਤ ਸੂਰਦਾਸ'' (1942), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943) ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ &quot;ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Ranade2006&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZI1wqkWsIjYC&amp;pg=PA331|title=Hindi Film Song: Music Beyond Boundaries|last=Ashok Damodar Ranade|date=1 January 2006|publisher=Bibliophile South Asia|isbn=978-81-85002-64-4|pages=331–|access-date=16 June 2018}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਜੈਰਾਜ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਲਾਲ ਸਨ।&lt;ref name=cineplot&gt;{{cite web|title=Khursheed Bano's last interview|url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/|website=cineplot.com website|access-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/|archive-date=6 October 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ 1943 ਵਿੱਚ ''ਨਰਸ'' (&quot;ਕੋਇਲੀਆ ਕਾਹੇ ਬੋਲੇ ਰੀ&quot;) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite web |last=Pran Nevile |date=28 April 2017 |title=The scene-stealer |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR |access-date=2 September 2021 |website=The Hindu}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPran_Nevile2017&quot;&gt;Pran Nevile (28 April 2017). [https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR &quot;The scene-stealer&quot;]. ''The Hindu''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 September&lt;/span&gt; 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943), ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਉੱਚ- ਬਿੰਦੂ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇ ਐਲ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ &quot;ਬਰਸੋ ਰੇ&quot;, &quot;ਘਟਾ ਘਨ ਘੋਰ ਘੋਰ&quot;, &quot;ਦੁਖੀਆ ਜੀਅੜਾ&quot;, &quot;ਅਬ ਰਾਜਾ ਭਏ ਮੋਰੇ ਬਾਲਮ&quot;, ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੁਇਟ, &quot;ਮੋਰੇ ਬਾਲ ਪਨ ਕੇ ਸਾਥੀ&quot; [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt;

ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ: ''ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ'' (1940) (&quot;ਜੋ ਹਮ ਪੇ ਗੁਜ਼ਰਤੀ ਹੈ&quot;, &quot;ਦਿਲ ਕੀ ਧੜਕਨ ਬਨਾ ਲਿਆ&quot;), ''ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ'' (1944) (&quot;ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਸਾਰਾ ਜਹਾਂ ਜਲ ਰਹਾ ਹੈ&quot;, &quot;ਬੁਲਬੁਲ ਆ ਤੂੰ ਭੀ ਗਾ&quot;), ''ਪ੍ਰਭੂ ਕਾ ਘਰ'' ਅਤੇ ''ਮੂਰਤੀ'' (1945) (&quot;ਅੰਬਵਾ ਪੇ ਕੋਇਲ ਬੋਲੇ&quot;, &quot;ਬਦਰੀਆ ਬਰਸ ਗਈ ਉਸ ਪਾਰ&quot;) ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ, ''ਮਿੱਟੀ'' (1947) (&quot;ਛਾਈ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਮੋਰੇ ਬਾਲਮ&quot;) 1947 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''ਆਪ ਬੀਤੀ'' (1948) (&quot;ਮੇਰੀ ਬਿਨਤੀ ਸੁਣੋ ਭਗਵਾਨ&quot;)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt;

== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਵਾਸ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਪਪੀਹਾ ਰੇ'' (1948) ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ 1948 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਫ਼ਨਕਾਰ'' ਅਤੇ ''ਮੰਡੀ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਮੰਡੀ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਾਰਨ, ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; [[ਕਰਾਚੀ]] ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੌਲਜ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰੌਬਰਟ ਮਲਿਕ ਦੀ  ਬਣਾਈ ਗਈ ਦੂਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਫ਼ਨਕਾਰ ਨੂੰ'' ਵੀ ਇਸੇ  ਹੋਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੈਨੇਜਰ ਲਾਲਾ ਯਾਕੂਬ (ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਯਾਕੂਬ ਨਹੀਂ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਦਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ [[ਭਾਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ|ਭਾਟੀ ਗੇਟ]] ਗਰੁੱਪ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।&lt;ref name=Tribune /&gt; ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਯਾਕੂਬ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ ਭਾਈ ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।&lt;ref name=TheHindu/&gt; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

== ਮੌਤ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ ਦੀ ਆਪਣੇ 87ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2001 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=cineplot/&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2001]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]]</text>
      <sha1>a8cid499cd6q2mno55xv62wphato3gv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>836554</id>
      <parentid>836553</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T16:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Migration to Pakistan&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1331753954|Khursheed Bano]]&quot;</comment>
      <origin>836554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24523" sha1="bcxy9av6oltzfqh6f8hqaj8ijo75ubk" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ
| image              = Khurshid Bano.png
| image_size         = 
| caption            = ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ''[[ਹੋਲੀ (1940 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੋਲੀ]]'' (1940)
| birth_name         = ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ
| birth_date         = {{Birth date|1914|04|14|df=yes}}
| birth_place        =  [[ਲਾਹੌਰ]],([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]), ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|2001|4|18|1914|4|14}}&lt;ref name=cineplot/&gt;
| death_place        = [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]
| occupation         = {{Hlist |ਗਾਇਕਾ | ਅਦਾਕਾਰਾ }}
| years_active       = 1931 – 1956
| spouse             = {{marriage|ਲਾਲਾ ਯਾਕੂਬ|1949|1956|end=div.}}&lt;br/&gt;{{small|( [[ਯਾਕੂਬ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਯਾਕੂਬ]] ਨਹੀਂ)}}&lt;br/&gt;ਯੂਸਫ਼ ਭਾਈ ਮੀਆਂ &lt;ref name=cineplot/&gt;
| children           = 3
}}
[[Category:Articles with hCards]]

'''ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|خورشید بانو}}}}) (14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 – 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2001) ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਉਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੋਬਨ ਤੇ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1948 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' (1931) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref &gt;{{Cite web |last=Pran Nevile |date=28 April 2017 |title=The scene-stealer |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR |access-date=2 September 2021 |website=The Hindu}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਐਕਟਰ-ਗਾਇਕ [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Rishi2012&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r623sWyGm0sC&amp;pg=PA28|title=Bless You Bollywood!: A Tribute to Hindi Cinema on Completing 100 Years|last=Rishi|first=Tilak|publisher=Trafford Publishing|year=2012|isbn=978-1-4669-3963-9|pages=28–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NettlArnold2000&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&amp;pg=PA525|title=The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent|last=Nettl|first=Bruno|last2=Arnold|first2=Alison|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2000|isbn=978-0-8240-4946-1|page=525}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Cinemaazi |first=people |date=11 November 2019 |title=Khursheed |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |access-date=31 May 2022 |website=Cinemaazi |language=English |type=Text |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TheHindu/&gt; ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਰੱਖਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ|ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ]] ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਭੱਟੀ ਗੇਟ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=cineplot/&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ,ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਰਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਮੁਹੰਮਦ ਇਕ਼ਬਾਲ|ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ]] ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ [[ਭਾਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ|ਭਾਟੀ ਗੇਟ]] ਦੇ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;cineplot&quot;&gt;{{Cite web |title=Khursheed Bano's last interview |url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |archive-date=6 October 2019 |access-date=24 January 2025 |website=Cineplot.com website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=11 November 2019 |title=Khursheed profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |archive-date=22 October 2021 |access-date=24 January 2025 |website=Cinemaazi.com website |language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|title=The scene-stealer (Khurshid Begum with K. L. Saigal in Tansen (1943 film))|last=Pran Nevile|date=28 April 2017|work=The Hindu newspaper|access-date=24 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921135853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|archive-date=21 September 2021}}&lt;/ref&gt;
== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਮਦਨ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਰਾਹੀਂ  ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਾਕੀਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ (1931) ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਸ਼ੇਹਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ੇਹਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ)। ਮਦਨ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ।

ਉਸਨੇ ਮੂਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਆਈ ਫਾਰ ਐਨ ਆਈ'' (1931) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਾਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ( ''ਆਲਮ ਆਰਾ'' ) ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸੀ। ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਹਿੰਦਮਾਤਾ ਸਿਨੇਟੋਨ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਰਲ਼ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ-ਏ-ਪੰਜਾਬ'' ਉਰਫ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (1935) - ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਸਵਰਗ ਕੀ ਸੀੜ੍ਹੀ  (1935) ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਮਰਜ਼ੀਆ ਬੇਗਮ ਸਹਿਤ  ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਖੱਟੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cinemaazi |first=people |date=11 November 2019 |title=Khursheed |url=https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 |url-status=dead |access-date=31 May 2022 |website=Cinemaazi |language=English |type=Text |archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022232008/https://www.cinemaazi.com/people/khursheed-1 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: url-status]]&lt;/ref&gt; ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਸਿਨੇਟੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਬੇਲ (1935) ਅਤੇ ਚਿਰਾਗ-ਏ-ਹੁਸਨ (1935) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸਰੋਜ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੀ ਗੈਬੀ ਸਿਤਾਰਾ (1935) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਖ਼ੁਦ ਗਾਏ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ''ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ'' (1931), ''ਮੁਫਲਿਸ ਆਸ਼ਿਕ'' (1932), ''ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ'' (1933), ''ਬੰਬ ਸ਼ੈੱਲ'' ਅਤੇ ''ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ'' (1935), ''ਕੀਮਿਆਗਰ'' (1936), ''ਇਮਾਨ ਫਰੋਸ਼'' (1937), ''ਮਧੁਰ ਮਿਲਨ'' (1937)। 1938) ਅਤੇ ''ਸਿਤਾਰਾ'' (1939)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt;

1931 ਅਤੇ 1942 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਅਤੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਸਟੂਡੀਓਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ''ਮੁਸਾਫਿਰ'' (1940), ''ਹੋਲੀ'' (1940) (&quot;ਭਿਗੋਈ ਮੋਰੀ ਸਾੜੀ ਰੇ&quot;), ''ਸ਼ਾਦੀ'' (1941) (&quot;ਹਰੀ ਕੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਊਂ ਮੈਂ&quot; ਅਤੇ &quot;ਘਿਰ ਘਰ ਆਏ ਬਦਰੀਆ&quot;), ''ਪਰਦੇਸੀ'' (1941) (&quot;ਪਹਿਲੇ ਜੋ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਇੰਕਾਰ ਕੀਆ ਹੋਤਾ&quot; ਅਤੇ &quot;ਮੋਰੀ ਅਤਰੀਆ ਹੈ ਸੂਨੀ&quot;)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ''ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ'' (1942) ਵਿੱਚ &quot;ਪੰਚੀ ਬਾਵਰਾ&quot;, ਜਿਸਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗਿਆਨ ਦੱਤ ਸੀ, 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਇਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਹਨ &quot;ਮਧੁਰ ਮਧੁਰ ਗਾ ਰੇ ਮਨਵਾ&quot;, &quot;ਝੋਲੇ ਭਰ ਤਾਰੇ ਲਾਦੇ ਰੇ', ਅਤੇ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੋੜੀ &quot;ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ ਔਰ ਤਾਰੇ ਖਿਲੇ ਹੋਂ&quot;।&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040418/spectrum/main7.htm|title=Remembering Khurshid|last=Nevile|first=Pran|date=18 April 2004|access-date=18 June 2018|publisher=The Tribune (newspaper)|issue=The Sunday Tribune}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਦਾ ਸਿਖਰ ਦਾ ਦੌਰ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਅਤੇ [[ਮੋਤੀ ਲਾਲ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਮੋਤੀਲਾਲ]] ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੋਸ਼ੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ''ਭੁਕਤ ਸੂਰਦਾਸ'' (1942), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943) ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ &quot;ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Ranade2006&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZI1wqkWsIjYC&amp;pg=PA331|title=Hindi Film Song: Music Beyond Boundaries|last=Ashok Damodar Ranade|date=1 January 2006|publisher=Bibliophile South Asia|isbn=978-81-85002-64-4|pages=331–|access-date=16 June 2018}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਿਤਾਰੇ ਜੈਰਾਜ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਲਾਲ ਸਨ।&lt;ref name=cineplot&gt;{{cite web|title=Khursheed Bano's last interview|url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/|website=cineplot.com website|access-date=2 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/|archive-date=6 October 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ 1943 ਵਿੱਚ ''ਨਰਸ'' (&quot;ਕੋਇਲੀਆ ਕਾਹੇ ਬੋਲੇ ਰੀ&quot;) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite web |last=Pran Nevile |date=28 April 2017 |title=The scene-stealer |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR |access-date=2 September 2021 |website=The Hindu}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFPran_Nevile2017&quot;&gt;Pran Nevile (28 April 2017). [https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece?__cf_chl_captcha_tk__=pmd_5_XQ6CBj.SXqYGo_RB1Pk1.91hsQURlXI2vzgw7YAnU-1632209181-0-gqNtZGzNA3ujcnBszRcR &quot;The scene-stealer&quot;]. ''The Hindu''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2 September&lt;/span&gt; 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਤਾਨਸੇਨ'' (1943), ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਉੱਚ- ਬਿੰਦੂ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇ ਐਲ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ &quot;ਬਰਸੋ ਰੇ&quot;, &quot;ਘਟਾ ਘਨ ਘੋਰ ਘੋਰ&quot;, &quot;ਦੁਖੀਆ ਜੀਅੜਾ&quot;, &quot;ਅਬ ਰਾਜਾ ਭਏ ਮੋਰੇ ਬਾਲਮ&quot;, ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੁਇਟ, &quot;ਮੋਰੇ ਬਾਲ ਪਨ ਕੇ ਸਾਥੀ&quot; [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ.ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt;

ਉਸਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ: ''ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ'' (1940) (&quot;ਜੋ ਹਮ ਪੇ ਗੁਜ਼ਰਤੀ ਹੈ&quot;, &quot;ਦਿਲ ਕੀ ਧੜਕਨ ਬਨਾ ਲਿਆ&quot;), ''ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ'' (1944) (&quot;ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਸਾਰਾ ਜਹਾਂ ਜਲ ਰਹਾ ਹੈ&quot;, &quot;ਬੁਲਬੁਲ ਆ ਤੂੰ ਭੀ ਗਾ&quot;), ''ਪ੍ਰਭੂ ਕਾ ਘਰ'' ਅਤੇ ''ਮੂਰਤੀ'' (1945) (&quot;ਅੰਬਵਾ ਪੇ ਕੋਇਲ ਬੋਲੇ&quot;, &quot;ਬਦਰੀਆ ਬਰਸ ਗਈ ਉਸ ਪਾਰ&quot;) ਬੁਲੋ ਸੀ. ਰਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ, ''ਮਿੱਟੀ'' (1947) (&quot;ਛਾਈ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਮੋਰੇ ਬਾਲਮ&quot;) 1947 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''ਆਪ ਬੀਤੀ'' (1948) (&quot;ਮੇਰੀ ਬਿਨਤੀ ਸੁਣੋ ਭਗਵਾਨ&quot;)।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt;

== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਵਾਸ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਪਪੀਹਾ ਰੇ'' (1948) ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ 1948 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਫ਼ਨਕਾਰ'' ਅਤੇ ''ਮੰਡੀ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;/&gt; ਮੰਡੀ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਾਰਨ, ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; [[ਕਰਾਚੀ]] ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੌਲਜ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰੌਬਰਟ ਮਲਿਕ ਦੀ  ਬਣਾਈ ਗਈ ਦੂਜੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਫ਼ਨਕਾਰ ਨੂੰ'' ਵੀ ਇਸੇ  ਹੋਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੈਨੇਜਰ ਲਾਲਾ ਯਾਕੂਬ (ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਯਾਕੂਬ ਨਹੀਂ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਦਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ [[ਭਾਟੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ|ਭਾਟੀ ਗੇਟ]] ਗਰੁੱਪ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।&lt;ref name=Tribune /&gt; ਨਿੱਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਯਾਕੂਬ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ ਭਾਈ ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।&lt;ref name=TheHindu/&gt; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=cineplot /&gt;

== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ==

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ''ਪਪੀਹਾ ਰੇ'' (1948) ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ  ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|title=The scene-stealer (Khurshid Begum with K. L. Saigal in Tansen (1943 film))|last=Pran Nevile|date=28 April 2017|work=The Hindu newspaper|access-date=24 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921135853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|archive-date=21 September 2021}}&lt;/ref&gt; 1948 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;cineplot&quot;&gt;{{Cite web |title=Khursheed Bano's last interview |url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |archive-date=6 October 2019 |access-date=24 January 2025 |website=Cineplot.com website}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ, ਫਨਕਾਰ ਅਤੇ ''ਮੰਡੀ''  ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|title=The scene-stealer (Khurshid Begum with K. L. Saigal in Tansen (1943 film))|last=Pran Nevile|date=28 April 2017|work=The Hindu newspaper|access-date=24 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921135853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece|archive-date=21 September 2021}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFPran_Nevile2017&quot;&gt;Pran Nevile (28 April 2017). [https://web.archive.org/web/20210921135853/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece &quot;The scene-stealer (Khurshid Begum with K. L. Saigal in Tansen (1943 film))&quot;]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-scene-stealer/article18261757.ece the original] on 21 September 2021&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 January&lt;/span&gt; 2025&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਮੰਡੀ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਰਫ਼ੀਕ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ|ਰਫੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਮਾੜੇ  ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਫਿਲਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।&lt;ref name=&quot;TheHindu&quot; /&gt; [[ਕਰਾਚੀ]] ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੌਲਜ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਰਾਬਰਟ ਮਲਿਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਫਨਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;cineplot&quot;&gt;{{Cite web |title=Khursheed Bano's last interview |url=http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ |archive-date=6 October 2019 |access-date=24 January 2025 |website=Cineplot.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20191006122219/http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ &quot;Khursheed Bano's last interview&quot;]. ''Cineplot.com website''. Archived from [http://cineplot.com//khursheed-begum-her-last-interview/ the original] on 6 October 2019&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 January&lt;/span&gt; 2025&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
== ਮੌਤ ==
ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ ਦੀ ਆਪਣੇ 87ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਾਅਦ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2001 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=cineplot/&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਾਚੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2001]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]]</text>
      <sha1>bcxy9av6oltzfqh6f8hqaj8ijo75ubk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚੌਟਾਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145815</id>
    <revision>
      <id>836551</id>
      <parentid>666819</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T16:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3192" sha1="nuw7fp45nbet9v9uyi5v439939re7t0" xml:space="preserve">'''ਚੌਟਾਲਾ''' [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ|ਡੱਬਵਾਲੀ]] [[ਤਹਿਸੀਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;2011 census&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=68022|title=Chutala|website=[[2011 Census of India]]|publisher=[[Government of India]]|archive-url=https://archive.today/20170501195553/http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=68022|archive-date=1 May 2017|access-date=16 June 2017}}&lt;/ref&gt; ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ|ਦੇਵੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੌਟਾਲਾ]] ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ 1919 ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Om-Prakash-Chautalas-ancestors-came-from-Rajasthan/articleshow/18175626.cms|title=Om Prakash Chautala's ancestors came from Rajasthan|date=25 Jan 2013|access-date=26 June 2014|agency=[[Times of India]]}}&lt;/ref&gt; ।

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ, ਲੜਕਿਆਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸ਼ੀਤਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਦੋ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਦੋ ਬੈਂਕ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/chautala-and-badal-villages-united-by-a-family-bond/|title=Chautala and Badal, villages united by a family bond|date=9 April 2014|access-date=26 June 2014|agency=Indian Express}}&lt;/ref&gt;

[[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2010|2010 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] ਲਈ ਕਵੀਨਜ਼ ਬੈਟਨ ਰੀਲੇਅ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/cwg-2010/queens-baton-relay/Queens-baton-gets-warm-welcome/articleshow/6632625.cms?referral=PM|title=Queen's baton gets warm welcome|access-date=26 June 2014|agency=Times of India|issue=26 Sep 2010}}&lt;/ref&gt; 51ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲੀਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2002 ਵਿੱਚ ਚੌਧਰੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਸਟੇਡੀਅਮ ਚੌਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021124/sports.htm#10|title=Stage set for volleyball nationals|date=24 November 2002|access-date=26 June 2014|agency=The Tribune}}&lt;/ref&gt;

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸਕਤਾ ਖੇੜਾ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ, ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ, ਗੰਗਾ, ਅਬੂਬਸ਼ਹਰ, ਸੁਕੇਰਾਖੇੜਾ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>nuw7fp45nbet9v9uyi5v439939re7t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖਾਈ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145889</id>
    <revision>
      <id>836547</id>
      <parentid>621391</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3695" sha1="feoni32gyvdmjfoo1vbq1hm9f9l4ry2" xml:space="preserve">'''ਖਾਈ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Ministry of Home Affairs (India) - 2011 - Census Of India 2011 - Haryana - Series07 - Part XII-B - District Census Handbook - Sirsa - Village And Town Wise Primary Census Abstract (PCA)&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0611_PART_B_DCHB_SIRSA.pdf|title=Census Of India 2011 - Haryana - Series07 - Part XII-B - District Census Handbook - Sirsa - Village And Town Wise Primary Census Abstract (PCA)|year=2011|website=[[Directorate of Census Operations, Haryana]]|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)]]|access-date=16 October 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ ਨੰਬਰ 9 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸਿਰਸਾ ਤੋਂ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਈ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 2734 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1422 ਮਰਦ ਅਤੇ 1312 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 923 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 905 (6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਾਖਰਤਾ ਅਨੁਪਾਤ 61.88 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਗਭਗ 80% ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਅਤੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਕਰਵਾ, ਘੋਟੀਆ, ਢੇਤਰਵਾਲ, ਕਸ਼ਨੀਆ, ਜਾਖੜ, ਗੋਦਾਰਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਟ ਕਬੀਲੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਰਸਾ, ਰਾਣੀਆ, [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੜਾਗੁੜਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>feoni32gyvdmjfoo1vbq1hm9f9l4ry2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152573</id>
    <revision>
      <id>836564</id>
      <parentid>836518</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T04:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Aisha_Sharma.jpg|Aisha_Sharma.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ziv|Ziv]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Lots of google lens hits - [https://www.instagram.com/p/DWrA4YAD_R2/?img_index=4] for example, no me</comment>
      <origin>836564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6640" sha1="b0awfzflo9ry3c97g48m2dhdias6aof" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਆਇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਮਾ
| image              =
| birth_date         = {{Birth date and age|1989|01|25|df=y}}
| birth_place        = ਭਾਗਲਪੁਰ, [[ਬਿਹਾਰ]], ਭਾਰਤ
| occupation         = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ
| years_active       = 2016–ਮੌਜੂਦ
| parents            = ਅਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ (ਪਿਤਾ)
| relatives          = ਨੇਹਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਭੈਣ)
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਆਇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਮਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aisha Sharma;''' ਜਨਮ 25 ਜਨਵਰੀ 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ ਦੇ 'ਇਕ ਵਾਰੀ' ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵੀਡੀਓ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Watch: 'Ik Vaari' song featuring Ayushmann Khurrana and Aisha Sharma has an unexpected twist! |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-ik-vaari-song-featuring-ayushmann-khurrana-and-aisha-sharma-has-an-unexpected-twist-2257792 |access-date=2022-09-27 |website=DNA India |language=en}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਸਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ (2018)'' ਵਿੱਚ [[ਜਾਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ|ਜੌਨ ਅਬ੍ਰਾਹਮ]] ਅਤੇ [[ਮਨੋਜ ਵਾਜਪਾਈ|ਮਨੋਜ ਬਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Satyamev Jayate': Debutante Aisha Sharma probably didn't seek John Abraham's help to prep for her role - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/satyamev-jayate-debutante-aisha-sharma-probably-didnt-seek-john-abrahams-help-to-prep-for-her-role/articleshow/64842913.cms |access-date=2022-09-27 |website=The Times of India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-08-14 |title=Satyameva Jayate actress Aisha Sharma on her character Shikha: Not just a pretty face; she's a social crusader-Entertainment News, Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/satyameva-jayate-actress-aisha-sharma-on-her-character-shikha-not-just-a-pretty-face-shes-a-social-crusader-4962351.html |access-date=2022-09-27 |website=Firstpost |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ==
ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੈਕਮੇ, ਪੈਪਸੀ ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਜੁੱਤੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Campus shoes announces Aisha Sharma as their brand ambassador |url=https://english.pardaphash.com/campus-shoes-announces-aisha-sharma-as-their-brand-ambassador/ |access-date=2022-09-27 |website=PardaPhash |language=en |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814042203/https://english.pardaphash.com/campus-shoes-announces-aisha-sharma-as-their-brand-ambassador/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਕੈਲੰਡਰ ਗਰਲਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 January 2016 |title=The Kingfisher Calendar 2016 is here |url=https://www.gqindia.com/content/kingfisher-calendar-2016 |website=GQ India}}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!ਸਾਲ
! ਨਾਮ
! ਅੱਖਰ
! ਭਾਸ਼ਾ
! ਨੋਟਸ
! ਹਵਾਲੇ
|-
| 2018
| ''ਸਤ੍ਯਮੇਵ ਜਯਤੇ''
| ਸ਼ਿਖਾ
| ਹਿੰਦੀ
| ਬਾਲੀਵੁੱਡ 'ਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ
|
|}

=== ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; width=&quot;60%&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਨਾਮ
! scope=&quot;col&quot; | ਅੱਖਰ
! scope=&quot;col&quot; | ਪਲੇਟਫਾਰਮ
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਹਵਾਲੇ
|-
| 2022
| ''ਸ਼ਾਇਨਿੰਗ ਵਿਦ ਦਾ ਸ਼ਰਮਾ'ਸ''
| ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ
| ਸੋਸ਼ਲ ਸਵੈਗ
| &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-27 |title=Shining With The Sharmas: Neha Sharma, Sister Aisha Set To Debut In Kardashians-style Series |url=https://www.news18.com/news/movies/shining-with-the-sharmas-neha-sharma-sister-aisha-set-to-debut-in-kardashians-style-series-5257393.html |access-date=2022-08-11 |website=News18 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; width=&quot;60%&quot;
! scope=&quot;col&quot; |ਸਾਲ
! scope=&quot;col&quot; | ਗੀਤ
! scope=&quot;col&quot; | ਗਾਇਕ
! scope=&quot;col&quot; | ਹਵਾਲੇ
|-
| 2016
| ''ਇਕ ਵਾਰੀ''
| [[ਆਯੂਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ|ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=IK Vaari video song feat Ayushmann Khurrana and Aisha Sharma {{!}} Entertainment - Times of India Videos |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/ik-vaari-video-song-feat-ayushmann-khurrana-and-aisha-sharma/videoshow/54467619.cms |access-date=2022-08-10 |website=timesofindia.indiatimes.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| ''ਕੁੜੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ''
| [[ਹਾਰਡੀ ਸੰਧੂ]]
| &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-31 |title=Harrdy Sandhu's new single 'Kudiyan Lahore Diyan' is out! |url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/harrdy-sandhus-new-single-kudiyan-lahore-diyan-is-out-23220807 |access-date=2022-08-10 |website=Mid-day |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022
| ''ਰੰਗਰੇਜ਼''
| ਅਰਜੁਨ ਕਾਨੂੰਗੋ
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Arjun kanungos latest track rangrez is about boundless passion of unconditional love |url=https://www.lokmattimes.com/entertainment/arjun-kanungos-latest-track-rangrez-is-about-boundless-passion-of-unconditional-love/ |website=Lokmattimes}}&lt;/ref&gt;
|}

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>b0awfzflo9ry3c97g48m2dhdias6aof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਸੀਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152589</id>
    <revision>
      <id>836538</id>
      <parentid>807247</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8267" sha1="7o19pwn9hrr05uysdjb1ikimo4qifik" xml:space="preserve">'''ਅਸੀਰ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤੋਂ 26 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕਸਬਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Asir Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/asir.html |access-date=2023-02-18 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 1060 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 2,138 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,113 ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,025 ਹੈ। ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 50.84% ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 56.33% ਮਰਦ ਅਤੇ 44.88% ਔਰਤਾਂ ਸਾਖਰ ਹਨ। ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 381 ਘਰ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Asir Village Population, Caste - Dabwali Sirsa, Hariyana - Census India |url=https://www.censusindia.co.in/villages/asir-population-sirsa-hariyana-60571 |access-date=2023-02-18 |website=www.censusindia.co.in |language=en-US |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218103736/https://www.censusindia.co.in/villages/asir-population-sirsa-hariyana-60571 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ਧੰਦੇ ==
ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ [[ਕਿਸਾਨ]] ਜਾਂ [[ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ]] ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ [[ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ]], [[ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ|ਡੇਅਰੀ]] ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਿਫਾਇਨਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦਿਆਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ [[ਮਨਰੇਗਾ|ਮਗਨਰੇਗਾ]] ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੀ ਥੋੜ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਰੁਜ਼ਗਾਰ]] ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 
== ਸਿੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ==
ਅਸੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1957 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GPS ASIR - Assir (60571), District Sirsa (Haryana) |url=https://schools.org.in/sirsa/06110500201/gps-asir.html |access-date=2023-02-18 |website=schools.org.in |language=en}}&lt;/ref&gt;
ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਂਗਨਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

== ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ==
[[ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਸੀਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ ਸਾਢੇ 9 ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਬੀੜ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਬਲ ਕਾਂਤੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aA0WAQAAIAAJ&amp;newbks=0&amp;printsec=frontcover&amp;dq=asir+sirsa&amp;q=asir+sirsa&amp;hl=en|title=Who's Who: Punjab Freedom Fighters|last=Datta|first=Chaman Lal|last2=Studies|first2=Punjabi University Department of Punjab Historical|date=1972|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ==
ਅਸੀਰ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ [[ਪਿਪਲੀ]], [[ਮਾਖਾ, ਸਿਰਸਾ|ਮਾਖਾ]], [[ਪਾਨਾ]], [[ਖੋਖਰ (ਸਿਰਸਾ)|ਖੋਖਰ]], ਹੱਸੂ, ਦੇਸੂ ਮਲਕਾਣਾ, [[ਜਗਮਾਲਵਾਲੀ]], ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ|ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੰਡੀ]] ਹੈ। 

== ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਡੱਬਵਾਲੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਜਾਣ ਲਈ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਿਪਲੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਜਾਂ ਡੇਰਾ ਜਗਮਾਲਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਸ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

== ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ==
ਅਸੀਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ, ਬਾਬਾ ਰਾਮਦੇਵ ਮੰਦਰ, ਬਾਬਾ ਮਾਣੀ ਦਾਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਡੇਰਾ, ਮਸਾਣੀ ਰਾਣੀ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਚਰਚ, ਗੂਗਾ ਮੈੜੀ, ਬਾਬਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਧ, ਬਾਬਾ ਬਾਲਮੀਕ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

==ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:School_main_gate.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਅਸੀਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ, ਸਾਲ 2023
ਤਸਵੀਰ:MGNREGA_Labour_at_work.jpg|thumb|ਪਿੰਡ ਅਸੀਰ ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਮਗਨਰੇਗਾ ਕਾਮੇ
File:MGNREGA Labour.jpg|thumb|ਪਿੰਡ ਅਸੀਰ ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਮਗਨਰੇਗਾ ਕਾਮੇ
File:MGNREGA Labour work.jpg|thumb|ਪਿੰਡ ਅਸੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਮਗਨਰੇਗਾ ਕਾਮੇ
ਤਸਵੀਰ:Mid_day_meal.jpg|thumb|ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ
File:Students reading in leisure time.jpg|thumb|ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ

&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>7o19pwn9hrr05uysdjb1ikimo4qifik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਖਾ, ਸਿਰਸਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154017</id>
    <revision>
      <id>836537</id>
      <parentid>764450</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5000" sha1="4pc0uu3mdtkgvw0n1s2fzm2m3e54pnk" xml:space="preserve">'''ਮਾਖਾ''' , [[ਹਰਿਆਣਾ]] (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 52 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ-ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਪਿਪਲੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Makha Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/makha.html |access-date=2023-02-26 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ]] ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਖਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਖਾ]] ਅਤੇ [[ਮਾਖਾ ਚਹਿਲਾਂ]] ਵੀ ਹਨ।
[[File:Government Primary School Makha.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਮਾਖਾ]]

== ਰਕਬਾ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 680 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਮਾਖਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1,452 ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 803 ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 649 ਸੀ। ਮਾਖਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 50.14% ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 53.67% ਮਰਦ ਅਤੇ 45.76% ਔਰਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਖਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 270 ਦੇ ਕਰੀਬ ਘਰ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ==
ਮਾਖਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1952 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GPS MAKHA - Makha (60570), District Sirsa (Haryana) |url=https://schools.org.in/sirsa/06110502001/gps-makha.html |access-date=2023-02-26 |website=schools.org.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ==
ਪਿੰਡ ਮਾਖਾ ਦਾ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ : ਪੀ ਆਈ ਏ ਦੇ 1/13 F. F. ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਨੰਬਰ 17496 ਸੀ ਜੋ ਕਿ 1 ਸਤੰਬਰ , 1942 ਨੂੰ  [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 7ਵੇਂ ਗੁਰੀਲਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤੈਨਾਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੰਗੀ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1 ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਤਾਈਪਿੰਗ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Jp8BAAAAMAAJ&amp;q=makha+Sirsa&amp;dq=makha+Sirsa&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjbrsrMzrP9AhUnxDgGHWvcDFMQ6AF6BAgEEAM#makha%20Sirsa|title=Who's Who: Punjab Freedom Fighters|last=Singh|first=Fauja|last2=Datta|first2=Chaman Lal|last3=Singh|first3=Bakhshish|last4=Studies|first4=Punjabi University Department of Punjab Historical|date=1972|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University|language=en}}&lt;/ref&gt;
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
ਮਾਖਾ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ [[ਪਿਪਲੀ]], [[ਪਾਨਾ|ਪਾਨਾ]],[[ਅਸੀਰ]], [[ਖੋਖਰ (ਸਿਰਸਾ)|ਖੋਖਰ]], ਹੱਸੂ, ਦੇਸੂ ਮਲਕਾਣਾ, [[ਜਗਮਾਲਵਾਲੀ]], ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ|ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੰਡੀ]] ਹੈ।


== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Gurudwara Sahib village Makha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਮਾਖਾ
File:Gaurav Patt of Village Makha, Sirsa.jpg|thumb| ਮਾਖਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਗੌਰਵ ਪੱਟ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>4pc0uu3mdtkgvw0n1s2fzm2m3e54pnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖੋਖਰ (ਸਿਰਸਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156082</id>
    <revision>
      <id>836539</id>
      <parentid>764452</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4472" sha1="9roq7fxd9d6ke3os9i5y6i8pkgn479q" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਖੋਖਰ, ਸਿਰਸਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਖੋਖਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ]]
'''ਖੋਖਰ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤੋਂ 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸਿਰਸਾ ਤੋਂ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Khokhar Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/khokhar.html#:~:text=Khokhar%20has%20a%20total%20population,khokhar%20village%20locality%20is%20125104. |access-date=2023-03-07 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਬਠਿੰਡੇ ਤੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ।
== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 1346 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਖੋਖਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1,901 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 967 ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 934 ਹੈ। ਖੋਖਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 48.92% ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 51.50% ਮਰਦ ਅਤੇ 46.25% ਔਰਤਾਂ ਸਾਖਰ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ ਵਿੱਚ 366 ਦੇ ਕਰੀਬ ਘਰ ਹਨ। ਖੋਖਰ ਪਿੰਡ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 125104 ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਖੋਖਰ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਖੋਖਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਾਲ ਲਗਦੀ [[ਰਾਮਾ ਮੰਡੀ]] ਵਿਖੇ ਵੀ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
ਖੋਖਰ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਮਾਖਾ, ਸਿਰਸਾ|ਮਾਖਾ]], [[ਪਿਪਲੀ]], [[ਤਿੱਗੜੀ]], [[ਨਰੰਗ]], [[ਅਸੀਰ]], [[ਹੱਸੂ]], [[ਚੱਠਾ]], [[ਫੁੱਲੋ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ]], [[ਪਾਨਾ]], [[ਪੰਨੀਵਾਲਾ ਰੁਲਦੂ]] ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਿਫਾਇਨਰੀ]] ਹੈ।

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ
ਤਸਵੀਰ:ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ ਦਾ ਬੱਸ ਅੱਡਾ.jpg|ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ ਦਾ ਬੱਸ ਅੱਡਾ
ਤਸਵੀਰ:ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ ਸਥਿਤ ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਬੋਰਡ.jpg|ਪਿੰਡ ਖੋਖਰ ਸਥਿਤ ਅਕਾਲ ਅਕੈਡਮੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਬੋਰਡ
ਤਸਵੀਰ:ਖੋਖਰ ਵਿਖੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ.jpg|ਖੋਖਰ ਵਿਖੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ
ਤਸਵੀਰ:ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਖੋਖਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਖੋਖਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>9roq7fxd9d6ke3os9i5y6i8pkgn479q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤਿੱਗੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156554</id>
    <revision>
      <id>836540</id>
      <parentid>651153</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3099" sha1="5hbc0iqatkdpfgtzz39sp7dazvlok1n" xml:space="preserve">'''ਤਿੱਗੜੀ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤੋਂ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਸਿਰਸਾ ਤੋਂ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਿਗੜੀ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Tigri Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/tigri.html |access-date=2023-03-09 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:ਸਰਕਾਰੀ_ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ_ਸਕੂਲ_ਤਿੱਗੜੀ.jpg|thumb|ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤਿੱਗੜੀ]]

== ਰਕਬਾ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 503 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੱਗੜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1,182 ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 605 ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 577 ਹੈ। ਤਿੱਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 58.88% ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 67.11% ਮਰਦ ਅਤੇ 50.26% ਔਰਤਾਂ ਸਾਖਰ ਹਨ। ਤਿਗੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 219 ਘਰ ਹਨ। ਤਿਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਨਕੋਡ 125104 ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਤਿਗੜੀ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾਂ, ਤਿਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ਹੋਰ ਵੇਖੋ==
* [[ਖੋਖਰ (ਸਿਰਸਾ)|ਖੋਖਰ]]
* [[ਅਸੀਰ]]
* [[ਮਾਖਾ, ਸਿਰਸਾ|ਮਾਖਾ]]
* [[ਪਿਪਲੀ]]

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਤਿੱਗੜੀ.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਤਿੱਗੜੀ
ਤਸਵੀਰ:ਤਿੱਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ.jpg|ਤਿੱਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਛੱਪੜ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ
ਤਸਵੀਰ:ਤਿੱਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੱਪੜ.jpg|ਤਿੱਗੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੱਪੜ
ਤਸਵੀਰ:ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਤਿੱਗੜੀ.jpg|ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਤਿੱਗੜੀ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>5hbc0iqatkdpfgtzz39sp7dazvlok1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੁਰੰਗਾਂਵਾਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166612</id>
    <revision>
      <id>836546</id>
      <parentid>677593</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2349" sha1="ehlgfdkij9iu4s3vs8ch5rkbbqb1t8p" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ਕੁਰੰਗਾਂਵਾਲੀ
| native_name              = 
| native_name_lang         = 
| other_name               = 
| nickname                 = 
| settlement_type          = ਪਿੰਡ
| pushpin_map              = India Haryana
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = 
| pushpin_map_caption      = ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates              = {{coord|29.777229|N|75.064773|E|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ਦੇਸ਼
| subdivision_name         = {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1        = [[ਭਾਰਤੀ_ਸੂਬੇ_ਅਤੇ_ਕੇਂਦਰੀ_ਸ਼ਾਸ਼ਤ_ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1        = [[ਹਰਿਆਣਾ]]
| subdivision_type2        = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2        = [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ]]
| parts_type               = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| parts                    = [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]]
| unit_pref                = Metric
| area_total_ha            = 1479
| area_blank1_title        = ਖੇਤਰਫਲ
| population_total         = 
| population_as_of         = 
| population_density_km2   = auto
| timezone1                = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1              = +5:30
}}
'''ਕੁਰੰਗਾਂਵਾਲੀ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਰੰਗਾਂਵਾਲੀ  ਪਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Kurangan Wali Village in Sirsa, Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/sirsa/kurangan-wali.html |access-date=2023-05-06 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt; 

ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 1479 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>ehlgfdkij9iu4s3vs8ch5rkbbqb1t8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਟੱਪੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168705</id>
    <revision>
      <id>836544</id>
      <parentid>683443</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1431" sha1="e1cfcdzh09d3vzemo2d16otn6xvh4qd" xml:space="preserve">'''ਟੱਪੀ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Tappi Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/tappi.html |access-date=2023-05-21 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;

== ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 1067 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਟੱਪੀ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਅਤੇੇ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਟੱਪੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>e1cfcdzh09d3vzemo2d16otn6xvh4qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168715</id>
    <revision>
      <id>836550</id>
      <parentid>683500</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="mb62umco25gmkceuni6a8ntjntj1akd" xml:space="preserve">'''ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਡੱਬਵਾਲੀ]] (ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦਫ਼ਤਰ) ਤੋਂ 36 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ghukanwali Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/ghukanwali.html |access-date=2023-05-21 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;

== ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 1891 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ  ==
ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ [[ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਘੁੱਕਿਆਂਵਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>mb62umco25gmkceuni6a8ntjntj1akd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਿੰਗਰਾ (ਸਿਰਸਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169204</id>
    <revision>
      <id>836545</id>
      <parentid>684931</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1336" sha1="f2a4ouvsb6jxrl52bt9si207w0kl3wb" xml:space="preserve">'''ਕਿੰਗਰਾ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 42 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Kingra Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/kingra.html |access-date=2023-05-24 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;

== ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 778 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਇਹ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ]] ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>f2a4ouvsb6jxrl52bt9si207w0kl3wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੋਰੀਵਾਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169341</id>
    <revision>
      <id>836548</id>
      <parentid>685282</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="3r4f5fak61zopdve8sltga5v9hqb0mm" xml:space="preserve">'''ਗੋਰੀਵਾਲਾ''' ਜਾਂ '''ਗੋਰੀਆ ਵਾਲਾ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਗੋਰੀਵਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਤੋਂ 24 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Goria Wala Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/goria-wala.html |access-date=2023-05-25 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;
== ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਫਲ 1072 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਗੋਰੀਆ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>3r4f5fak61zopdve8sltga5v9hqb0mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੰਗਾ (ਸਿਰਸਾ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169342</id>
    <revision>
      <id>836549</id>
      <parentid>685603</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T15:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shan Multan</username>
        <id>46571</id>
      </contributor>
      <origin>836549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="1aatz7kfn2rgy7zst8y9578dxlcvci5" xml:space="preserve">'''ਗੰਗਾ''' ਪਿੰਡ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ ਤੋਂ 26 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ [[ਸਿਰਸਾ]] ਤੋਂ 56 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ganga Village in Dabwali (Sirsa) Haryana {{!}} villageinfo.in |url=https://villageinfo.in/haryana/sirsa/dabwali/ganga.html |access-date=2023-05-26 |website=villageinfo.in}}&lt;/ref&gt;

ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਖੰਡਰ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਮਾਇਆ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

== ਰਕਬਾ ==
ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 5138 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ==
ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਡੱਬਵਾਲੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਅਤੇ [[ਸਿਰਸਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਿਰਸਾ ਸੰਸਦੀ ਹਲਕੇ]] ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ|ਡੱਬਵਾਲੀ]] ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>1aatz7kfn2rgy7zst8y9578dxlcvci5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਲੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183569</id>
    <revision>
      <id>836555</id>
      <parentid>759329</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T17:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Famous songs in Hindi&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345033485|Krishna Kalle]]&quot;</comment>
      <origin>836555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9098" sha1="p51tobrsf9uwa1yx7ckjkviw5030e8k" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name              = ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਲੇ
| image             = Krishna Kalle.jpg
| birth_name        = 
| birth_date        = {{birth date|df=y|1940|12|18}}
| birth_place       = ਕਰਵਾਰ, ਉੱਤਰਾ ਕੰਨੜ, [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਭਾਰਤ]]
| death_date        = {{death date and age|df=y|2015|03|15|1940|12|18}}
| death_place       = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation        = ਗਾਇਕਾ
}}

'''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਾਲੇ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Krishna Kalle;''' {{Lang-kn|ಕೃಷ್ಣಾ ಕಲ್ಲೆ}}; 18 ਦਸੰਬਰ 1940 – 15 ਮਾਰਚ 2015) ਮਰਾਠੀ, ਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-playback-singer-krishna-kalle-no-more-115031500706_1.html Marathi playback singer Krishna Kalle no more], business-standard.com; accessed 18 March 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lokmat.com/storypage.php?catid=1&amp;newsid=4800525 ज्येष्ठ गायिका कृष्णा कल्ले यांचे निधन]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kalpavruksha (1969) Kannada movie: Cast &amp; Crew |url=https://chiloka.com/movie/kalpavruksha-1969 |access-date=2021-01-28 |website=chiloka.com}}&lt;/ref&gt;

== ਬਚਪਨ ==
ਕਾਲੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਵਾਰ, ਉੱਤਰਾ ਕੰਨੜ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਹ [[ਕਾਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] (ਏਆਈਆਰ) ਦੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਤੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਰਾਜ ਜਿੱਥੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/45313830.cms कृष्णा कल्ले]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਜਦੋਂ ਕਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ਆਈ ਤਾਂ ਗਾਇਕ ਅਰੁਣ ਦਾਤੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਗਾਇਆ ਸੁਣਿਆ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[Yashwant Deo|ਯਸ਼ਵੰਤ ਦੇਵ]] ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਆਈਆਰ ਦੇ ਬੰਬਈ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਲੇ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ''ਮਨ ਪਿਸਾਤ ਮਾਝੇ'' । ਇਹ ਗੀਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਗੀਤ, ''ਪਰਿਕਥੇਤਿਲ ਰਾਜਾਕੁਮਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਉਉਠ ਸ਼ੰਕਾਰਾ ਸੋਦ ਸਮਾਧੀ'', ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/45313830.cms कृष्णा कल्ले]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

ਉਹ 1960 ਤੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 200 ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਗੀਤ, 100 ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ, 2 ਕੰਨੜ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਧੂਪ ਕੜੇ ਛਾਂ (1967), [[ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਓਹਲੇ|ਕੰਕਣ ਦੇ ਓਹਲੇ]] (1971) ਅਤੇ 100 ਭਜਨ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਗਾਏ।&lt;ref&gt;[http://www.india.com/news/india/lata-mangeshkar-award-for-lifetime-achievement-announced-for-krishna-kalle-133627 Lata Mangeshkar Award for Lifetime Achievement announced for Krishna Kalle], india.com; accessed 18 March 2015.&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
15 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-playback-singer-krishna-kalle-no-more-115031500706_1.html Marathi playback singer Krishna Kalle no more]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/46577615.cms कृष्णा कल्ले यांचे निधन]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ज्येष्ठ पार्श्वगायिका कृष्णा कल्ले यांचं निधन |url=http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/2015/03/15/article527628.ece/singer-krushna-kalle-is-no-more |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708214514/http://abpmajha.abplive.in/maharashtra/2015/03/15/article527628.ece/singer-krushna-kalle-is-no-more |archive-date=8 July 2015 |access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ==

* 1957: ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਥ ਸਿੰਗਿੰਗ ਅਵਾਰਡ
* 1958: ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੁਗਮ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ
* 1958: [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇਐਲ ਸਹਿਗਲ]] ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ
* 1965: ਗੋਲਡਨ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਇਨਾਮ
* 2014: [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਲਈ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ।&lt;ref&gt;[http://www.india.com/news/india/lata-mangeshkar-award-for-lifetime-achievement-announced-for-krishna-kalle-133627 Lata Mangeshkar Award for Lifetime Achievement announced for Krishna Kalle], india.com; accessed 18 March 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/krishna-kalle-bhimabhau-sanghvikar-win-government-cash-awards-114082801146_1.html Krishna Kalle win government cash award], business-standard.com; accessed 18 March 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/46577615.cms कृष्णा कल्ले यांचे निधन]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ==

# &quot;ਅਜਬ ਤੇਰੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਰੇ ਕਰਤਾਰ&quot; ( [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਦੇ ਨਾਲ, ਦਸ ਲੱਖ, 1966)
# &quot;ਸੋਚਤਾ ਹੂੰ ਕੇ ਤੁਮਹੇ ਮੈਂ ਕਹੀਂ ਦੇਖ ਹੈ&quot; ( [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], ਰਾਜ਼, 1967 ਨਾਲ)
# &quot;ਚੱਕਰ ਚਲੈ ਘਨਚੱਕਰ&quot; (ਦੋ ਦੂਣੀ ਚਾਰ, 1968)।
# &quot;ਮੇਰੀ ਹਸਰਤੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ&quot; (ਗਾਲ ਗੁਲਾਬੀ ਨੈਨ ਸ਼ਰਾਬੀ, 1974)
# &quot;ਮੈਂ ਕੇਸਰ ਕਸਤੂਰੀ&quot; (ਛੋਟੇ ਸਰਕਾਰ, 1974)

== ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਣੇ ==
# &quot;ਅਜਬ ਤੇਰੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਰੇ ਕਰਤਾਰ&quot; ([[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਨਾਲ,ਫਿਲਮ ਦਸ ਲੱਖ, 1966) 
# &quot;ਸੋਚਤਾ ਹੂਂ ਕੇ ਤੁਮ੍ਹੇੰ ਮੈਂਨੇ ਕਹੀੰ ਦੇਖਾ ਹੈ&quot; ([[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਨਾਲ,ਫਿਲਮ ਰਾਜ਼, 1967) 
# &quot;ਚੱਕਰ ਚਲਾਏ ਘਣਚੱਕਰ&quot; (ਫਿਲਮ ਦੋ ਦੂਨੀ ਚਾਰ, 1968) ।
# &quot;ਮੇਰੀ ਹਸਰਤੋਂ ਕੀ ਦੁਨੀਆ&quot; (ਗਾਲ ਗੁਲਾਬੀ ਨੈਨ ਸ਼ਰਾਬੀ, 1974) 
# &quot;ਮੈਂ ਕੇਸਰ ਕਸਤੂਰੀ&quot; (ਛੋਟੇ ਸਰਕਾਰ, 1974) 
== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]]</text>
      <sha1>p51tobrsf9uwa1yx7ckjkviw5030e8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੇ. ਡੀ. ਵੈਨਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190711</id>
    <revision>
      <id>836576</id>
      <parentid>814892</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T11:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Boja02</username>
        <id>42979</id>
      </contributor>
      <origin>836576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11041" sha1="6n9ipyzb3h3qqiw0eisn37y9y62nv26" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ਜੇ.ਡੀ. ਵੈਨਸ&lt;!-- JD, not &quot;J. D.&quot;, per talk page discussion: https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:J._D._Vance/Archive_1#J.D._Vance_name_is_spelled_wrong_on_the_title_of_this_page --&gt;
| image               = Portrait of Vice President JD Vance.jpg
| caption             = ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਚਿੱਤਰ, 2026
| office              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
| president           = [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ]]
| term_start          = ਜਨਵਰੀ 20, 2025
| predecessor         = [[ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ]]
| order               = 50ਵਾਂ
| jr/sr1              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟਰ
| state1              = ਓਹਾਇਓ
| termstart1          = ਜਨਵਰੀ 3, 2023
| term_end1           = ਜਨਵਰੀ 10, 2025
| predecessor1        = [[ਰੋਬ ਪੋਰਟਮੈਨ]]
| successor2          = ਜਾਨ ਹਸਟਡ
| birth_name          = ਜੇਮਸ ਡੋਨਾਲਡ ਬੋਮਨ
| birth_date          = {{birth date and age|1984|8|2}}
| birth_place         = [[ਓਹਾਇਓ|ਮਿਡਲਟਾਊਨ, ਓਹੀਓ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ&lt;!-- &quot;US&quot; is used per [[MOS:US]], which requires internal consistency --&gt;
| party               = [[ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਰਿਪਬਲਿਕਨ]]
| spouse              = {{marriage|ਊਸ਼ਾ ਚਿਲਕੁਰੀ|2014}}
| children            = 3
| occupation          = {{flatlist}}
* ਸਿਆਸਤਦਾਨ 
* ਲਿਖਾਰੀ
{{endflatlist}}
| education           = ਓਹਾਇਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਬੀ.ਏ.) &lt;br/&gt;
[[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਜੇ.ਡੀ.)
| signature           = JD Vance Signature-01.svg
| website             = {{URL|vance.senate.gov|Senate website}}
| branch              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਮਰੀਨ ਕੋਰ
| serviceyears        = 2003–2007
| rank                = ਕਾਰਪੋਰਲ
| unit                = ਦੂਜਾ ਮਰੀਨ ਏਅਰਕਰਾਫਟ ਵਿੰਗ
| battles             = [[ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ]]
| alt                 = Vance poses for a professional portrait in a suit and red tie. Behind him the flag of the US is partly visible on his left and the flag of Ohio on the right.
}}
'''ਜੇਮਜ਼ ਡੇਵਿਡ ਵੈਨਸ''' (ਜਨਮ '''ਜੇਮਜ਼ ਡੋਨਾਲਡ ਬੋਮਨ''', 2 ਅਗਸਤ 1984) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਰੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 50ਵੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ 2003 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਓਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਯੇਲ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਕੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਹਿਲਬਿਲੀ ਐਲੀਜੀ'', 2016 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਵੈਨਸ ਨੇ ਓਹਾਇਓ ਵਿੱਚ 2022 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਟਿਮ ਰਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 2016 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਟਰੰਪ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਏ। ਜੁਲਾਈ 2024 ਵਿੱਚ, ਟਰੰਪ ਨੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।

ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੱਜੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;vZW-2022-01-04&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/magazine/2022/01/04/jd-vance-hillbilly-elegy-radicalization/|title=The Radicalization of J.D. Vance|last=van Zuylen-Wood|first=Simon|date=January 4, 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=August 11, 2024|archive-url=https://archive.today/20220104145244/https://www.washingtonpost.com/magazine/2022/01/04/jd-vance-hillbilly-elegy-radicalization/|archive-date=January 4, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/07/16/vance-nomination-proves-trumpism-is-here-to-stay/|title=JD Vance's nomination proves Trumpism is here to stay|last=Orr|first=James|date=July 16, 2024|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=July 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718054932/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/07/16/vance-nomination-proves-trumpism-is-here-to-stay/|archive-date=July 18, 2024|issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Goldman|first=Samuel|date=July 15, 2021|title=Peter Thiel's implausible populists|url=https://theweek.com/politics/1002603/peter-thiel-populists|magazine=[[The Week]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927102355/https://theweek.com/politics/1002603/peter-thiel-populists|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/j-d-vance-and-the-rise-of-postliberalism-1f200696|title=J.D. Vance and the Rise of 'Postliberalism'|last=Zorzi|first=Graedon H.|date=July 16, 2024|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=July 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717045132/https://www.wsj.com/articles/j-d-vance-and-the-rise-of-postliberalism-1f200696|archive-date=July 17, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |last=Haynes |first=Gavin |date=July 17, 2024 |title=JD Vance has some weird influences |url=https://www.spectator.co.uk/article/jd-vance-has-some-weird-influences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718054933/https://www.spectator.co.uk/article/jd-vance-has-some-weird-influences/ |archive-date=July 18, 2024 |access-date=July 17, 2024 |website=[[The Spectator]] |quote=Vance says he is 'plugged into a lot of weird, right-wing subcultures'. He draws from a whole new political lexicon, one that would seem baffling to his more starched colleagues in the Congress.}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ, ਬੰਦੂਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵੈਨਸ ਬੇਔਲਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Corn-2024-08-01&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Corn|first=David|date=August 1, 2024|title=JD Vance Attacked AOC for Promoting a 'Sociopathic Attitude' About Children|url=https://www.motherjones.com/politics/2024/08/jd-vance-aoc-childless/|magazine=[[Mother Jones (magazine)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808145041/https://www.motherjones.com/politics/2024/08/jd-vance-aoc-childless/|archive-date=August 8, 2024|access-date=August 11, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hill-childless&quot;&gt;{{Cite web |last=Sforza |first=Lauren |date=July 30, 2024 |title=Vance: 'Childless people' in US leadership 'more sociopathic' |url=https://thehill.com/homenews/campaign/4799959-vance-criticizes-childless-people/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731015213/https://thehill.com/homenews/campaign/4799959-vance-criticizes-childless-people/ |archive-date=July 31, 2024 |access-date=July 31, 2024 |website=The Hill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smith |first=Peter |last2=Smith |first2=Michelle R. |date=September 4, 2024 |title=Takeaways from AP's report on JD Vance and the Catholic postliberals in his circle of influence |url=https://apnews.com/article/jd-vance-catholicism-postliberals-social-policy-a82350ba78148ab24748c3fe0a20eabe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904131014/https://apnews.com/article/jd-vance-catholicism-postliberals-social-policy-a82350ba78148ab24748c3fe0a20eabe |archive-date=September 4, 2024 |access-date=September 4, 2024 |website=Associated Press |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dias |first=Elizabeth |date=August 25, 2024 |title=How JD Vance Found His Way to the Catholic Church |url=https://www.nytimes.com/2024/08/25/us/jd-vance-catholic-church-conversion.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905123319/https://www.nytimes.com/2024/08/25/us/jd-vance-catholic-church-conversion.html |archive-date=September 5, 2024 |access-date=September 4, 2024 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

== ਨੋਟ==
{{notelist}}

== ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category||ਜੇ. ਡੀ. ਵੈਨਸ}}
* {{Official website}}
* [https://jdvance.com/ Campaign website]
{{CongLinks | congbio=V000137 | votesmart=201794 | fec=C00783142 | congress=j-vance/V000137}}
* {{C-SPAN|105171}}
* [https://www.politifact.com/personalities/jd-vance/ J.D. Vance] at [[PolitiFact]]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]</text>
      <sha1>6n9ipyzb3h3qqiw0eisn37y9y62nv26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194750</id>
    <revision>
      <id>836552</id>
      <parentid>792458</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T16:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life and background&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1274528077|Sawai Gandharva]]&quot;</comment>
      <origin>836552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17428" sha1="n7fj78kl1j12bvzs2yugwmqb2mtyg3i" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| background        = solo_singer
| name              = Sawai Gandharva
| image             = Sawai Gandharva 2022 stamp of India.jpg
| image_size        = 
| caption           = Sawai Gandharva on a 2022 stamp of India
| native_name       = 
| birth_name        = Ramchandra Kundgolkar Saunshi&lt;ref name=&quot;dharwad&quot;/&gt;
| alias             = 
| birth_date        = {{birth date|df=yes|1886|01|19}}
| origin            = [[Kundgol]], [[Karnataka]]
| death_date        = {{death date and age|df=yes|1952|09|12|1886|01|19}}
| genre             = [[Hindustani classical music|Hindustani Classical Music]], [[Khayal]], [[Thumri]], [[Bhajan]], [[Natya Sangeet|Natyageet]], etc.
| occupation        = [[Hindustani classical music|Hindustani Classical]] [[Vocal]]ist
| years_active      = 
| label             = 
| website           = 
}}

ਰਾਮਚੰਦਰ ਕੁੰਦਗੋਲਕਰ ਸੌਣਸ਼ੀ, ਜੋ '''ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ''' ਅਤੇ '''ਰਾਮ-ਭਾਊ''' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (19 ਜਨਵਰੀ 1886-12 ਸਤੰਬਰ 1952) [[ਕਰਨਾਟਕ|ਕਰਨਾਟਕੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹ ਉਸਤਾਦ [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ|ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ|ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ।

ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਆਪਣੇ ਕਾਬਿਲ ਚੇਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], [[ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ|ਡਾ. ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ]], ਫਿਰੋਜ਼ ਦਸਤੂਰ ਅਤੇ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ੋਕੜ ==
ਰਾਮਚੰਦਰ ਕੁੰਡਗੋਲ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜਨਵਰੀ 1886 ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ਸਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁੰਡਗੁਲ,[[ਧਾਰਵਾੜ|ਧਾਰਵਾੜ(ਅੱਜ ਦੇ]] [[ਕਰਨਾਟਕ]]) ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਰਾਮਭਾਉ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;dharwad&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=Sawai Gandharv |url=http://www.dharwad.nic.in/sawai.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505234450/http://www.dharwad.nic.in/sawai.htm |archive-date=5 May 2012 |access-date=20 July 2013 |publisher=[[Dharwad district]] website}}&lt;/ref&gt; &amp;nbsp;ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਗਣੇਸ਼ ਸੌਣਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਲਰਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੰਗਨਾਗੌਡ਼ਾ ਨਾਦਿਗਰ, ਇੱਕ ਜਿਮੀਦਰ ਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ,ਰਾਮਭਾਊ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਬਲੀ ਦੇ ਲੈਮਿੰਗਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਭਾਊ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ ਪੈਸੇ ਜੁਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ==
ਆਪਣੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਭਾਊ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲਵੰਤਰਾਓ ਕੋਲਹਤਕਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਖੁਦ ਕੁੰਡਗੋਲ ਦਾ ਸੀ। ਕੋਲਹਤਕਰ ਤੋਂ ਰਾਮਭਾਊ ਨੇ 75 ਧ੍ਰੁਪਦ ਰਚਨਾਵਾਂ, 25 ਤਰਾਨਾ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸੌ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਕੋਲਹਤਕਰ ਦੀ 1898 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮਭਾਊ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹਿ ਗਈ।

== ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ==
ਹੁਬਲੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਹੁਬਲੀ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਨਾਟਕ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮਭਾਊ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ।ਬਲਵੰਤਰਾਓ ਕੋਲਹਤਕਰ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਰਾਮਭਾਊ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਾਦਿਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਪੰਡਿਤ ਗੰਧਰਵ ਵੀ  ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2018}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2018)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ]] [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਨਾਦੀਗਰਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਜਮਨਾ ਕੇ ਤੀਰ, ਉਸਤਾਦ ਦੀ [[ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ|ਭੈਰਵੀ]] ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਗੁਣਗੁਣਾਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, &quot;ਕੌਨ ਹੈ ਯੇ ਲਡ਼ਕਾ? ਗਾਤਾ ਅੱਛਾ ਹੈ&quot;। ਰੰਗਨਾਗੌਡ਼ਾ ਨਾਦਿਗਰ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, &quot;ਉਸਤਾਦ ਜੀ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕਲਰਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।&quot; &quot;ਐ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ। ਰਾਮਚੰਦਰ 'ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਮੁਸਕਰਾਈ। ਇਹ 1901 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਚੇਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 8 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਗੇ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2018}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2018)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ==

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਰਾਮਚੰਦਰ ਕੁੰਡਗੋਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਜਨਵਰੀ 1886 ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ [1]&lt;/sup&gt; 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਧਾਰਵਾੜ, ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਨਾਟਕ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੁੰਡਗੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ,&lt;/sup&gt; 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਉਹ ਰਾਮਭਾਉ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। [2] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਗਣੇਸ਼ ਸੌਂਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ&lt;/sup&gt; 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਕਲਰਕ ਸਨ ਜੋ ਰੰਗਨਾਗੌੜਾ ਨਾਡੀਗਰ, ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ&lt;/sup&gt;

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਵਿੱਚ, ਰਾਮਭਾਉ  ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਪਰ ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ&lt;/sup&gt;

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਦੁਆਰਾ  &quot;ਮਿੱਠੇ&quot; ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ&lt;/sup&gt;

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਹੁਬਲੀ  ਦੇ ਲੈਮਿੰਗਟਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੇਲਗੱਡੀ&lt;/sup&gt; 

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਭਾਉ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣਾ&lt;/sup&gt;

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]&lt;/sup&gt;

&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]&lt;/sup&gt;
== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਉਹ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਲ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;itc&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=Tribute to a Maestro: Sawai Gandharva |url=http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=22 |access-date=20 July 2013 |publisher=ITC Sangeet Research Academy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;twomen&quot;&gt;''Two Men and Music: Nationalism in the Making of an Indian Classical Tradition'' by J. Bakhle; Oxford University Press, USA (2005), {{ISBN|978-0-19-516610-1}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਟੇਂਬੇ ਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ  ਮਹਿਲਾ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

1942 ਵਿੱਚ, 56 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ 1952 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;itc&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=Tribute to a Maestro: Sawai Gandharva |url=http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=22 |access-date=20 July 2013 |publisher=ITC Sangeet Research Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=22 &quot;Tribute to a Maestro: Sawai Gandharva&quot;]. ITC Sangeet Research Academy&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;20 July&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਚੇਲੇ ==
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ]], [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਦਸਤੂਰ ਵਰਗੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਫੁਲੰਬਰੀਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਲ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਟਯਕਲਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸੰਗੀਤ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;itc&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=Tribute to a Maestro: Sawai Gandharva |url=http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=22 |access-date=20 July 2013 |publisher=ITC Sangeet Research Academy}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=22 &quot;Tribute to a Maestro: Sawai Gandharva&quot;]. ITC Sangeet Research Academy&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;20 July&lt;/span&gt; 2013&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤਿਉਹਾਰ ==
ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਸਵਾਈ ਗੱਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date= |title=About Festival |url=http://sawaigandharvabhimsenmahotsav.com/about-festival |access-date=20 July 2013 |publisher=Sawai Gandharva Music Festival website}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{Cite web |date=1 August 2000 |title=Sawai Gandharva |url=http://www.musicalnirvana.com/hindustani/sawai_gandharva.html |access-date=2007-09-01 |website=Musical Nirvana.com}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1952]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>n7fj78kl1j12bvzs2yugwmqb2mtyg3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203402</id>
    <revision>
      <id>836567</id>
      <parentid>831745</parentid>
      <timestamp>2026-04-08T07:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Swaraj-prakash-gupta-a998d958-b94f-41c2-90c3-7164257960a-resize-750.jpg|Swaraj-prakash-gupta-a998d958-b94f-41c2-90c3-7164257960a-resize-750.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyr</comment>
      <origin>836567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15355" sha1="eicolrl0sfiksqhqi8jsg0i05jep2tf" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ
| image              =
| caption            = ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ
| birth_date         = 1931
| death_date         = {{Death year and age|2007|1931}}
| nationality        = ਭਾਰਤੀ
}}

'''ਸਵਰਾਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ''' ( '''ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ''', 1931–2007) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਅਥਾਰਟੀ, ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ। ਉਹ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੁਦਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ  ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਜਰਨਲ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਕਈ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਸਰ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਾਕੰਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2021)&quot;&gt;ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਪ੍ਰੀਹਿਸਟੋਰਿਕ ਐਂਡ ਕੁਆਟਰਨਰੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Pune}}&lt;/ref&gt;

== ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ ==
ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਪੱਖੀ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਹੇਠਾਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਬੂਤ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਬਰ (ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਹਮਲਾਵਰ) ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
{{Cquote|ਅਖੌਤੀ ਬਾਬਰੀ [ਮਸਜਿਦ] ਦੀਆਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਏ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਲਬੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਹਾਵਤ ਵਾਲੇ ਫੀਨਿਕਸ ਵਾਂਗ, ਸੈਂਕੜੇ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਜੋ ... ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ...
}}
- ਡਾ. ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ

ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ [[ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ]], [[ਐਸ ਗੋਪਾਲ|ਐਸ. ਗੋਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ.ਐਨ. ਪਨੀਕਰ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਮ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ {{NoteTag|Glazed potsherds of the blue-and-white Islamic style. This style first comes into use in 15th-century Persia.}} ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਦਸੰਬਰ 1994 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀਟੋ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜੇ. ਗੋਲਸਨ (ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ) 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 'ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰਹੇ ਸਨ'।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBernbeckPollock1996&quot;&gt;Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). &quot;Ayodhya, Archaeology, and Identity&quot;. ''Current Anthropology''. '''37''' (1): &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;S138–&lt;/span&gt;S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&amp;nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].&lt;/cite&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Pune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Navlakha|first=Gautam|author-link=Gautam Navlakha|date=1994|title=Recovering, Uncovering or Forfeiting the Past?|journal=Economic and Political Weekly|volume=29|issue=47|pages=2961–2963|issn=0012-9976|jstor=4402029}}&lt;/ref&gt; ਜੇ. ਗੋਲਸਨ ਨੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ 'ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ' ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀਟੋ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਗੇ'।

ਬੀਬੀ ਲਾਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ:&lt;blockquote&gt;ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ [ਅਯੁੱਧਿਆ] 'ਤੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਇਸ 'ਤੇ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ? ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। - ਬੀਬੀ ਲਾਲ, ਦ ਏਸ਼ੀਅਨ ਏਜ, 7 ਦਸੰਬਰ, 1994 ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBernbeckPollock1996&quot;&gt;Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). &quot;Ayodhya, Archaeology, and Identity&quot;. ''Current Anthropology''. '''37''' (1): &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;S138–&lt;/span&gt;S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&amp;nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].&lt;/cite&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਪਤਾ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite journal|last=Bernbeck|first=Reinhard|last2=Pollock|first2=Susan|date=February 1996|title=Ayodhya, Archaeology, and Identity|journal=Current Anthropology|volume=37|pages=S138–S142|doi=10.1086/204467|jstor=2744239}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFBernbeckPollock1996&quot;&gt;Bernbeck, Reinhard; Pollock, Susan (February 1996). &quot;Ayodhya, Archaeology, and Identity&quot;. ''Current Anthropology''. '''37''' (1): &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;S138–&lt;/span&gt;S142. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1086/204467|10.1086/204467]]. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&amp;nbsp;[https://www.jstor.org/stable/2744239 2744239]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&amp;nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:143935761 143935761].&lt;/cite&gt;
&lt;/ref&gt; ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਆਰੇ ਰਹੇ।

3 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨਰਸਿੰਗ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸਨ, ਗੰਭੀਰ ਦਮਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਉਹ 76 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

== ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ ==
'''ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ'''

* ''ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ'' (1975)
* ''ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ'' (1980) (ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸੰਸਕਰਣ: 1990)
* ''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਲਾਲ), ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਡੀ.ਕੇ. ਪ੍ਰਿੰਟਵਰਲਡ, 2002,  .
* ''ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤ: ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਮਿਤੀ ਸਮੇਤ'' (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਐਸਪੀ ਅਸਥਾਨਾ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, 2002,  .
* ''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਵੀ. ਸੋਮਸ਼ੇਖ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਪਾਲੀਓ-ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, 2010,  .

'''ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ'''

* ''ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ'' (1971)
* ''ਮਹਾਭਾਰਤ, ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ - ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ'' (ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇ. ਐੱਸ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਐਡ.) ਦਿੱਲੀ: ਅਗਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1976।
* ''ਸੋਵੀਅਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ'' (2 ਭਾਗ) (1978)
* 'ਸਿੰਧੂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ''( ਬੀ.ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਐਸ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ, ਐਡੀ.)।'' ''ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1984।''
* ''ਗੁਆਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਸਭਿਅਤਾ'', ਜੋਧਪੁਰ: ਕੁਸੁਮਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1984
* ''ਸਿੰਧ-ਸਰਸਵਤੀ ਸਭਿਅਤਾ'', ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ (1996)।
* ''ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਮਾਪ'' (ਐਸਪੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਕੇਐਸ ਰਾਮਚੰਦਰਨ, ਸੰਪਾਦਨ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੋਸਾਇਟੀ, 1993।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>eicolrl0sfiksqhqi8jsg0i05jep2tf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Shaheerthepro</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204135</id>
    <revision>
      <id>836558</id>
      <timestamp>2026-04-07T22:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="f4y8vilcho5qeagkmarjc8xibwhgw6y" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Shaheerthepro}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:18, 7 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>f4y8vilcho5qeagkmarjc8xibwhgw6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Warbear1976</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204136</id>
    <revision>
      <id>836559</id>
      <timestamp>2026-04-07T23:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="ebmjctk6r91n1d6ohg293glpwg43jr0" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Warbear1976}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:20, 7 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ebmjctk6r91n1d6ohg293glpwg43jr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Amarjeetkour</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204137</id>
    <revision>
      <id>836560</id>
      <timestamp>2026-04-08T03:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="n4bcunxcxm774aw5qa9mm9pu5u327rn" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Amarjeetkour}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:46, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n4bcunxcxm774aw5qa9mm9pu5u327rn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Ameera Bhatia</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204138</id>
    <revision>
      <id>836562</id>
      <timestamp>2026-04-08T04:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="1zxo87q0lsuxns5fkrzzmqlwudjrf1s" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Ameera Bhatia}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:15, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1zxo87q0lsuxns5fkrzzmqlwudjrf1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tikmok</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204139</id>
    <revision>
      <id>836566</id>
      <timestamp>2026-04-08T06:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="e5wd37kgy5lmaowpqat80ipyl3rneo0" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Tikmok}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:25, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>e5wd37kgy5lmaowpqat80ipyl3rneo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Harshitsinghind</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204140</id>
    <revision>
      <id>836568</id>
      <timestamp>2026-04-08T07:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="6cxy94bugt8y3t31smwkyyvb54p0gmn" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Harshitsinghind}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:34, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6cxy94bugt8y3t31smwkyyvb54p0gmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Hobbitina</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204141</id>
    <revision>
      <id>836569</id>
      <timestamp>2026-04-08T07:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="jz9f2zoixm504zlsg89et93id889hn0" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Hobbitina}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:36, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jz9f2zoixm504zlsg89et93id889hn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਰਟੇਮਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204142</id>
    <revision>
      <id>836570</id>
      <timestamp>2026-04-08T07:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Randeepxsingh</username>
        <id>37151</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347686246|Artemis program]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>836570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2439" sha1="6j4efdr4goop2bq4960jzuloz09vcpc" xml:space="preserve">
ਆਰਟੇਮਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ [[ਚੰਦਰਮਾ|ਚੰਦ]] ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਨਾਸਾ]] (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: NASA) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ੨੦੧੭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ੨੦੨੮ ਤੱਕ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ੧੯੭੨ ਦੇ [[ਅਪੋਲੋ 10|ਅਪੋਲੋ]] ੧੭ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਚੰਦ ਉੱਤੇ ੨੦੩੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਅੱਡਾ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਟੀਚਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਕਈ ਰਾਕਟ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪੇਸ ਲਾਂਚ ਸਿਸਟਮ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: [[Space Launch System]]) ਅਤੇ ਓਰਾਇਨ ਪੁਲਾੜਯਾਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Orion Spacecraft)। ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੂਨਰ ਲੈਂਡਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Lunar Lander)।

ਆਰਟੇਮਿਸ ੧ (੨੦੨੨): ਪੁਲਾੜਯਾਨ ਨੇ ਚੰਦ ਦੁਆਲੇ ਗੇੜਾ ਲਗਾਇਆ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਸ਼ਨ।

ਆਰਟੇਮਿਸ ੨ (੨੦੨੬): ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਓਰਾਇਨ ਪੁਲਾੜਯਾਨ ਸਦਕੇ ਚੰਦ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ।

ਆਰਟੇਮਿਸ ੩ (੨੦੨੭): ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਆਰਟੇਮਿਸ ੪ (੨੦੨੮): ਚੰਦ ‘ਤੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ।

ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਸਾ ਹੋਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦ ‘ਤੇ ਭੇਜਦਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਹੈ।</text>
      <sha1>6j4efdr4goop2bq4960jzuloz09vcpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Reetkaur13</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204143</id>
    <revision>
      <id>836573</id>
      <timestamp>2026-04-08T10:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="ck640iy7z1jy1zbhppe1ep7n0eiufof" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Reetkaur13}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:05, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ck640iy7z1jy1zbhppe1ep7n0eiufof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:致等待中的戈多</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204144</id>
    <revision>
      <id>836574</id>
      <timestamp>2026-04-08T11:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>836574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248" sha1="ai7m5tobe79s9z9nuadjigldfjnnedo" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=致等待中的戈多}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:28, 8 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ai7m5tobe79s9z9nuadjigldfjnnedo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਭਾ ਦਾਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204145</id>
    <redirect title="ਨਾਭਾ ਦਾਸ" />
    <revision>
      <id>836575</id>
      <timestamp>2026-04-08T11:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harry sidhuz</username>
        <id>38365</id>
      </contributor>
      <comment>Redirected page to [[ਨਾਭਾ ਦਾਸ]]</comment>
      <origin>836575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="5r9e0hks0mpr6chldwth56g2ifhjq8j" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਨਾਭਾ ਦਾਸ]]</text>
      <sha1>5r9e0hks0mpr6chldwth56g2ifhjq8j</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>