ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2462</id>
    <revision>
      <id>837205</id>
      <parentid>832412</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamanpreet Kaur</username>
        <id>26648</id>
      </contributor>
      <comment>added categories</comment>
      <origin>837205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20534" sha1="tkhimg9cf5ijbj6ealejadbsl0ikm1b" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion           = [[ਸਿੱਖੀ]]
| image              = Amardas-Goindwal.jpg
| alt                = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ
| caption            = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼੍ਰੈਸਕੋ
| birth_name         = ਅਮਰਦਾਸ
| birth_date         = 5 ਮਈ 1479
| birth_place        = [[ਬਾਸਰਕੇ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]]
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1574|09|1|1479|05|5}}
| death_place        = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]]
| period             = 1552–1574
| other_names        = ''ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ''
| known_for          = * [[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]]
* [[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]
* ਸਿੱਖ ਮੰਜੀ ਸਿਸਟਮ, [[ਲੰਗਰ]], ਵਿਸਾਖੀ, ਦਿਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰਤਾ
| predecessor        = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]]
| successor          = [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]]
| spouse             = ਮਾਤਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇਵੀ
| children           = ਭਾਈ ਮੋਹਣ, ਭਾਈ ਮੋਹਰੀ, ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ
| father             = ਤੇਜ ਭਾਨ
| mother             = ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ''' (5 ਮਈ 1479 – 1 ਸਤੰਬਰ 1574) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਤੀਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ 26 ਮਈ 1552 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=BBC – Religions – Sikhism: Guru Angad Dev |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/angaddev.shtml }}&lt;/ref&gt;

[[ਸਿੱਖੀ]] ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਅਮਰਦਾਸ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਾ ਰੀਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;FenechMcLeod2014p29&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Gopal Singh |title=The Religion of the Sikhs |url=https://books.google.com/books?id=Zc7wSs3R880C&amp;pg=PA11 |year=1971 |publisher=Allied |isbn=978-0-210-22296-6 |page=11 |quote=Guru Amar Das was a farmer-trader and a strong Vaishnavite before he met Guru Angad at a fairly advanced age.}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਤੋਂ, ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਕ ਸੁਣੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;FenechMcLeod2014p29&quot;/&gt; ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ&lt;ref name=cole20&gt;{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&amp;pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਮਰਦਾਸ, 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਿੱਖ ਬਣ, ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand|year=2013|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4411-0231-7|page=[https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand/page/37 37]}}&lt;/ref&gt; 1552 ਵਿੱਚ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤਖ਼ਤ ਸੌਂਪ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਐਲਾਨਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ।&lt;ref name=&quot;Farhadian2015p342&quot;/&gt;

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਨੁਹਾਰਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ''ਮੰਜੀ''  ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਤਾਅਰਫ਼ ਕਰ ਟ੍ਰੇਨ ਹੋਏ ਸਰਬਰਾਹ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੇ, ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;FenechMcLeod2014p29&quot;/&gt;&lt;ref name=cole20/&gt; ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜੋ ਆਖ਼ਰ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ।&lt;ref name=&quot;Fenech2014p41&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Balslev2014p39&quot;/&gt; ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ, ਵਿਆਹ ([[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]]), ਅਤੇ ਮਰਗ ਵੇਲੇ ਫ਼ਿਊਨਰਲ&lt;ref name=fenech35/&gt;&lt;ref name=&quot;Mandair2013p89&quot;/&gt; ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਿਘਾਲੀਪੁਖੁਰੀ|ਦਿਵਾਲੀ]], [[ਮਾਘੀ]] ਅਤੇ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Singha2005p101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sambhi2005p29&quot;/&gt; ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਵਾਸਤੇ ਸੈਂਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੁਣੀ।&lt;ref name=&quot;Arshi1989p5&quot;/&gt;

ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਬਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਖਵਾਏ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨਿਆ।&lt;ref name=&quot;FenechMcLeod2014p29&quot;&gt;{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&amp;pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Singha2000p14&quot;&gt;{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}&lt;/ref&gt;

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਈਸਵੀ (ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ 14 ਸੰਮਤ 1536)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru3.htm|title=guru3|access-date=2013-09-03|archive-date=2006-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20060504143213/http://www.sikhs.org/guru3.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਸਰਕੇ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ, ਭੱਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਣ ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ [[ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ]] ਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

=== ਜਨਮ ਸਾਲ ===
ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਦਰਜ ਮਿਤੀ 1479 ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ 1509 ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite book |last=Dhillon |first=Dalbir Singh |title=Sikhism: Origin and Development |publisher=Atlantic Publishers and Distributors |year=1988 |pages=166}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1469-1606 C.E |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |year=2007 |isbn=9788126908578 |volume=1 |pages=457–59 |chapter=Appendix III: Date of Birth of Guru Amar Das}}&lt;/ref&gt;

ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 1479 ਸਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਖਾਜ਼-ਇ-ਤਵਾਰੀਖ-ਇ-ਸਿੱਖਾਂ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੇ, ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

ਉਹ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਵਜੋਂ 1509 ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: ਜੋਸਫ਼ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ 1469 ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

=== ਵਿਆਹ ===
ਆਪਣੇ 20ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਨੀ (ਧੀ; 1530 ਵਿੱਚ ਜਨਮ), ਭਾਨੀ (ਧੀ; 3 ਅਗਸਤ 1533 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਮੋਹਨ (ਪੁੱਤਰ; 11 ਮਾਰਚ 1536 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ (ਪੁੱਤਰ; 2 ਜੂਨ 1539 ਨੂੰ ਜਨਮ) ਰੱਖਿਆ।{{Efn|Mohri's name is alternatively spelt as 'Mohari'.|group=note}}&lt;ref name=&quot;eosamardas&quot;&gt;{{cite web |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/page/n103 |title=Amar Das, Guru (1479-1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=10 December 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:022&quot; /&gt; ਭਾਨੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਬੱਚਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

==ਗੁਰੂ ਧਾਰਨਾ==
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪੱਕੇ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਮੱਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ। ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧੂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਈਸ਼ਵਰ]] ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।

==ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪੁੰਜ==
ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ। ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਲੈ ਚੱਲੇ। ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਜਾਣ ’ਤੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕਰੀਬਨ 62 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ [[ਬਿਆਸ ਨਦੀ]] ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੌਕਰ, ਪਾਗਲ, ਕਹਾਰ’ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਦਰੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।[[File:Wall plaque giving names of 22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|left|22 ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇਹ ਤਖਤੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਚੁਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।]]
==ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ==
ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੱਡੀ ਦੇ ਕਿੱਲੇ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ‘ਕੌਣ ਹੈ?’ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅਮਰ ਨਿਥਾਵਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਨੇ ਚੈਨ ਤੇ ਨਾ ਰਾਤੀਂ ਆਰਾਮ। ਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਿਘਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ 12 ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਗਈ।

==ਕਾਰਜ==
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਬਉਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਛੂਤਛਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਪਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ, ਮੌਤ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। [[ਲੰਗਰ]] ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ।  [[ਤਸਵੀਰ:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ]]ਦੇਖੋ [[ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ]]

==ਬਾਣੀ==
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 907 ਸ਼ਬਦ, 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

==ਜੋਤੀ ਜੋਤ==
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।&lt;ref&gt;http://www.gurmatveechar.com/books/Punjabi_Books/Satbir_Singh/03.Parbat.Meran.-.Jeevani.Sri.Guru.Amar.Das.Ji.-.by.Satbir.Singh.%28GurmatVeechar.com%29.pdf ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ ਜੀਵਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਮਦਾਸ ਜੀ&lt;/ref&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਸਿੱਖੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1479]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1574]]</text>
      <sha1>tkhimg9cf5ijbj6ealejadbsl0ikm1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12000</id>
    <revision>
      <id>837184</id>
      <parentid>762455</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341623165|Azaad (1955 film)]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10659" sha1="cryile6s8ietztlg6g8gtm9garmr3us" xml:space="preserve">ਆਜ਼ਾਦ 1955 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਐਸ. ਐਮ. ਸ਼੍ਰੀਰਾਮੁਲੂ ਨਾਇਡੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ  ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਮਲਾਇਕੱਲਨ'' (1954) ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਐਮ ਜੀ ਰਾਮਚੰਦਰਨ|ਐਮ. ਜੀ. ਰਾਮਚੰਦਰਨ]] ਅਤੇ [[ਪੀ. ਭਾਨੂਮਤੀ]] ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-09-07 |title=Azaad was what the doctor had prescribed for Dilip Kumar |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/azaad-was-what-the-doctor-had-prescribed-for-dilip-kumar/ |access-date=2020-08-29 |website=[[The Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿੱਸਾ ==
ਆਪਣੇ ਰੰਡੇ ਪਿਤਾ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੋਭਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਚਰਣਦਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੋਭਾ ਹੁਣ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਚਰਣਦਾਸ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵੇਂ ਲਾੜੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ, ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਫਿਜੂਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡਦੀ ਖਬਰ  ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਭਾ ਸੁੰਦਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ  ਖੋਜ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਭਾ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਨੇ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਡਾਕੂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਟਕਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬਦਨਾਮ ਡਾਕੂ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ੋਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਚਰਣਦਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇਣਗੇ?

== ਅਦਾਕਾਰ ==

* [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ|ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]]-ਕੁਮਾਰ/ਆਜ਼ਾਦ/ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ
* [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]-ਸ਼ੋਭਾ
* ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਮੋਤੀਲਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 
* ਸੁੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ]]
* ਰਾਜ ਮਹਿਰਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ
* ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਣਧੀਰ
* ਬਦਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਚਰਣਦਾਸ
* ਅਚਲਾ ਸਚਦੇਵ-ਸ਼ਾਂਤਾ
* ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ (ਨਰਗਿਸ ਰਬਾਦੀ)|ਸ਼ੰਮੀ]]
* ਚੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐੱਸ. ਨਜ਼ੀਰ
* ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਮੁਰਾਦ
* ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਰਮੇਸ਼ ਸਿਨਹਾ
* ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਬਾਲਮ
* ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਨਿਸਾਰ
* ਪਾਰੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੀਪਾ
* ਚੰਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਈ
* ਗੋਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਬੁਲਕਸ਼ਮੀ

== ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ==
ਫਿਲ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੀਤ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਲੇਖਕ, ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਰਾਜੇਸ਼ ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੀਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, [[ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ]] ਨੂੰ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਜੂ ਭਰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੂੰ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਸ ਧੁਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ &quot;ਬਣਦਾ ਭੁਗਤਾਨ&quot; ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ 'ਤੇ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਕਿਹਾਃ &quot;ਨਾਇਡੂ ਸਾਹਬ, ਯੇ ਕੋਈ ਬਨੀਏ ਕੀ ਦੁਕਾਨ ਸਮਝੀ ਹੈ ਆਪਨੇ?  (ਨਾਇਡੂ ਸਾਹਬ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਬਨੀਆ ਸਟੋਰ ਹੈ? ਤੁਹਾਨੂੰ 30 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Why Lata Mangeshkar cancelled song recordings |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-raju-bharatan-reveals-secrets-of-music-industry/20101207.htm |access-date=2020-08-29 |website=Rediff |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਗੀਤ.
!ਗਾਇਕ
|-
|&quot;ਨਾ ਬੋਲੇ ,ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|&quot;ਜਾ ਰੀ ਜਾ ਰੀ ਓ ਕਾਰੀ ਬਦਰੀਆ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
|-
|&quot;ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
|-
|&quot;ਪੀਕੇ ਦਰਸ ਕੋ ਤਰਸ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
|-
|&quot;ਕਿਤਨੀ ਜਵਾਨ ਹੈ ਰਾਤ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
|-
|&quot;ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ, ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਸਫਰ ਹੈ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, [[ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ]]
|-
|&quot;ਬਲੀਏ ਓ ਬਲੀਏ, ਚਲ ਚਲੀਏ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਵਰ[[ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|&quot;ਅਪ੍ਲਮ ਚਾਪਲਮ ਚਪਲਾਈ ਰੇ&quot;
|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਵਰ
|-
|&quot;ਮਰਨਾ ਭੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ&quot;
|ਰਘੁਨਾਥ ਜਾਧਵ
|-
|}

== ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ==
ਮੂਲ ਫਿਲਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ &quot;ਅਪ੍ਲਮ ਚਾਪਲਮ&quot; ਅਤੇ &quot;ਬਲੀਏ ਓ ਬਲੀਏ, ਚਲ ਚਲੀਏ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Game Changer Dull First Week - Emergency and Azaad Opening |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=8936}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ 36 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ 40 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=All Time Longest Runners In Kolkata: Sholay 2nd - HAHK 4th |url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240215180207/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6042 |archive-date=15 February 2024 |access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;

ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਮਿਕ ਟਾਈਮਿੰਗ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 December 2024 |title=Birth Anniversary Special: Dilip Kumar's Most Memorable Performances |url=https://www.filmfare.com/features/dilip-kumars-most-memorable-performances-31622.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Filmfare Awards (1956) |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1956/101}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cryile6s8ietztlg6g8gtm9garmr3us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13637</id>
    <revision>
      <id>837145</id>
      <parentid>639923</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arsh randiala</username>
        <id>31510</id>
      </contributor>
      <origin>837145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11166" sha1="qmlh7rn7oucswjceztr2a3c0q21s0k4" xml:space="preserve">
{{Infobox person
|name        = ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ 
|image       = Dara Singh 1.jpg
|alt         = Dara Singh
|caption     = 
|birth_name  = ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ 
|birth_date  = {{birth date|1928|11|19|df=yes}}
|birth_place = ਧਰਮੂ ਤੱਕ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]], [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] &lt;br/&gt;{{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}}&lt;ref name=&quot;toi20120712&quot;&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dara-Singh-passes-away/articleshow/14838702.cms |title=Dara Singh Passes Away |date=12 July 2012 |work=The Times of India |access-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020853/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dara-Singh-passes-away/articleshow/14838702.cms |archive-date=16 September 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|party       = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]]
|death_date  = {{death date and age|2012|7|12|1928|11|19|df=yes}}
|death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ 
|height      = 1.88 m&lt;ref name=height&gt;{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660509&amp;id=bt8jAAAAIBAJ&amp;pg=3133,7086073&amp;hl=en |title=Wrestler Finds Acting Easy, Is Idol Of India's Morie Fans, p.2 |publisher=[[The Milwaukee Journal]] |date=9 May 1966 |location=[[Bombay]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|yearsactive = 1947–1983 (ਕੁਸਤੀ) &lt;br/&gt; 1950–2012 (ਅਦਾਕਾਰੀ) &lt;br/&gt; 2003–2009 (ਰਾਜਨੀਤੀ)
|nationality = ਭਾਰਤੀ 
|children    = 6;&lt;br/&gt;[[ਬਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]]
|family      = See [[List of Hindi film clans#Randhawa family|Randhawa family]]
|spouse      = {{Marriage|ਬੱਛੋ ਕੌਰ|1942|1952}}&lt;br/&gt;{{marriage|ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ|11 May 1961}}
|title       = [[ਰੁਲਤਮੇ-ਏ-ਹਿੰਦ]] 
|occupation  = [[ਫਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸਤੀ]], [[ਕਲਾਕਾਰ]], [[ਰਾਜਨੀਤਕ]]
|website     = {{URL|dara-singh.com}}
|module      =
{{Infobox professional wrestler|child=yes
| names      = ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ 
| height     = {{height|ft=6|in=2}}&lt;ref name=height/&gt;
| weight     = {{convert|127|kg|lb|abbr=on}}
| billed     = [[ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| trainer    = ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ
| debut      = 1948
| retired    = 1983
}}{{Infobox officeholder
|embed       = yes
| office = ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰ, [[ਰਾਜ ਸਭਾ]]
| termstart = 27 ਅਗਸਤ 2003
| termend = 26 ਅਗਸਤ 2009
}}
}}
'''ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ''' (ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ/ 19 ਨਵੰਬਰ  1928 – 13 ਜੁਲਾਈ  2012) ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ]] ਦੇ ਧਰਮੂਚੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬਾਲੀਵੁਡ]] ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ 1954 ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਪੰਜਾਬ,  ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ  ਵਿੱਚ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜਹਾਂ ਬਣੇ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਗਸਤ 2003-ਅਗਸਤ 2009 ਤਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰ ਵੀ ਰਹੇ| ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਸਨ।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣੇ ਜਦਕਿ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਤੀਜਾ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸੀ। ਭੈਣ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਮ ਦੀ ਦਾਤਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਜ਼ਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਨ।

*ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਬੇਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ।

==ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ==

ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਪੂਰਾ ਸੁਡੋਲ ਅਤੇ ਭਰਵਾਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ 6 ਫੁਟ 2 ਇੰਚ, ਭਾਰ 132 ਕਿੱਲੋ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ 54 ਇੰਚ ਸੀ।&lt;ref&gt;http://www.dara-singh.com/&lt;/ref&gt; ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 20 ਚਿਕਨ ਪੀਸ, 20 ਆਂਡੇ ਅਤੇ 5 ਲਿਟਰ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਸਰਤ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਖੱਟਿਆ। 1946 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸੰਸਾਰ ਚੈਂਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/dara-singhs-most-memorable-fight/20120712.htm |title=ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ  - In English  |publisher=Rediff.com |date= |accessdate=2012-07-14}}&lt;/ref&gt; ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਕਿੰਗ ਕਾੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨਿਆ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਤੋ ਬਿਨਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।ਰੇ ਧਰਮੂਚੱਕੀਏ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਮੁਰਾਰਜੀ ਡਿਸਾਈ, ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਘੁਲੀਆਂ ਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/1375-2018-08-30-04-37-09|title=ਦਾਰਾ ਧਰਮੂਚੱਕੀਆ ਉਰਫ਼ ਦਾਰਾ ਰੰਧਾਵਾ --- ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-08}}&lt;/ref&gt;

==ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 9 ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਖੁਦ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੇ ...&lt;br /&gt;
ਧਿਆਨੁ  ਭਗਤ  (1978)&lt;br /&gt;
ਸਵਾ ਲਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਉ  (1976)&lt;br /&gt;
ਜੈ  ਬਜਰੰਗ  ਬਲੀ  (1976)&lt;br /&gt;
ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ (1976)&lt;br /&gt;
ਰਾਖੀ  ਔਰ  ਰਾਇਫ਼ਲ   (1976)&lt;br /&gt;
ਧਰਮ  ਕਰਮ  (1975)&lt;br /&gt;
ਧਰਮਾਤਮਾ (1975)&lt;br /&gt;
ਵਾਰੰਟ (1975)&lt;br /&gt;
ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੱਟ (1974)&lt;br /&gt;
ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮ (1974)&lt;br /&gt;
ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਧਰਮ  (1973)&lt;br /&gt;
ਆਂਖੋਂ ਆਂਖੋ ਮੇਂ  (1972)&lt;br /&gt;
ਹਰਿ  ਦਰਸ਼ਨ  (1972)&lt;br /&gt;
ਲਲਕਾਰ  (1972)&lt;br /&gt;
ਮੇਲੇ  ਮਿਤਰਾਂ  ਦੇ  (1972)&lt;br /&gt;
ਸੁਲਤਾਨਾ  ਡਾਕੂ  (1972)&lt;br /&gt;
ਨਾਨਕ ਦੁਖਿਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ  (1970)

====ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ ====
ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਹੈ। 1978 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

==ਆਤਮਕਥਾ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬ  '''ਦਾਰਾ  ਸਿੰਘ  ਮੇਰੀ  ਆਤਮਕਥਾ''' 1993 ਪ੍ਰਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]]</text>
      <sha1>qmlh7rn7oucswjceztr2a3c0q21s0k4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837147</id>
      <parentid>837145</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11088" sha1="pfjqdbzzvx0rzo1ngzjk7o2r1i1bekn" xml:space="preserve">
{{Infobox person
|name        = ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ 
|image       = Dara Singh 1.jpg
|alt         = Dara Singh
|caption     = 
|birth_name  = ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ 
|birth_date  = {{birth date|1928|11|19|df=yes}}
|birth_place = ਧਰਮੂ ਤੱਕ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]], [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] &lt;br/&gt;{{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}}&lt;ref name=&quot;toi20120712&quot;&gt;{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dara-Singh-passes-away/articleshow/14838702.cms |title=Dara Singh Passes Away |date=12 July 2012 |work=The Times of India |access-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020853/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dara-Singh-passes-away/articleshow/14838702.cms |archive-date=16 September 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|party       = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]]
|death_date  = {{death date and age|2012|7|12|1928|11|19|df=yes}}
|death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ 
|height      = 1.88 m&lt;ref name=height&gt;{{cite web |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660509&amp;id=bt8jAAAAIBAJ&amp;pg=3133,7086073&amp;hl=en |title=Wrestler Finds Acting Easy, Is Idol Of India's Morie Fans, p.2 |publisher=[[The Milwaukee Journal]] |date=9 May 1966 |location=[[Bombay]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|yearsactive = 1947–1983 (ਕੁਸਤੀ) &lt;br/&gt; 1950–2012 (ਅਦਾਕਾਰੀ) &lt;br/&gt; 2003–2009 (ਰਾਜਨੀਤੀ)
|nationality = ਭਾਰਤੀ 
|children    = 6;&lt;br/&gt;[[ਬਿੰਦੂ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]]
|family      = See [[List of Hindi film clans#Randhawa family|Randhawa family]]
|spouse      = {{Marriage|ਬੱਛੋ ਕੌਰ|1942|1952}}&lt;br/&gt;{{marriage|ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ|11 May 1961}}
|title       = [[ਰੁਲਤਮੇ-ਏ-ਹਿੰਦ]] 
|occupation  = [[ਫਰੀ ਸਟਾਇਲ ਕੁਸਤੀ]], [[ਕਲਾਕਾਰ]], [[ਰਾਜਨੀਤਕ]]
|website     = {{URL|dara-singh.com}}
|module      =
{{Infobox professional wrestler|child=yes
| names      = ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ 
| height     = {{height|ft=6|in=2}}&lt;ref name=height/&gt;
| weight     = {{convert|127|kg|lb|abbr=on}}
| billed     = [[ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| trainer    = ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ
| debut      = 1948
| retired    = 1983
}}{{Infobox officeholder
|embed       = yes
| office = ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਮੈਂਬਰ, [[ਰਾਜ ਸਭਾ]]
| termstart = 27 ਅਗਸਤ 2003
| termend = 26 ਅਗਸਤ 2009
}}
}}
'''ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ''' (ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ/ 19 ਨਵੰਬਰ  1928 – 13 ਜੁਲਾਈ  2012) ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ]] ਦੇ ਧਰਮੂਚੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਬਾਲੀਵੁਡ]] ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ 1954 ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਪੰਜਾਬ,  ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ  ਵਿੱਚ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜਹਾਂ ਬਣੇ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਗਸਤ 2003-ਅਗਸਤ 2009 ਤਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਬਰ ਵੀ ਰਹੇ| ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਸਨ।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਾਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ  ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣੇ ਜਦਕਿ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਤੀਜਾ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਸੀ। ਭੈਣ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਮ ਦੀ ਦਾਤਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਜ਼ਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਨ।

ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦੋ ਬੇਟੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ।

==ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ==

ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਪੂਰਾ ਸੁਡੋਲ ਅਤੇ ਭਰਵਾਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਦ 6 ਫੁਟ 2 ਇੰਚ, ਭਾਰ 132 ਕਿੱਲੋ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ 54 ਇੰਚ ਸੀ।&lt;ref&gt;http://www.dara-singh.com/&lt;/ref&gt; ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 20 ਚਿਕਨ ਪੀਸ, 20 ਆਂਡੇ ਅਤੇ 5 ਲਿਟਰ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਸਰਤ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਖੱਟਿਆ। 1946 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 500 ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸੰਸਾਰ ਚੈਂਪੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/dara-singhs-most-memorable-fight/20120712.htm |title=ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ  - In English  |publisher=Rediff.com |date= |accessdate=2012-07-14}}&lt;/ref&gt; ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਕਿੰਗ ਕਾੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨਿਆ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਤੋ ਬਿਨਾ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।ਰੇ ਧਰਮੂਚੱਕੀਏ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਮੁਰਾਰਜੀ ਡਿਸਾਈ, ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਘੁਲੀਆਂ ਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/1375-2018-08-30-04-37-09|title=ਦਾਰਾ ਧਰਮੂਚੱਕੀਆ ਉਰਫ਼ ਦਾਰਾ ਰੰਧਾਵਾ --- ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-08}}&lt;/ref&gt;

==ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ, ਮਲਿਆਲਮ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 9 ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਖੁਦ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੇ ...

* ਧਿਆਨੁ ਭਗਤ  (1978)
* ਸਵਾ ਲਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਉ  (1976)
* ਜੈ ਬਜਰੰਗ ਬਲੀ  (1976)
* ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ (1976)
* ਰਾਖੀ ਔਰ ਰਾਇਫ਼ਲ   (1976)
* ਧਰਮ ਕਰਮ  (1975)
* ਧਰਮਾਤਮਾ (1975)
* ਵਾਰੰਟ (1975)
* ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੱਟ (1974)
* ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮ (1974)
* ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਧਰਮ  (1973)
* ਆਂਖੋਂ ਆਂਖੋ ਮੇਂ  (1972)
* ਹਰਿ ਦਰਸ਼ਨ  (1972)
* ਲਲਕਾਰ  (1972)
* ਮੇਲੇ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ  (1972)
* ਸੁਲਤਾਨਾ ਡਾਕੂ  (1972)
* ਨਾਨਕ ਦੁਖਿਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ  (1970)

====ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ ====
ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਹੈ। 1978 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸਟੂਡਿਓ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।

==ਆਤਮਕਥਾ==
ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬ  '''ਦਾਰਾ  ਸਿੰਘ  ਮੇਰੀ  ਆਤਮਕਥਾ''' 1993 ਪ੍ਰਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਛਾਪੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲਵਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]]</text>
      <sha1>pfjqdbzzvx0rzo1ngzjk7o2r1i1bekn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੰਗ-ਮੰਚ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18264</id>
    <revision>
      <id>837246</id>
      <parentid>512867</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T08:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg with [[File:Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorám</comment>
      <origin>837246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="5fak2kdqjjpp79k2agis4pgnptx1mke" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|thumb|ਰੰਗ-ਮੰਚ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Paris Comedie-Francaise.jpg|thumb|ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ]]
'''ਥੀਏਟਰ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Theatre, ਕਈ ਵਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ theater&lt;ref&gt;''Merriam-Webster Dictionary''[http://www.merriam-webster.com/dictionary/theater], 2011&lt;/ref&gt;) ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾਚ, ਡਰਾਮਾ, ਖੇਲ ਆਦਿ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਰੰਗਮੰਚ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਜੋ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮੰਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਰੰਗ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੀਵਾਰਾਂ, ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੇਕਅਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵਿਧ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਚ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਪਧਰ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹਾਲ ਜਾਂ [[ਔਡੀਟੋਰੀਅਮ]] ਅਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਸਹਿਤ ਸਮੁੱਚੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ, ਜਾਂ ਨਾਟਸ਼ਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਸਨੂੰ ਥਿਏਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ।

==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ==
*[[ਅਦਾਕਾਰ]]
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}
*

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥੀਏਟਰ]]</text>
      <sha1>5fak2kdqjjpp79k2agis4pgnptx1mke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22229</id>
    <revision>
      <id>837178</id>
      <parentid>750139</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345704203|Mehboob Khan]]&quot;</comment>
      <origin>837178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16408" sha1="fxhlenhb66rt1scevbfgoj332qk6n8x" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ
| ਨਾਮ                = ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ
| ਚਿੱਤਰ              = 
| ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ        = 
| ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ         = 
| ਪੂਰਾ_ਨਾਮ           = 
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ          = 7 ਸਤੰਬਰ 1906
| ਜਨਮ_ਸਥਾਨ           = [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ [[ਬੜੌਦਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਰ
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ          = 27 ਮਈ 1964
| ਮੌਤ_ਸਥਾਨ           = [[ਮੁੰਬਈ]]
| ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ        = 
| ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ         = ਭਾਰਤੀ
| ਪੇਸ਼ਾ              = ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
| ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ          = ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ
| ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ          = ਫਾਤਿਮਾ
| ਬੱਚੇ               = ਸਰਦਾਰ ਅਖਤਰ
| ਧਰਮ                = ਮੁਸਲਮਾਨ
| ਸਿਆਸਤ              = 
| ਇਹ_ਵੀ_ਵੇਖੋ         = 
| ਦਸਤਖਤ              = 
| ਵੈੱਬਸਾਈਟ           = 
| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ        = 
| ਹੋਰ_ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ    = 
| name               = 
| image              = Mehboob_Khan_in_early_1940s.jpg
}}
''' '''''ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ''''' '''([[7 ਸਤੰਬਰ]] [[1906]]-[[27 ਮਈ]] [[1964]]) ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ [[ਬੜੌਦਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਰ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] ਆਸਕਰ&lt;ref name=&quot;Oscars1958&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/30th-winners.html |title=The 30th Academy Awards (1958) Nominees and Winners |accessdate=2011-10-25 |work=oscars.org |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224021720/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/30th-winners.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ। 1954 ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੁਡੀਓ]]&lt;ref name=pn&gt;{{cite news |title=Mehboob mere, Mehboob tere |url=http://www.punemirror.in/index.aspx?Page=article&amp;sectname=News%20-%20Mumbai&amp;sectid=3&amp;contentid=20081101200811012008337798596fdb6 |publisher=''Pune Mirror'' |date=November 01, 2008 |access-date=ਮਈ 23, 2013 |archive-date=ਜੁਲਾਈ 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718051651/http://www.punemirror.in/index.aspx?Page=article&amp;sectname=News%20-%20Mumbai&amp;sectid=3&amp;contentid=20081101200811012008337798596fdb6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dn&gt;{{cite news |title=Mumbai, meri mehboob?|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column_mumbai-meri-mehboob_1504231 |publisher=[[DNA (newspaper)]]|date= Monday, February 7, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=A many-splendoured cinema|last=Karanjia |first=B. K. |authorlink= B. K. Karanjia |coauthors= |year= |publisher=New Thacker's Fine Art Press |isbn= |page=215 |url= |chapter=Mehboob Khan: An Unfinished Story}}&lt;/ref&gt; ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
==ਫਿਲਮ ਨਗਰੀ==
1925 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਨਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 30 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਗਦਾਦ' ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਜਦੋਂ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਅਦਾਕਾਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੰਸਿਆ-ਹਥੌੜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ।
==ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ==
ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਕੰਪਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ 'ਡੇਕਨ ਕੁਈਨ', 'ਮਨਮੋਹਨ', 'ਜਾਗੀਰਦਾਰ', 'ਵਤਨ', 'ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ' ਅਤੇ 'ਅਲੀਬਾਬਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 1940 ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਸਾਗਰ ਕੰਪਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। [[ਅਨਿਲ ਬਿਸਵਾਸ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਨਾਇਕਾ [[ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਸੁਰਿੰਦਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣ]] ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਬਹਿਨ' ਅਤੇ 'ਰੋਟੀ' ਆਈਆਂ।
==ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ==
ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ- 1942 'ਚ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ [[ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਜਮਾ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਤਕਦੀਰ', 'ਹੁਮਾਯੂੰ', 'ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ', 'ਐਲਾਨ', 'ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ', 'ਅੰਦਾਜ਼', 'ਆਨ', 'ਅਮਰ', 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ' ਅਤੇ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਰਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ।
==ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ==
ਮਹਿਬੂਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਅਲੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਰਹੇ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ]]-ਪਾਕਿ ਵੰਡ 'ਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਹੀਂ ਗਏ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ '[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]' ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਤਾਜ ਫ਼ਿਲਮ ਅਖਵਾਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਰੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' 1935 ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਜੋ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਖ਼ਤਰੀ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ, ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲ ਕੇ 40 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਰਹੀ। ਮਹਿਬੂਬ ਉਸ 'ਤੇ ਵੀ ਆਸ਼ਿਕ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ 24 ਮਈ 1942 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਸ ਨਾਇਕਾ ਦੀ 20 ਜੁਲਾਈ 1984 ਨੂੰ ਅਮੇਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
==ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ==
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਹਿਨ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਕਾ ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਸੀ '[[ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ]]'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ '[[ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ]]' ਵਿੱਚ [[ਨੂਰਜਹਾਂ]], [[ਸੁਰੱਈਆ]], [[ਸੁਰਿੰਦਰ]], '[[ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ]]' ਵਿੱਚ [[ਨਸੀਮ ਬਾਨੋ]], [[ਸੁਰਿੰਦਰ]], '[[ਅੰਦਾਜ਼]] ਵਿੱਚ [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]], [[ਮਧੂਬਾਲਾ]], [[ਨਿੰਮੀ]] ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਫ਼ਿਲਮ '[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ]], [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ]], [[ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ]], [[ਨਰਗਿਸ]] ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਅਖਵਾਏ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ([[ਨੰਨ੍ਹਾ-ਮੁੰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੂੰ]]) ਕਾਫੀ ਚਰਚਿਤ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਘਾਟਾ ਦੇ ਗਈ। ਇਸ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ 27 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
==ਫਿਲਮੀ ਸਫਰ==
===ਬਤੋਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ===
#Son of India (1962)
#A Handful of Grain (1959)
#Mother India (1957)
#ਅਮਰ (1954)
#ਆਨ(1952)
#ਅੰਦਾਜ਼ (1949)
#ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ (1948)
#ਐਲਾਨ (1947)
#ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946)
#ਹਮਾਯੂ (1945)
#ਨਜ਼ਮਾ (1943)
#ਤਕਦੀਰ (1943)
#ਹੁਮਾ ਗੁਨ ਅਨਮੋਗਲਦੀ (1942)
#ਰੋਟੀ (1942)
#ਬਹਿਣ (1941)
#ਅਲੀਬਾਬਾ (1940)
#ਔਰਤ (1940)
#ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ (1939)
#ਹਮ ਤੁਮ ਔਰ ਵੋ (1938)
#ਵਤਨ (1938)
#ਜਗੀਰਦਾਰ (1937)
#Deccan Queen (1936)
#ਮਨਮੋਹਨ (1936)
#Judgement of Allah (1935)
===ਬਤੌਰ ਨਿਰਮਾਤਾ===
#[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] (1957)
#ਅਮਰ (1954)
#ਆਨ (1952)
#ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ (1948)
#ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946)
#ਜ਼ਰੀਨਾ (1932)
===ਬਤੌਰ ਕਲਾਕਾਰ==
#ਜ਼ਰੀਨਾ (1932)
#ਦਿਲਾਵਰ (1931)
#ਮੇਰੀ ਜਾਨ (1931)
===ਬਤੌਰ ਲੇਖਕ==
#ਵਤਨ (1938) (ਕਹਾਣੀ)
#Judgement of Allah (1935) (ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਪਲੇ)
==ਸਨਮਾਨ==
#ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ 2007 ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Postal stamp on Mehboob Khan to be released today|url= http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=229147|publisher=Indian Express |date= March 30, 2007 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Hello1
&lt;/ref&gt;
===ਕੌਮੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ===
#1957 - All India Certificate of Merit for Best Feature Film - Mother India&lt;ref name=&quot;5thawardPDF&quot;&gt;{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/5th_nff.pdf|title=5th National Film Awards|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|accessdate=September 02, 2011|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
#1957 - Certificate of Merit for Second Best Feature Film in Hindi - Mother India&lt;ref name=&quot;5thawardPDF&quot;/&gt;
==ਹੋਰ ਦੇਖੋ==
* [http://www.upperstall.com/people/mehboob-khan ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ] at ''[[Upperstall.com]]''
* [http://www.imdb.com/name/nm0006371/ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ]
* [http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=929 ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ@ਸਪਾਈਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213353/http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=929 |date=2007-09-27 }}
* [http://aboutfilm.wordpress.com/2008/07/30/mother-india-%e2%80%93-the-cinema-of-mehboob-khan= ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ -ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦਾ ਸਿਨੇਮ]

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

 
=== ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ===

* ''[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]'' (1957) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|title=Mehboob Khan - a profile|work=TAMASHA website|access-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;
* ''ਅਮਰ'' (1954) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ਆਨ (1952) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ''ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ'' (1948) 
* ''ਏਲਾਨ'' (1947) 
* ਅਨਮੋਲ ਗ਼ਦੀ (1946) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ''ਜ਼ਰੀਨਾ'' (1932) 

=== ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ===

* ''ਚੰਦਰਹਸਾ'' (1933) 
* ''ਜ਼ਰੀਨਾ'' (1932) 
* ''ਦਿਲਾਵਰ'' (1931) 
* ''ਮੇਰੀ ਜਾਨ'' (1931) 

=== ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ===

* ''ਵਤਨ'' (1938) 
* ''ਅਲ ਹਿਲਾਲ'' ਅ. ਕਾ. ਜਜਮੇੰਟ ਆਫ''ਅੱਲ੍ਹਾ'' (1935) (ਕਹਾਣੀ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|title=Mehboob Khan - a profile|work=TAMASHA website|access-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|archive-date=17 August 2016}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan &quot;Mehboob Khan - a profile&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{Film and Television Awards in India}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]</text>
      <sha1>fxhlenhb66rt1scevbfgoj332qk6n8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837179</id>
      <parentid>837178</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>837179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16428" sha1="qyx95hgyd7hav83ylzpvpqo6ch4jbtg" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ
| ਨਾਮ                = ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ
| ਚਿੱਤਰ              = 
| ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ        = 
| ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ         = 
| ਪੂਰਾ_ਨਾਮ           = 
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ          = 7 ਸਤੰਬਰ 1906
| ਜਨਮ_ਸਥਾਨ           = [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ [[ਬੜੌਦਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਰ
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ          = 27 ਮਈ 1964
| ਮੌਤ_ਸਥਾਨ           = [[ਮੁੰਬਈ]]
| ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ        = 
| ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ         = ਭਾਰਤੀ
| ਪੇਸ਼ਾ              = ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ
| ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ          = ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ
| ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ          = ਫਾਤਿਮਾ
| ਬੱਚੇ               = ਸਰਦਾਰ ਅਖਤਰ
| ਧਰਮ                = ਮੁਸਲਮਾਨ
| ਸਿਆਸਤ              = 
| ਇਹ_ਵੀ_ਵੇਖੋ         = 
| ਦਸਤਖਤ              = 
| ਵੈੱਬਸਾਈਟ           = 
| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ        = 
| ਹੋਰ_ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ    = 
| name               = 
| image              = Mehboob_Khan_in_early_1940s.jpg
}}
''' '''''ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ''''' '''([[7 ਸਤੰਬਰ]] [[1906]]-[[27 ਮਈ]] [[1964]]) ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ [[ਬੜੌਦਾ]] ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਰ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। [[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] ਆਸਕਰ&lt;ref name=&quot;Oscars1958&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/30th-winners.html |title=The 30th Academy Awards (1958) Nominees and Winners |accessdate=2011-10-25 |work=oscars.org |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224021720/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/30th-winners.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ। 1954 ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੁਡੀਓ]]&lt;ref name=pn&gt;{{cite news |title=Mehboob mere, Mehboob tere |url=http://www.punemirror.in/index.aspx?Page=article&amp;sectname=News%20-%20Mumbai&amp;sectid=3&amp;contentid=20081101200811012008337798596fdb6 |publisher=''Pune Mirror'' |date=November 01, 2008 |access-date=ਮਈ 23, 2013 |archive-date=ਜੁਲਾਈ 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718051651/http://www.punemirror.in/index.aspx?Page=article&amp;sectname=News%20-%20Mumbai&amp;sectid=3&amp;contentid=20081101200811012008337798596fdb6 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dn&gt;{{cite news |title=Mumbai, meri mehboob?|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column_mumbai-meri-mehboob_1504231 |publisher=[[DNA (newspaper)]]|date= Monday, February 7, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=A many-splendoured cinema|last=Karanjia |first=B. K. |authorlink= B. K. Karanjia |coauthors= |year= |publisher=New Thacker's Fine Art Press |isbn= |page=215 |url= |chapter=Mehboob Khan: An Unfinished Story}}&lt;/ref&gt; ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
==ਫਿਲਮ ਨਗਰੀ==
1925 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਨਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 30 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਗਦਾਦ' ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਜਦੋਂ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਅਦਾਕਾਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੰਸਿਆ-ਹਥੌੜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ।
==ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ==
ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਕੰਪਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ 'ਡੇਕਨ ਕੁਈਨ', 'ਮਨਮੋਹਨ', 'ਜਾਗੀਰਦਾਰ', 'ਵਤਨ', 'ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ' ਅਤੇ 'ਅਲੀਬਾਬਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 1940 ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਸਾਗਰ ਕੰਪਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। [[ਅਨਿਲ ਬਿਸਵਾਸ]] ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਨਾਇਕਾ [[ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਸੁਰਿੰਦਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣ]] ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਬਹਿਨ' ਅਤੇ 'ਰੋਟੀ' ਆਈਆਂ।
==ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ==
ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ- 1942 'ਚ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ [[ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ]] ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਜਮਾ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਤਕਦੀਰ', 'ਹੁਮਾਯੂੰ', 'ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ', 'ਐਲਾਨ', 'ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ', 'ਅੰਦਾਜ਼', 'ਆਨ', 'ਅਮਰ', 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ' ਅਤੇ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਰਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ।
==ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ==
ਮਹਿਬੂਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਅਲੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਰਹੇ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ]]-ਪਾਕਿ ਵੰਡ 'ਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਹੀਂ ਗਏ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ '[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]' ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਤਾਜ ਫ਼ਿਲਮ ਅਖਵਾਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਰੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' 1935 ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਜੋ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਖ਼ਤਰੀ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ, ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲ ਕੇ 40 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਰਹੀ। ਮਹਿਬੂਬ ਉਸ 'ਤੇ ਵੀ ਆਸ਼ਿਕ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ 24 ਮਈ 1942 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਸ ਨਾਇਕਾ ਦੀ 20 ਜੁਲਾਈ 1984 ਨੂੰ ਅਮੇਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। 
==ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ==
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਹਿਨ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਕਾ ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਸੀ '[[ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ]]'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ '[[ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ]]' ਵਿੱਚ [[ਨੂਰਜਹਾਂ]], [[ਸੁਰੱਈਆ]], [[ਸੁਰਿੰਦਰ]], '[[ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ]]' ਵਿੱਚ [[ਨਸੀਮ ਬਾਨੋ]], [[ਸੁਰਿੰਦਰ]], '[[ਅੰਦਾਜ਼]] ਵਿੱਚ [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]], [[ਮਧੂਬਾਲਾ]], [[ਨਿੰਮੀ]] ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਫ਼ਿਲਮ '[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ [[ਰਾਜਕੁਮਾਰ]], [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ]], [[ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ]], [[ਨਰਗਿਸ]] ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਅਖਵਾਏ। ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ([[ਨੰਨ੍ਹਾ-ਮੁੰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੂੰ]]) ਕਾਫੀ ਚਰਚਿਤ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਘਾਟਾ ਦੇ ਗਈ। ਇਸ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ 27 ਮਈ 1964 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
==ਫਿਲਮੀ ਸਫਰ==
===ਬਤੋਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ===
#Son of India (1962)
#A Handful of Grain (1959)
#Mother India (1957)
#ਅਮਰ (1954)
#ਆਨ(1952)
#ਅੰਦਾਜ਼ (1949)
#ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ (1948)
#ਐਲਾਨ (1947)
#ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946)
#ਹਮਾਯੂ (1945)
#ਨਜ਼ਮਾ (1943)
#ਤਕਦੀਰ (1943)
#ਹੁਮਾ ਗੁਨ ਅਨਮੋਗਲਦੀ (1942)
#ਰੋਟੀ (1942)
#ਬਹਿਣ (1941)
#ਅਲੀਬਾਬਾ (1940)
#ਔਰਤ (1940)
#ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ (1939)
#ਹਮ ਤੁਮ ਔਰ ਵੋ (1938)
#ਵਤਨ (1938)
#ਜਗੀਰਦਾਰ (1937)
#Deccan Queen (1936)
#ਮਨਮੋਹਨ (1936)
#Judgement of Allah (1935)
===ਬਤੌਰ ਨਿਰਮਾਤਾ===
#[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]] (1957)
#ਅਮਰ (1954)
#ਆਨ (1952)
#ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ (1948)
#ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946)
#ਜ਼ਰੀਨਾ (1932)
===ਬਤੌਰ ਕਲਾਕਾਰ==
#ਜ਼ਰੀਨਾ (1932)
#ਦਿਲਾਵਰ (1931)
#ਮੇਰੀ ਜਾਨ (1931)
===ਬਤੌਰ ਲੇਖਕ==
#ਵਤਨ (1938) (ਕਹਾਣੀ)
#ਜਜਮੇੰਟ ਆਫ ਅੱਲਾ (1935) (ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨ ਪਲੇ)
==ਸਨਮਾਨ==
#ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ 2007 ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Postal stamp on Mehboob Khan to be released today|url= http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=229147|publisher=Indian Express |date= March 30, 2007 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Hello1
&lt;/ref&gt;
===ਕੌਮੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ===
#1957 - All India Certificate of Merit for Best Feature Film - Mother India&lt;ref name=&quot;5thawardPDF&quot;&gt;{{cite web|url=http://dff.nic.in/2011/5th_nff.pdf|title=5th National Film Awards|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|accessdate=September 02, 2011|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
#1957 - Certificate of Merit for Second Best Feature Film in Hindi - Mother India&lt;ref name=&quot;5thawardPDF&quot;/&gt;
==ਹੋਰ ਦੇਖੋ==
* [http://www.upperstall.com/people/mehboob-khan ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ] at ''[[Upperstall.com]]''
* [http://www.imdb.com/name/nm0006371/ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ]
* [http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=929 ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ@ਸਪਾਈਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213353/http://www.spicevienna.org/showPerson.php?p=929 |date=2007-09-27 }}
* [http://aboutfilm.wordpress.com/2008/07/30/mother-india-%e2%80%93-the-cinema-of-mehboob-khan= ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ -ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦਾ ਸਿਨੇਮ]

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

 
=== ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ===

* ''[[ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ]]'' (1957) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|title=Mehboob Khan - a profile|work=TAMASHA website|access-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;
* ''ਅਮਰ'' (1954) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ਆਨ (1952) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ''ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ'' (1948) 
* ''ਏਲਾਨ'' (1947) 
* ਅਨਮੋਲ ਗ਼ਦੀ (1946) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot; /&gt;
* ''ਜ਼ਰੀਨਾ'' (1932) 

=== ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ===

* ''ਚੰਦਰਹਸਾ'' (1933) 
* ''ਜ਼ਰੀਨਾ'' (1932) 
* ''ਦਿਲਾਵਰ'' (1931) 
* ''ਮੇਰੀ ਜਾਨ'' (1931) 

=== ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ===

* ''ਵਤਨ'' (1938) 
* ''ਅਲ ਹਿਲਾਲ'' ਅ. ਕਾ. ਜਜਮੇੰਟ ਆਫ''ਅੱਲ੍ਹਾ'' (1935) (ਕਹਾਣੀ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਅ) &lt;ref name=&quot;tamasha&quot;&gt;{{Cite news|url=http://tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|title=Mehboob Khan - a profile|work=TAMASHA website|access-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan|archive-date=17 August 2016}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160817114707/http://www.tamashha.com/celeb/Mehboob_Khan &quot;Mehboob Khan - a profile&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{Film and Television Awards in India}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਸਨਮਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]]</text>
      <sha1>qyx95hgyd7hav83ylzpvpqo6ch4jbtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25916</id>
    <revision>
      <id>837142</id>
      <parentid>836968</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14468" sha1="5cn4qywwxu3nb7mkt2fwhzel23qkdjx" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = 
| leader_name1       = 
| leader_title2      = 
| leader_name2       = 
| leader_title3      = 
| leader_name3       = 
| leader_title4      = 
| leader_name4       = 
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਫ਼ਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਡਰ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਡਰ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਚੌਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਸਮੇਂ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਆਪਣੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>5cn4qywwxu3nb7mkt2fwhzel23qkdjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837146</id>
      <parentid>837142</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12440" sha1="m4f5pwnh38fh9i7xow2o09i9xszqo9m" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = 
| leader_name1       = 
| leader_title2      = 
| leader_name2       = 
| leader_title3      = 
| leader_name3       = 
| leader_title4      = 
| leader_name4       = 
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>m4f5pwnh38fh9i7xow2o09i9xszqo9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837148</id>
      <parentid>837146</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ਨੂੰ [[ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>837146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12440" sha1="m4f5pwnh38fh9i7xow2o09i9xszqo9m" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = 
| leader_name1       = 
| leader_title2      = 
| leader_name2       = 
| leader_title3      = 
| leader_name3       = 
| leader_title4      = 
| leader_name4       = 
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>m4f5pwnh38fh9i7xow2o09i9xszqo9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837152</id>
      <parentid>837148</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12440" sha1="25sl11cuwyur71u591ba4g6bh19b12e" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = 
| leader_name1       = 
| leader_title2      = 
| leader_name2       = 
| leader_title3      = 
| leader_name3       = 
| leader_title4      = 
| leader_name4       = 
| blank_name_sec1    = 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>25sl11cuwyur71u591ba4g6bh19b12e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837192</id>
      <parentid>837152</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Im lsbrar</username>
        <id>54015</id>
      </contributor>
      <comment>ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>837192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12902" sha1="8xo6okd1d7xmarqlvckpnvucftpuhm7" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ)
| leader_name1       = ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਕਿਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ)
| leader_name2       = ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title3      = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ)
| leader_name3       = ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ 
| leader_title4      = ਲੋਕ ਸਭਾ (ਬਠਿੰਡਾ)
| leader_name4       = ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ 
| blank_name_sec1    = ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>8xo6okd1d7xmarqlvckpnvucftpuhm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837194</id>
      <parentid>837192</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Im lsbrar</username>
        <id>54015</id>
      </contributor>
      <comment>ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>837194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12940" sha1="igzv5jhxq06voh3e6jad35pfxjjy0qw" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ)
| leader_name1       = ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਕਿਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ)
| leader_name2       = ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title3      = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ)
| leader_name3       = ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ (ਅ.ਅ.ਪ)
| leader_title4      = ਲੋਕ ਸਭਾ (ਬਠਿੰਡਾ)
| leader_name4       = ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| blank_name_sec1    = ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਅਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>igzv5jhxq06voh3e6jad35pfxjjy0qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837195</id>
      <parentid>837194</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Im lsbrar</username>
        <id>54015</id>
      </contributor>
      <comment>ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>837195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12940" sha1="4xg7nwrmjergoqg73gfj5p6e9446e89" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ)
| leader_name1       = ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਕਿਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ)
| leader_name2       = ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title3      = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ)
| leader_name3       = ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ (ਅ.ਅ.ਪ)
| leader_title4      = ਲੋਕ ਸਭਾ (ਬਠਿੰਡਾ)
| leader_name4       = ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| blank_name_sec1    = ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ।

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>4xg7nwrmjergoqg73gfj5p6e9446e89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837196</id>
      <parentid>837195</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Im lsbrar</username>
        <id>54015</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ */ ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>837196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13452" sha1="smw1dzj7pdsb9pcnym0f85gwmi5peuw" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ)
| leader_name1       = ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਕਿਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ)
| leader_name2       = ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title3      = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ)
| leader_name3       = ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ (ਅ.ਅ.ਪ)
| leader_title4      = ਲੋਕ ਸਭਾ (ਬਠਿੰਡਾ)
| leader_name4       = ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| blank_name_sec1    = ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰ 3.14 km² ਹੈ , ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ 201 ਪ੍ਰਤੀ km² ਹੈ | ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਡਰੈਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਇਹ ਡਰੈਨ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਗੱਗਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ |

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>smw1dzj7pdsb9pcnym0f85gwmi5peuw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837200</id>
      <parentid>837196</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T01:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Im lsbrar</username>
        <id>54015</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ */ ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ</comment>
      <origin>837200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13452" sha1="oc7o31p9ri85fk97bp2psg9e0tw4kun" xml:space="preserve">{{More citations needed|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Infobox settlement
| name               = ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ
| settlement_type    = Village
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ
| coordinates        = {{coord|30.36216|N|74.87735|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = ਦੇਸ਼
| subdivision_name   = ਭਾਰਤ
| subdivision_type1  = ਰਾਜ
| subdivision_name1  = ਪੰਜਾਬ
| subdivision_type2  = ਜਿਲ੍ਹਾ
| subdivision_name2  = ਬਠਿੰਡਾ
| population_total   = 632
| population_as_of   = 2026 (approx)
| timezone1          = IST
| utc_offset1        = +5:30
| postal_code_type   = PIN
| postal_code        = 151201
| registration_plate = PB 03
| official_language  = ਪੰਜਾਬੀ
| leader_title       = ਸਰਪੰਚ
| leader_name        = ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ
| leader_title1      = ਬਲਾਕ ਸੰਮਤੀ (ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ)
| leader_name1       = ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title2      = ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਕਿਲੀ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ)
| leader_name2       = ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| leader_title3      = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ)
| leader_name3       = ਜਗਸੀਰ ਸਿੰਘ (ਅ.ਅ.ਪ)
| leader_title4      = ਲੋਕ ਸਭਾ (ਬਠਿੰਡਾ)
| leader_name4       = ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ (ਸ਼੍ਰੋ.ਅ.ਦ)
| blank_name_sec1    = ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ 
| blank_info_sec1    = * ਡਾਕਘਰ: ਆਕਲੀਆ ਕਲਾਂ 
* ਨੇੜਲਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਗੋਨਿਆਣਾ 
* ​​ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ: ਗੋਨਿਆਣਾ
}}

'''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''', ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.onefivenine.com/india/VillagesInDistrict/Bathinda Villages in Bathinda District, Punjab state]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=ਬਲਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|url=http://pbplanning.gov.in/districts.htm|publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬੋਰਡ|accessdate=4 ਅਗਸਤ 2013}}&lt;/ref&gt;

== ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ==
ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 632 ਅਤੇ 100 ਦੇ ਲਗਭਗ ਘਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਆਕਲੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62 ਤੋਂ 68 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਡਰੇਨਿੰਗ ਪਾਈਪ ਸਿਸਟਮ, ਵਾਟਰ ਪਲਾਂਟ, ਜ਼ਿੰਮ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ 1956 ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 22 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਗੋਨਿਆਣਾ ਤੋਂ 8.3 ਕਿ. ਮੀ. ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੇਤਰ 3.14 km² ਹੈ , ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ 201 ਪ੍ਰਤੀ km² ਹੈ | ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਡਰੈਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਇਹ ਡਰੈਨ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਘੱਗਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ |

==ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾਇਆ।

* ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜੂਨ, 1951 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਹਜ਼ੂਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਕਰਫ਼ਿਊ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1988 ਨੂੰ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 9 ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੀਰ, ਸਤੰਬਰ 1990 ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਫਿਰ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ - ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਉਮਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗਰੇਵਾਲ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ 'ਰੂਪਾਨਾ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਗੰਗਾ' ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ ਲਈ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ), ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਮੀਆਂ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਦਿੱਲੀ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਾ. ਤਿਆਗੀ, ਭਾਜਪਾ (ਮਾਨਸਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪਿੰਡ ਸੁਖਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਪਿੰਡ ਬਲਹਾਰ ਵਿੰਝੂ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਕਤਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਬੱਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਿੰਦੂ ਮੀਡੀਆ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਬੀਐਸਐਫ, ਸੀਆਰਪੀਐਫ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੁਗਰਾਜ ਸਿੰਘ 'ਰਾਸ਼ੀਨ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਸਿੰਘ 'ਫੌਜੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ 'ਲਾਡੀ' ਬੱਬਰ, ਭਾਈ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਲਸੀਆਂ' ਬੱਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 6 ਮਾਰਚ, 1993 ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਬੱਲੂਆਣਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ 6 ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

==ਘਟਨਾਵਾਂ==
{{Unreferenced section|date=ਜੁਲਾਈ 2025}}

===ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ===
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 7 ਮਈ 2025 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30 AM ਵਜੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।
==ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ( ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ )
# ਡੇਰਾ
# ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 
# ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ (1956 Est.)
# ਆਂਗਣਵਾੜੀ
# ਪੰਚਾਇਤ ਘਰ
# ਬੱਸ ਅੱਡਾ

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>oc7o31p9ri85fk97bp2psg9e0tw4kun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27669</id>
    <revision>
      <id>837186</id>
      <parentid>784451</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1336689292|Nida Fazli]]&quot;</comment>
      <origin>837186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10216" sha1="1jx9ge98hor9kvu6aoal43ise40t2q9" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --&gt; 
| name = ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ
| image = Nida Fazli in Chandigarh-1 (28-Jan-2014) 02.JPG
| imagesize = 
| alt = 
| caption = ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ, 2014
| pseudonym = 
| birth_name = 'ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ
| birth_date = {{Birth date|df=yes|1938|10|12}}
| birth_place = [[ਗਵਾਲੀਅਰ]]
| death_date = {{Death date and age|df=yes|2016|02|08|1938|10|12}} 
| death_place = ਮੁੰਬਈ 
| resting_place = 
| occupation = ਸ਼ਾਇਰ, ਫਿਲਮ 
| language = ਉਰਦੂ 
| nationality = ਭਾਰਤੀ
| ethnicity = ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਿਮ 
| citizenship = ਭਾਰਤੀ
| education = 
| alma_mater = 
| period = 
| genre = ਗ਼ਜ਼ਲ 
| subject = 
| movement = 
| notableworks = 
| spouse = 
| partner = 
| children = 
| relatives = 
| influences = 
| influenced = 
| awards = 
| signature = 
| signature_alt = 
| website = 
| portaldisp = 
}}
'''ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ''', ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ '''ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq| ندا فاضلی }}}}) (12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 - 08 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016), [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ [[ਉਰਦੂ]] [[ਸ਼ਾਇਰ]] ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-10/mumbai/28096040_1_marathi-official-language-oath | work=The Times Of India | title=Citizens decry petty politics | date=10 November 2009 | access-date=2013-11-05 | archive-date=2012-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104000358/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-10/mumbai/28096040_1_marathi-official-language-oath | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.hindu.com/2007/08/06/stories/2007080654160400.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=When writing poetry becomes a ‘business' | date=6 August 2007 | access-date=5 ਨਵੰਬਰ 2013 | archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080421054734/http://www.hindu.com/2007/08/06/stories/2007080654160400.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਜੀਵਨ==
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤੁਜਾ ਹਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਮੀਲ ਫਾਤੀਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਲਿਖਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲਕਾਲ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਾਲਜ (ਵਿਕਟੋਰਿਆ ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਕਾਲਜ) ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 20 16 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਣ 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/music/urdu-poet-nida-fazli-dies-at-78/story-nEyvUjNAJHzYyAoi5MgB4H.html | title: Urdu poet Nida Fazli dies at 78 |publisher=Hindustan Times |date=8 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://indianexpress.com/article/entertainment/music/noted-lyricist-nida-fazli-passes-away/&lt;/ref&gt; ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀਆਂ 19 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੁਰਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਦਗ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੰਗੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰ੍ਹਵੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਿਆਨਦਾ ਸਗੋਂ ਮਾਸੂੁਮੀਅਤ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ

ਜਦੋਂ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਘਿਰਾਉ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ੇਅਰ -

:ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਦ ਹੈ ਬੜੀ ਦੂਰ, ਚਲੋ ਯੇ ਕਰ ਲੇਂ।
:ਕਿਸੀ ਰੋਤੇ ਹੁਏ ਬੱਚੇ ਕੋ ਹੰਸਾਯਾ ਜਾਏ॥

ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਨਿਦਾ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਨਿਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਸਜਦ ਇੰਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਤਹਰੀਰ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
[[File:Nida Fazli in Chandigarh-3 (28-Jan-2014) 04.JPG|thumb|ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ 28 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ]]
* ''ਲਫਜੋਂ ਕੇ ਫੂਲ''
* '' ਦੁਨੀਆ ਏਕ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ''
* ''ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ'' (1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ)
* ''ਮੋਰਨਾਚ''
* ''ਆਂਖ ਔਰ ਖਵਾਬ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ''
* ''ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਧੂਪ ਤੋ ਹੋਗੀ''
* ''ਆਂਖੋ ਭਰ ਆਕਾਸ਼''
* ''ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ''
* ''ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ''
* ''ਤਮਾਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਗੇ''
* ''ਦੀਵਾਰੋ ਕੇ ਬੀਚ'' (ਆਤਮਕਥਾ)
* ''ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਨਹਈਆ ਲਾਲ ਨੰਦਨ)

==ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ==
* ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ: ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ
* ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ: ਏਕ ਜਵਾਨ ਮੌਤ
* ਦਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ: ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਸਕੂਲ
* ਮੁੰਹਮਦ ਅਲਵੀ: ਸ਼ਬਦੋਂ ਕਾ ਚਿਤਰਕਾਰ
* ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ: ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਕਾ ਸ਼ਾਇਰ

==ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ==
* ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਕੋ ਮੁਕੰਮਲ ਜਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ (&quot;ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ&quot; ਵਿੱਚੋਂ, ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ (1981) ਵਿੱਚ)
* ਤੇਰਾ ਹਿਜ਼ਰ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਗ਼ਮ ਮੇਰੀ ਹਯਾਤ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ - ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ 1983)
* ਹੋਸ਼ ਵਾਲੋ ਕੋ ਖ਼ਬਰ ਕਾ ਬੇਖ਼ੁਦੀ ਕਿਆ ਚੀਜ਼ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼)
* ਚੁੱਪ ਤੁਮ ਰਹੋ, ਚੁੱਪ ਹਮ ਰਹੇ (ਫ਼ਿਲਮ- ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਭਾ ਨਹੀਂ)
* ਆ ਭੀ ਜਾ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸੁਰ)
* ਦੁਨੀਆ ਜਿਸੇ ਕਹਿਤੇ ਹੈ, ਮੱਟੀ ਕਾ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
* ਹਰ ਜਗਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਆਦਮੀ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
==ਸਨਮਾਨ==
* 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 'ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ' ਲਈ 1998 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]
* ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ [[ਖੁਸਰੋ ਪੁਰਸਕਾਰ]]
* ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਆਤਮਕਥਾ 'ਦੀਵਾਰੋਂ ਕੇ ਬੀਚ' ਲਈ)
* 2013 [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]; ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx|title= Padma Awards|publisher=pib|date= January 27, 2013 |accessdate= January 27, 2013 }}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ===

* ''ਆਪ ਤੋ ਐਸੇ ਨਾ ਥੇ'' (1980) 
* ''ਰੇਡ ਰੋਜ਼'' (1980) 
* ''ਨਾਖੁਦਾ'' (1981) 
* ''ਹਰਜਾਈ'' (1981) 
* ''ਅਨੋਖਾ ਬੰਧਨ'' (1982) 
* ''[[ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ]]'' (1983) 
* ''ਵਿਜੇ'' (1988) 
* ਸਜਦਾ (1991) 
* ਚਾਹਤ (1996) 
* ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਬਹ ਨਹੀਂ (1996) 
* ''[[ਤਮੰਨਾ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਮੰਨਾ]]'' (1997) -&quot;ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਿਦ&quot;
* ਸਰਫਰੋਸ਼ (1999) -&quot;ਹੋਸ਼ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਖਬਰ ਕਿਆ&quot;
* ਸੁਰ-ਦ ਮੇਲੋਡੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ (2002) -&quot;ਆ ਭੀ ਜਾ ਆ ਭੀ ਜਾ&quot;
* ''ਦੇਵ'' (2004) 
* ''ਯਾਤਰਾ'' (2006) 

=== ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ===

* ''ਦੇਵ'' (2004) (ਸਹਿ-ਲੇਖਕ) 
* ''ਯਾਤਰਾ'' (2006) 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>1jx9ge98hor9kvu6aoal43ise40t2q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837187</id>
      <parentid>837186</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <origin>837187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10212" sha1="5l3dj96d9feecec5u55f9g4b2fssz2v" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --&gt; 
| name = ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ
| image = Nida Fazli in Chandigarh-1 (28-Jan-2014) 02.JPG
| imagesize = 
| alt = 
| caption = ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ, 2014
| pseudonym = 
| birth_name = 'ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ
| birth_date = {{Birth date|df=yes|1938|10|12}}
| birth_place = [[ਗਵਾਲੀਅਰ]]
| death_date = {{Death date and age|df=yes|2016|02|08|1938|10|12}} 
| death_place = ਮੁੰਬਈ 
| resting_place = 
| occupation = ਸ਼ਾਇਰ, ਫਿਲਮ 
| language = ਉਰਦੂ 
| nationality = ਭਾਰਤੀ
| ethnicity = ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਿਮ 
| citizenship = ਭਾਰਤੀ
| education = 
| alma_mater = 
| period = 
| genre = ਗ਼ਜ਼ਲ 
| subject = 
| movement = 
| notableworks = 
| spouse = 
| partner = 
| children = 
| relatives = 
| influences = 
| influenced = 
| awards = 
| signature = 
| signature_alt = 
| website = 
| portaldisp = 
}}
'''ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ''', ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ '''ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq| ندا فاضلی }}}}) (12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 - 08 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016), [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ [[ਉਰਦੂ]] [[ਸ਼ਾਇਰ]] ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-10/mumbai/28096040_1_marathi-official-language-oath | work=The Times Of India | title=Citizens decry petty politics | date=10 November 2009 | access-date=2013-11-05 | archive-date=2012-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121104000358/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-10/mumbai/28096040_1_marathi-official-language-oath | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.hindu.com/2007/08/06/stories/2007080654160400.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=When writing poetry becomes a ‘business' | date=6 August 2007 | access-date=5 ਨਵੰਬਰ 2013 | archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080421054734/http://www.hindu.com/2007/08/06/stories/2007080654160400.htm | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਜੀਵਨ==
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤੁਜਾ ਹਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਮੀਲ ਫਾਤੀਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਲਿਖਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲਕਾਲ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਾਲਜ (ਵਿਕਟੋਰਿਆ ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਕਾਲਜ) ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਣ 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/music/urdu-poet-nida-fazli-dies-at-78/story-nEyvUjNAJHzYyAoi5MgB4H.html | title: Urdu poet Nida Fazli dies at 78 |publisher=Hindustan Times |date=8 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://indianexpress.com/article/entertainment/music/noted-lyricist-nida-fazli-passes-away/&lt;/ref&gt; ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀਆਂ 19 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਸੁਰਬਧ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਦਗ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੰਗੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰ੍ਹਵੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਿਆਨਦਾ ਸਗੋਂ ਮਾਸੂੁਮੀਅਤ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ

ਜਦੋਂ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਘਿਰਾਉ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ੇਅਰ -

:ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਦ ਹੈ ਬੜੀ ਦੂਰ, ਚਲੋ ਯੇ ਕਰ ਲੇਂ।
:ਕਿਸੀ ਰੋਤੇ ਹੁਏ ਬੱਚੇ ਕੋ ਹੰਸਾਯਾ ਜਾਏ॥

ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਨਿਦਾ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਨਿਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਸਜਦ ਇੰਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਤਹਰੀਰ ਹੈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
[[File:Nida Fazli in Chandigarh-3 (28-Jan-2014) 04.JPG|thumb|ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ 28 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ]]
* ''ਲਫਜੋਂ ਕੇ ਫੂਲ''
* '' ਦੁਨੀਆ ਏਕ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ''
* ''ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ'' (1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ)
* ''ਮੋਰਨਾਚ''
* ''ਆਂਖ ਔਰ ਖਵਾਬ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ''
* ''ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਧੂਪ ਤੋ ਹੋਗੀ''
* ''ਆਂਖੋ ਭਰ ਆਕਾਸ਼''
* ''ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ''
* ''ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ''
* ''ਤਮਾਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਗੇ''
* ''ਦੀਵਾਰੋ ਕੇ ਬੀਚ'' (ਆਤਮਕਥਾ)
* ''ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ'' (ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਨਹਈਆ ਲਾਲ ਨੰਦਨ)

==ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ==
* ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ: ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ
* ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ: ਏਕ ਜਵਾਨ ਮੌਤ
* ਦਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ: ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਸਕੂਲ
* ਮੁੰਹਮਦ ਅਲਵੀ: ਸ਼ਬਦੋਂ ਕਾ ਚਿਤਰਕਾਰ
* ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ: ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਕਾ ਸ਼ਾਇਰ

==ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ==
* ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਕੋ ਮੁਕੰਮਲ ਜਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ (&quot;ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ&quot; ਵਿੱਚੋਂ, ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ (1981) ਵਿੱਚ)
* ਤੇਰਾ ਹਿਜ਼ਰ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਗ਼ਮ ਮੇਰੀ ਹਯਾਤ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ - ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ 1983)
* ਹੋਸ਼ ਵਾਲੋ ਕੋ ਖ਼ਬਰ ਕਾ ਬੇਖ਼ੁਦੀ ਕਿਆ ਚੀਜ਼ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼)
* ਚੁੱਪ ਤੁਮ ਰਹੋ, ਚੁੱਪ ਹਮ ਰਹੇ (ਫ਼ਿਲਮ- ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਭਾ ਨਹੀਂ)
* ਆ ਭੀ ਜਾ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸੁਰ)
* ਦੁਨੀਆ ਜਿਸੇ ਕਹਿਤੇ ਹੈ, ਮੱਟੀ ਕਾ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
* ਹਰ ਜਗਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਆਦਮੀ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
==ਸਨਮਾਨ==
* 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 'ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ' ਲਈ 1998 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]
* ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ [[ਖੁਸਰੋ ਪੁਰਸਕਾਰ]]
* ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਆਤਮਕਥਾ 'ਦੀਵਾਰੋਂ ਕੇ ਬੀਚ' ਲਈ)
* 2013 [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]; ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx|title= Padma Awards|publisher=pib|date= January 27, 2013 |accessdate= January 27, 2013 }}&lt;/ref&gt;

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ===

* ''ਆਪ ਤੋ ਐਸੇ ਨਾ ਥੇ'' (1980) 
* ''ਰੇਡ ਰੋਜ਼'' (1980) 
* ''ਨਾਖੁਦਾ'' (1981) 
* ''ਹਰਜਾਈ'' (1981) 
* ''ਅਨੋਖਾ ਬੰਧਨ'' (1982) 
* ''[[ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ]]'' (1983) 
* ''ਵਿਜੇ'' (1988) 
* ਸਜਦਾ (1991) 
* ਚਾਹਤ (1996) 
* ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਬਹ ਨਹੀਂ (1996) 
* ''[[ਤਮੰਨਾ (1997 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਮੰਨਾ]]'' (1997) -&quot;ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਿਦ&quot;
* ਸਰਫਰੋਸ਼ (1999) -&quot;ਹੋਸ਼ਵਾਲੋਂ ਕੋ ਖਬਰ ਕਿਆ&quot;
* ਸੁਰ-ਦ ਮੇਲੋਡੀ ਆਫ਼ ਲਾਈਫ (2002) -&quot;ਆ ਭੀ ਜਾ ਆ ਭੀ ਜਾ&quot;
* ''ਦੇਵ'' (2004) 
* ''ਯਾਤਰਾ'' (2006) 

=== ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ===

* ''ਦੇਵ'' (2004) (ਸਹਿ-ਲੇਖਕ) 
* ''ਯਾਤਰਾ'' (2006) 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]</text>
      <sha1>5l3dj96d9feecec5u55f9g4b2fssz2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੇਵਦਾਸ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28690</id>
    <revision>
      <id>837183</id>
      <parentid>593495</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Soundtrack&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341623180|Devdas (1955 film)]]&quot;</comment>
      <origin>837183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8609" sha1="olau8ws4up7v5gdu7to6qbmf9ne1y4d" xml:space="preserve">{{Infobox Film
| name = ਦੇਵਦਾਸ
| image = Devdas 1955 film poster.jpg
| image_size =
| caption = Theatrical poster
| director = [[ਬਿਮਲ ਰਾਏ]]
| producer = ਬਿਮਲ ਰਾਏ
| writer = '''ਪਟਕਥਾ:''' [[ਨਾਬੇਂਦੂ ਘੋਸ਼]]&lt;br /&gt;'''ਡਾਇਲਾਗ:''' [[ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ]]
| based on = {{ਆਧਾਰਿਤ|''[[ਦੇਵਦਾਸ]]''|[[ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ]]}}
| narrator = ਬਿਮਲ ਰਾਏ
| starring = [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]]&lt;br /&gt;[[ਵਿਜੰਤੀਮਾਲਾ]]&lt;br /&gt;[[ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ]]&lt;br /&gt;[[ਮੋਤੀਲਾਲ]]
| music = [[ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ]]
| cinematography = [[ਕਮਲ ਬੋਸ]]
| editing =
| distributor = ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ&lt;br /&gt;ਮੋਹਨ ਫ਼ਿਲਮਜ਼
| studio = [[ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੂਡੀਓ]]&lt;br /&gt;[[ਫਿਲਮਸਤਾਨ]]
| released = {{Film date|1955|01|01|df=y}}
| runtime = 159 ਮਿੰਟ
| country = ਭਾਰਤ
| language = ਹਿੰਦੀ
| budget =
| gross = {{INR}}1,00,00,000 (1955)
| preceded_by =
| followed_by =
}}
'''''ਦੇਵਦਾਸ''''' [[ਸ਼ਰਤ ਚੰਦਰ]] ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਨਾਵਲ, ''[[ਦੇਵਦਾਸ]]'' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 1955 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਬਿਮਲ ਰਾਏ]] ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Devdas over the years …|url=http://youthtimes.in/devdas-over-the-years/|work=YouthTimes.in|access-date=2014-01-03|archive-date=2013-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609093617/http://youthtimes.in/devdas-over-the-years|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸ ਦਾ ਰੋਲ [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ, [[ਵਿਜੰਤੀਮਾਲਾ]] ਨੇ [[ਚੰਦਰਮੁਖੀ (ਪਾਤਰ)|ਚੰਦਰਮੁਖੀ]] ਦਾ ਅਤੇ [[ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ]] ਨੇ ਪਾਰਬਤੀ (ਪਾਰੋ) ਦਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ।
== ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ==
 * ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ - ਦੇਵਦਾਸ ਮੁਖਰਜੀ
 * ਵੈਜੰਤੀ ਮਾਲਾ - ਚੰਦਰਮੁਖੀ
 * ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ - ਪਾਰਬਤੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ/ਪਾਰੋ
 * ਮੋਤੀਲਾਲ - ਚੁੰਨੀਬਾਬੂ
 * ਨਜੀਰ ਹੁਸੈਨ - ਧਰਮਦਾਸ
 * ਮੁਰਾਦ - ਦੇਵਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ
 * ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੇਵੀ - ਦੇਵਦਾਸ ਦੀ ਮਾਂ
 * ਇਫਤੀਖਾਰ - ਬਰਿਜੂਦਾਸ
 * ਸ਼ਿਵਰਾਜ - ਪਾਰਬਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ
==ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ==
ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ]] ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ]] ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। [[ਬਿਮਲ ਰਾਏ]] ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇਵਦਾਸ ਲਈ ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਚਿਨ ਦੇਬ ਬਰਮਨ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਬਾਉਲ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਨ। ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਗੀਤ [[ਮੰਨਾ ਡੇ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]] ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਗੀਤ ''ਆਨ ਮਿਲੋ ਆਨ ਮਿਲੋ ਸ਼ਿਆਮ ਸਾਂਵਰੇ'' ਹੈ, ਦੂਜਾ ਗੀਤ ਹੈ ''ਸਾਜਨ ਕੀ ਹੋ ਗਈ ਗੋਰੀ''। ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਫਿਲਮਾਂਕਨ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰੋ (ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ) ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗੁਮਸੁਮ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਉਲ ਜੋੜੀ ਉਸ ਦੀ ਤਰਫ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ''ਸਾਜਨ ਕੀ ਹੋ ਗਈ ਗੋਰੀ, ਅਬ ਘਰ ਕਾ ਆਂਗਨ ਬਿਦੇਸ ਲਾਗੇ ਰੇ।'' ਇਸ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਉਹ ਬਾਉਲ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 
{| class=&quot;bharattable-pink&quot;
|-
! ਕ੍ਰਮ ਅੰਕ
! ਗੀਤ
! ਗਾਇਕ / ਗਾਇਕਾ
|-
| 1.
| ਮਿਤਵਾ ਲਗੀ ਯੇ ਕੈਸੀ
| [[ਤਲਤ ਮਹਮੂਦ]]
|-
| 2.
| ਕਿਸਕੋ ਖਬਰ ਥੀ
| [[ਤਲਤ ਮਹਮੂਦ]]
|-
| 3. 
| ਜਿਸੇ ਤੂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੇ
| [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
| 4.
| ਅਬ ਆਗੇ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ
| [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
| 5.
| ਓ ਜਾਨੇ ਵਾਲੇ ਰੁਕ ਜਾ
| [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
| 6.
| ਵੋ ਨਾ ਆਏਂਗੇ ਪਲਟਕਰ
| ਮੁਬਾਰਕ ਬੇਗਮ
|-
| 7.
| ਆਨ ਮਿਲੋ ਆਨ ਮਿਲੋ ਸ਼੍ਯਾਮ ਸਾਂਵਰੇ 
| [[ਮੰਨਾ ਡੇ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]]
|-
| 8. 
| ਸਾਜਨ ਕੀ ਹੋ ਗਈ ਗੋਰੀ
| [[ਮੰਨਾ ਡੇ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]]
|-
| 9.
| ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਚਾਹ ਮੇਂ
| [[ਮੋਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ]] ਅਤੇ ਕੋਰਸ
|}

==ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ==
* [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]]- ਤੀਸਰੀ ਸਰਬ ਸਰੇਸ਼ਟ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 
* ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸਰਬ ਸਰੇਸ਼ਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ- [[ਬਿਮਲ ਰਾਏ]]
* ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸਰਬ ਸਰੇਸ਼ਟ ਅਭਿਨੇਤਾ- [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]]
* ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸਰਬ ਸਰੇਸ਼ਟ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਾ- [[ਮੋਤੀਲਾਲ]]
* ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਸਰਬ ਸਰੇਸ਼ਟ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ- [[ਵੈਜੰਤੀ ਮਾਲਾ]]

== ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ==
'''ਦੇਵਦਾਸ'' &quot;ਦੇ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਵਿੱਚ 12 ਗੀਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਐੱਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੀਤ ਅਨੁਭਵੀ ਕਵੀ-ਗੀਤਕਾਰ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੀਤ [[ਬਾਉਲ]] ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਦੇ ਕੋਠੇ ਤੇ ''ਦੇਵਦਾਸ'' &quot;ਦੇ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਠੁਮਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤਵਾਈਫ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਗੀਤ.
!ਗਾਇਕ
|-
|&quot;ਕਿਸਕੋ ਖਬਰ ਥੀ ਐਸੇ ਭੀ ਦਿਨ ਆਯੇਗੇ&quot;
|[[ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ]]
|-
|&quot;ਕਿਸਕੋ ਖਬਰ ਥੀ ਕਿਸਕੋ ਯਕੀਨ ਥਾ&quot;
|[[ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ]]
|-
|&quot;ਅਬ ਆਗੇ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|&quot;ਓ ਆਨੇਵਾਲੇ ਰੁਕ ਜਾ&quot;
|-
|&quot;ਜਿਸੇ ਤੂ ਕੁਬੂਲ ਕਰ ਲੇ&quot;
|-
|&quot;ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਚਾਹ ਮੇਂ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|&quot;ਮਿਤਵਾ ਲਾਗੀ ਰੇ ਯੇ ਕੈਸੀ&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ]]
|-
|&quot;ਲਾਗੀ ਰੇ ਯੇ ਕੈਸੀ&quot;
|-
|&quot;ਆਨ ਮਿਲੋ, ਆਨ ਮਿਲੋ ਸ਼ਿਆਮ ਸਾਵਰੇ&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], [[ਗੀਤਾ ਦੱਤ]]
|-
|&quot; ਗੋਰੀ ਸਾਜਨ ਕੀ ਹੋ ਗਈ &quot;
|-
|&quot;ਓ ਅਲਬੇਲੇ ਪੰਛੀ,ਤੇਰਾ ਦੂਰ ਠਿਕਾਨਾ ਹੈ&quot;
|[[ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]
|-
|&quot;ਵੋ ਨਾ ਆਏ ਪਲਟਕਰ, ਉਨਹੇ ਲਾਖ ਹਮ ਬੁਲਾਏ&quot;
|[[ਮੁਬਾਰਕ ਬੇਗਮ]]
|-
|}
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>olau8ws4up7v5gdu7to6qbmf9ne1y4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਰਗਾੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30719</id>
    <revision>
      <id>837240</id>
      <parentid>642282</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T08:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Parmveer Kaur</username>
        <id>59744</id>
      </contributor>
      <origin>837240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="6svu1gld3b1h7wsiw9oaulvyqxzpgog" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name     = 
| native_name    = 
| native_name_lang  = 
| other_name    = 
| nickname    = 
| settlement_type   = ਪਿੰਡ
| image_skyline   = 
| image_alt    = 
| image_caption   = 
| pushpin_map    = India Punjab
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt   = 
| pushpin_map_caption  = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤੀ 
| latd     = 30.518774
| latm     = 
| lats     = 
| latNS     = N
| longd     = 74.957850
| longm     = 
| longs     = 
| longEW     = E
| coordinates_display  = 
| subdivision_type  =ਦੇਸ਼
| subdivision_name  = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1  =ਰਾਜ
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date  = 
| founder     = 
| named_for    = 
| parts_type    = [[ਬਲਾਕ]]
| parts     = ਕੋਟਕਪੂਰਾ
| government_type   = 
| governing_body   = 
| unit_pref    = Metric
| area_footnotes   = 
| area_rank    = 
| area_total_km2   = 
| elevation_footnotes  = 
| elevation_m    = 185
| population_total  = 
| population_as_of  = 2001
| population_rank   = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym  = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1  = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1  =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| timezone1    = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1    = +5:30
| postal_code_type  =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code    = 
| registration_plate  = 
| blank1_name_sec1  = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1  = [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]]
| website     = 
| footnotes    = 
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਜਿਲ੍ਹਾ
! ਡਾਕਖਾਨਾ
! ਆਬਾਦੀ
! ਖੇਤਰ
!ਨਜਦੀਕ
!ਥਾਣਾ
|-
| ਫਰੀਦਕੋਟ 
| ਬਰਗਾੜੀ
| 7,500
| 4500ਏਕੜ
| [[ਬਠਿੰਡਾ]] [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] ਰੋਡ 
| ਥਾਣਾ ਸਦਰ, ਬਠਿੰਡਾ ਰੋਡ, &lt;br&gt; 
ਬਾਜਾਖਾਨਾ (8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
|}
'''ਬਰਗਾੜੀ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਜੈਤੋ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://pbplanning.gov.in/districts/Kot%20Kapura.pdf&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਬਠਿੰਡਾ]]-ਬਾਜਾਖਾਨਾ-[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੇ [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ¹ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।ਬਰਗਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੋਗਾ ਜਿਲੵੇ ਦੀ ਹੱਦ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਬਰਗਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਬਹਿਬਲ ਕਲਾਂ]], [[ਬਹਿਬਲ ਖੁਰਦ]], [[ਰਣ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]], [[ਝੱਖੜਵਾਲਾ]], [[ਗੋਂਦਾਰਾ]], [[ਬੁਰਜ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]],[[ਸਾਹੋਕੇ]], [[ਬੁਰਜ ਹਰੀਕੇ]] ਦੀ ਹੱਦ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਲਗਪਗ 10000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਤੇ ਵਾਹੀਯੋਗ ਰਕਬਾ 4500 ਏਕੜ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵੋਟ ਤਕਰੀਬਨ 7500 ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸ. ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ (ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ) ਬਰਗਾੜੀ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-04 |title=PPSC ਚੇਅਰਮੈਨ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਹੋਏ ਸੇਵਾਮੁਕਤ, ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰ - PPSC Chairman Jatinder Singh Aulakh retires major reforms made during tenure |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-ppsc-chairman-jatinder-singh-aulakh-retires-major-reforms-made-during-tenure-9442001.html |access-date=2026-04-20 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}&lt;/ref&gt;

[[File:Foundation stone of Govt. School of Bargari 1.jpg|thumb|ਬਰਗਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}
{{ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>6svu1gld3b1h7wsiw9oaulvyqxzpgog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>31166</id>
    <revision>
      <id>837150</id>
      <parentid>836929</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>836929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="dcxly2f039jw73zjak3gppozxs8lj29" xml:space="preserve">{{ਚਰਚਾ ਸਿਰਲੇਖ}}

== ਪਿਛੋਕੜ ==

ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਤੋਂ ਹੈ | ਇਸ ਪਿੰਡ ਬੱਝੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ | [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Im lsbrar|Im lsbrar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Im lsbrar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 22:28, 15 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)

== ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਸੰਧੂਰ ==

ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਹਿਜ ਘਰਾਂ ਤੋਂ 200 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ 7 ਮਈ 2025 ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ 1.30AM ਵਜੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 9 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ | [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Im lsbrar|Im lsbrar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Im lsbrar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 23:17, 15 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)

== Page Rename Request ==

== Page rename request == I would like to request renaming this page from '''ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''' to '''ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ''' as this is the correct spelling in Punjabi.

Thank you. [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Im lsbrar|Im lsbrar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Im lsbrar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 01:31, 16 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dcxly2f039jw73zjak3gppozxs8lj29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44178</id>
    <revision>
      <id>837214</id>
      <parentid>831992</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T05:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-10376-91</username>
        <id>58850</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਕਿਤਾਬਾਂ */</comment>
      <origin>837214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15747" sha1="tee6fdw3lafq4aipmxrjglib2uzustl" xml:space="preserve">'''ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ''' (ਜਨਮ 29 ਅਗਸਤ 1985) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਲੇਖਕ]], ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ, ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ, ਵਾਇਸ ਓਵਰ ਆਰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 12 ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। 

==ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ==
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਟੀ ਕਸਬੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] (ਹੁਣ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]) ਵਿਖੇ 29 ਅੱਗਸਤ 1985 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। । ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਕੋਟ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 2001 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2004 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਰੈਗੁਲਰ ਤਬਲਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੀ ਤਬਲਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਿਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਇਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2017-19 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ (ਤਬਲਾ) ਕੀਤੀ।

==ਕਿਤਾਬਾਂ ==
ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨ 2009 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਆਉ ਨਾਨਕਵਾਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ!!' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=posts by ikwak singh patti|url=http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|access date=august 25, 2014|access-date=ਅਗਸਤ 25, 2014|archive-date=ਦਸੰਬਰ 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004345/http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
ਜਿਵੇਂ
# ਬੇਸਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਅੰਗ੍ਰਜੀ), 2012 ਵਿੱਚ
# ਨਸੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸੰਪਾਦਿਤ), 2013 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://https/ |title=(Naseeb) |access-date=2022-01-11 |archive-date=2013-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
# ਤਬਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ, 2014 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{cite web|title=tabla siddhantak pakh lok arpan|url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20131221/13/398770.cms#398770|access_date=25/08/2014}}&lt;/ref&gt;
# ਕਾਗਜ਼ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2014 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{cite web|title=kagaz lok arpan|url=http://punjabpost.in/welcome/ਨੌਜਵਾਨ-ਲੇਖਕ-ਇਕਵਾਕ-ਸਿੰਘ-ਪੱ/|access_date=25/08/2014}}&lt;/ref&gt;
# ਪੁਸਤਕ ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ 2011 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|title=gur moorat gursabad hai lok arpan|access date=25/08/2014|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050314/https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# ਜਰੀਦਾ, 2019 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;[http://www.singhbrothers.com/en/jarida (ਜਰੀਦਾ)]&lt;/ref&gt;
# ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2021 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/lifestyle/sahit-and-sabhyachar-a-book-about-the-alienation-of-society-9020938.html|title=Book Review : ਸਮਾਜ ’ਚ ਆਈ ਬੇਗ਼ਾਨਗੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਤਾਣਾ- ਬਾਣਾ’|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}&lt;/ref&gt;
# ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ (ਛੋਟਾ ਨਾਵਲ), 2022 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-amritsar-news-9014844.html|title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਫ਼ਰ' ਲੋਕ ਅਰਪਿਤ|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpunjabitimes.com/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%ad%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%95%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ “ਬੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ” ਲੋਕ ਅਰਪਣ|date=2022-01-16|website=World Punjabi Times|language=en-US|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050315/https://worldpunjabitimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%95%E0%A8%BE/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ),2024 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-03-29 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%87%E0%A8%95%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%95-%E0%A8%A8/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-10 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ 9ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ’ਲੋਕ ਅਰਪਣ - Ludhiana, Ikwak singh patti, 9th book |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-ludhiana-ikwak-singh-patti-9th-book-9421528.html |access-date=2026-02-12 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}&lt;/ref&gt;
# ਤੂੰ ਹੱਸਦਾ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਏਂ (ਸ਼ਾਇਰੀ), 2024 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-11-28 |title=ਸੰਨ 47 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ–2024 ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A8-47-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A1-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ (ਜੀਵਨੀਆਂ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਾਦਕ), 2025 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2025-11-18 |title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਨ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%89%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5-%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A8%B0/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਵਡੇ ਭਾਗ ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੈਕਚਰ ਤੇ ਲੇਖ) - ਸੰਪਾਦਿਤ, 2025 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vadde Bhag Gursikha Ke |url=https://hook2book.com/product/vadde-bhag-gursikha-ke/ |access-date=2026-02-12 |website=Hook2Book |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ (ਨਾਵਲ), 2026 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ’ ਰਿਲੀਜ਼ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/pattis-novel-main-mhar-aavangi-released/ |access-date=2026-04-20 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt;

==ਰੇਡੀਉ /ਟੀ.ਵੀ ਆਰਟਿਸਟ==
ਸਾਲ 2012 ਤੋਂ ਜੂਨ 2015 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੇਡੀਉ 'ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਉ' 1430 ਅਤੇ 770 ਏ.ਐੱਮ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਵਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤਿੁੳਹਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ 'ਹਰਮਨ ਰੇਡੀਉ', 'ਰਾਬਤਾ ਰੇਡੀਉ' ਅਤੇ ਸ਼ੇਰੇ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚਲੰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਡੀਉ ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਨਵੰਬਰ 2016 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਤੱਕ ਯੂ.ਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਰਸ਼ ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। 
ਜਨਵਰੀ 2018 ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਗਿਆਨ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2022 ਤੱਕ 'ਰੇਡੀਓ ਚੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀ' 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਈਵ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ। 

ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿਖੇ ਸਕਾਈ 706 ਨੰਬਰ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਚੈਨਲ ਤੇ ਬਤੌਰ ਟੀ.ਵੀ. ਐਂਕਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹੈ।
ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਓ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਬਤੌਰ ਹੋਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈ।

==ਪੁਰਸਕਾਰ ==
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਿਲਾਫ ਜੇਹਾਦ ਛੇੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 51 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 72 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ, 'ਖਾਲਸਾ' ਅਤੇ 'ਗੁਰਮੁੱਖੀ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਥ ਰਤਨ [[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਦਾਰਾ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੱਤ੍ਰਕਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਤੀ 6 ਸਤੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ 'ਫ਼ਖ਼ਰ-ਏ-ਕੌਮ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ-2016' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://http/ |title=(Award) |access-date=2022-04-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209065204/http://http/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਨਾਮ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਰਜਿ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਖੇ ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਮਿਂਸ਼ਰੀ ਕਾਲਜ (ਰਜਿ:) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਨਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਗਮ ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2025' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ “ ਯਾਦਗਾਰੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ |url=https://nazranatimes.com/pa/news-3md1afn |access-date=2026-02-12 |website=Nazrana Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
http://punjabi.jagran.com/news/national-cultural-bood-naseeb-release-8342570.html

http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201004127/http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx |date=2016-02-01 }}

http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722005430/http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 |date=2017-07-22 }}

http://www.kesripane.com/vpsearch.php?id=152820{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://panjabitoday.com/news/7747115870382603{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://beta.ajitjalandhar.com/news/20140107/14/417679.cms#417679

http://www.scapepunjab.com/home.php?id==UjM&amp;view==ADO{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160908/17/1483706.cms#1483706

http://www.singhbrothers.com/en/jarida

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>tee6fdw3lafq4aipmxrjglib2uzustl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837215</id>
      <parentid>837214</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T05:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-10376-91</username>
        <id>58850</id>
      </contributor>
      <origin>837215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15747" sha1="log6pru8r6zkngmu05b4xgvz7n05jod" xml:space="preserve">'''ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ''' (ਜਨਮ 29 ਅਗਸਤ 1985) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਲੇਖਕ]], ਰੇਡੀਓ ਜੌਕੀ, ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ, ਵਾਇਸ ਓਵਰ ਆਰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 13 ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। 

==ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ==
ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਟੀ ਕਸਬੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] (ਹੁਣ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]) ਵਿਖੇ 29 ਅੱਗਸਤ 1985 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। । ਉਸਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਕੋਟ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 2001 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 2004 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਰੈਗੁਲਰ ਤਬਲਾ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੀ ਤਬਲਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਿਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਇਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2017-19 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਐੱਮ.ਏ (ਤਬਲਾ) ਕੀਤੀ।

==ਕਿਤਾਬਾਂ ==
ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨ 2009 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਆਉ ਨਾਨਕਵਾਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ!!' ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।&lt;ref&gt;{{cite web|title=posts by ikwak singh patti|url=http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|access date=august 25, 2014|access-date=ਅਗਸਤ 25, 2014|archive-date=ਦਸੰਬਰ 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004345/http://www.quamiekta.com/author/ikwaksinghpatti/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
ਜਿਵੇਂ
# ਬੇਸਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ (ਅੰਗ੍ਰਜੀ), 2012 ਵਿੱਚ
# ਨਸੀਬ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸੰਪਾਦਿਤ), 2013 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://https/ |title=(Naseeb) |access-date=2022-01-11 |archive-date=2013-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
# ਤਬਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ, 2014 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{cite web|title=tabla siddhantak pakh lok arpan|url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20131221/13/398770.cms#398770|access_date=25/08/2014}}&lt;/ref&gt;
# ਕਾਗਜ਼ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2014 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{cite web|title=kagaz lok arpan|url=http://punjabpost.in/welcome/ਨੌਜਵਾਨ-ਲੇਖਕ-ਇਕਵਾਕ-ਸਿੰਘ-ਪੱ/|access_date=25/08/2014}}&lt;/ref&gt;
# ਪੁਸਤਕ ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ 2011 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|title=gur moorat gursabad hai lok arpan|access date=25/08/2014|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050314/https://www.singhsabhacanada.com/?p=11495|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# ਜਰੀਦਾ, 2019 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;[http://www.singhbrothers.com/en/jarida (ਜਰੀਦਾ)]&lt;/ref&gt;
# ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), 2021 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/lifestyle/sahit-and-sabhyachar-a-book-about-the-alienation-of-society-9020938.html|title=Book Review : ਸਮਾਜ ’ਚ ਆਈ ਬੇਗ਼ਾਨਗੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਤਾਣਾ- ਬਾਣਾ’|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}&lt;/ref&gt;
# ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ (ਛੋਟਾ ਨਾਵਲ), 2022 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-amritsar-news-9014844.html|title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਬੇ-ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਫ਼ਰ' ਲੋਕ ਅਰਪਿਤ|website=Punjabi Jagran News|language=pa|access-date=2022-03-01}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpunjabitimes.com/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%ad%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a8%be-%e0%a8%ac%e0%a8%95%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ “ਬੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਸਫ਼ਰ” ਲੋਕ ਅਰਪਣ|date=2022-01-16|website=World Punjabi Times|language=en-US|access-date=2022-03-01|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301050315/https://worldpunjabitimes.com/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE-%E0%A8%AC%E0%A8%95%E0%A8%BE/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ (ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ),2024 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-03-29 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%87%E0%A8%95%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98-%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B8%E0%A8%A4%E0%A8%95-%E0%A8%A8/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-10 |title=ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ 9ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ’ਲੋਕ ਅਰਪਣ - Ludhiana, Ikwak singh patti, 9th book |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-ludhiana-ikwak-singh-patti-9th-book-9421528.html |access-date=2026-02-12 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}&lt;/ref&gt;
# ਤੂੰ ਹੱਸਦਾ ਸੁਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਏਂ (ਸ਼ਾਇਰੀ), 2024 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2024-11-28 |title=ਸੰਨ 47 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ–2024 ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%A8-47-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A1-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ (ਜੀਵਨੀਆਂ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਾਦਕ), 2025 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=USA |first=PUNJAB MAIL |date=2025-11-18 |title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਵਾਹ ਉਸਤਾਦ ਵਾਹ' ਹੋਈ ਲੋਕ ਅਰਪਨ |url=https://punjabmailusa.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%A4-%E0%A8%89%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B5-%E0%A8%A6%E0%A9%8C%E0%A8%B0/ |access-date=2026-02-12 |website=Punjab Mail Usa |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਵਡੇ ਭਾਗ ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੇ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੈਕਚਰ ਤੇ ਲੇਖ) - ਸੰਪਾਦਿਤ, 2025 ਵਿੱਚ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vadde Bhag Gursikha Ke |url=https://hook2book.com/product/vadde-bhag-gursikha-ke/ |access-date=2026-02-12 |website=Hook2Book |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
# ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ (ਨਾਵਲ), 2026 ਵਿੱਚ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਪੱਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗੀ’ ਰਿਲੀਜ਼ |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/pattis-novel-main-mhar-aavangi-released/ |access-date=2026-04-20 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}&lt;/ref&gt;

==ਰੇਡੀਉ /ਟੀ.ਵੀ ਆਰਟਿਸਟ==
ਸਾਲ 2012 ਤੋਂ ਜੂਨ 2015 ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੇਡੀਉ 'ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਉ' 1430 ਅਤੇ 770 ਏ.ਐੱਮ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਵਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਤਿੁੳਹਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।  ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ 'ਹਰਮਨ ਰੇਡੀਉ', 'ਰਾਬਤਾ ਰੇਡੀਉ' ਅਤੇ ਸ਼ੇਰੇ-ਏ-ਪੰਜਾਬ' ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚਲੰਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਡੀਉ ਯੂ.ਐੱਸ.ਏ. ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਭਰਵਾਂ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਨਵੰਬਰ 2016 ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 ਤੱਕ ਯੂ.ਕੇ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਰਸ਼ ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। 
ਜਨਵਰੀ 2018 ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਗਿਆਨ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 2022 ਤੱਕ 'ਰੇਡੀਓ ਚੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀ' 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਈਵ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ। 

ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿਖੇ ਸਕਾਈ 706 ਨੰਬਰ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਚੈਨਲ ਤੇ ਬਤੌਰ ਟੀ.ਵੀ. ਐਂਕਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹੈ।
ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਰੇਡੀਓ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ ਬਤੌਰ ਹੋਸਟ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੈ।

==ਪੁਰਸਕਾਰ ==
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਿਲਾਫ ਜੇਹਾਦ ਛੇੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ 51 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 72 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ, 'ਖਾਲਸਾ' ਅਤੇ 'ਗੁਰਮੁੱਖੀ' ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪੰਥ ਰਤਨ [[ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਦਾਰਾ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੱਤ੍ਰਕਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ (ਰਜਿ:) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਤੀ 6 ਸਤੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ 'ਫ਼ਖ਼ਰ-ਏ-ਕੌਮ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ-2016' &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://http/ |title=(Award) |access-date=2022-04-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209065204/http://http/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਨਾਮ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 

ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਰਜਿ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਖੇ ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਮਿਂਸ਼ਰੀ ਕਾਲਜ (ਰਜਿ:) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਨਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਮਾਗਮ ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ- 2025' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਦਾ “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ “ ਯਾਦਗਾਰੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ |url=https://nazranatimes.com/pa/news-3md1afn |access-date=2026-02-12 |website=Nazrana Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
http://punjabi.jagran.com/news/national-cultural-bood-naseeb-release-8342570.html

http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201004127/http://www.punjabiinholland.com/news/21827--.aspx |date=2016-02-01 }}

http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722005430/http://www.punjabilekhak.com/maincat.php?id=15 |date=2017-07-22 }}

http://www.kesripane.com/vpsearch.php?id=152820{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://panjabitoday.com/news/7747115870382603{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://beta.ajitjalandhar.com/news/20140107/14/417679.cms#417679

http://www.scapepunjab.com/home.php?id==UjM&amp;view==ADO{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://beta.ajitjalandhar.com/news/20160908/17/1483706.cms#1483706

http://www.singhbrothers.com/en/jarida

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>log6pru8r6zkngmu05b4xgvz7n05jod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52139</id>
    <revision>
      <id>837250</id>
      <parentid>677702</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>837250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="7etvpq05n08tuvyc50rbzfn72a2w3u4" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawan, Ludhiana3.jpg|thumb|ਦਫਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
'''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ''' ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ [[ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 100 ਮੈਂਬਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਪਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ, ਸ਼ਾਇਦ, ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-11-10 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730155919/http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
==ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ==
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, [[ਡਾ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ]] ਨੇ 2 ਜੁਲਾਈ 1966 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}</text>
      <sha1>7etvpq05n08tuvyc50rbzfn72a2w3u4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837251</id>
      <parentid>837250</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>837251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2106" sha1="deknt4x0cg1i1whmk0nhtjv8kk3ujjb" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawan, Ludhiana3.jpg|thumb|ਦਫਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawam, Ludhiana4.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
'''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ''' ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ [[ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 100 ਮੈਂਬਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਪਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ, ਸ਼ਾਇਦ, ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-11-10 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730155919/http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
==ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ==
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, [[ਡਾ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ]] ਨੇ 2 ਜੁਲਾਈ 1966 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}</text>
      <sha1>deknt4x0cg1i1whmk0nhtjv8kk3ujjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837252</id>
      <parentid>837251</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T11:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Geet Arts</username>
        <id>44962</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>837252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="ciewl905q0vkycb504s0b5sqdb1lth4" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawan, Ludhiana3.jpg|thumb|ਦਫਤਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawam, Ludhiana4.jpg|thumb|ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi Bhawan Lawn.jpg|thumb|ਪਾਰਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]]
'''ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ''' ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ [[ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 100 ਮੈਂਬਰ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਪਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ, ਸ਼ਾਇਦ, ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-11-10 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730155919/http://www.ludhianadistrict.com/landmarks/punjabi-bhawan.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
==ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ==
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, [[ਸਰਵੇਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਣਨ|ਡਾ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ]] ਨੇ 2 ਜੁਲਾਈ 1966 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}</text>
      <sha1>ciewl905q0vkycb504s0b5sqdb1lth4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰੈਫ਼ਲੇਸ਼ੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87774</id>
    <revision>
      <id>837242</id>
      <parentid>355945</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T08:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Parmveer Kaur</username>
        <id>59744</id>
      </contributor>
      <origin>837242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="nt2v3u6xdem577exybu328rw4aqx6xx" xml:space="preserve">'''ਰੈਫ਼ਲੇਸ਼ੀਆ''' ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]], [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]], [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|ਫ਼ਿਲੀਪਾਈਨਜ਼]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਰਜੀਵੀ ਬੂਟਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਫੁੱਲ ਬਨਸਪਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;VJR&quot;&gt;[http://sabah.gov.my VJR Rafflesia Reserve, Forestry Department Sabah, Malaysia]&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਮਾਸ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੜੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਦੀ ਸੜਾਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਕੀਟ-ਪਤੰਗੇ ਇਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਸਰੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਚੂਸਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Rafflesia_80_cm.jpg|thumb|ਰੈਫ਼ਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਫੁੱਲ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|2}}</text>
      <sha1>nt2v3u6xdem577exybu328rw4aqx6xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88303</id>
    <revision>
      <id>837191</id>
      <parentid>837022</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ */</comment>
      <origin>837191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57472" sha1="0c7jixq17qxqtd20v8nj073pu7fk892" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion           = [[ਸਿੱਖੀ]]
| name               = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| image              = Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg
| alt                = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| title              = ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ
| caption            = ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]]
| birth_name         = 
| birth_date         = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563
| birth_place        = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_date         = {{Death date and age|1606|5|30|1563|4|15|df=y}}&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34850/Arjan |title=Arjan, Sikh Guru |date= |website= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=5 May 2015}}&lt;/ref&gt;
| death_place        = [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])
| resting_place      = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]]
| other_names        = ''ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ''
| known_for          = {{Plainlist|* [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ
* [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ 
* [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮੀ
* [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ
* [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲਿਖਤ}}
| predecessor        = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]]
| successor          = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]]
| spouse             = ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ
| children           = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ]]
| father             = ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| mother             = ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ''' (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ''' ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195130249 |pages=9 |chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੇਠਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|year=1997|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title= The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=24}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;&gt;{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arshi1989p5&quot;&gt;{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=33}}&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;/&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਸੰਦ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੰਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਝਗੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ, ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ (ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&amp;pg=PA205 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 213-215, 204-207&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot; /&gt; ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;Louis E. Fenech, Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, pp. 118-121&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=ps5/&gt;&lt;ref name=whm/&gt; ਇਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=nesbitt122&gt;{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
=== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ===
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle|year=1997|publisher=Penguin vBooks|location=London |isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]}}&lt;/ref&gt; ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ]] ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਈ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।&lt;ref name=&quot;Perplexed&quot; /&gt; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition|page=69|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8wy2FZRgPAC&amp;q=jetha+sodhi&amp;pg=PT70 |title= Sikhism |date= 2 March 2012 |publisher=University of Hawaii Press|isbn= 9780824860349 }}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&amp;pg=PA46|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|page=46|publisher=Cambridge University Press|author=J.S. Grewal|year=1990|isbn=9780521637640}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਦੁੱਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ।

=== ਵਿਆਹ ===
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Jain |first=Harish |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=275 |quote=Historians say that he was married to Mata Ram Dei on 20th June 1579 and to Mata Ganga on 19th May 1589. But the prevalent belief is that he had only one wife (Mata) Ganga who bore him only one son, Har Gobind, who was to become the sixth guru of the Sikhs.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=237}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}&lt;/ref&gt; ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}&lt;/ref&gt;

=== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ===
[[File:Fresco of Baba Buddha crowning the fifth guru.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]]

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;&gt;{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C&amp;pg=PA50 |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0|pages=50–52}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grewal1998p54&quot;&gt;{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998| publisher= Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/54 54]–55, 62–63}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਬਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=psbg&gt;{{cite book|isbn=978-8172012182|title=Bhai Gurdas|author=Prītama Siṅgha|date=1992|pages=27–28|publisher=Sahitya Akademi }}&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, &quot;ਬਦਮਾਸ਼&quot;) ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=fenech39&gt;{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014| publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McLeod2009p20&quot;&gt;{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&amp;pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੀਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰਵਾਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p49&quot;&gt;{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0 |pages=48–55}}&lt;/ref&gt;

ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=pashaura171&gt;{{cite book|author1= Pashaura Singh|author2= Louis E. Fenech|title= The Oxford Handbook of Sikh Studies|url= https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ| year=2014| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-969930-8|pages=171–172}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 'ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;/&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;/&gt; ਇਸ ਨੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;&gt;{{cite book|author1=Arvind-Pal S. Mandair|author2=Christopher Shackle|author3=Gurharpal Singh|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-136-84634-2|pages=20–22}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਮੰਨੋ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੋ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੋ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&amp;dq=gurbilas+guru+arjan&amp;pg=PA946 |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist |isbn=978-81-269-0858-5 |pages=946 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=whm&gt;{{cite book|isbn=978-0231068154|publisher=Columbia University Press|author=WH McLeod|date=1989|title=The Sikhs: History, Religion, and Society|url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26–51]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=psbg/&gt;&lt;ref&gt;DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&amp;pg=PA99 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 99-110&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਦੇਵ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1581 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।&lt;ref name=whm/&gt;

=== ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ===
ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ?

1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।

1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ।

====[[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ====
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ।
*1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ੀ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ===
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 34 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

=== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ===
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ-

ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ।{{Citation needed|date=ਜੂਨ 2025}}

==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ==
	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2218 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ (1) ਸੁਖਮਨੀ (2) ਬਾਰਹਮਾਂਹ (3) ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ (4) ਫੁਨਹੇ (5) ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ (6) ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46&lt;/ref&gt;
===ਸੁਖਮਨੀ===
	ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ `ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;	ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137&lt;/ref&gt; ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;	ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108&lt;/ref&gt;
	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:-
	ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥
	ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥
	ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;	ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85&lt;/ref&gt;
===ਬਾਰਹਮਾਹ===
	ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161&lt;/ref&gt; ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ&lt;ref&gt;	ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88&lt;/ref&gt;:-
	ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ
ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ &quot;ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ&quot; ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25&lt;/ref&gt;

===ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ===
	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;	ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ&lt;ref&gt;	ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110&lt;/ref&gt;:-
	ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ।
	ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ।

===ਵਾਰਾਂ===
	ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6&lt;/ref&gt;
	ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਸਿੱਖੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]</text>
      <sha1>0c7jixq17qxqtd20v8nj073pu7fk892</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837193</id>
      <parentid>837191</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ */</comment>
      <origin>837193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57416" sha1="lzvzyso4wtkcyjfybco07nn1nciwuey" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion           = [[ਸਿੱਖੀ]]
| name               = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| image              = Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg
| alt                = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| title              = ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ
| caption            = ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]]
| birth_name         = 
| birth_date         = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563
| birth_place        = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]])
| death_date         = {{Death date and age|1606|5|30|1563|4|15|df=y}}&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34850/Arjan |title=Arjan, Sikh Guru |date= |website= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=5 May 2015}}&lt;/ref&gt;
| death_place        = [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])
| resting_place      = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]]
| other_names        = ''ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ''
| known_for          = {{Plainlist|* [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ
* [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ 
* [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮੀ
* [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ
* [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ
* [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲਿਖਤ}}
| predecessor        = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]]
| successor          = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]]
| spouse             = ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ
| children           = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ]]
| father             = ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| mother             = ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ''' (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ''' ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195130249 |pages=9 |chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੇਠਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|year=1997|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title= The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=24}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;&gt;{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arshi1989p5&quot;&gt;{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=33}}&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;/&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਸੰਦ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੰਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਝਗੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ, ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ (ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&amp;pg=PA205 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 213-215, 204-207&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot; /&gt; ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;Louis E. Fenech, Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, pp. 118-121&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=ps5/&gt;&lt;ref name=whm/&gt; ਇਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=nesbitt122&gt;{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
=== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ===
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle|year=1997|publisher=Penguin vBooks|location=London |isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]}}&lt;/ref&gt; ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ]] ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਈ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।&lt;ref name=&quot;Perplexed&quot; /&gt; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition|page=69|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8wy2FZRgPAC&amp;q=jetha+sodhi&amp;pg=PT70 |title= Sikhism |date= 2 March 2012 |publisher=University of Hawaii Press|isbn= 9780824860349 }}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&amp;pg=PA46|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|page=46|publisher=Cambridge University Press|author=J.S. Grewal|year=1990|isbn=9780521637640}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਦੁੱਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ।

=== ਵਿਆਹ ===
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Jain |first=Harish |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=275 |quote=Historians say that he was married to Mata Ram Dei on 20th June 1579 and to Mata Ganga on 19th May 1589. But the prevalent belief is that he had only one wife (Mata) Ganga who bore him only one son, Har Gobind, who was to become the sixth guru of the Sikhs.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=237}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}&lt;/ref&gt; ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}&lt;/ref&gt;

=== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ===
[[File:Fresco of Baba Buddha crowning the fifth guru.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]]

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;&gt;{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C&amp;pg=PA50 |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0|pages=50–52}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।&lt;ref name=&quot;ShackleMandair2013xv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grewal1998p54&quot;&gt;{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998| publisher= Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/54 54]–55, 62–63}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਬਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਣ ਗਿਆ।&lt;ref name=psbg&gt;{{cite book|isbn=978-8172012182|title=Bhai Gurdas|author=Prītama Siṅgha|date=1992|pages=27–28|publisher=Sahitya Akademi }}&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, &quot;ਬਦਮਾਸ਼&quot;) ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=fenech39&gt;{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014| publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;McLeod2009p20&quot;&gt;{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&amp;pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੀਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰਵਾਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p49&quot;&gt;{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0 |pages=48–55}}&lt;/ref&gt;

ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=pashaura171&gt;{{cite book|author1= Pashaura Singh|author2= Louis E. Fenech|title= The Oxford Handbook of Sikh Studies|url= https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ| year=2014| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-969930-8|pages=171–172}}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 'ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;Syan2013p50&quot;/&gt; ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;/&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;/&gt; ਇਸ ਨੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;MandairShackle2013p21&quot;&gt;{{cite book|author1=Arvind-Pal S. Mandair|author2=Christopher Shackle|author3=Gurharpal Singh|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-136-84634-2|pages=20–22}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, &quot;ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਮੰਨੋ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੋ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੋ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&amp;dq=gurbilas+guru+arjan&amp;pg=PA946 |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist |isbn=978-81-269-0858-5 |pages=946 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=whm&gt;{{cite book|isbn=978-0231068154|publisher=Columbia University Press|author=WH McLeod|date=1989|title=The Sikhs: History, Religion, and Society|url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26–51]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=psbg/&gt;&lt;ref&gt;DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&amp;pg=PA99 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 99-110&lt;/ref&gt; ਅਰਜਨ ਦੇਵ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1581 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।&lt;ref name=whm/&gt;

=== ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ===
ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ?

1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।

1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ।

====[[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ====
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ।
*1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ੀ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ===
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 34 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

=== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ===
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ-

ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ।{{Citation needed|date=ਜੂਨ 2025}}

==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ==
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2218 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਖਮਨੀ, ਬਾਰਹਮਾਂਹ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਫੁਨਹੇ, ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ, ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46&lt;/ref&gt;

===ਸੁਖਮਨੀ===
ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137&lt;/ref&gt; ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:-
ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥

ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85&lt;/ref&gt;

===ਬਾਰਹਮਾਹ===
ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161&lt;/ref&gt; ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ&lt;ref&gt;	ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88&lt;/ref&gt;:-
	ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ
ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ &quot;ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ&quot; ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25&lt;/ref&gt;

===ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ===
	ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;	ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ&lt;ref&gt;	ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110&lt;/ref&gt;:-
	ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ।
	ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ।

===ਵਾਰਾਂ===
	ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6&lt;/ref&gt;
	ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ।&lt;ref&gt;ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

{{ਸਿੱਖੀ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]</text>
      <sha1>lzvzyso4wtkcyjfybco07nn1nciwuey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ/5 ਅਕਤੂਬਰ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>115349</id>
    <revision>
      <id>837199</id>
      <parentid>703661</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T00:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Hindu_God_Shiva_Temple.jpg with [[File:Renukeshawar_Mahadev_Mandir,_Renukoot,_Uttar_Pradesh,_India.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Renamed for commonly known name).</comment>
      <origin>837199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="kecjl1dwmymf8jnt58h0n0xrasj294d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ/ਉਮੀਦਵਾਰ]] ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ ਤੇ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ/ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ|ਤਸਵੀਰ ਜਰੂਰਤਾਂ]] ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਤੇ ਪਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;
[[File:Renukeshawar Mahadev Mandir, Renukoot, Uttar Pradesh, India.jpg|724px]]&lt;br&gt;
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੋਨਭਦਰਾ ਵਿੱਚ '''ਰੇਨੂਕੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ''' [[ਰਿਹੰਦ ਦਰਿਆ]] ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਬਿਰਲਾ ਗਰੁੱਪ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ।&lt;/br&gt;
&lt;br&gt;'''ਤਸਵੀਰ''': [[User:सर्वेश मिश्रा |सर्वेश मिश्रा ]]&lt;/br&gt;
&lt;br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;small&gt;[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ/ਪੁਰਾਣੇ|ਪਹਿਲਾਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ]]&lt;/small&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ]]
&lt;/noinclude&gt;&lt;/center&gt;</text>
      <sha1>kecjl1dwmymf8jnt58h0n0xrasj294d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119154</id>
    <revision>
      <id>837188</id>
      <parentid>787173</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Television&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348192431|Dharmendra filmography]]&quot;</comment>
      <origin>837188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22731" sha1="q5g8qdjqhjnnpc066w2dhmg365209s7" xml:space="preserve">'''[[ਧਰਮਿੰਦਰ]]''' ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਓਹਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

== 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ (1960) ... ਅਸ਼ੋਕ
* ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ (1961) ... ਬੰਨੂ
* ਬੁਆਏਫਰੈਂਡ (1961) ... ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੁਨੀਲ ਸਿੰਘ (ਧਰਮਿੰਦਰ ਵਜੋਂ)
* ਸੂਰਤ ਔਰ ਸੀਰਤ (1962)
* ਅਨਪੜ (1962) ... ਦੀਪਕ ਐਮ. ਨਾਥ
* ਵੈਡਿੰਗ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Wedding Celebrations - IMDB|url=https://www.imdb.com/title/tt0234700/}}&lt;/ref&gt;(1962) ... ਰਮੇਸ਼ ਆਰ ਮਲਹੋਤਰਾ (ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)
* ਬੰਦਿਨੀ (1963) ... ਦੇਵੇਂਦਰ
* ਬੇਗਾਨਾ (1963)
* ਪੂਜਾ ਕੇ ਫੂਲ (1964) ... ਬਲਰਾਜ 'ਰਾਜ'
* ਮੇਰਾ ਕਸੂਰ ਕਿਆ ਹੈ (1964)
* ਹਕੀਕਤ (1964) ... ਕਪਤਾਨ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ
* ਗੰਗਾ ਕੀ ਲਹਿਰੇਂ (1964) ... ਅਸ਼ੋਕ
* ਆਈ ਮਿਲਾਨ ਕੀ ਬੇਲਾ (1964) ... ਰਣਜੀਤ (ਧਰਮਿੰਦਰ ਵਜੋਂ)
* ਆਪ ਕੀ ਪਰਚਾਈਆਂ (1964) ... ਚੰਦਰਮੋਹਨ ਚੋਪੜਾ 'ਚੰਨੀ'
* ਮੈਂ ਭੀ ਲੜਕੀ ਹੂੰ (1964) ... ਰਾਮ
* ਪੂਰਨਿਮਾ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Purnima - IMDB|url=https://www.imdb.com/title/tt0139548/}}&lt;/ref&gt; (1965) ... ਪ੍ਰਕਾਸ਼
* ਨੀਲਾ ਆਕਾਸ਼ (1965) ... ਆਕਾਸ਼
* ਕਾਜਲ (1965) ... ਰਾਜੇਸ਼
* ਚਾਂਦ ਔਰ ਸੂਰਜ (1965) ... ਸੂਰਜਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਏ ਮਲਿਕ / ਸੂਰਜ
* ਅਕਾਸ਼ਦੀਪ (1965)
* ਫੂਲ ਔਰ ਪੱਥਰ (1966) ... ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ / ਸ਼ਕਾ
* ਮੁਹੱਬਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ (1966) ... ਅਮਰ
* ਮਮਤਾ (1966) ... ਬੈਰੀਸਟਰ ਇੰਦਰਨੀਅਲ
* ਦਿਲ ਨੇ ਫਿਰ ਯਾਦ ਕੀਆ (1966) ... ਅਸ਼ੋਕ
* ਦੇਵਰ (1966) ... ਸ਼ੰਕਰ ਜੇ. ਰਾਏ / ਭੋਲਾ
* ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਏਂਗੀ (1966) ... ਜਿਤੇਂਦਰ 'ਜੀਤੇਨ' ਗੁਪਤਾ
* ਅਨੂਪਮਾ (1966) ... ਅਸ਼ੋਕ
* ਆਯੇ ਦਿਨ ਬਹਾਰ ਕੇ (1966) ... ਰਵੀ
* ਮਝਲੀ ਦੀਦੀ (1967) ... ਬਿਪਿਨਚੰਦਰ 'ਬਿਪਿਨ'
* ਜਬ ਯਾਦ ਕਿਸੀ ਕੀ ਆਤੀ ਹੈ (1967)
* ਘਰ ਕਾ ਚਿਰਾਗ (1967)
* ਦੁਲਹਨ ਏਕ ਰਾਤ ਕੀ (1967) ... ਅਸ਼ੋਕ
* ਚੰਦਨ ਕਾ ਪਾਲਨਾ (1967) ... ਅਜੀਤ
* ਸ਼ਿਕਾਰ (1968) ... ਅਜੈ ਸਿੰਘ
* ਮੇਰੇ ਹਮਦਮ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ (1968) ... ਸੁਨੀਲ
* ਇੱਜ਼ਤ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Izzat - IMDB|url=https://www.imdb.com/title/tt0254437}}&lt;/ref&gt; (1968) ... ਸ਼ੇਖਰ / ਦਿਲੀਪ ਪੀ. ਸਿੰਘ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਬਹਾਰੋਂ ਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (1968) ... ਡਾ. ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ
* ਬਾਜ਼ੀ (1968)
* ਆਂਖੇ (1968) ... ਸੁਨੀਲ
* ਯਕੀਨ (1969) ... ਰਾਜੇਸ਼ / ਜੈਕੋਸ (ਡਬਲ ਰੋਲ)
* ਸਤਿਆਕਾਮ (1969) ... ਸਤਿਆਪ੍ਰਿਯ 'ਸੱਤ' ਅਚਾਰੀਆ
* ਪਿਆਰ ਹੀ ਪਿਆਰ (1969) ... ਵਿਜੇ ਪ੍ਰਤਾਪ
* ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ (1969) ... ਸ੍ਰੀ. ਦੇਵ (ਮਰੀਜ਼ # 24) (ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ)
* ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ (1969) ... ਆਚਾਰੀਆ (ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ)
* ਆਯਾ ਸਾਵਨ ਝੂਮ ਕੇ (1969) ... ਜੈਸ਼ੰਕਰ 'ਜੈ'
* ਆਦਮੀ ਔਰ ਇੰਸਾਨ (1969) ... ਮੁਨੀਸ਼ ਮਹਿਰਾ

== 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* ਮਨ ਕੀ ਆਂਖੇ (1970) ... ਰਾਜੇਸ਼ ਅਗਰਵਾਲ
* ਤੁਮ ਹਸੀਨ ਮੈਂ ਜਵਾਨ (1970) ... ਸੁਨੀਲ
* ਸ਼ਰਾਫਤ (1970) ... ਰਾਜੇਸ਼
* [[ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ]] (1970) ... ਮਹਿੰਦਰ
* ਸੈਨਿਕ ਠਾਕੁਰ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ (1970)
* ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਓਹਲੇ (1970) ... ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ
* ਕਬ? ਕਿਊਂ? ਔਰ ਕਹਾਂ? (1970) ... ਸੀ ਆਈ ਡੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅਨੰਦ
* ਜੀਵਨ ਮ੍ਰਿਤੂ (1970) ... ਅਸ਼ੋਕ ਟੰਡਨ / ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ
* ਇਸ਼ਕ ਪਰ ਜੋਰ ਨਹੀਂ (1970)
* ਰਖਵਾਲਾ (1971) ... ਦੀਪਕ
* ਨਯਾ ਜ਼ਮਾਨਾ (1971) ... ਅਨੂਪ
* ਮੇਰਾ ਗਾਵ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ (1971) ... ਅਜੀਤ
* ਗੁੱਡੀ (1971) ਧਰਮਿੰਦਰ ਖੁਦ
* ਸੀਤਾ ਔਰ ਗੀਤਾ (1972) ... ਰਾਕਾ
* ਸਮਾਧੀ (1972) ... ਲਖਨ ਸਿੰਘ / ਅਜੇ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ (1972) ... ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ
* ਲਲਕਾਰ (1972) ... ਮੇਜਰ ਰਾਮ ਕਪੂਰ
* ਦੋ ਚੋਰ (1972) ... ਟੋਨੀ
* ਅਨੋਖਾ ਮਿਲਨ (1972) ... ਘਣਸ਼ਿਆਮ &quot;ਘਾਨਾ&quot;
* ਯਾਦੋਂ ਕੀ ਬਾਰਾਤ (1973) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਫਾਗੁਨ (1973)
* ਕੀਮਤ (1973) ... ਸ੍ਰੀ. ਗੋਪਾਲ (ਏਜੰਟ 116)
* ਕਹਾਨੀ ਕਿਸਮਤ ਕੀ (1973) ... ਅਜੀਤ ਸ਼ਰਮਾ
* ਜੁਗਨੂੰ (1973) ... ਅਸ਼ੋਕ / ਜੁਗਨੂੰ
* ਬਲੈਕ ਮੇਲ (1973) ... ਕੈਲਾਸ਼ ਗੁਪਤਾ
* ਲੋਫਰ (1973) ... ਰਣਜੀਤ
* ਝੀਲ ਕੇ ਉਸ ਪਾਰ (1973) ... ਸਮੀਰ ਰਾਏ
* ਜਵਾਰ ਭਾਟਾ (1973)
* ਰੇਸ਼ਮ ਕੀ ਡੋਰੀ (1974) ... ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਪੱਥਰ ਔਰ ਪਾਇਲ (1974) ... ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਪਾਕੇਟਮਾਰ (1974)
* ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮ (1974)
* ਦੋ ਸ਼ੇਰ (1974)
* ਦੋਸਤ (1974) ... ਮਾਨਵ
* ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰੂਕ (1974) ... ਸ਼ੇਕਰ
* ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਜਿੰਦੜੀ (1975)
* ਸਾਜ਼ਿਸ਼ (1975)
* ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ (1975) ... ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਮੁਝਕੋ ਰਾਜਾ (1975)
* ਏਕ ਮਹਿਲ ਹੋ ਸਪੋਂਨ ਕਾ (1975)
* ਧੋਤੀ ਲੋਟਾ ਔਰ ਚੌਪੱਟੀ (1975) ... ਮੈਡਮੈਨ
* ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ (1975) ... ਡਾ. ਪਰਿਮਲ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ / ਪਿਆਰੇ ਮੋਹਨ
* ਚੈਤਾਲੀ (1975)
* ਅਪਨੇ ਦੁਸ਼ਮਨ (1975) ... ਬ੍ਰਿਜੇਸ਼
* [[ਸ਼ੋਲੇ (1984 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ੋਲੇ]] (1975) ... ਵੀਰੂ
* ਸੰਤੋ ਬੰਤੋ (1976)
* ਚਰਸ (1976) ... ਸੂਰਜ ਕੁਮਾਰ
* ਮਾਂ (1976) ... ਵਿਜੇ
* ਟਿੰਕੂ (1977)
* ਸਵਾਮੀ (1977)
* ਮਿਟ ਜਾਏਂਗੇ ਮਿਟਾਨੇ ਵਾਲੇ (1987)
* ਕਿਨਾਰਾ (1977)
* ਖੇਲ ਖਿਲਾੜੀ ਕਾ (1977) ... ਸ਼ਕੀ ਲੂਟੇਰਾ / ਰਾਜਾ ਸਾਬ / ਅਜੀਤ
* ਡ੍ਰੀਮ ਗਰਲ (1977) ... ਅਨੁਪਮ ਵਰਮਾ
* ਦੋ ਚੇਹਰੇ (1977) ... ਕੰਵਰ ਪ੍ਰਣ (ਸ਼ਰਾਬੀ) / ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਐਸ.ਪੀ. ਸ਼ੁਕਲਾ
* ਧਰਮ ਵੀਰ (1977) ... ਧਰਮ ਸਿੰਘ
* ਚਰਨਦਾਸ (1977)
* ਚਾਲਾ ਮੁਰਾਰੀ ਹੀਰੋ ਬਣਨੇ (1977)
* ਚਾਚਾ ਭਤੀਜਾ (1977) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਗਿੱਧਾ (1978) ... ਬੰਤਾ
* ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ / 1977 ਦੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ... ਐੱਸ. ਕੁਮਾਰ
* ਫੰਦੇਬਾਜ (1978)
* ਦਿਲਲਗੀ (1978)
* ਅਜ਼ਾਦ (1978) ... ਅਸ਼ੋਕ (ਅਜ਼ਾਦ)
* ਦਿਲ ਕਾ ਹੀਰਾ (1979)
* ਕਰਤੱਵਿਆ (1979)

== 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* ਚੁਨੌਤੀ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chunoti - IMDB|url=https://www.imdb.com/title/tt0234700/}}&lt;/ref&gt; (1980) ... ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ)
* ਰਾਮ ਬਲਰਾਮ (1980) ... ਰਾਮ
* ਬਰਨਿੰਗ ਟ੍ਰੇਨ (1980) ... ਅਸ਼ੋਕ ਸਿੰਘ
* ਅਲੀਬਾਬਾ ਔਰ 40 ਚੋਰ (1980) ... ਅਲੀ-ਬਾਬਾ
* ਇੰਸਾਫ ਕਾ ਤਾਰਾਜ਼ੂ (1980) ... ਸੈਨਿਕ (ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ)
* ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪਿਆਰੇਲਾਲ (1981) ... ਰਾਮ / ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ
* ਕ੍ਰੋਧੀ (1981) ... ਵਿਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ / ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ਰਧਾਨੰਦ (ਵਿੱਕੀ)
* ਕਾਤਲੋਂ ਕੇ ਕਾਤਲ (1981) ... ਅਜੀਤ / ਬਾਦਸ਼ਾਹ
* ਆਸ ਪਾਸ (1981) ... ਅਰੁਣ ਚੌਧਰੀ
* ਨਸੀਬ (1981) ... ਗਾਣੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ)
* ਤੀਸਰੀ ਆਂਖ (1982)
* ਸਮਰਾਟ (1982)
* ਮੈਂ ਇੰਤਕਾਮ ਲੂੰਗਾ (1982) ... ਕੁਮਾਰ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ 'ਬਿੱਟੋ'
* ਗ਼ਜ਼ਬ (1982) ... ਅਜੈ ਸਿੰਘ 'ਮੁੰਨਾ' / ਵਿਜੇ ਸਿੰਘ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਏਂ (1982)
* ਬਗਾਵਤ (1982) ... ਸੰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਰੋਹਿਲਾ
* ਬਦਲੇ ਕੀ ਆਗ (1982) ... ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 'ਸ਼ੇਰਾ'
* ਰਾਜਪੂਤ (1982) ... ਮਨੂੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ
* ਮੇਹਰਬਾਨੀ (1982)
* ਅੰਬਰੀ (1983) ... ਧਰਮ ਸਿੰਘ
* ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ (1983) ... ਚੌਧਰੀ ਧਰਮ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ)
* ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ (ਫਿਲਮ) (1983) ... ਯਾਕੂਤ ਜਮਾਲੂਦੀਨ
* ਨੌਕਰ ਬੀਵੀ ਕਾ (1983) ... ਦੀਪਕ ਕੁਮਾਰ / ਰਾਜਾ
* ਜਾਨੀ ਦੋਸਤ (1983) ... ਰਾਜੂ
* ਅੰਧਾ ਕਨੂਨ (1983) ... ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰ (ਗੈਸਟ ਦਿੱਖ)
* ਕਿਆਮਤ (1983) ... ਸ਼ਿਆਮ / ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ
* ਸੰਨੀ (1984) ... ਇੰਦਰਜੀਤ
* ਰਾਂਝਾਂ ਮੇਰਾ ਯਾਰ (1984) (ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ)
* ਰਾਜਾ ਤਿਲਕ (1984) ... ਜ਼ੋਹਰਾਵਰ ਸਿੰਘ
* ਜੀਨੇ ਨਹੀਂ ਦੂੰਗਾ (1984) ... ਸ਼ਾਕਾ
* ਜਗੀਰ (1984) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਧਰਮ ਔਰ ਕਨੂਨ (1984) ... ਰਹੀਮ ਖਾਨ
* ਬਾਜ਼ੀ (1984) ... ਅਜੈ
* ਇਨਸਾਫ ਕੌਨ ਕਰੇਗਾ (1984)
* ਝੂਠਾ ਸੱਚ (1984)
* ਰਾਂਝਣ ਮੇਰਾ ਯਾਰ ਪੰਜਾਬੀ (1984)
* ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕੁਦਰਤ ਕਾ (1985) ... ਵਿਜੇ / ਕਰਨ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਗੁਲਾਮੀ (1985) ... ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਸਿਤਮਗਰ (1985)
* ਸਵੇਰੇ ਵਾਲੀ ਗਾਡੀ (1986) ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਮਹਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ)
* ਮੁਹੱਬਤ ਕੀ ਕਸਮ (1986)  ... ਦੁਕਾਨ-ਮਾਲਕ
* ਮੈਂ ਬਲਵਾਨ (1986) ... ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਚੌਧਰੀ
* ਸਲਤਨਤ (1986) ... ਜਨਰਲ ਖਾਲਿਦ
* ਵਤਨ ਕੇ ਰਖਵਾਲੇ (1987) ਮਹਾਵੀਰ
* ਮੇਰਾ ਕਰਮ ਮੇਰਾ ਧਰਮ (1987) ... ਅਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ਰਮਾ
* ਮਰਦ ਕੀ ਜ਼ਬਾਨ (1987)
* ਇੰਸਾਫ ਕੀ ਪੁਕਾਰ (1987)
* ਦਾਦਾਗਿਰੀ (1987) ... ਧਰਮ (ਦਾਦਾ)
* ਆਗ ਹੀ ਆਗ (1987) ... ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ
* ਸੁਪਰਮੈਨ (1987) ... ਸੁਪਰਮੈਨ ਡੈਡੀ (ਗੈਸਟ ਦਿੱਖ)
* ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ (1987) ... ਇੰਸਪ. ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ
* ਲੋਹਾ (1987) ... ਅਮਰ
* ਹਕੂਮਤ (1987) ... ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ
* ਜਾਨ ਹਥੇਲੀ ਪੇ (1987) ... ਸੋਨੀ
* ਜ਼ਲਜ਼ਲਾ (1988) ... ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ
* ਸੂਰਮਾ ਭੋਪਾਲੀ (1988) ... ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ / ਧਰਮਿੰਦਰ ਖੁਦ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਸੋਨੇ ਪੇ ਸੁਹਾਗਾ (1988) ... ਵਿਕਰਮ / ਸੀਬੀਆਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ
* ਸਾਜ਼ੀਸ਼ (1988)
* ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ (1988) ... ਬਲਵੰਤ
* ਮਰਦੋਂ ਵਾਲੀ ਬਾਤ (1988) ... ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
* ਮਹਾਵੀਰ (1988) ... ਅਜੇ ਵਰਮਾ
* ਪਾਪ ਕੋ ਜਲਾ ਕਰ ਰਾਖ ਕਰ ਦੂਗਾ (1988) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਗੰਗਾ ਤੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਮੈਂ (1988) ... ਕੋਬਰਾ / ਵਿਜੇ ਨਾਥ
* ਸੱਚਾਈ ਕੀ ਤਾਕਤ (1989) ... ਹੌਲਦਾਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ
* ਨਫਰਤ ਕੀ ਆਂਧੀ (1989) ... ਸੋਨੂੰ
* ਹਥਿਆਰ (1989) ... ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ
* ਕਸਮ ਸੁਹਾਗ ਕੀ (1989)
* ਇਲਾਕਾ (1989) ... ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਧਰਮ ਵਰਮਾ
* ਬਟਵਾਰਾ (1989) ... ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ
* ਇਲਾਨ-ਏ-ਜੰਗ (1989)
* ਸਿੱਕਾ (1989) ... ਵਿਜੇ
* ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ (1989) ... ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ / ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)

== 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* ਵੀਰੂ ਦਾਦਾ (1990) ... ਵੀਰੂ ਦਾਦਾ (ਸਿਧਾਰਥ ਬਰਬਰਟੀ)
* ਵਰਦੀ (1990) ... ਹੌਲਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ)
* ਕੁਰਬਾਨੀ ਜੱਟ ਦੀ (1990)
* ਪਿਆਰ ਕਾ ਕਰਜ਼ (1990)
* ਨਾਕਾਬਾਂਦੀ (1990)
* ਹਮਸੇ ਨਾ ਟਕਰਾਨਾ (1990)
* ਤ੍ਰਿਨੇਤਰਾ (1991) ... ਰਾਜਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ)
* ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ (1991)
* ਕੋਹਰਾਮ (1991)
* ਫਰਿਸ਼ਤੇ (1991) ... ਵੀਰੂ
* ਪਾਪ ਕੀ ਆਂਧੀ (1991) ... ਧਰਮ / ਮੰਗਲ (ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ)
* ਦੁਸ਼ਮਨ ਦੇਵਤਾ (1991) ... ਸ਼ਿਵ
* ਜ਼ੁਲਮ ਕੀ ਹਕੂਮਤ (1992) ... ਪੀਤਮਬਰ ਕੋਹਲੀ
* ਵਕਤ ਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (1992)
* ਤਹਿਲਕਾ (1992) ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ ਸਿੰਘ
* ਵਿਰੋਧੀ (1992) ... ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸ਼ੇਖਰ
* ਖੁੱਲੇ-ਆਮ (1992) ... ਸ਼ਿਵਾ
* ਹਮਲਾ (1992) ... ਭਵਾਨੀ
* ਕਲ ਕੀ ਆਵਾਜ਼ (1992)
* ਅਗਨੀ ਮੋਰਚਾ (1993)
* ਆਗ ਕਾ ਤੂਫਾਨ (1993) ਕਰਨ / ਧਰਮ (ਡਬਲ ਰੋਲ)
* ਕੁੰਦਨ (1993)
* ਕਸ਼ੱਤਰੀਆ (1993) ... ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ (ਸੁਰਜਨਗੜ)
* ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ (1994)
* ਜੁਆਰੀ (1994) ... ਥਾਣੇਦਾਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ
* ਪੁਲਿਸਵਾਲਾ ਗੁੰਡਾ (1995) ... ਏ.ਸੀ.ਪੀ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ (1995) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ (1995) ... ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌੜ
* ਤਾਕਤ (1995) ... ਸ਼ਕਤੀ ਸਿੰਘ
* ਹਮ ਸਭ ਚੋਰ ਹੈਂ (1995)
* ਫੌਜੀ (1995)
* ਵੀਰ (1995) ... ਵੀਰੂ ਭਈਆ
* ਤਸਕਰ (1996)
* ਰਿਟਰਨ ਆਫ ਜੈਵਲ ਥੀਫ਼ (1996) ... ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੂਰਿਆ ਦੇਵ ਸਿੰਘ
* ਹਿੰਮਤਵਰ (1996) ... ਸੁਲਤਾਨ
* ਅਟੰਕ (1996) ... ਜੇਸੂ
* ਮਾਫੀਆ (1996) ... ਫੌਜੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਲੋਹਾ (1997) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਸੇ (1997) ... ਬ੍ਰਹਮਾ / ਵਿਸ਼ਨੂੰ / ਮਹੇਸ਼ (ਟ੍ਰਿਪਲ ਰੋਲ)
* ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ (1997)
* ਧਰਮ ਕਰਮ (1997) ... ਧਰਮ
* ਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਸੇ (1997) ... ਧਰਮ
* ਹਮਾਰਾ ਫੈਸਲਾ (1998) - ਸਰੂਪ ਤਸਵੀਰਾਂ ([ਸੰਗੀਤ-ਰਿਤੂਰਾਜ])
* ਪਿਆਰ ਕੀਆ ਤੋ ਡਰਨਾ ਕਿਆ (1998) ... ਠਾਕੁਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ (ਚਾਚਾ)
* ਜ਼ੁਲਮ ਓ ਸਿਤਮ (1998) ... ਐਸ ਪੀ. ਅਰੁਣ
* ਨਿਆਦਾਤਾ (1999) ... ਡੀਸੀਪੀ ਰਾਮ
* ਮੁੰਨੀਬਾਈ (1999)
* ਲੋਹਪੁਰਸ਼ (1999)

== 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* ਸੁਲਤਾਨ (2000) ... ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ
* ਡਕੈਤ (2000)
* ਦਾ ਰਵੈਂਜ: ਗੀਤਾ ਮੇਰਾ ਨਾਮ (2000) ... ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ
* ਮੇਰੀ ਜੰਗ ਕਾ ਇਲਾਨ (2000) ... ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਕਾਲੀ ਕੀ ਸੌਗੰਧ (2000) ... ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ
* ਜੱਲਾਦ ਨੰ. 1 (2000) ... ਸ਼ੰਕਰ
* ਡਾਕੂ ਕਾਲੀ ਭਵਾਨੀ (2000) ... ਭਵਾਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ
* ਭਾਈ ਠਾਕੁਰ (2000)
* ਜਗੀਰਾ (2001)
* ਸੌਗੰਧ ਗੀਤਾ ਹੈ (2001)
* ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸ਼ੇਰਨੀ (2001)
* ਭੂਖਾ ਸ਼ੇਰ (2001) ... ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ
* ਏਕ ਲੂਟੇਰਾ (2001) ... ਇਕਬਾਲ
* ਰੇਸ਼ਮਾ ਔਰ ਸੁਲਤਾਨ (2002)
* ਬਾਰਡਰ ਕਸ਼ਮੀਰ (2002)
* ਕੈਸੇ ਕਹੂੰ ਕੇ ... ਪਿਆਰ ਹੈ (2003) ... ਧਰਮ
* ਟਾਡਾ (ਫਿਲਮ) (2003) ... ਬਲਰਾਜ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ
* ਦਿਲਲਗੀ ... ਯੇ ਦਿਲਾਗੀ
* ਹਮ ਕੌਨ ਹੈ? (2004) ... ਵਰਿੰਦਰ 'ਵੀਰੂ' (ਮਹਿਮਾਨ ਦਿੱਖ)
* ਕਿਸ ਕਿਸ ਕੀ ਕਿਸਮਤ (2004) ... ਹਸਮੁਖ ਮਹਿਤਾ
* ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ ... ਮੈਟਰੋ (2007) ... ਅਮੋਲ
* ਅਪਨੇ (2007) ... ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੌਧਰੀ
* ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ (2007) ... ਸ਼ੇਸ਼ਦਰੀ
* ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ 2007 ... ਖੁਦ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੀਵਾਨਗੀ 'ਚ ਖੁਦ
* ਹਰ ਪਲ (2009) ... ਬਾਬਾ

== 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ==

* [[ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ]] (2011) ... ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
* ਟੈਲ ਮੀ ਓ ਖ਼ੁਦਾ (2011) ਦੱਸੋ ... ਟੋਨੀ ਕੋਸਟੇਲੋ
* ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ 2 (2013) ... ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
* ਸਿੰਘ ਸਾਬ ਦਿ ਗ੍ਰੇਟ (2013) ... 'ਦਾਰੂ ਬੰਦ ਕਲ ਸੇ' ਗਾਣੇ 'ਚ ਕੈਮਿਓ
* ਡਬਲ ਡੀ ਟ੍ਰਬਲ (2014) ... ਅਜੀਤ / ਮਨਜੀਤ (ਡਬਲ ਰੋਲ)
* ਸੈਕੰਡ ਹੈਂਡ ਹਸਬੈਂਡ (2015) ... ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ
* ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ: ਫਿਰ ਸੇ (2018) ...ਜੈਵੰਤ ਪਰਮਾਰ

== ਟੈਲੀਵਿਜਨ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ.
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਨੋਟ (ਐੱਸ. ਐੱਸ) 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; |{{Tooltip|Ref.|Reference(s)}}
|-
|2011
|''ਇੰਡੀਆ 'ਜ਼ ਗੌਟ ਟੈਲੇਂਟ''
|ਆਪ ਹੀ
|ਜੱਜ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/dharmendra-is-back-and-calling-the-shots-on-tv-show/article2213531.ece|title=Dharmendra is back and calling the shots on TV show|date=9 July 2011|work=The Hindu|access-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304043456/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/dharmendra-is-back-and-calling-the-shots-on-tv-show/article2213531.ece|archive-date=4 March 2023|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
|''ਤਾਜਃ ਲਹੂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ''
|[[ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ]]
|
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatv.in/entertainment/ott/dharmendra-ott-debut-actor-plays-sufi-saint-shaikh-salim-chishti-character-in-zee5-series-taj-divided-by-blood-2023-02-15-932195|title=धर्मेंद्र बने सूफी संत शेख सलीम चिश्ती, 'Taj Divided By Blood' से कर रहे हैं ओटीटी पर डेब्यू|date=15 February 2023|work=India TV|access-date=18 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230218111342/https://www.indiatv.in/entertainment/ott/dharmendra-ott-debut-actor-plays-sufi-saint-shaikh-salim-chishti-character-in-zee5-series-taj-divided-by-blood-2023-02-15-932195|archive-date=18 February 2023|language=hi|trans-title=Dharmendra becomes Sufi saint Sheikh Salim Chishti, making his OTT debut with 'Taj Divided By Blood'}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2024
|''ਸ਼ੋਅ ਟਾਈਮ''
| rowspan=&quot;2&quot; |ਆਪ ਹੀ
|ਕੈਮਿਯੋ
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 March 2024 |title=REVEALED:Archived From Dharmendra to Janhvi Kapoor, Emraan Hashmi's web series Showtime has a RECORD number of cameos |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-dharmendra-janhvi-kapoor-emraan-hashmis-web-series-showtime-record-number-cameos/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308082932/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-dharmendra-janhvi-kapoor-emraan-hashmis-web-series-showtime-record-number-cameos/ |archive-date=8 March 2024 |access-date=8 March 2024 |website=Bollywood Hungama}}&lt;/ref&gt;
|-
|''ਗੁੱਸੇ  ਵਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ''
|ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-guilty-about-snapping-at-javed-akhtar-angry-young-men-9523275/|title=Dharmendra is still guilty about snapping at a young Javed Akhtar, tossing his pages to the floor: 'Why did I do it?'|last=&lt;!--not stated--&gt;|date=20 August 2024|work=The Indian Express|access-date=20 August 2024|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt;
|}
== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>q5g8qdjqhjnnpc066w2dhmg365209s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121821</id>
    <revision>
      <id>837249</id>
      <parentid>616230</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T10:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artanisen</username>
        <id>26654</id>
      </contributor>
      <comment>Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png</comment>
      <origin>837249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6759" sha1="bws262q6pr9ssqoaxerfrp3rqbrohwu" xml:space="preserve">'''ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ''' (ਜਾਂ '''ਇੰਡੋਚਾਈਨੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ''' ) [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ]] ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਹਿੰਦ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੇ]] ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] (ਬਰਮਾ), [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, [[ਲਾਉਸ|ਲਾਓਸ]], [[ਕੰਬੋਡੀਆ]] ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ|ਵੀਅਤਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]। 

ਸ਼ਬਦ '''ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ''' (ਅਸਲ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ'''), ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਚੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ [[ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਹੈ]]।  ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ (ਅੱਜ ਦਾ ਕੰਬੋਡੀਆ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਅਤੇ ਲਾਓਸ) ਦੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। 

== ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|thumb| 1886 ਦਾ ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੋਂ ]]
ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਭੂਗੋਲਗ੍ਰਾਫਰ ਕਨਰਾਡ ਮਾਲਟੇ-ਬਰਨ  ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ indo-chinois  1804 ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਨ ਲੇਡਨ, ਜਿਸਨੇ 1808 ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨੀਜ਼''  ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Architecturalized Asia : mapping a continent through history|date=2013|publisher=Hong Kong University Press|isbn=9789888208050|editor-last=Vimalin Rujivacharakul|page=89|display-editors=etal}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੀ — ਮਾਲਟੇ-ਬਰਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ''ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਭੂਗੋਲ'' ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਪਦ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ''ਚਿਨ-ਇੰਡੀਆ ਦਾ'' ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Universal Geography, Or, A Description of All the Parts of the World, on a New Plan, According to the Great Natural Divisions of the Globe: Improved by the Addition of the Most Recent Information, Derived from Various Sources : Accompanied with Analytical, Synoptical, and Elementary Tables, Volume 2|url=https://archive.org/details/universalgeograp02maltuoft|last=Malte-Brun|first=Conrad|date=1827|publisher=A. Finley|pages=[https://archive.org/details/universalgeograp02maltuoft/page/262 262]–3}}&lt;/ref&gt; ਫਿਰ ਵੀ, ''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ'' ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਕਲਪਕ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਫਰਦਰ ਇੰਡੀਆ'' ਅਤੇ ''ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ  ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।'' ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ੍ਰੈਂਚਜ਼ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਚਾਈਨਾ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ, &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The European Colonial Empires: 1815–1919|last=Wesseling|first=H. L.|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317895060}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੇਨਲੈਂਡ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The golden peninsula : culture and adaptation in mainland Southeast Asia|last=Keyes|first=Charles F.|date=1995|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824816964|edition=Pbk. reprint|page=1}}&lt;/ref&gt; 

== ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ==
ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿਚ, ਇੰਡੋਚਾਈਨੀਜ਼ ਖੇਤਰ ਇੰਡੋਮਲਾਇਆ ਈਕੋਜ਼ੋਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਲੀਓਟ੍ਰੋਪੀਕਲ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿਚ ਇਕ ਫਾਈਟੋਜੀਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਫਲੋਰਿਸਟਿਕ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮਲੇਸੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਡੋੋਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਔਸਟ੍ਰਾਲਸੀਅਨ ਈਕੋਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>bws262q6pr9ssqoaxerfrp3rqbrohwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145643</id>
    <revision>
      <id>837177</id>
      <parentid>742852</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24015-24</username>
        <id>59733</id>
      </contributor>
      <origin>837177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11608" sha1="tvqrrah57fqfj8zbkuccny2kltargdk" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ|succession=29ਵਾਂ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]]|title=|image=Coin of Bahlul Lodi.jpg|caption=ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ|reign=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 – 12 ਜੁਲਾਈ 1489|coronation=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451|predecessor=[[ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ]]|successor=[[ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ]]|spouse=ਸ਼ਮਸ਼ ਖਾਤੂਨ&lt;br /&gt;ਬੀਬੀ ਅੰਬਾ|issue=[[ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ]]&lt;br /&gt;ਬਰਬਕ ਖਾਨ&lt;br/&gt;ਤਾਜ ਮੁਰੱਸਾ&lt;br /&gt;ਆਲਮ ਖਾਨ|full name=|royal house=|royal anthem=|father=|mother=|birth_date=|death_date=12 ਜੁਲਾਈ 1489 (ਉਮਰ 68)|place of burial=ਦਿੱਲੀ|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|house=[[ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼]]}}

'''ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ''' (ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1489) ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਧੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=The New Islamic Dynasties|url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|publisher=Columbia University Press|year=1996|isbn=978-0231107143|page=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/304 304]}}&lt;/ref&gt; [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਵਿੱਚ [[ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼|ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{cite book|title=India Before Europe|url=https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe|last1=Asher|first1=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=9780521005395|page=[https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe/page/116 116]}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਇਸਨੇ [[ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=History &amp; Civics 9|last=Sengupta|first=Sudeshna|publisher=Ratna Sagar (P) Limited|year=2008|isbn=9788183323642|page=126}}&lt;/ref&gt; ਬਹਿਲੋਲ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ।&lt;ref name=&quot;sen2&quot;&gt;{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=122–125}}&lt;/ref&gt; (Press here for Punjabi to English)

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਦਾਦਾ ਮਲਿਕ ਬਹਿਰਾਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ, ਲੋਧੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਮਰਦਾਨ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਹਿਰਾਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼|ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ [[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ|ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੱਲੂ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1419 ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਲਿਕ ਕਾਲਾ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;Majumdar, R.C. (ed.) (2006). ''The Delhi Sultanate'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, pp.134–36, 139–142&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot;&gt;Mahajan, V.D. (1991, reprint 2007). ''History of Medieval India'', New Delhi: S. Chand, {{ISBN|81-219-0364-5}}, pp.245–51&lt;/ref&gt;

ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਬਹਿਲੋਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ। ਅਦਾਇਗੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਗਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਰਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਬਹਿਲੋਲ 20,000 ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

ਸੰਨ 1443 ਵਿੱਚ ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ । ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸੁਲਤਾਨ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ 1447 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1448 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ, ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ, ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਜੁਲਾਈ 1478 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਦਾਊਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:Tomb_of_Bahlol_Lodi.JPG|thumb|Tomb of Bahlol Lodi]]

== ਸ਼ਾਸਨ ==

ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਜੀਜਾ ਮਲਿਕ ਮਹਿਮੂਦ ਖਾਨ ਉਰਫ ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖਾਨ (ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ) ਨੇ ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

1479 ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਨੇ ਜੌਨਪੁਰ ਸਥਿਤ ਸ਼ਰਕੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਜੌਨਪੁਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰੱਖਿਆ। 1486 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਬਕ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜੌਨਪੁਰ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਖਾਨ (ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ) ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1489 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://persian.packhum.org/pf?file=03601020&amp;ct=0|title=The Muntakhabu-'rūkh|author=Al-Badāoni|translator1-last=Ranking|translator1-first=George S. A.|chapter=SULṬĀN BUHLŪL [IBN I KĀLĀ]* LODĪ|author-link=Al-Badauni|translator2-last=Haig|translator2-first=Wolseley|translator3-last=Lowe|translator3-first=W. H.|chapter-url=https://persian.packhum.org/pf?file=03601021&amp;ct=92|via=[[Packard Humanities Institute]], Persian Literature in Translation website}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਚਿਰਾਗ-ਏ-ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਚਿਰਾਗ ਦਿੱਲੀ' ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਧੀ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੁੰਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[[Simon Digby (oriental scholar)|Simon Digby]], ''The Tomb of Buhlul Lodi'', The Bulletin of SOAS, Vol. 38, No. 3, 1975, pp. 550–61.&lt;/ref&gt;

== ਵਿਆਹ ==
ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ:

* ਸ਼ਮਸ ਖਾਤੂਨ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧੀ;{{citation needed|date=July 2021}}
* ਬੀਬੀ ਅੰਬਾ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੀ ਧੀ{{citation needed|date=July 2021}}

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼]]</text>
      <sha1>tvqrrah57fqfj8zbkuccny2kltargdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837180</id>
      <parentid>837177</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>56269</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-24015-24|~2026-24015-24]] ([[User talk:~2026-24015-24|talk]]) to last version by Harry sidhuz: test edits, please use the sandbox</comment>
      <origin>742852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11572" sha1="bbapszpbmv0tqu5ixfuorqv3sron1fu" xml:space="preserve">{{Infobox royalty|name=ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ|succession=29ਵਾਂ [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ]]|title=|image=Coin of Bahlul Lodi.jpg|caption=ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ|reign=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 – 12 ਜੁਲਾਈ 1489|coronation=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451|predecessor=[[ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ]]|successor=[[ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ]]|spouse=ਸ਼ਮਸ਼ ਖਾਤੂਨ&lt;br /&gt;ਬੀਬੀ ਅੰਬਾ|issue=[[ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ]]&lt;br /&gt;ਬਰਬਕ ਖਾਨ&lt;br/&gt;ਤਾਜ ਮੁਰੱਸਾ&lt;br /&gt;ਆਲਮ ਖਾਨ|full name=|royal house=|royal anthem=|father=|mother=|birth_date=|death_date=12 ਜੁਲਾਈ 1489 (ਉਮਰ 68)|place of burial=ਦਿੱਲੀ|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|house=[[ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼]]}}

'''ਬਹਿਲੋਲ ਖਾਨ ਲੋਧੀ''' (ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1489) ਪਸ਼ਤੂਨ ਲੋਧੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=The New Islamic Dynasties|url=https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw|last=Bosworth|first=Clifford Edmund|publisher=Columbia University Press|year=1996|isbn=978-0231107143|page=[https://archive.org/details/newislamicdynast0000bosw/page/304 304]}}&lt;/ref&gt; [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] ਵਿੱਚ [[ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼|ਲੋਧੀ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{cite book|title=India Before Europe|url=https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe|last1=Asher|first1=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=9780521005395|page=[https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe/page/116 116]}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਇਸਨੇ [[ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite book|title=History &amp; Civics 9|last=Sengupta|first=Sudeshna|publisher=Ratna Sagar (P) Limited|year=2008|isbn=9788183323642|page=126}}&lt;/ref&gt; ਬਹਿਲੋਲ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਿਆ।&lt;ref name=&quot;sen2&quot;&gt;{{Cite book|title=A Textbook of Medieval Indian History|last=Sen|first=Sailendra|publisher=Primus Books|year=2013|isbn=978-9-38060-734-4|pages=122–125}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ==
ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਦਾਦਾ ਮਲਿਕ ਬਹਿਰਾਮ ਖਾਨ ਲੋਧੀ, ਲੋਧੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਮਰਦਾਨ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਹਿਰਾਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼|ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ [[ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਖ਼ਾਨ|ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੱਲੂ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1419 ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਲਿਕ ਕਾਲਾ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;Majumdar, R.C. (ed.) (2006). ''The Delhi Sultanate'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan, pp.134–36, 139–142&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot;&gt;Mahajan, V.D. (1991, reprint 2007). ''History of Medieval India'', New Delhi: S. Chand, {{ISBN|81-219-0364-5}}, pp.245–51&lt;/ref&gt;

ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਬਹਿਲੋਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਸੱਯਦ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ। ਅਦਾਇਗੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਗਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਲਿਕ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਰਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਬਹਿਲੋਲ 20,000 ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

ਸੰਨ 1443 ਵਿੱਚ ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ । ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਯਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸੁਲਤਾਨ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ 1447 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1448 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ, ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ, ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1451 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਜੁਲਾਈ 1478 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਦਾਊਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:Tomb_of_Bahlol_Lodi.JPG|thumb|Tomb of Bahlol Lodi]]

== ਸ਼ਾਸਨ ==

ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਜੀਜਾ ਮਲਿਕ ਮਹਿਮੂਦ ਖਾਨ ਉਰਫ ਕੁਤਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖਾਨ (ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ) ਨੇ ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Mahajan&quot; /&gt;

1479 ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਨੇ ਜੌਨਪੁਰ ਸਥਿਤ ਸ਼ਰਕੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ, ਜੌਨਪੁਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰੱਖਿਆ। 1486 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਬਕ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜੌਨਪੁਰ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਖਾਨ (ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ) ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1489 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://persian.packhum.org/pf?file=03601020&amp;ct=0|title=The Muntakhabu-'rūkh|author=Al-Badāoni|translator1-last=Ranking|translator1-first=George S. A.|chapter=SULṬĀN BUHLŪL [IBN I KĀLĀ]* LODĪ|author-link=Al-Badauni|translator2-last=Haig|translator2-first=Wolseley|translator3-last=Lowe|translator3-first=W. H.|chapter-url=https://persian.packhum.org/pf?file=03601021&amp;ct=92|via=[[Packard Humanities Institute]], Persian Literature in Translation website}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਚਿਰਾਗ-ਏ-ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਚਿਰਾਗ ਦਿੱਲੀ' ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਧੀ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੁੰਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[[Simon Digby (oriental scholar)|Simon Digby]], ''The Tomb of Buhlul Lodi'', The Bulletin of SOAS, Vol. 38, No. 3, 1975, pp. 550–61.&lt;/ref&gt;

== ਵਿਆਹ ==
ਬਹਿਲੋਲ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ:

* ਸ਼ਮਸ ਖਾਤੂਨ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧੀ;{{citation needed|date=July 2021}}
* ਬੀਬੀ ਅੰਬਾ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੁਨਿਆਰੇ ਦੀ ਧੀ{{citation needed|date=July 2021}}

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼]]</text>
      <sha1>bbapszpbmv0tqu5ixfuorqv3sron1fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nikhil Dania</title>
    <ns>2</ns>
    <id>146473</id>
    <revision>
      <id>837221</id>
      <parentid>828159</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24172-63</username>
        <id>59740</id>
      </contributor>
      <comment>/* References */ update</comment>
      <origin>837221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6630" sha1="nstobdnhd0y71a9u63v9c4wnwdl67ea" xml:space="preserve">{{Short description|Doctor}}
{{Infobox person
| name               = Dr Nikhil Dania
| image              = Dr. Nikhil Dania.jpg
| birth_date         = {{birth date and age|df=yes|1997|11|1}}
| birth_place        = Jagraon, Punjab, [[India]]
| nationality        = Indian
| occupation         = Doctor
| height_ft          = 5
| height_in          = 7
}}
'''Dr Nikhil Dania''' (born November 1, 1997 in Jagraon, [[India]]) is a homoeopathic physican, running a chain of homeopathy clinics in punjab and a musician who plays guitar. He upload videos containing musical content and meditational therapies on his youtube channel.[https://youtube.com/c/DrNiX-YT]

== Early life and education ==
Mother of Dr. Nikhil Dania is also a doctor. His mother is a homoeopath and his father runs his own business.[https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala] Dr. Nikhil Dania was born in Jagraon. He lived in Barnala before moving to Jagraon at the beginning of his career. 

Schooling at Sarvhitkari Senior Secondary Vidya Mandir, Barnala, Punjab till the 10th standard.[http://svmbarnala1.sarvhitkari.org/]

Then Continued the higher studies at St. Fateh Singh Convent School, Maur Mandi, Bathinda, Punjab.[https://www.sfscs.com/]

He went on to earn his homeopathy degree from Sri Guru Nanak Dev Homoeopathic Medical College and Hospital, Ludhiana, Punjab.

== Career ==
Dr. Nikhil Dania is a second-generation homeopath, deeply rooted in the field through his family heritage. Both his parents, Gopal Dania and Dr Ashu Dania, are homeopaths, his younger brother Dr Akhil Dania is also a Gold Medalist Dentist, which provided him early exposure to the principles and practice of homeopathy. With clinical experience beginning in childhood, Dr. Dania honed his expertise in diagnostics and patient care from an early age.  

His professional journey started with dedicated service at the Charitable Dispensary at Nanaksar Sidhwan Bet, where he provided medical assistance to underserved communities. Over time, his commitment to homeopathic treatment led him to his role as Chief Homeopathic Consultant at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] in Amritsar, where he specializes in psychiatry, dermatology, trichology, and other homeopathic disciplines, delivering expert care to patients.  

Beyond his medical practice, Dr. Dania explores creative pursuits through his YouTube [https://www.youtube.com/@Official_Dr_NiX channel], where he produces music, motivational content, and comedy videos aimed at inspiring and uplifting audiences. His interdisciplinary approach bridges healthcare and artistry, reflecting his multifaceted expertise and commitment to both science and creativity.  

Several references to his successfully treated cases are documented in the reference section, highlighting his contributions to homeopathic healing and patient recovery.[https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf]   

==Awards &amp; Achievements==

Specialization in Innovations in Digital Health from Empower School of Health, Empower Swiss (Empower School of Health), Chemin des Mines 2, Sécheron, Geneva 1202, Switzerland April 2026. [https://coursera.org/verify/UGB223CFNFMZ Course Verification Link]

Specialization in Suicide Prevention from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States April 2026. [https://coursera.org/verify/MI39OYZSXF4R Course Verification Link]

Specialization in Outbreaks and Epidemics from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in April 2026. [https://coursera.org/verify/7ORNHIKLDA1K Course Verification Link]

Specialization in Telehealth Clinical Essentials, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/W6W9DHGMWNAM Course Verification Link]

Specialization in Abnormal Psychology, from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/GO4P3DPSEODJ Course Verification Link]

Specialization in Telehealth: Dermatology Assessment, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IB2JQQL2OPMV Course Verification Link]

Specialization in Psychedelic Science and Medicine, from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IPACCFVE1RF1 Course Verification Link]

Grief Manifested on the Palm: Palmoplantar Psoriasis Cured by Natrum Muriaticum by Dr. Nikhil Dania - published in the HPathy Journal - Homoeopathy for Everyone Volume 23 Issue 4 April 2026, ISSN: 2581-5644. [https://hpathy.com/journal/homeopathy-for-everyone-april-2026/ Publication]

Successful Management of Alopecia Areata at Dr Batra's By Dr. Nikhil Dania - published in the International Journal of Medical Science &amp; Dental Research Volume 08, Issue 03 (May-June) PP 34-39, ISSN: 258I-902X. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Publication]

Awarded as the MD's Healing Hero for January - March 2025 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International.

Awarded as the MD's Healing Hero for October - December 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International.

Awarded as The Best New Doctor for January - March 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] International.

Awarded for the Application of The Principles of Homoeopathy 2018 at [https://www.theothersong.com/ The Other Song] International Academy of Advanced Homoeopathy, Mumbai, Maharashtra 400058

Organized various health awareness and wellness medical checkup camps with Nanaksar Charitable Dispensaries in supervision of Sukh Sagar Trust.

Awarded with Bronze Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2019 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar

Awarded with Silver Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2018 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar

==References==
{{Reflist}}

1. [https://youtube.com/c/DrNiX-YT YouTube Channel]

2. [https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala Clinic Appointments]

3. [https://youtube.com/@allcureclinic?si=CBEU4_J9XifnlZQu&amp;sub_confirmation=1 Clinic YouTube]

4. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Published Case of Successful Treatment of Alopecia Areata]

5. [https://hpathy.com/clinical-cases/grief-manifested-on-the-palm-palmoplantar-psoriasis-cured-by-natrum-muriaticum/ Published Case of Successful Treatment of Palmoplantar Psoriasis]</text>
      <sha1>nstobdnhd0y71a9u63v9c4wnwdl67ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148805</id>
    <revision>
      <id>837143</id>
      <parentid>630528</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Suyash.dwivedi</username>
        <id>10224</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ */ ; ਹਵਾਲਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7533" sha1="apm5urvmyghee311dvq4ddwnlwceimz" xml:space="preserve">{{Indian Constitution TOC}}
{{Constitutionally recognised languages in India}}
[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੀ '''ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ''' ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ [[ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ,&lt;ref&gt;Constitution of India, Article [http://www.constitution.org/cons/india/p17344.html 344(1)].&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਅਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।&lt;ref&gt;Constitution of India, Article [http://www.constitution.org/cons/india/p17351.html 351].&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸੂਚੀ ਨੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ &quot;ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਵਧਣ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਣ।&quot;&lt;ref&gt;Official Languages Resolution, 1968, [http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm para. 2]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318123802/http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm|date=March 18, 2010}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਬੈਠੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਪੇਪਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;Official Languages Resolution, 1968, [http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm para. 4]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318123802/http://www.rajbhasha.gov.in/dolresolutioneng.htm|date=March 18, 2010}}&lt;/ref&gt;

== ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ==
[[ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 344(1) ਅਤੇ 351&lt;ref name=&quot;m488&quot;&gt;{{cite web | title=Department of Official Language | website=GoI | date=17 May 2022 | url=https://rajbhasha.gov.in/en/languages-included-eighth-schedule-indian-constitution | language=hi | ref={{sfnref|GoI|2022}} | access-date=19 April 2026}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠਵੀਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ 22 [[ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:&lt;ref name=&quot;Josh-2019&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jEuCDwAAQBAJ&amp;pg=PA97|title=Current Affairs January 2019 eBook: by Jagran Josh|last=Josh|first=Jagran|date=4 January 2019|publisher=Jagran Josh|pages=97–|quote=The Eighth Schedule of the Indian Constitution lists 22 official languages of the Republic of India. The languages include Hindi, Assamese, Bengali, Bodo, Dogri, Gujarati, Kannada, Kashmiri, Konkani, Maithili, Malayalam, Manipuri, Marathi, Nepali, Odia, Punjabi, Sanskrit, Santali, Sindhi, Tamil, Telugu, and Urdu.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arihant-2022&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=C0FpEAAAQBAJ&amp;pg=PA320|title=LLB Bachelor of Laws 12 Solved Papers (2021-2010) For 2022 Exams|author=Arihant Experts|date=5 March 2022|publisher=Arihant Publications India limited|isbn=9789326191210|pages=320–|quote=49 (b) The Eighth Schedule of the Indian Constitution lists 22 official languages of the Republic of India. Part XVII of the Indian Constitution deals with the official languages in Articles 343 to 351. The 22 official languages are: Assamese, Bengali, Gujarati, Hindi, Kannada, Kashmiri, Konkani, Malayalam, Manipuri, Marathi, Nepali, Oriya, Punjabi, Sanskrit, Sindhi, Tamil, Telugu, Urdu, Bodo, Santali,  Maithili, and Dogri.}}&lt;/ref&gt;

{{Div col|colwidth=25em}}
# [[ਆਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਆਸਾਮੀ]]
# [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]]
# [[ਬੋਡੋ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੋਡੋ]]
# [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]]
# [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]]
# [[ਹਿੰਦੀ]]{{refn|Although linguistically Hindi and Urdu together is classified as a single language called [[Hindustani language|Hindustani]], the government classifies them as separate languages instead of different [[Register (sociolinguistics)|standard register]]s of the same language due to [[Hindi–Urdu controversy|socio-political reasons]].|group=note|name=hindustani}}
# [[ਕੰਨੜ]]
# [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]]
# [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]]
# [[ਮੈਥਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਿਲੀ]]
# [[ਮਲਿਆਲਮ]]
# [[ਮਨੀਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਨੀਪੁਰੀ]]
# [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]]
# [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]]
# [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਓਡੀਆ]]
# [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
# [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]
# [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਥਾਲੀ]]
# [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]]
# [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ਼]]
# [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲੁਗੂ]]
# [[ਉ੍ਰਦੂ]]{{refn|group=note|name=hindustani}}
{{div col end}}

=== Chronology ===

* 1950: 14 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
* 1967: ਸਿੰਧੀ ਨੂੰ 21ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ
* 1992: ਕੋਂਕਣੀ, ਮਨੀਪੁਰੀ (ਮੇਤੇ) ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਨੂੰ 71ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ
* 2003: ਬੋਡੋ, ਡੋਗਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਅਤੇ ਸੰਥਾਲੀ ਨੂੰ 92ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010536/http://mha.nic.in/hindi/sites/upload_files/mhahindi/files/pdf/Eighth_Schedule.pdf|archive-date=5 March 2016|access-date=4 October 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2011: 96ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਐਕਟ ਦੁਆਰਾ ਉੜੀਆ ਦੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਨੂੰ ਓਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ]]</text>
      <sha1>apm5urvmyghee311dvq4ddwnlwceimz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149956</id>
    <revision>
      <id>837181</id>
      <parentid>743103</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Traditional music&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348569269|Music of Mongolia]]&quot;</comment>
      <origin>837181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27968" sha1="jd884m876a3s0aud5q8uu33eqnv7prx" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Mongolian_Musician.jpg|right|thumb|333x333px| ਅਲਤਾਈ ਖੈਰਖਾਨ ਦਾ ਸੰਬੂਗੀਨ ਪੁਰੇਵਜਾਵ ਮੋਰਿਨ ਖੁਰ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ]]
[[ਸੰਗੀਤ]] ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਗੀਤ, ਓਵਰਟੋਨ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਮੋਰਿਨ ਖੂਰ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਬਾਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। '''ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ''' ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ: ਓਰੈਟਸ, ਹੋਟੋਗੋਇਡ, ਟੂਵਾਨਸ, ਦਰਹਾਦ, ਬੁਰਿਆਟਸ, ਤਸਾਤਨ, ਦਰੀਗੰਗਾ, ਉਜ਼ੇਮਚਿਨਸ, ਬਰਗਾ, [[ਕਜ਼ਾਖ਼ ਲੋਕ|ਕਜ਼ਾਖ]] ਅਤੇ ਖਾਲਹਾ।

ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਛਮੀ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਬੈਲੇ]] ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਧਿਆ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਪੌਪ]] ਅਤੇ [[ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ|ਰੌਕ]] ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਗੀਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।

== ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ==

=== ਓਵਰਟੋਨ ਗਾਇਨ ===
ਓਵਰਟੋਨ ਗਾਉਣਾ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਹੋਮੀਜ'' (ਗਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.face-music.ch/instrum/mongolia_instrum.html|title=Traditional Instruments and Music of the Mongolia people - text in English}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਗਾਉਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜੋ ਆਮ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://legendtour.ru/eng/mongolia/informations/mongolian_music.shtml|title=Mongolian art and culture|access-date=2023-02-02|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203223337/https://www.legendtour.ru/eng/mongolia/informations/mongolian_music.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪਿੱਚਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਸੀਟੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਡਰੋਨ ਬਾਸ ਹੋਣਾ। ਆਵਾਜ਼ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਲੇ-ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Gereltsogt|ਗੇਰਲਤਸੋਗਟ]] ਅਤੇ [[Sundui|ਸੁੰਡੂਈ]] ਵਰਗੇ ਖਾਲਖਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਖਾਲਖਾ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਗੀਤਕਾਰੀ xöömei ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਾਰਖਿਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tranquanghaisworldthroatsinging.com/2020/03/13/carole-pegg-mongolian-conceptualizations-of-overtone-singing-xoomii-3/|title=Mongolian conceptualizations of overtone singing (xöömii)|last=Pegg|first=Carole|date=13 March 2020|website=TRAN QUANG HAI's world throat singing|access-date=26 July 2020|archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726180902/https://tranquanghaisworldthroatsinging.com/2020/03/13/carole-pegg-mongolian-conceptualizations-of-overtone-singing-xoomii-3/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ਕੋਰਟ ਗੀਤ ===
ਗੁਆਂਢੀ ਚੀਨ ਦੇ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਆਖਰੀ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਮਹਾਨ ਖਾਨ ਲਿਗਦਾਨ (1588-1634) ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 15 ਚਰਚਿਤ ਅਧਿਆਏ ਉਸਦੇ ਮਹਿਲ ਚਾਗਨ ਹਾਓਤੇ (ਓਚਿਰਟ ਸਾਗਨ ਖੋਟ) ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ [[ਚਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਕਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

== ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ==
ਮੰਗੋਲੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਜਾਣ, [[ਉਲਾਨ ਬਾਤਰ|ਉਲਾਨਬਾਤਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਸੰਪੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪੌਪ, [[ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ|ਰੌਕ]], [[ਹਿਪ ਹੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੱਪ ਹੌਪ]], ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਕ ( ਵਿਕਲਪਿਕ ਚੱਟਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਧਾਤੂ ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਪ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਕੈਮਰਟਨ, ਨੋਮਿਨ ਟਾਲਸਟ ਅਤੇ [[Motive (band)|ਮੋਟਿਵ]] ਵਰਗੇ ਲੜਕੇ ਦੇ ਬੈਂਡ, [[SweetYmotion|ਸਵੀਟਯਮੋਸ਼ਨ]], ਕੀਵੀ, ਗਾਲਾ, 3 ਓਹੀਨ ਅਤੇ ਲਿਪਸਟਿਕ ਵਰਗੇ ਗਰਲ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਜਰਗਲਸਾਈਖਾਨ ਵਰਗੇ ਸੋਲੋ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[Jargalsaikhan|।]] [[Jargalsaikhan|ਡੀ]], ਸਾਰੰਤੁਯਾ, [[Altaa|ਅਲਤਾ]], [[Erdenetsetseg|ਏਰਡੇਨੇਸੇਟਸੇਗ]], ਸੇਰਚਮਾ, [[Delgermoron (singer)|ਡੇਲਗਰਮੋਰਨ]], ਬੋਲਡ, [[BX (singer)|ਬੀਐਕਸ]] ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਰੀਉਨਾ, ਵਿਕਲਪਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੈਂਡ ਜਿਵੇਂ [[Nisvanis (band)|ਨਿਸਵਾਨੀ]], [[Shoniin galt tereg|ਨਾਈਟ ਟ੍ਰੇਨ]], [[Magnolian (Band)|ਮੈਗਨੋਲੀਅਨ]], ਅਤੇ ਦਿ ਲੈਮਨ, ਰੌਕ ਸੀਨ ਰਾਕ-ਐਨ-ਰੋਲ ਜਿਵੇਂ [[The Pilots (band)|ਕਿ]] ਸੋਲੋਲਡੇਨ ।, ਫੋਕ ਰੌਕ ਜਿਵੇਂ ਅਲਤਾਨ ਉਰਾਗ ਅਤੇ ਹਾਰਡ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਜਿਵੇਂ ਹਰੰਗਾ, ਹਰਦ, ਚਿੰਗਿਸ [[Chinggis khaan|ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[Niciton|ਨਿਸੀਟਨ]], ਅਤੇ ਕੁਝ ਟੈਕਨੋ ਬੈਂਡ ਜਿਵੇਂ [[Khar Sarnai|ਖਾਰ ਸਰਨਾਈ]] ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕ ਨੋਮਿਨਜਿਨ (ਅੱਠ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ), ਗਾਇਕ ਐਂਗੁਨ, ਦਿ ਵਾਇਸ ਆਫ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 1 ਦੀ ਜੇਤੂ।, ਅਤੇ ਅਮਰਖੂ ਬੋਰਖੂ, ਰੂਸੀ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰਾ। indiaa

ਹਿੱਪ ਹੌਪ/ਰੈਪ ਨੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਤੀਹ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਹਿੱਪ-ਹੋਪ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਿੰਗਲ ਰੈਪਰਾਂ ਨੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਹਿੱਪ-ਹੋਪ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ &quot;ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ&quot; ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ- ਸਵੀਡਿਸ਼ ਰੈਪਰ [[Battulga Munkhbayar|ਬਟੂਲਗਾ ਮੁੰਖਬਯਾਰ]], ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਪੀਲੇ ਐਮੀਨੇਮ'' ਅਤੇ ''50'' öre ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰੈਪ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਸਵੀਡਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੈਂਕਾਕ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਜੇਬ ਕਤਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਨਾ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, 2019 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਵਾਕ ਸੈਲਾਨੀ ਦਾ ਬਟੂਆ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;Mongolian pickpockets caught, Bangkok Post, April 3rd, 2019.&lt;/ref&gt;

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚ [[Har Tas|ਹਰ ਤਾਸ]] ਅਤੇ [[MC Boys|ਐਮਸੀ ਬੁਆਏਜ਼]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਰੈਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ [[Dain Ba Enkh|ਡੈਨ ਬਾ ਐਨਖ]], ''2 ਖੁ'', ''ਅਰਖ-ਚਲੋ'', ਲੂਮਿਨੋ, [[Mon-Ta-Rap|ਮੋਨ-ਤਾ-ਰੈਪ]], [[Ice Top|ਆਈਸ ਟਾਪ]], [[Odko|ਓਡਕੋ]], [[Gee (rapper)|ਜੀ]], [[Quiza (rapper)|ਕਵਿਜ਼ਾ]], [[B.A.T|ਬੈਟ]] ਅਤੇ ਯੂਆਰਐਮਸੀ ਵਰਗੇ ਬੈਂਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ &quot;ਨਰਮ&quot; ਛੋਹਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਡਕੋਰ ਰੈਪ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ==
 
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ &quot;ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪੌਪ&quot; ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਗੀਤਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਐਨਕਾ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਫਟ-ਪੌਪ-ਅਧਾਰਿਤ [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]] ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨ ਅਤੇ ਡੁਲਮਸੁਰੇਨ, ਬਾਤਸੁਖ, ਟੋਮਰਖੁਯਾਗ ਅਤੇ ਐਗਸ਼ਿਗਲੇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਥੀਮ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਨ।

ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਉਪਲਬਧ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਤੋਂ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਹੁਦਾ ''Zohioliin Duu'' (Зохиoлын Дyy) ( schlagers ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ''ਡੂ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੀਤ; ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਵ ਸ਼ਬਦ ''ਜ਼ੋਹੀਓਲਿਨ'' ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਲਈ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਜ਼ੋਹੀਓਲੀਨ ਡੂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚਾਰ-ਲਾਈਨ ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਹੇਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੋਹੀਓਲੀਨ ਡੂ ਦੇ ਬੋਲ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਲੋਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਨੁਪਾਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ, ਜ਼ੋਹੀਓਲੀਨ ਡੂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰ, ਬਲਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ==
ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਬੈਲੇ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ/ਸੋਵੀਅਤ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੌਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੰਫਨੀ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।

== ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ==

=== ਘੋੜਾ-ਸਿਰ ਬਾਜੀ ===
ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਵਾਜਾ, ਜਾਂ ''ਮੋਰਿਨ ਖੂਰ'', ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਸਾਜ਼|ਯੰਤਰ]] ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਾਰਾਂ ਹਨ। ਪੈਗਬਾਕਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੰਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਮਨਵਾਦੀ ਸਾਜ਼ ਸੀ। ਸ਼ਮਨ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਘੋੜਾ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜਾਨਵਰ ਹੈ।

=== ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਯੰਤਰ ===
ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ''ਸ਼ੂਦਰਾਗਾ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ਾਂਜ਼'' (ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ, ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ, ਚੀਨੀ ਸਾਂਕਸੀਅਨ ਜਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਮੀਸੇਨ ਵਰਗਾ ਸਟਰਮਡ ਲੂਟ ), ''ਖੁਚਿਰ'' (ਇੱਕ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਪਾਈਕ-ਫਿਡਲ), ''ਯਤਗਾ'' (ਇੱਕ ਪੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ੀਥਰ ) ਕਜ਼ਾਖ ਜੇਟੀਗੇਨ ), ''ਏਵਰਬਿਊਰੀ'' (ਇੱਕ ਲੋਕ ਓਬੋ ), ''ਖੇਲ ਖੁੂਰ'' ( ਯਹੂਦੀ ਦਾ ਰਬਾਬ ), ''ਤੋਬਸ਼ੂਰ'' ( ਡੋਮਬਰਾ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਪਲਕ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਲੂਟ ), ਇਖ ''ਖੁੂਰ'' (ਬਾਸ ''ਮੋਰਿਨ ਖੁਰ'' ), ਅਤੇ ''[[Bishhuur|ਬਿਸ਼ਹੂਰ]]'' (ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਰੀਨੇਟ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) .

== ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ==
=== ਓਵਰਟੋਨ ਗਾਉਣਾ ===
ਓਵਰਟੋਨ ਗਾਇਕੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਮਿਜ (ਗਲਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਗਾਇਕੀ ਦੀ  ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜੋ ਆਮ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Traditional Instruments and Music of the Mongolia people - text in English |url=http://www.face-music.ch/instrum/mongolia_instrum.html}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mongolian art and culture |url=https://legendtour.ru/eng/mongolia/informations/mongolian_music.shtml}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਣਨਯੋਗ ਪਿੱਚਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਸੀਟੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਡਰੋਨ ਬਾਸ ਹੋਣਾ। ਆਵਾਜ਼ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਲੇ-ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Gereltsogt|ਗੇਰੇਲਟਸੋਗਟ]] ਅਤੇ ਸੁੰਦੁਈ ਵਰਗੇ ਖਾਲਖਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਖਾਲਖਾ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਰਖਿਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਕਨੀਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pegg |first=Carole |date=13 March 2020 |title=Mongolian conceptualizations of overtone singing (xöömii) |url=https://tranquanghaisworldthroatsinging.com/2020/03/13/carole-pegg-mongolian-conceptualizations-of-overtone-singing-xoomii-3/ |access-date=26 July 2020 |website=TRAN QUANG HAI's world throat singing}}&lt;/ref&gt;

* uyangiin xömii/ਮੇਲੋਡਿਕ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ xömii urulyn/labial xömie tagnain/palatal xömei xamryn/nasal xömiy bagaIzuuryn, xooloin/glottal, throat xömia tsejiin xondiin, xeviiin/ਛਾਤੀ ਦੇ ਖੋਲ, ਪੇਟ xömya turlegt ਜਾਂ xosmoljin xömias/xömais ਲੰਬੇ ਗਾਣੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਿਆ ਗਿਆ
** uruulyn/labial xömii
** ਟੈਗਨੈਨ/ਪਲਟਲ ਜ਼ੋਮਈ
** xamryn/ਨੱਕ xömii
** ਬੇਗਾ-ਜ਼ੁਰਿਨ, ਜ਼ੂਲਿਨ/ਗਲੌਟਲ, ਗਲ਼ਾ ਜ਼ੋਮਈ
** ਸੀਜਿਨ ਜ਼ੋਂਡੀਨ, ਜ਼ੇਵਿਨ/ਛਾਤੀ ਦਾ ਖੋਤਾ, ਪੇਟ ਦਾ ਜ਼ੋਂਮੀ
** ਟਰਲੇਗਟ ਜਾਂ ਜ਼ੋਸਮੋੋਲਜਿਨ ਜ਼ੋਮੀ/ਜ਼ੋਮੀ ਲੰਬੇ ਗਾਣੇ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਿਆ ਗਿਆ

=== ਲੰਬਾ ਗੀਤ ===
&quot;ਲੰਬੇ ਗੀਤ&quot; (ਉਰਤੀਨ ਦੂ) ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Traditional Instruments and Music of the Mongolia people - text in English |url=http://www.face-music.ch/instrum/mongolia_instrum.html}}&lt;/ref&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ [[ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ|ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ]] ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੰਗੋਲੀਆ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ (13ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ  ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। &quot;ਅਰਤਨੀ ਸੈਖਾਨ&quot; ਗੀਤ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤ &quot;ਓਯੁੰਤ ਖੂ&quot; ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟੈਕਸਟ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਚਾਰ ਮਿੰਟ ਦੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਦਸ ਸ਼ਬਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mongolian Music and Traditional Musical Instruments Mongolia |url=http://www.mongolia.co.uk/music.html#player1?catid=0&amp;trackid=0}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਗਤੀ, ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੈਅ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਪਣਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਾਇਕ ਦੀ ਉੱਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਉਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰੋਮਾਂਸ ਜਾਂ ਜਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਫ਼ਲੂਟ|ਬਾਂਸੁਰੀ]] (ਘੋੜੇ)ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਂ''ਦੋ ਵਾਰ'' ਪੂਰੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਮੰਗੋਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ''ਮੋਰਿਨ ਖੁਰ'' ([[ਘੋੜਾ|ਘੋੜੇ ਦੇ]] ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਵਾਇਲਨ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਲਿੰਬ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ। ਪੱਛਮੀ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਓਇਰਾਟ ਸਮੂਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਗਿਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

=== ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ===
ਗੁਆਂਢੀ ਚੀਨ ਦੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਖੇਤਰ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਵਿੱਚ, ਆਖਰੀ ਮੰਗੋਲੋਆਈ ਮਹਾਨ ਖਾਨ ਲਿਗਦਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 15 ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਅਧਿਆਇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਿਲ ਚਗਨ ਹਾਓਟੇ (ਓਚਰਟ ਸਗਾਨ ਖੋਟ) ਦੇ ਖੰਡਹਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਦੇ [[ਚਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਕਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖਡ਼ਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ।
== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
 
[[Category:Articles with hAudio microformats]]

* [[ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ|ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]]
* [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

* ਪੈਗ, ਕੈਰੋਲ. &quot;ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤ, ਡਾਂਸ, ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਵਿਭਿੰਨ ਪਛਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ&quot; 2001. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪ੍ਰੈਸ. ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਸੀ.ਡੀ. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-295-98112-1|0-295-98112-1]]
* ਪੈਗ, ਕੈਰੋਲ. &quot;ਮੇਰੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਘੋੜੇ&quot; 2000 ਬਰੌਟਨ, ਸਾਈਮਨ ਅਤੇ ਐਲਿੰਗਹੈਮ ਵਿੱਚ, ਮਾਰਕ ਵਿਦ ਮੈਕਕੋਨਾਚੀ, ਜੇਮਸ ਅਤੇ ਡੁਏਨ, ਓਰਲਾ (ਐਡ.), ''ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ, ਵੋਲ. 2: ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਰੇਬੀਅਨ, ਭਾਰਤ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ'', ਪੀਪੀ 189-197। ਰਫ ਗਾਈਡਜ਼ ਲਿਮਿਟੇਡ, ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ। [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/1-85828-636-0|1-85828-636-0]]
* [https://web.archive.org/web/20050913102629/http://www.hauntedink.com/almaty/photos5.html ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ: ਮੰਗੋਲੀਆ]

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ==

* ਮਾਰਸ਼, ਪੀਟਰ, [https://books.google.co.uk/books?id=6TODQUZj--UC&amp;dq=mongolian+rock+and+pop+book&amp;source=gbs_navlinks_s ''ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਰਾਕ ਅਤੇ ਪੌਪ ਬੁੱਕ: ਮੰਗੋਲੀਆ ਆਪਣਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ''] । 1999 ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ/UNDP ਮੰਗੋਲੀਆ ਸੰਚਾਰ ਦਫ਼ਤਰ। [https://books.google.co.uk/books?id=6TODQUZj--UC&amp;dq=mongolian+rock+and+pop+book&amp;source=gbs_navlinks_s] [[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/99929-5-018-8|99929-5-018-8]]
{{Mongolia topics}}{{Music of Asia}}</text>
      <sha1>jd884m876a3s0aud5q8uu33eqnv7prx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188318</id>
    <revision>
      <id>837232</id>
      <parentid>811691</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2972" sha1="4qbl5z6pvplnjgxw72m3hob4ijwj0si" xml:space="preserve">
{{Infobox station
| name               = '''ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| other_name         = 
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = Railway Station Road, [[Nangal]], [[Rupnagar district]], [[Punjab, India|Punjab]]
| country            = {{flagu|India}}
| coordinates        = {{coord|31.3708|76.3735|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|355|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = Sirhind-Una railway line
| platforms          = 3
| tracks             = 4
| connections        = 
| structure          = Standard (on-ground station)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = ਹਾਂ
| accessible         = 
| status             = Single Track Electrified
| code               = {{Indian railway code
  | code = NLDM
  | zone = [[Northern Railway zone]]
  | division = {{rwd|Ambala}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = &lt;!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --&gt;
| map_type           = India Punjab#India
}}

'''ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ (ਰੋਪੜ) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਡ '''ਐੱਨਐੱਲਡੀਐੱਮ (N.L.D.M)''' ਹੈ। ਇਹ [[ਨੰਗਲ]], ਨੰਗਲ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ  ਨੰਗਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ 3 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ। ਅਤੇ 4 ਲਾਈਨਾਂ ਹਨ।

== ਰੇਲਾਂ ==

* ਨੰਗਲ ਡੈਮ-ਅੰਬ ਅੰਦੌਰਾ ਸਵਾਰੀ
* ਨੰਗਲ ਡੈਮ-ਅੰਬਾਲਾ ਸਵਾਰੀ
* ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ
* ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਸੁਪਰਫਾਸਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ
* ਸਹਾਰਨਪੁਰ-ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਮੀਮੂ

== ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਚਿੱਤਰ ==

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}{{Railway stations in the Punjab, India}}


[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>4qbl5z6pvplnjgxw72m3hob4ijwj0si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੇ. ਡੀ. ਵੈਨਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190711</id>
    <revision>
      <id>837213</id>
      <parentid>836576</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T05:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Portrait of Vice President JD Vance.jpg]] → [[File:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg]] Changing the name of a duplicate file</comment>
      <origin>837213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11064" sha1="akpbhdruy5s5iu059k2xrkil9ty3fby" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ਜੇ.ਡੀ. ਵੈਨਸ&lt;!-- JD, not &quot;J. D.&quot;, per talk page discussion: https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:J._D._Vance/Archive_1#J.D._Vance_name_is_spelled_wrong_on_the_title_of_this_page --&gt;
| image               = March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg
| caption             = ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਚਿੱਤਰ, 2026
| office              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
| president           = [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ]]
| term_start          = ਜਨਵਰੀ 20, 2025
| predecessor         = [[ਕਮਲਾ ਹੈਰਿਸ]]
| order               = 50ਵਾਂ
| jr/sr1              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟਰ
| state1              = ਓਹਾਇਓ
| termstart1          = ਜਨਵਰੀ 3, 2023
| term_end1           = ਜਨਵਰੀ 10, 2025
| predecessor1        = [[ਰੋਬ ਪੋਰਟਮੈਨ]]
| successor2          = ਜਾਨ ਹਸਟਡ
| birth_name          = ਜੇਮਸ ਡੋਨਾਲਡ ਬੋਮਨ
| birth_date          = {{birth date and age|1984|8|2}}
| birth_place         = [[ਓਹਾਇਓ|ਮਿਡਲਟਾਊਨ, ਓਹੀਓ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ&lt;!-- &quot;US&quot; is used per [[MOS:US]], which requires internal consistency --&gt;
| party               = [[ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਰਿਪਬਲਿਕਨ]]
| spouse              = {{marriage|ਊਸ਼ਾ ਚਿਲਕੁਰੀ|2014}}
| children            = 3
| occupation          = {{flatlist}}
* ਸਿਆਸਤਦਾਨ 
* ਲਿਖਾਰੀ
{{endflatlist}}
| education           = ਓਹਾਇਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਬੀ.ਏ.) &lt;br/&gt;
[[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਜੇ.ਡੀ.)
| signature           = JD Vance Signature-01.svg
| website             = {{URL|vance.senate.gov|Senate website}}
| branch              = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਮਰੀਨ ਕੋਰ
| serviceyears        = 2003–2007
| rank                = ਕਾਰਪੋਰਲ
| unit                = ਦੂਜਾ ਮਰੀਨ ਏਅਰਕਰਾਫਟ ਵਿੰਗ
| battles             = [[ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ]]
| alt                 = Vance poses for a professional portrait in a suit and red tie. Behind him the flag of the US is partly visible on his left and the flag of Ohio on the right.
}}
'''ਜੇਮਜ਼ ਡੇਵਿਡ ਵੈਨਸ''' (ਜਨਮ '''ਜੇਮਜ਼ ਡੋਨਾਲਡ ਬੋਮਨ''', 2 ਅਗਸਤ 1984) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਰੀਨ ਹਨ। ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ 50ਵੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ 2003 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਓਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਯੇਲ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਦਮ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਕੀਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਹਿਲਬਿਲੀ ਐਲੀਜੀ'', 2016 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਵੈਨਸ ਨੇ ਓਹਾਇਓ ਵਿੱਚ 2022 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਟਿਮ ਰਿਆਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। 2016 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਨਸ ਟਰੰਪ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਏ। ਜੁਲਾਈ 2024 ਵਿੱਚ, ਟਰੰਪ ਨੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।

ਵੈਨਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੱਜੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;vZW-2022-01-04&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/magazine/2022/01/04/jd-vance-hillbilly-elegy-radicalization/|title=The Radicalization of J.D. Vance|last=van Zuylen-Wood|first=Simon|date=January 4, 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=August 11, 2024|archive-url=https://archive.today/20220104145244/https://www.washingtonpost.com/magazine/2022/01/04/jd-vance-hillbilly-elegy-radicalization/|archive-date=January 4, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/07/16/vance-nomination-proves-trumpism-is-here-to-stay/|title=JD Vance's nomination proves Trumpism is here to stay|last=Orr|first=James|date=July 16, 2024|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=July 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718054932/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/07/16/vance-nomination-proves-trumpism-is-here-to-stay/|archive-date=July 18, 2024|issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Goldman|first=Samuel|date=July 15, 2021|title=Peter Thiel's implausible populists|url=https://theweek.com/politics/1002603/peter-thiel-populists|magazine=[[The Week]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927102355/https://theweek.com/politics/1002603/peter-thiel-populists|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/j-d-vance-and-the-rise-of-postliberalism-1f200696|title=J.D. Vance and the Rise of 'Postliberalism'|last=Zorzi|first=Graedon H.|date=July 16, 2024|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=July 17, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717045132/https://www.wsj.com/articles/j-d-vance-and-the-rise-of-postliberalism-1f200696|archive-date=July 17, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |last=Haynes |first=Gavin |date=July 17, 2024 |title=JD Vance has some weird influences |url=https://www.spectator.co.uk/article/jd-vance-has-some-weird-influences/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718054933/https://www.spectator.co.uk/article/jd-vance-has-some-weird-influences/ |archive-date=July 18, 2024 |access-date=July 17, 2024 |website=[[The Spectator]] |quote=Vance says he is 'plugged into a lot of weird, right-wing subcultures'. He draws from a whole new political lexicon, one that would seem baffling to his more starched colleagues in the Congress.}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ, ਬੰਦੂਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵੈਨਸ ਬੇਔਲਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਲੋਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Corn-2024-08-01&quot;&gt;{{Cite magazine|last=Corn|first=David|date=August 1, 2024|title=JD Vance Attacked AOC for Promoting a 'Sociopathic Attitude' About Children|url=https://www.motherjones.com/politics/2024/08/jd-vance-aoc-childless/|magazine=[[Mother Jones (magazine)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808145041/https://www.motherjones.com/politics/2024/08/jd-vance-aoc-childless/|archive-date=August 8, 2024|access-date=August 11, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hill-childless&quot;&gt;{{Cite web |last=Sforza |first=Lauren |date=July 30, 2024 |title=Vance: 'Childless people' in US leadership 'more sociopathic' |url=https://thehill.com/homenews/campaign/4799959-vance-criticizes-childless-people/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240731015213/https://thehill.com/homenews/campaign/4799959-vance-criticizes-childless-people/ |archive-date=July 31, 2024 |access-date=July 31, 2024 |website=The Hill}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Smith |first=Peter |last2=Smith |first2=Michelle R. |date=September 4, 2024 |title=Takeaways from AP's report on JD Vance and the Catholic postliberals in his circle of influence |url=https://apnews.com/article/jd-vance-catholicism-postliberals-social-policy-a82350ba78148ab24748c3fe0a20eabe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240904131014/https://apnews.com/article/jd-vance-catholicism-postliberals-social-policy-a82350ba78148ab24748c3fe0a20eabe |archive-date=September 4, 2024 |access-date=September 4, 2024 |website=Associated Press |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dias |first=Elizabeth |date=August 25, 2024 |title=How JD Vance Found His Way to the Catholic Church |url=https://www.nytimes.com/2024/08/25/us/jd-vance-catholic-church-conversion.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905123319/https://www.nytimes.com/2024/08/25/us/jd-vance-catholic-church-conversion.html |archive-date=September 5, 2024 |access-date=September 4, 2024 |website=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

== ਨੋਟ==
{{notelist}}

== ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Commons category||ਜੇ. ਡੀ. ਵੈਨਸ}}
* {{Official website}}
* [https://jdvance.com/ Campaign website]
{{CongLinks | congbio=V000137 | votesmart=201794 | fec=C00783142 | congress=j-vance/V000137}}
* {{C-SPAN|105171}}
* [https://www.politifact.com/personalities/jd-vance/ J.D. Vance] at [[PolitiFact]]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]]</text>
      <sha1>akpbhdruy5s5iu059k2xrkil9ty3fby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190800</id>
    <revision>
      <id>837185</id>
      <parentid>773806</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T17:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Prominent Musicians&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1242443631|Atrauli Gharana]]&quot;</comment>
      <origin>837185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4694" sha1="kazx2l0c9fqc0wwlhwk6xkh9aywi52i" xml:space="preserve">'''ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ''' ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] ਦਾ ''[[ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਨਾ|ਮੂਲ ਘਰਾਨਾ]]'' ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਤੋਂ ਅਤਰੌਲੀ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਘਰਾਨਾ [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨੇ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ]] ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਰਾਨੇ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਅੱਲਾਦਿਯਾ ਖ਼ਾਨ]], ਫੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਯਤ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਘਰਾਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵੋਕਲ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਗ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਘਰਾਨੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ - ਹਿਦਾਇਤ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਾਨ, ਕਰੀਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਜੱਬਾਰ ਖ਼ਾਨ - ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ - ਜੋ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਅਤਰੌਲੀ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ।

ਆਗਰਾ ਘਰਾਨੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨੇ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ]], ਜੋ ਕਿ ਡਾਗਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ ਗੌਹਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਉਭਰਿਆ। 

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ==
* ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ &quot;ਦਰਸਪੀਆ&quot;
* [[ਪੁਤਨ ਖਾਨ]]
* [[ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]]
* [[ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ]]
* [[ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]]

=== ਜੱਦੀ ਵੰਸ਼ ===
{{Tree chart/start}}
{{Tree chart|||||||||||||||||||||||||||GAUHA|}}
{{Tree chart||F|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|V|~|~|~|~|~|A|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|V|~|~|~|~|~|~|~|7||||}}
{{Tree chart||:||||||||||||||||||||:||||||||||||||||||||||:||||||||:||||}}
{{Tree chart|HIDAY||||||||||||||||||MUGHU||||||||||||||||||||KARIM||||||JABBA|}}
{{Tree chart||)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.||||||||!||||||||||||||||||||||)|-|-|-|.||||!||||}}
{{Tree chart||!||||||||||||!||||||||!||||||||||||||||||||||!||||!||||!||||}}
{{Tree chart|LALKH||||||||||DAUG1||||||HAZIZ||||||||||||||||||||DAUG2||GULAM||NOORK|}}
{{Tree chart||!||||||||||||||||||||!||||||||||||||||||||||||||:||||||||}}
{{Tree chart||)|-|-|v|-|-|v|-|-|v|-|-|.||||||||)|-|-|-|v|-|-|-|-|v|-|-|-|-|v|-|-|-|-|.|||||||:||||||||}}
{{Tree chart||!|||!|||!|||!|||!||||||||!||||!|||||!|||||!|||||!|||||||:||||||||}}
{{Tree chart|CHOJJ|FAZAL|INAYA|FAIZK|RIYAZ||||||MEHBO||PUTTA|||JASIY|||VITTO|||MUNSH|||||JAIPU|}}
{{Tree chart||!||||||!||||||||||||||!|||||||||||||||||||!|||||||||||||||}}
{{Tree chart||!||||||)|-|-|v|-|-|v|-|-|.|||||)|-|-|v|-|-|v|-|-|v|-|-|v|-|-|.||||)|-|-|v|-|-|.|||||||||}}
{{Tree chart||!||||||!|||!|||!|||!|||||!|||!|||!|||!|||!|||!||||!|||!|||!|||||||||}}
{{Tree chart|ABBAS||||AHMED|ALTAF|LIAQA|DAUG3|||ATAHU|BANDE|AJJUB|MARIA|BASHI|ALLAR||KAMAA|REYAZ|HASIN|}}
{{Tree chart||:||||||:|||:|||:|||:|||||:|||:|||:|||:|||:|||:||||:||||||:|||||||||}}
{{Tree chart/end}}

== ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ==
* [[Mehboob Khan (classical musician)|ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ &quot;ਦਾਰਾਸਪੀਆ&quot;]]
* [[Puttan Khan|ਪੁੱਤਨ ਖਾਨ]]
* [[ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]]
* [[Faiyaz Hussain Khan|ਫ਼ੈਯਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ]]
* [[ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]]
== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]</text>
      <sha1>kazx2l0c9fqc0wwlhwk6xkh9aywi52i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194748</id>
    <revision>
      <id>837189</id>
      <parentid>792459</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T18:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Awards&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1288057345|Nasir Aminuddin Dagar]]&quot;</comment>
      <origin>837189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18797" sha1="e8eglh24uk1wnv5twn18m4r84yg45vt" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = Aminuddin Dagar
| birth_name         = Nasir Aminuddin Dagar
| birth_date         = 20 October 1923
| birth_place        = [[Indore]], [[Indore State]], [[British India]]
| death_date         = 28 December 2000
| death_place        = [[Kolkata]], [[West Bengal]], India
| occupation         = Singer - [[dhrupad]] style of Dagar Gharana&lt;br/&gt;[[Hindustani classical music]]
| awards             = {{ubl|[[Padma Bhushan]] (1986)|[[Sangeet Natak Akademi Award]] (1985)}}
}}

'''ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ''' (20 ਅਕਤੂਬਰ 1923-28 ਦਸੰਬਰ 2000) ਡਾਗਰਵਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਸੀ, ਜੋ ਚਾਰ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਜੁਗਲਬੰਦੀ]] ਜਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;dhrupadsangeetashram.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Dagar Dhrupad Sangeet Ashram |url=http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |archive-date=21 April 2011 |access-date=2022-01-08 |publisher=Dhrupadsangeetashram.com website}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੇ ਡਾਗਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਲਗਾਏ। ਉਸਤਾਦ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹਨਾਂ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਰਿਆਜ਼ੂਦੀਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਜ਼ਿਆਉਦੀਨ ਖਾਨ ਡਾਗਰ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਅਨੁਸਾਰਃ

&quot;ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ,... ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ, ਧ੍ਰੁਪਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਮੰਗ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੜੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਧਰੁਪਦ 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਡਾਗਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ  ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

== ਵੱਡੇ ਡਾਗਰ ਭਰਾ ==
ਨੌਜਵਾਨ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਅਤੇ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਗਾਉਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸਿਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਧਰੁਪਦ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਬਲਕਿ ਯੁਗਲ ਜਾਂ ''ਜੁਗਲਬੰਦੀ'' ਗਾਉਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਵੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ''ਜੁਗਲਬੰਦੀ'' ਦੋਵਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਮੋਇਨੁਦੀਨ ਅਤੇ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸਦਭਾਵਨਾਪੂਰਨ ਸਮਕਾਲੀਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੇਠਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਆਪਣੇ ''ਅਲੰਕਾਰ'', ਉੱਪਰਲੇ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰੂਸ]] ਅਤੇ [[ਜਪਾਨ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਇੰਨਾ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ [[ਯੂਨੈਸਕੋ]] ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਲੇਨ ਡੈਨੀਲੋ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਬਰਲਿਨ]], [[ਵੈਨਿਸ|ਵੇਨਿਸ]] ਅਤੇ [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1964 ਵਿੱਚ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। 17 ਨਵੰਬਰ 1964 ਨੂੰ ''ਲੇ ਮੋਂਡੇ'' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈਃ &quot;ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਰਹਾਂਗੇ ਕਿ... ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।&quot; ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਦੀ 1966 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਮੀਨੁਦੀਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।&lt;ref name=&quot;dhrupadsangeetashram.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Dagar Dhrupad Sangeet Ashram |url=http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |archive-date=21 April 2011 |access-date=2022-01-08 |publisher=Dhrupadsangeetashram.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html &quot;Dagar Dhrupad Sangeet Ashram&quot;]. Dhrupadsangeetashram.com website. Archived from [http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html the original] on 21 April 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 January&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scroll&quot;&gt;{{Cite web |last=Aneesh Pradhan |date=18 February 2017 |title=Rhythmic interplay marks Nasir Aminuddin Dagar and Nasir Moinuddin Dagar's rendition of raag Kafi |url=https://scroll.in/article/829513/rythmic-interplay-marks-nasir-aminuddin-dagar-and-nasir-moinuddin-dagars-rendition-of-raag-kaafi |access-date=8 January 2022 |website=Scroll.in website}}&lt;/ref&gt;

== ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ==
ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ ਰਿਕਲੂਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤ ਆਸ਼ਰਮ ==
ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਨਵਰੀ 1966 ਵਿੱਚ ਬਿਰਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਸਵਰ ਸੰਗਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1975 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਧਰੁਪਦ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਧਰੁਪਦ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਸ਼ਰਮ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਚੇਲੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ''ਗੁਰੂ ਸਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ'' ਰਾਹੀਂ ਧਰੁਪਦ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਗੇ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਗਰ-ਵਾਣੀ ਧਰੁਪਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਵਚਨ ਬੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਨੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੀਰ ਕੁਮਾਰ ਦੱਤਾ, ਅਲਕਾ ਨੰਦੀ, ਅਸ਼ੋਕ ਧਰ (ਨੰਦੀ ਭੈਣਾਂ ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਇਤਰਾ, ਅਨੂ ਬਰਮਨ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਮੀਰਨ ਚੈਟਰਜੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨ ਮਾਇਆ ਸੇਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;dhrupadsangeetashram.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Dagar Dhrupad Sangeet Ashram |url=http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |archive-date=21 April 2011 |access-date=2022-01-08 |publisher=Dhrupadsangeetashram.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html &quot;Dagar Dhrupad Sangeet Ashram&quot;]. Dhrupadsangeetashram.com website. Archived from [http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html the original] on 21 April 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 January&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ (ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤ ਆਸ਼ਰਮ) ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਬੰਧੂ ਅਲੋਕਾ ਨੰਦੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;dhrupadsangeetashram.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Dagar Dhrupad Sangeet Ashram |url=http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html |archive-date=21 April 2011 |access-date=2022-01-08 |publisher=Dhrupadsangeetashram.com website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110421030811/http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html &quot;Dagar Dhrupad Sangeet Ashram&quot;]. Dhrupadsangeetashram.com website. Archived from [http://www.dhrupadsangeetashram.com/dagarsangeetashram.html the original] on 21 April 2011&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;8 January&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਪੁਰਸਕਾਰ ==
ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ

* [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪੁਰਸਕਾਰ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) 1986 &lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2014 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=8 January 2022 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;
* ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1985 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ) &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SNA: List of Akademi Awardees (see (Music - Vocal) section of the list) |url=http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217185616/http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |archive-date=17 February 2012 |access-date=8 January 2022 |publisher=Sangeet Natak Akademi website}}&lt;/ref&gt;
* ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਅਵਾਰਡ 1979
* D.Litt। 1991 ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ
* [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ (ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ &lt;ID1 ਤੋਂ) 

== ਅਵਾਰਡ ==

ਉਸਤਾਦ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ  ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ

* [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪੁਰਸਕਾਰ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) 1986 &lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=September 2014 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=8 January 2022 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;
* ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1985 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ) &lt;ref&gt;{{Cite web |title=SNA: List of Akademi Awardees (see (Music - Vocal) section of the list) |url=http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217185616/http://www.sangeetnatak.org/sna/awardeeslist.htm |archive-date=17 February 2012 |access-date=8 January 2022 |publisher=Sangeet Natak Akademi website}}&lt;/ref&gt;
* ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਅਵਾਰਡ 1979
* ਡੀ.ਲਿਟ. 1991 ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ
* [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ (ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈੱਟਵਰਕ)1986-89 ਤੱਕ 
== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* ਨੌਜਵਾਨ ਡਾਗਰ ਭਰਾ

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923]]</text>
      <sha1>e8eglh24uk1wnv5twn18m4r84yg45vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ (ਕਿਤਾਬ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>203974</id>
    <revision>
      <id>837174</id>
      <parentid>835084</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਕਿਤਾਬ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5880" sha1="f1oaj98ppvcwrqgltqbnc960b7xbz2w" xml:space="preserve">ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ('''''A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day)''''' ਇੱਕ ਖੋਜਪਰਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੇਬੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 2018 ਵਿੱਚ [[ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
----

== ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ==

* '''ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ:''' ''ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ (A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day)''
* '''ਲੇਖਕ:''' [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] [[:en:Tim_Dyson|Tim Dyson]]
* '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ:''' [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press]]
* '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਾਲ:''' 2018
* '''ISBN (Hardcover):''' 978-0-19-882905-8
* '''ਵਿਸ਼ਾ:''' ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਤਿਹਾਸ
* '''ਭਾਸ਼ਾ:''' ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
* '''ਖੇਤਰ:''' ਭਾਰਤ

----

== ਪਰਿਚੈ ==
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਰੇਮਵਰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
----

== ਸੰਰਚਨਾ ==
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

=== 1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਦੌਰ ===

* ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ
* ਸ਼ਿਕਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ

=== 2. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਸਤੀਆਂ ===

* ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਵਾਧਾ
* ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

=== 3. ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ===

* ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
* ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ

=== 4. ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਦੌਰ ===

* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਨਗਣਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* ਅਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

=== 5. ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ===

* ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਵਾਧਾ
* ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ

----

== ਮੁੱਖ ਥੀਮ ==

=== ● ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ===
ਕਿਤਾਬ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਰਫ਼ਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

=== ● ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ===
ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ● ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ===
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਲਾਗੂਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
----

== ਖੋਜ ਵਿਧੀ ==
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤ:

* ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ
* ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
* ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਕੜਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
----

== ਮਹੱਤਤਾ ==
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੂਲਭੂਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ।
----

== ਸਮੀਖਿਆ ==

* ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ
* ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਅਤੇ ਡਾਟਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

----

== ਹਵਾਲੇ ==

# https://global.oup.com/academic/product/a-population-history-of-india-9780198829058?cc=in&amp;lang=en&amp;
# https://www.ijraset.com/research-paper/challenges-faced-by-india-due-to-its-increasing-population

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬ]]</text>
      <sha1>f1oaj98ppvcwrqgltqbnc960b7xbz2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837175</id>
      <parentid>837174</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ਕਿਤਾਬ]]; added [[Category:ਕਿਤਾਬਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5886" sha1="6mgaulhbtnfrkq2rouiik8flbiahk5x" xml:space="preserve">ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ('''''A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day)''''' ਇੱਕ ਖੋਜਪਰਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੇਬੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 2018 ਵਿੱਚ [[ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
----

== ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ==

* '''ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ:''' ''ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ (A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day)''
* '''ਲੇਖਕ:''' [[ਟਿਮ ਡਾਇਸਨ]] [[:en:Tim_Dyson|Tim Dyson]]
* '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ:''' [[:en:Oxford_University_Press|Oxford University Press]]
* '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਾਲ:''' 2018
* '''ISBN (Hardcover):''' 978-0-19-882905-8
* '''ਵਿਸ਼ਾ:''' ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਤਿਹਾਸ
* '''ਭਾਸ਼ਾ:''' ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
* '''ਖੇਤਰ:''' ਭਾਰਤ

----

== ਪਰਿਚੈ ==
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਰੇਮਵਰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
----

== ਸੰਰਚਨਾ ==
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

=== 1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਦੌਰ ===

* ਪਹਿਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ
* ਸ਼ਿਕਾਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ

=== 2. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਸਤੀਆਂ ===

* ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਵਾਧਾ
* ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

=== 3. ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ===

* ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
* ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ

=== 4. ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀ ਦੌਰ ===

* ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਨਗਣਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
* ਅਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

=== 5. ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ===

* ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਵਾਧਾ
* ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ

----

== ਮੁੱਖ ਥੀਮ ==

=== ● ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ===
ਕਿਤਾਬ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਰਫ਼ਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

=== ● ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ===
ਜਨਮ ਦਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ● ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ===
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਲਾਗੂਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
----

== ਖੋਜ ਵਿਧੀ ==
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤ:

* ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ
* ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅੰਕੜੇ
* ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਕੜਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
----

== ਮਹੱਤਤਾ ==
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੂਲਭੂਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ।
----

== ਸਮੀਖਿਆ ==

* ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ
* ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਅਤੇ ਡਾਟਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ
* ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

----

== ਹਵਾਲੇ ==

# https://global.oup.com/academic/product/a-population-history-of-india-9780198829058?cc=in&amp;lang=en&amp;
# https://www.ijraset.com/research-paper/challenges-faced-by-india-due-to-its-increasing-population

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ]]</text>
      <sha1>6mgaulhbtnfrkq2rouiik8flbiahk5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204159</id>
    <revision>
      <id>837176</id>
      <parentid>836608</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5108" sha1="tr0yze1t6r9h8k3cohrohyfkm7kj4qy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.175638|N|76.020666|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 234
| population_total                = 1.369
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਸੁਨਾਮ 
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 148026
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:13 PB:84
| area_code       = 01676******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ]]
| official_name                   = 
}}

'''ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਲਾਕ [[ਸੁਨਾਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਰਟਰ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੁਨਾਮ ਤੋਂ 17 ਕਿ.ਮੀ. ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 111 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 148026 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਭਵਾਨੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ  ਟੱਲ ਘਨੌੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ  ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]], ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]], ਦੀ ਚਰਨ ਛੂੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਘਨੌੜ ਸਾਹਿਬ&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=8kLyYl9io-4&lt;/ref&gt; ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰ ਪੁਰਬ  ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ਼ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#[[ਬਾਸੀ ਅਰਖ]] (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਕਪਿਆਲ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਅਕਬਰਪੁਰ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਕਾਹਨਗੜ੍ਹ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਿਜਲਪੁਰ]] (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਸਮਾਣਾ]] 
#[[ਸੰਗਰੂਰ]] 
#[[ਸੁਨਾਮ]] 
#[[ਪਾਤੜਾਂ]] 
ਘਨੌੜ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>tr0yze1t6r9h8k3cohrohyfkm7kj4qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਮੂਹਿਕ ਪਛਾਣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204227</id>
    <revision>
      <id>837129</id>
      <parentid>836821</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1503" sha1="i1gs4o7h1qwt3qbfx9y8r6qjw030k92" xml:space="preserve">{{ਅਧੂਰਾ}}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

'''ਸਮੂਹਿਕ ਪਛਾਣ''' ਜਾਂ '''ਸਮੂਹ ਦੀ ਪਛਾਣ''' ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਜਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਸੂਖਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਹਨੂੰ ਠੋਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਹੀ  ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਐ।</text>
      <sha1>i1gs4o7h1qwt3qbfx9y8r6qjw030k92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਲਟੇਕੜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204231</id>
    <revision>
      <id>837130</id>
      <parentid>836855</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="440" sha1="st58ynoylacn1erjotbvju32o9v4v8l" xml:space="preserve">{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

'''ਮਾਲਟੇਕੜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਨਾਂਦੇੜ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ  ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।

{{Stub}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਂਦੇੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>st58ynoylacn1erjotbvju32o9v4v8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204232</id>
    <revision>
      <id>837131</id>
      <parentid>836873</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="6oy2kyppr4v4oqtiiahfhlb2xyxy2ja" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name               = '''ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| style              = ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ
| type               = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]]
| image              = 
| caption            = 
| address            = [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਜੱਸੋਵਾਲ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| country            = [[ਭਾਰਤ]]
| coordinates        = {{Coord|30.758777|N|75.826697|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}}
| elevation          = {{convert|269|m|ft}}
| owned              = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]]
| operator           = [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ |ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]]
| lines              = [[ਲੁਧਿਆਣਾ-ਧੂਰੀ ਲਾਈਨ]]
| platforms          = 3
| tracks             = {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} [[ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ]]
| structure          = Standard on ground
| parking            = 
| bicycle            = 
| accessible         = 
| status             = ਚਾਲੂ 
| code               = {{Indian railway code
  | code = QRP
  | division = {{rwd|Ambala}}
  }}
| opened             = 1870
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = {{Adjacent stations|system=Indian Railways
|line=Northern Railway zone|left=gill|right=kalan jassowal|type=[[ludhiana–dhuri line]]}}
| map_type           = India Punjab#India
| map_dot_label      = 
| map_caption        = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
}}

'''ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ 'QRP' ਹੈ।&lt;ref&gt;https://indiarailinfo.com/station/map/kila-raipur-qrp/833
&lt;/ref&gt; ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸੌ ਰੇਲ ਟਿਕਟ ਬੁਕਿੰਗ ਅਤੇ ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 43 ਹੈ।

== ਰੇਲ ਗੱਡੀਆ==

ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 43 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। QRP ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - (MCTM ਊਧਮਪੁਰ - ਕੋਟਾ SF ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਹਿਸਾਰ - ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੈਸੇਂਜਰ, ਆਦਿ)।
==ਹਵਾਲੇ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>6oy2kyppr4v4oqtiiahfhlb2xyxy2ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੱਸੋਵਾਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204234</id>
    <revision>
      <id>837132</id>
      <parentid>836871</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5699" sha1="n2jo8atjucdsc5k69dkbdwluogxd05q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਜੱਸੋਵਾਲ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = ਪਿੰਡ ਜੱਸੋਵਾਲ
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.802478|N|75.823044|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 252
| population_total                = 3252
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 141116
| area_code_type  ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:10
| area_code       = 01624******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| official_name                   = 
}}

'''ਜੱਸੋਵਾਲ''', ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੱਖੋਵਾਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋਵਾਲ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 106 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਜੱਸੋਵਾਲ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 141116 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਗਿੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਨਾਲ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਏਥੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਧੂਰੀ ਮੇਨ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ  [[ਜੱਸੋਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਹੈ।

== ਵਿਅਕਤੀ ==
[[ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੱਸੋਵਾਲ]], [[ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਯਾਦਗਾਰੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਚ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਪਰੈਲ 1935 ਨੂੰ ਓਹਨਾਂ  ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ [[ਜੱਸੋਵਾਲ]] ([[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]]), ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੈਲਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਮਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=1Kipfin87Gk&lt;/ref&gt;

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਚੁਪਕੀ (1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਹਿਮਾਯੂੰਪੁਰਾ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਖੇੜੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਆਲਮਗੀਰ]] 3(ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਝਮੇੜੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਦੋਲੋਂ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ), 
#ਦੋਲੋਂ ਖੁਰਦ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਲੁਧਿਆਣਾ]]
#[[ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ]] 
#[[ਫਿਲੌਰ]] 
#[[ਰਾਏਕੋਟ]] 
ਜੱਸੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਜਨਗਣਨਾ ==

* ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 	 3252 ਕੁੱਲ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ	646
* ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 	47.6% (1548)
* ਕੁੱਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 	74.1% (2411)
* ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ	33.0% (1073)
* ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 	0.0% ( 0)
* ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਆਬਾਦੀ 	42.5% (1383)
* ਕੰਮਕਾਜੀ ਆਬਾਦੀ 	33.5%

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>n2jo8atjucdsc5k69dkbdwluogxd05q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਘੁੱਦਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204236</id>
    <revision>
      <id>837133</id>
      <parentid>836879</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="1fakpb43quxkbo1co81c9iy1piknw39" xml:space="preserve">{{Notability|}}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}[[ਤਸਵੀਰ:Amritpal Singh Ghudda 1.jpg|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਘੁੱਦਾ 2025 ਵਿੱਚ।]]
'''ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਘੁੱਦਾ''' ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਘੁਮੱਕੜ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}</text>
      <sha1>1fakpb43quxkbo1co81c9iy1piknw39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁਕੇਸ਼ ਆਲਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204237</id>
    <revision>
      <id>837134</id>
      <parentid>836885</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="d7xxm17i58ksx5pu238qnvlcb49qz4c" xml:space="preserve">{{Incomplete}}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}[[ਤਸਵੀਰ:Mukesh Alam.jpg|thumb|ਮੁਕੇਸ਼ ਆਲਮ 2025 ਵਿੱਚ।]]
ਮੁਕੇਸ਼ ਆਲਮ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਹਨ।

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}</text>
      <sha1>d7xxm17i58ksx5pu238qnvlcb49qz4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837135</id>
      <parentid>837134</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="lhnib4fzww0ixnygtnch4d2pi3aivh5" xml:space="preserve">{{ਅਧੂਰਾ}}{{Unreferenced|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}[[ਤਸਵੀਰ:Mukesh Alam.jpg|thumb|ਮੁਕੇਸ਼ ਆਲਮ 2025 ਵਿੱਚ।]]
ਮੁਕੇਸ਼ ਆਲਮ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਹਨ।

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}</text>
      <sha1>lhnib4fzww0ixnygtnch4d2pi3aivh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204238</id>
    <revision>
      <id>837136</id>
      <parentid>836903</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ(ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>836903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="jvwbd3ocr2r3zyv4wyt8dxzvf0mfzz5" xml:space="preserve">
{{Infobox film
| name           = Prem Parbat
| image          = Prem parbat.jpg
| caption        = 
| director       = Ved Rahi
| writer         = 
| producer       = Shanti Sagar
| starring       = [[Rehana Sultan]]
| narrator       = 
| cinematography = 
| editing        = 
| music          = [[Jaidev]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|1975|05 |16|df=y|ref1=&lt;ref name=&quot;Ojha1988&quot;&gt;{{Cite book |last=Rajendra Ojha |url=https://books.google.com/books?id=q7UEAQAAIAAJ |title=Screen World Publication's 75 Glorious Years of Indian Cinema: Complete Filmography of All Films (silent &amp; Hindi) Produced Between 1913–1988 |publisher=Screen World Publication |year=1988 |page=100}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime        = 
| country        = India
| language       = Hindi
| budget         = 
}}

'''''ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ''''' (ਅਨੁਵਾਦਃ ਮਾਉਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਲਵ) 1973 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ  ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]], ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ, ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ, ਆਗਾ ਅਤੇ [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ) ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੈਦੇਵ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋ ਕੇ ਸਾਏ&quot;, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ&quot; ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ|ਪਦਮ ਸਚਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੈਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ।

== ਪਲਾਟ ==
ਇਹ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।

== ਕਾਸਟ ==

* [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
* [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਿੱਖ) 
* [[ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ]]
* ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ
* ਆਗਾ
* ਬੀਰਬਲ
* ਹੀਰਾਲਾਲ
* ਅਜੈ ਚੱਡਾ
* ਇੰਦਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ

== ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ/ਸੰਗੀਤ ==
ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot; ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot;-[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] &lt;ref&gt;[http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073 Ye Dil Aur Unki, Nigaaho Ke Saaye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520221123/http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073|date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot;-ਮੀਨੂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ
* &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ ਬਾਰ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
* &quot;ਯੇ ਨੀਰ ਕਹਾਂ ਸੇ ਬਰਸੇਂ ਹੈ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ==
ਮੀਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot; ਗੀਤ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{DEFAULTSORT:Prem Parbat}}</text>
      <sha1>jvwbd3ocr2r3zyv4wyt8dxzvf0mfzz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837138</id>
      <parentid>837136</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5532" sha1="12jfn2gnihki407ia33qlcv54e6hjsx" xml:space="preserve">
{{Infobox film
| name           = ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ
| image          = 
| caption        = 
| director       = ਵੇਦ ਰਾਹੀ
| writer         = 
| producer       = ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਗਰ
| starring       = [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
| narrator       = 
| cinematography = 
| editing        = 
| music          = [[ਜੈਦੇਵ]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|1975|05 |16|df=y|ref1=&lt;ref name=&quot;Ojha1988&quot;&gt;{{Cite book |last=Rajendra Ojha |url=https://books.google.com/books?id=q7UEAQAAIAAJ |title=Screen World Publication's 75 Glorious Years of Indian Cinema: Complete Filmography of All Films (silent &amp; Hindi) Produced Between 1913–1988 |publisher=Screen World Publication |year=1988 |page=100}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime        = 
| country        = ਭਾਰਤ
| language       = ਹਿੰਦੀ
| budget         = 
}}

'''ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ''' (ਅਨੁਵਾਦਃ '''ਮਾਉਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਲਵ''') 1973 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ  ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]], ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ, ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ, ਆਗਾ ਅਤੇ [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ) ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੈਦੇਵ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋ ਕੇ ਸਾਏ&quot;, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ&quot; ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ|ਪਦਮ ਸਚਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੈਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ।

== ਆਧਾਰ ==
ਇਹ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।

== ਕਾਸਟ ==

* [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
* [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਿੱਖ) 
* [[ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ]]
* ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ
* ਆਗਾ
* ਬੀਰਬਲ
* ਹੀਰਾਲਾਲ
* ਅਜੈ ਚੱਡਾ
* ਇੰਦਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ

== ਸੰਗੀਤ ==
ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot; ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot;-[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] &lt;ref&gt;[http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073 Ye Dil Aur Unki, Nigaaho Ke Saaye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520221123/http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073|date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot;-ਮੀਨੂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ
* &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ ਬਾਰ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
* &quot;ਯੇ ਨੀਰ ਕਹਾਂ ਸੇ ਬਰਸੇਂ ਹੈ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ==
ਮੀਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot; ਗੀਤ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Prem Parbat}}</text>
      <sha1>12jfn2gnihki407ia33qlcv54e6hjsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837139</id>
      <parentid>837138</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="4t9zl5hobokovmdv0503n80gjwonk89" xml:space="preserve">
{{Infobox film
| name           = ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ
| image          = 
| caption        = 
| director       = ਵੇਦ ਰਾਹੀ
| writer         = 
| producer       = ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਗਰ
| starring       = [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
| narrator       = 
| cinematography = 
| editing        = 
| music          = [[ਜੈਦੇਵ]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|1975|05 |16|df=y|ref1=&lt;ref name=&quot;Ojha1988&quot;&gt;{{Cite book |last=Rajendra Ojha |url=https://books.google.com/books?id=q7UEAQAAIAAJ |title=Screen World Publication's 75 Glorious Years of Indian Cinema: Complete Filmography of All Films (silent &amp; Hindi) Produced Between 1913–1988 |publisher=Screen World Publication |year=1988 |page=100}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime        = 
| country        = ਭਾਰਤ
| language       = ਹਿੰਦੀ
| budget         = 
}}

'''ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ''' (ਅਨੁਵਾਦਃ '''ਮਾਉਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਲਵ''') 1973 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ  ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]], ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ, ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ, ਆਗਾ ਅਤੇ [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ) ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੈਦੇਵ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋ ਕੇ ਸਾਏ&quot;, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ&quot; ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ|ਪਦਮ ਸਚਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੈਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ।

== ਆਧਾਰ ==
ਇਹ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।

== ਕਾਸਟ ==

* [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
* [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਿੱਖ) 
* [[ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ]]
* ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ
* ਆਗਾ
* ਬੀਰਬਲ
* ਹੀਰਾਲਾਲ
* ਅਜੈ ਚੱਡਾ
* ਇੰਦਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ

== ਸੰਗੀਤ ==
ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot; ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot;-[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] &lt;ref&gt;[http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073 Ye Dil Aur Unki, Nigaaho Ke Saaye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520221123/http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073|date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot;-ਮੀਨੂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ
* &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ ਬਾਰ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
* &quot;ਯੇ ਨੀਰ ਕਹਾਂ ਸੇ ਬਰਸੇਂ ਹੈ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ==
ਮੀਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot; ਗੀਤ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Prem Parbat}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>4t9zl5hobokovmdv0503n80gjwonk89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837140</id>
      <parentid>837139</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:1970 ਦਾ ਦਹਾਕਾ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="3ydlrmafmmmi63v49gmaxgqnbzcawgl" xml:space="preserve">
{{Infobox film
| name           = ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ
| image          = 
| caption        = 
| director       = ਵੇਦ ਰਾਹੀ
| writer         = 
| producer       = ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਗਰ
| starring       = [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
| narrator       = 
| cinematography = 
| editing        = 
| music          = [[ਜੈਦੇਵ]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|1975|05 |16|df=y|ref1=&lt;ref name=&quot;Ojha1988&quot;&gt;{{Cite book |last=Rajendra Ojha |url=https://books.google.com/books?id=q7UEAQAAIAAJ |title=Screen World Publication's 75 Glorious Years of Indian Cinema: Complete Filmography of All Films (silent &amp; Hindi) Produced Between 1913–1988 |publisher=Screen World Publication |year=1988 |page=100}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime        = 
| country        = ਭਾਰਤ
| language       = ਹਿੰਦੀ
| budget         = 
}}

'''ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ''' (ਅਨੁਵਾਦਃ '''ਮਾਉਂਟੇਨ ਆਫ਼ ਲਵ''') 1973 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ  ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]], ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ, ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ, ਆਗਾ ਅਤੇ [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ) ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੈਦੇਵ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋ ਕੇ ਸਾਏ&quot;, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ&quot; ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ|ਪਦਮ ਸਚਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੈਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਵੇਦ ਰਾਹੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ।

== ਆਧਾਰ ==
ਇਹ ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਢੇ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ।

== ਕਾਸਟ ==

* [[ਰੇਹਾਨਾ ਸੁਲਤਾਨ]]
* [[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]] (ਸਪੈਸ਼ਲ ਦਿੱਖ) 
* [[ਸਤੀਸ਼ ਕੌਲ]]
* ਨਾਨਾ ਪਲਸੀਕਰ
* ਆਗਾ
* ਬੀਰਬਲ
* ਹੀਰਾਲਾਲ
* ਅਜੈ ਚੱਡਾ
* ਇੰਦਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ

== ਸੰਗੀਤ ==
ਫਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜੈਦੇਵ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਜਾਂਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮਾ ਸਚਦੇਵ]] ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot; ਬਿਨਾਕਾ ਗੀਤਮਾਲਾ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸੂਚੀ 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* &quot;ਯੇ ਦਿਲ ਔਰ ਉੰਕੀ, ਨਿਗਾਹੋਂ ਕੇ ਸਾਯੇ&quot;-[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] &lt;ref&gt;[http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073 Ye Dil Aur Unki, Nigaaho Ke Saaye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520221123/http://google.saregama.com/music/pages/listen_popup?mode=listen_popup&amp;query=INH100513073|date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt;
* &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot;-ਮੀਨੂ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ
* &quot;ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਸਾ ਘਰ ਬਾਰ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ
* &quot;ਯੇ ਨੀਰ ਕਹਾਂ ਸੇ ਬਰਸੇਂ ਹੈ&quot;-ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ==
ਮੀਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ &quot;ਰਾਤ ਪਿਆ ਕੇ ਸੰਗ&quot; ਗੀਤ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Prem Parbat}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1970 ਦਾ ਦਹਾਕਾ]]</text>
      <sha1>3ydlrmafmmmi63v49gmaxgqnbzcawgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਘੁਨਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204244</id>
    <revision>
      <id>837141</id>
      <parentid>836944</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T14:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2832" sha1="lp2alru7ltkt7nrt1pirsib4lfodjjz" xml:space="preserve">{{Cleanup infobox}}{{Infobox station
| name               = Ghunas
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = 
| caption            = 
| address            = Ghunas, [[Barnala district]], [[Punjab, India|Panjab]]
| country            = India
| coordinates        = {{coord|30.320113|75.420592|format=dms|display=inline}}
| elevation          = {{convert|223|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = [[Bathinda–Rajpura line]]
| platforms          = 2
| tracks             = Double Electric-Line
| connections        = 
| structure          = Standard (on ground)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = 
| bicycle            = 
| accessible         = 
| status             = Functioning
| code               = {{Indian railway code
  | code = GUNS
  | zone = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
  | division = {{rwd|Ambala}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = Yes
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = {{Adjacent stations|system=Indian Railways
|line=Northern Railway zone|left=Tapa|right=Hadiyaya|type=[[Bathinda–Rajpura line]]}}
| mapframe           = yes
| mapframe-caption   = Interactive map
| map_type           = 
| map_dot_label      = 
| map_size           = 300
}}

'''ਘੁਨਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਈਨ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਘੁੰਨਸ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ghunas Railway Station Map/Atlas NR/Northern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/ghunas-guns/6237 |access-date=2026-03-19 |website=indiarailinfo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=TTI |title=GUNS / Ghunas Railway Station {{!}} Train Arrival / Departure Timings at Ghunas |url=https://www.totaltraininfo.com/station/guns/ |access-date=2026-03-19 |website=www.totaltraininfo.com |language=en}}&lt;/ref&gt;[[ਬਠਿੰਡਾ–ਰਾਜਪੁਰਾ ਲਾਈਨ|ਬਠਿੰਡਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ]] ਉੱਤੇ  ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਇਹ ਉਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਧੀਨ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>lp2alru7ltkt7nrt1pirsib4lfodjjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204258</id>
    <revision>
      <id>837128</id>
      <parentid>837000</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5543" sha1="cheswre1tgfoq18pglcu3wjry1oqyiv" xml:space="preserve">
'''[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ''' [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਅਧੀਨ ਛੇ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;zones_and_divisions&quot;&gt;{{Cite web |date=21 July 2017 |title=Railway Zones and Divisions in The Country |url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=168812. |access-date=1 January 2025 |website=Press Information Bureau |publisher=Ministry of Railways (Government of India)}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਾ ਗਠਨ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1852 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ferozepur faces economic setback as Jammu Railway Division is carved out |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ferozepur-faces-economic-setback-as-jammu-railway-division-is-carved-out/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Process to bifurcate Ferozepur rail division at an advanced stage |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/process-to-bifurcate-ferozepur-rail-division-at-an-advanced-stage/story-BTfBIaUm6q9YVDe5DQI8KO.html}}&lt;/ref&gt;

ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਅੰਬਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਐੱਨ ਆਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਐੱਨ ਆਰ ਜ਼ੋਨ ਅਧੀਨ ਹੋਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zones and their Divisions in Indian Railways |url=http://www.indianrail.gov.in/ir_zones.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003737/http://www.indianrail.gov.in/ir_zones.pdf |archive-date=19 March 2015 |access-date=13 January 2016 |website=Indian Railways |format=[[PDF]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Firozpur Railway Division |url=http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1,263,314,318 |access-date=13 January 2016 |website=[[Railway Board]] |publisher=[[Northern Railway zone]]}}&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ==
ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statement showing Category-wise No.of stations in IR based on  Pass. earning of 2011 |url=http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI&amp;ACategoryStns.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128044328/http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI%26ACategoryStns.pdf |archive-date=28 January 2016 |access-date=15 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PASSENGER AMENITIES - CRITERIA= For Categorisation Of Stations |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1432447500773-23.Passenger%20Amenities%20PDF.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045206/http://www.cr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1432447500773-23.Passenger%20Amenities%20PDF.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=15 January 2016}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;background:#fff;&quot;
! style=&quot;background:#ffd750;&quot; |ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
! style=&quot;background:#ffd750;&quot; |ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
! style=&quot;background:#ffd750;&quot; |ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਏ-1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਏ.
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[ਬਿਆਸ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਬਿਆਸ ਜੰਕਸ਼ਨ]], [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ|ਪਠਾਨਕੋਟ ਛਾਉਣੀ]], ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ, ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ, ਫਗਵਾੜਾ
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਬੀ.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਉਪਨਗਰ ਸਟੇਸ਼ਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਡੀ.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਈ.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |ਫਾਲਟ ਸਟੇਸ਼ਨ
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''ਕੁੱਲ'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''-'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
|}
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੀਆਂਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>cheswre1tgfoq18pglcu3wjry1oqyiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204260</id>
    <revision>
      <id>837127</id>
      <parentid>837056</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3169" sha1="mzpmg2pkw5k9i7pogrof1rk3vitrxbw" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name          = '''ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| type          = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]]
| style         = Indian Railways
| image         = 
| image_caption = 
| address       = [[ਭਾਰਤ|ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਦਾਖਾ]],[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| country       = [[ਭਾਰਤ]]
| coordinates   = {{Coord|30.759463|N|76.127465|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}}
| elevation     = {{convert|267|m|ft}}
| line          = [[ਲੁਧਿਆਣਾਾ-ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਲਾਈਨ]]
| structure     = Standard on ground
| platform      = 2
| tracks        = {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ
| parking       = 
| bicycle       = 
| opened        = 1870
| closed        = 
| rebuilt       = 
| electrified   = ਹਾਂ
| ADA           = 
| code          = {{Indian railway code
  | code = CHA
  | division = {{rwd|Ambala}}
  }}
| owned         = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]]
| operator      = [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ]]
| status        = ਚਾਲੂ
| former        = 
| passengers    = 
| pass_year = 
| pass_percent  = 
| pass_system   = 
| map_type      = India Punjab#India
| map_dot_label = 
| map_caption   = ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| services      = {{Adjacent stations|system=Indian Railways
|line=Northern Railway zone|left=ਦੋਰਾਹਾ|right=ਖੰਨਾ|type=[[ਅੰਬਾਲਾ-ਅਟਾਰੀ ਲਾਈਨ]]}}
}}

'''ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ [[ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਦਾਖਾ]] ਕਸਬੇ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ 'MLX' ਹੈ। ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ (MLX) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 22 ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ 3 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://indiarailinfo.com/station/timeline/edits-mullanpur-mlx/5553&lt;/ref&gt;

== ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਾਂ ==
ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - (ਬੀਕਾਨੇਰ - ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ - ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕੈਂਟ ਪੈਸੇਂਜਰ, ਆਦਿ)।&lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/mullanpur-mlx&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>mzpmg2pkw5k9i7pogrof1rk3vitrxbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਾਲਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204261</id>
    <revision>
      <id>837125</id>
      <parentid>837008</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="cajjqirzeybe9be3jedxqbw7v5rcpa3" xml:space="preserve">'''ਮਹਾਲਮ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 283 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1510 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 805 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 705 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 188 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 12.45% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 876 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਲਮ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 938 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 57.72% ਸੀ। ਮਹਾਲਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 60.59% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 54.40% ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahalam Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34575-mahalam-punjab.html |access-date=2026-04-18 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>cajjqirzeybe9be3jedxqbw7v5rcpa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837126</id>
      <parentid>837125</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="cf7xrkkspzrzwellyo6x1qz1icrp9pr" xml:space="preserve">'''ਮਹਾਲਮ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 283 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1510 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 805 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 705 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 188 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 12.45% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 876 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਲਮ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 938 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 57.72% ਸੀ। ਮਹਾਲਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 60.59% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 54.40% ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mahalam Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34575-mahalam-punjab.html |access-date=2026-04-18 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>cf7xrkkspzrzwellyo6x1qz1icrp9pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204278</id>
    <revision>
      <id>837123</id>
      <parentid>837043</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="999" sha1="rifiy51oq2avhbuqsgk4ni92907diyv" xml:space="preserve">'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ  ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।  

ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>rifiy51oq2avhbuqsgk4ni92907diyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837124</id>
      <parentid>837123</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1052" sha1="1zi49bum54sxnqh1luoxk9l0hecakmb" xml:space="preserve">'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ  ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>1zi49bum54sxnqh1luoxk9l0hecakmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837201</id>
      <parentid>837124</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4873" sha1="8fv1g6iz0dtwmov8jn7qzxvyq4l7ams" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}


'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਾਜ਼ੀਦਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਲਾਲ ਕੁਰਤੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ]] 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
#[[ਜ਼ੀਰਾ]] 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ


== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>8fv1g6iz0dtwmov8jn7qzxvyq4l7ams</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837202</id>
      <parentid>837201</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ */</comment>
      <origin>837202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4870" sha1="csoxrerme0q8m1vw8b8xgm51rxjm7z2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}


'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਜੀੀਦਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਲਾਲ ਕੁਰਤੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ]] 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
#[[ਜ਼ੀਰਾ]] 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ


== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>csoxrerme0q8m1vw8b8xgm51rxjm7z2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837203</id>
      <parentid>837202</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ */</comment>
      <origin>837203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4867" sha1="sjrnqxer1kupenuqroswwizt8h7m4kn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}


'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਜੀਦਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਲਾਲ ਕੁਰਤੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ]] 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
#[[ਜ਼ੀਰਾ]] 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ


== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>sjrnqxer1kupenuqroswwizt8h7m4kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837204</id>
      <parentid>837203</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ */</comment>
      <origin>837204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4879" sha1="gy6uoxap9yluf9g9yme0pjxae4bp7x0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}


'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਜੀਦਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਲਾਲ ਕੁਰਤੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
#[[ਜ਼ੀਰਾ, ਪੰਜਾਬ]] 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>gy6uoxap9yluf9g9yme0pjxae4bp7x0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837208</id>
      <parentid>837204</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="n0d0iuqkj8nph4vhuc9aasmwjj955ya" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}


'''ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ferozepur.nic.in/&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸ.ਬੀ.ਐਸ. ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bute Wala Village , Firozpur Tehsil , Firozepur District |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Firozpur/Bute-Wala |access-date=2026-04-19 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt;  

{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}{{Stub}}

== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬਜੀਦਪੁਰ]] (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਲਾਲ ਕੁਰਤੀ (2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 
#[[ਜ਼ੀਰਾ, ਪੰਜਾਬ]] 37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 29 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>n0d0iuqkj8nph4vhuc9aasmwjj955ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਬਜੀਦਪੁਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204280</id>
    <revision>
      <id>837121</id>
      <parentid>837053</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="lsqo0yjm5erlwelhte5jk2buccj9de9" xml:space="preserve">ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਪਿੰਡ ਬਾਜ਼ੀਦਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gurudwara Shri Jaamani Sahib, Bazidpur {{!}} District Ferozepur, Government of Punjab {{!}} India |url=https://ferozepur.nic.in/tourist-place/gurudwara-shri-jaamani-sahib-bazidpur/ |access-date=2026-04-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]]</text>
      <sha1>lsqo0yjm5erlwelhte5jk2buccj9de9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837122</id>
      <parentid>837121</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="3trj8o9clxaw32b9qhowb4558rzvk63" xml:space="preserve">{{Expand section|date=ਅਪਰੈਲ 2026}}

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਪਿੰਡ ਬਾਜ਼ੀਦਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gurudwara Shri Jaamani Sahib, Bazidpur {{!}} District Ferozepur, Government of Punjab {{!}} India |url=https://ferozepur.nic.in/tourist-place/gurudwara-shri-jaamani-sahib-bazidpur/ |access-date=2026-04-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ]]</text>
      <sha1>3trj8o9clxaw32b9qhowb4558rzvk63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਜੀਦਪੁਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204281</id>
    <revision>
      <id>837120</id>
      <parentid>837059</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2647" sha1="9lm1mj48vcxds78je64culs9b0be3ku" xml:space="preserve">ਬਜੀਦਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ  ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 927 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਜੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 5072 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 2641 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 2431 ਔਰਤਾਂ ਹਨ।

ਬਜੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 583 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.49% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਜੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 920 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਜੀਦਪੁਰ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 845 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।

ਬਜੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਬਜੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 72.69% ਸੀ। ਬਜੀਦਪੁਰ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 78.45% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 66.50% ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਜ਼ੀਦਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bazidpur Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34518-bazidpur-punjab.html |access-date=2026-04-19 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ==
ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਬਜੀਦਪੁਰ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਮਨੀ, ਸਾਹਿਬ, ਬਜੀਦਪੁਰ]] ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>9lm1mj48vcxds78je64culs9b0be3ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204291</id>
    <revision>
      <id>837114</id>
      <parentid>837113</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1297898314|Nutrient management]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51366" sha1="7xggvkwa8ffoe1tab5ze0v1itjl8yh8" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 

(a) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; 

(b) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ''';

(c) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDavis2007&quot;&gt;Davis, John (2007). [https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba &quot;Nitrogen Efficiency and Management&quot;]. USDA NRCS. Archived from [https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba the original] on March 5, 2010&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== N ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ====

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।</text>
      <sha1>7xggvkwa8ffoe1tab5ze0v1itjl8yh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837115</id>
      <parentid>837114</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1297898314|Nutrient management]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54340" sha1="f5gz02djhrlspt2977oddefpqy4c3wl" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 

(a) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; 

(b) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ''';

(c) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDavis2007&quot;&gt;Davis, John (2007). [https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba &quot;Nitrogen Efficiency and Management&quot;]. USDA NRCS. Archived from [https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba the original] on March 5, 2010&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== N ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ====

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ =====

* ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ =====

* ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।
* ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।</text>
      <sha1>f5gz02djhrlspt2977oddefpqy4c3wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837116</id>
      <parentid>837115</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1297898314|Nutrient management]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58542" sha1="cxbps2fstavtqlnea7uud3adwkmx7os" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 

(a) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; 

(b) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ''';

(c) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDavis2007&quot;&gt;Davis, John (2007). [https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba &quot;Nitrogen Efficiency and Management&quot;]. USDA NRCS. Archived from [https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba the original] on March 5, 2010&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== N ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ====

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ =====

* ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ =====

* ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।
* ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

===== ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ =====

* ਕੁਝ ਉਪ-ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤੋਂ ਲੀਚ ਕੀਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਨਿਕਾਸੀ ਐਨਾਇਰੋਬਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==== ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ====
ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ N ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ N ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਡਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ NLEAP&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nutrient Management -- Nitrogen {{!}} NRCS |url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detailfull/national/technical/ecoscience/mnm/?cid=stelprdb1044740 |access-date=19 December 2017 |website=www.nrcs.usda.gov |language=en}}{{Dead link|date=June 2025|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ Adapt-N&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sela|first=Shai|last2=van Es|first2=Harold M.|last3=Moebius-Clune|first3=Bianca N.|last4=Marjerison|first4=Rebecca|last5=Moebius-Clune|first5=Daniel|last6=Schindelbeck|first6=Robert|last7=Severson|first7=Keith|last8=Young|first8=Eric|date=2017|title=Dynamic Model Improves Agronomic and Environmental Outcomes for Maize Nitrogen Management over Static Approach|journal=Journal of Environmental Quality|volume=46|issue=2|pages=311–319|doi=10.2134/jeq2016.05.0182|pmid=28380574|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;) ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ N ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ N-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ N ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saol|first=T. J.|last2=Palosuo|first2=T.|last3=Kersebaum|first3=K. C.|last4=Nendel|first4=C.|last5=Angulo|first5=C.|last6=Ewert|first6=F.|last7=Bindi|first7=M.|last8=Calanca|first8=P.|last9=Klein|first9=T.|date=22 December 2015|title=Comparing the performance of 11 crop simulation models in predicting yield response to nitrogen fertilization|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01413572/file/Salo_jas_2016_%7BDA6804FB-AC18-4BCF-9A62-48BA0EB4BD79%7D.pdf|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=154|issue=7|pages=1218–1240|doi=10.1017/S0021859615001124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cantero-Martínez2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cantero-Martínez|first=Carlos|last2=Plaza-Bonilla|first2=Daniel|last3=Angás|first3=Pedro|last4=Álvaro-Fuentes|first4=Jorge|date=September 2016|title=Best management practices of tillage and nitrogen fertilization in Mediterranean rainfed conditions: Combining field and modelling approaches|journal=European Journal of Agronomy|volume=79|pages=119–130|doi=10.1016/j.eja.2016.06.010|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>cxbps2fstavtqlnea7uud3adwkmx7os</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837117</id>
      <parentid>837116</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1297898314|Nutrient management]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60461" sha1="mr3u3to402s88zrxdx1zt67pq0a5c9v" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 

(a) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; 

(b) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ''';

(c) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFDavis2007&quot;&gt;Davis, John (2007). [https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba &quot;Nitrogen Efficiency and Management&quot;]. USDA NRCS. Archived from [https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba the original] on March 5, 2010&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 December&lt;/span&gt; 2017&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== N ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ====

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ =====

* ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ =====

* ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।
* ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

===== ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ =====

* ਕੁਝ ਉਪ-ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤੋਂ ਲੀਚ ਕੀਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਨਿਕਾਸੀ ਐਨਾਇਰੋਬਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==== ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ====
ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ N ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ N ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਡਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ NLEAP&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nutrient Management -- Nitrogen {{!}} NRCS |url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detailfull/national/technical/ecoscience/mnm/?cid=stelprdb1044740 |access-date=19 December 2017 |website=www.nrcs.usda.gov |language=en}}{{Dead link|date=June 2025|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ Adapt-N&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sela|first=Shai|last2=van Es|first2=Harold M.|last3=Moebius-Clune|first3=Bianca N.|last4=Marjerison|first4=Rebecca|last5=Moebius-Clune|first5=Daniel|last6=Schindelbeck|first6=Robert|last7=Severson|first7=Keith|last8=Young|first8=Eric|date=2017|title=Dynamic Model Improves Agronomic and Environmental Outcomes for Maize Nitrogen Management over Static Approach|journal=Journal of Environmental Quality|volume=46|issue=2|pages=311–319|doi=10.2134/jeq2016.05.0182|pmid=28380574|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;) ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ N ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ N-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ N ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saol|first=T. J.|last2=Palosuo|first2=T.|last3=Kersebaum|first3=K. C.|last4=Nendel|first4=C.|last5=Angulo|first5=C.|last6=Ewert|first6=F.|last7=Bindi|first7=M.|last8=Calanca|first8=P.|last9=Klein|first9=T.|date=22 December 2015|title=Comparing the performance of 11 crop simulation models in predicting yield response to nitrogen fertilization|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01413572/file/Salo_jas_2016_%7BDA6804FB-AC18-4BCF-9A62-48BA0EB4BD79%7D.pdf|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=154|issue=7|pages=1218–1240|doi=10.1017/S0021859615001124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cantero-Martínez2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cantero-Martínez|first=Carlos|last2=Plaza-Bonilla|first2=Daniel|last3=Angás|first3=Pedro|last4=Álvaro-Fuentes|first4=Jorge|date=September 2016|title=Best management practices of tillage and nitrogen fertilization in Mediterranean rainfed conditions: Combining field and modelling approaches|journal=European Journal of Agronomy|volume=79|pages=119–130|doi=10.1016/j.eja.2016.06.010|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਉਪਾਅ ===

==== ਸੰਭਾਲ ਬਫਰ ====

* ਬਫਰ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਾਲੇ ਤਲਛਟ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬਨ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ====

* ਡਰੇਨੇਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਂਡਸਕੇਪ 'ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੈਟਲੈਂਡ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਖਾਦ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.epa.gov/npdes/animal-feeding-operations-afos US EPA - ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ] - AFOs ਲਈ ਸੰਘੀ ਜਲ ਪਰਮਿਟ ਲੋੜਾਂ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ (ਯੂ.ਐਸ.) ਤੋਂ [http://www.extension.org/pages/8647/manure-nutrient-management ਖਾਦ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]</text>
      <sha1>mr3u3to402s88zrxdx1zt67pq0a5c9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837118</id>
      <parentid>837117</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59636" sha1="1mvjn0fobtf9ms96ognk52cm198rcx5" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: (ਓ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; (ਅ) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ'''; (ੲ) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ। 

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

=== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ===

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ =====

* ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ =====

* ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।
* ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

===== ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ =====

* ਕੁਝ ਉਪ-ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤੋਂ ਲੀਚ ਕੀਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਨਿਕਾਸੀ ਐਨਾਇਰੋਬਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==== ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ====
ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ N ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ N ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਡਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ NLEAP&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nutrient Management -- Nitrogen {{!}} NRCS |url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detailfull/national/technical/ecoscience/mnm/?cid=stelprdb1044740 |access-date=19 December 2017 |website=www.nrcs.usda.gov |language=en}}{{Dead link|date=June 2025|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ Adapt-N&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sela|first=Shai|last2=van Es|first2=Harold M.|last3=Moebius-Clune|first3=Bianca N.|last4=Marjerison|first4=Rebecca|last5=Moebius-Clune|first5=Daniel|last6=Schindelbeck|first6=Robert|last7=Severson|first7=Keith|last8=Young|first8=Eric|date=2017|title=Dynamic Model Improves Agronomic and Environmental Outcomes for Maize Nitrogen Management over Static Approach|journal=Journal of Environmental Quality|volume=46|issue=2|pages=311–319|doi=10.2134/jeq2016.05.0182|pmid=28380574|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;) ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ N ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ N-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ N ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saol|first=T. J.|last2=Palosuo|first2=T.|last3=Kersebaum|first3=K. C.|last4=Nendel|first4=C.|last5=Angulo|first5=C.|last6=Ewert|first6=F.|last7=Bindi|first7=M.|last8=Calanca|first8=P.|last9=Klein|first9=T.|date=22 December 2015|title=Comparing the performance of 11 crop simulation models in predicting yield response to nitrogen fertilization|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01413572/file/Salo_jas_2016_%7BDA6804FB-AC18-4BCF-9A62-48BA0EB4BD79%7D.pdf|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=154|issue=7|pages=1218–1240|doi=10.1017/S0021859615001124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cantero-Martínez2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cantero-Martínez|first=Carlos|last2=Plaza-Bonilla|first2=Daniel|last3=Angás|first3=Pedro|last4=Álvaro-Fuentes|first4=Jorge|date=September 2016|title=Best management practices of tillage and nitrogen fertilization in Mediterranean rainfed conditions: Combining field and modelling approaches|journal=European Journal of Agronomy|volume=79|pages=119–130|doi=10.1016/j.eja.2016.06.010|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਉਪਾਅ ===

==== ਸੰਭਾਲ ਬਫਰ ====

* ਬਫਰ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਾਲੇ ਤਲਛਟ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬਨ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ====

* ਡਰੇਨੇਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਂਡਸਕੇਪ 'ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੈਟਲੈਂਡ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਖਾਦ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.epa.gov/npdes/animal-feeding-operations-afos US EPA - ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ] - AFOs ਲਈ ਸੰਘੀ ਜਲ ਪਰਮਿਟ ਲੋੜਾਂ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ (ਯੂ.ਐਸ.) ਤੋਂ [http://www.extension.org/pages/8647/manure-nutrient-management ਖਾਦ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]</text>
      <sha1>1mvjn0fobtf9ms96ognk52cm198rcx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837119</id>
      <parentid>837118</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T12:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59707" sha1="99n7yxdsphb9560bqschel443hv7tnp" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Fertilizer_applied_to_corn_field.jpg|right|thumb|[[ਆਇਓਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਟੋਰਡ, [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੇ]] ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ [[ਮੱਕੀ]] ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ [[ਖਾਦ]] ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।]]
'''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Nutrient management''') ਇੱਕ [[ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ)|ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿੱਟੀ]], [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]], [[ਮੌਸਮ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀਕਲ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਸਿੰਚਾਈ]], ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰਿਟਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਖਾਦ) ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦਰਜਾ, ਸਰੋਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 4R ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, [[ਜਲਵਾਯੂ]] ਅਤੇ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੇਲੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: (ਓ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਜ ਅਤੇ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ'''; (ਅ) ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ'''; (ੲ) ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰੂਟ ਜ਼ੋਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੀਚਿੰਗ''', ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ (ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ) ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ। 

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਾਵੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਆਫ-ਸਾਈਟ ਸਤਹ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਚਿੰਗ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ [[ਜੀਵ-ਮੰਡਲ]] ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Epandeur_de_Fumier_Rolland.JPG|right|thumb|ਖਾਦ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ]]
ਇੱਕ ਫਸਲ '''ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਫਸਲ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧਦੀ ਹੋਈ, ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ SST ਜਾਂ Agworld ਵਰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਸਕਣ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 June 2019 |title=The Digital Farm: How Precision Technologies Are Helping Farmers Increase Profitability, Meet Demand for Nutritious Calories |url=https://www.precisionag.com/digital-farming/the-digital-farm-how-precision-technologies-are-helping-farmers-increase-profitability-meet-demand-for-nutritious-calories/}}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਫਸਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਦਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:&lt;ref&gt;[http://extension.psu.edu/plants/nutrient-management/educational/nutrient-management-general/nutrient-management-planning-an-overview Nutrient Management Planning: An Overview]&lt;/ref&gt;

; ਖੇਤ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ
: ਬਾਕੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਆਮ ਸੰਦਰਭ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਦੀਆਂ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਖੂਹ ਆਦਿ), ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
; [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ]]
: ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ (N-P-K ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ pH ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ) ਕਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
; [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲੀ ਕ੍ਰਮ]]
: ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਫਸਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨੋ-ਟਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਧਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡੰਡੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਝਾੜ
: ਉਪਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਡਰੇਨੇਜ, ਕੀੜੇ, [[ਨਦੀਨ]] ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਹੀ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
; ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮ
: ਉਪਲਬਧ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਖੇਤ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖਾਦ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ। ਖਾਦ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਟੈਸਟ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਫਲ਼ੀਦਾਰ ਫਸਲ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਰ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
; ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ
: ਖੇਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੰਚਾਈਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਨਾਲੇ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੀ? ਖੜ੍ਹੀ ਢਲਾਣ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ? ਡੇਅਰੀ ਬਾਰਨ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਕ—ਜਾਂ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ—ਕੀ ਕੋਈ ਬਫਰ ਹੈ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਬਫਰ ਹਨ ਜੋ ਨਦੀਆਂ, ਡਰੇਨੇਜ ਟੋਇਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਗੁਆਂਢੀ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹਨ? ਹਵਾ ਦੀ ਆਮ ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਦਰਾਂ
: ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਫਾਸਫੋਰਸ, ਕੇ, ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰ ਕੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੋ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਖਾਦ]] ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
; ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਸਮਾਂ
: ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 50 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ N ਸਟੈਬੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਟਿਲੇਜ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀ ਹੈ? ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਨੋ-ਟਿਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਉਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਤ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਾਹੁਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ? ਉਪਲਬਧ ਮਜ਼ਦੂਰੀ (ਕਸਟਮ ਜਾਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ) ਅਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਏਕੜ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਐਪਲੀਕੇਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ? ਕੀ ਕੋਈ ਗੁਆਂਢੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।
; ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਢੰਗ
: ਸਤ੍ਹਾ ਜਾਂ ਟੀਕਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹ, ਘਾਹ ਦਾ ਮੈਦਾਨ)। ਢਲਾਣ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸਮ, [[ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ) ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਹੋਵੇ।
; ਸਾਲਾਨਾ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
: ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਦਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ? ਕਿੱਥੇ? ਕਿਸ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ? ਕੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕੀ ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਬਸੰਤ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ? ਕੀ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਕ ਗਰਮੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਾਰਕ ਨੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ? ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਰਜਾਂ (AFO) ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ &quot;ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫਾਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਐਸ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਸਰਵਿਸ (NRCS) ਨੇ AFOs ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾ (CNMP) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.nrcs.usda.gov/technical/afo/pdf/CNMPFactSheet.pdf |access-date=2026-04-19 |website=www.nrcs.usda.gov}}&lt;/ref&gt;

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪਲਾਂਟ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ 4R ਪੌਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਮੈਨੂਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂਅਲ ਚਾਰ Rs ਜਾਂ &quot;ਅਧਿਕਾਰਾਂ&quot; (ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੋਤ, ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ, ਸਹੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਰਮ 'ਤੇ 4R ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ==
16 ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੁਆਰਾ ਪੌਦੇ-ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਲੀਚਿੰਗ; ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਵਹਾਅ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖੁਰਨਾ, ਅਮੋਨੀਆ ਅਸਥਿਰਤਾ; ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ।&lt;ref name=&quot;Davis2007&quot;&gt;{{Cite web |last=Davis |first=John |date=2007 |title=Nitrogen Efficiency and Management |url=https://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305180354/http://directives.sc.egov.usda.gov/OpenNonWebContent.aspx?content=18563.wba |archive-date=March 5, 2010 |access-date=19 December 2017 |publisher=USDA NRCS}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ===
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਫਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

=== ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ===

* ਕਲਾਈਮੇਟ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (N2O) ਦੇ ਖੇਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 4R ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਸਰੋਤ, ਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੱਕ। ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਖਾਦ ਡਾਲਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

==== ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੁਰਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ। ====

* [[ਬਿਨਾਂ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਜ਼ੀਰੋ-ਟਿੱਲ ਫਾਰਮਿੰਗ)|ਨੋ-ਟਿਲ]], [[ਵਹਾਈ|ਸੰਭਾਲ ਵਾਹੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਹਾਅ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਅਮੋਨੀਆ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ NH3 ਦੇ ਅਸਥਿਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ====

* ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮੋਨੀਅਮ-ਯੁਕਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮੋਨੀਆ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ pH ਨੂੰ ਬਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਮੋਨੀਅਮ]] ਆਇਨਾਂ ਤੋਂ [[ਅਮੋਨੀਆ]] ਗੈਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਯੂਰੀਜ਼ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਯੂਰੀਜ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਯੂਰੀਆ-ਅਧਾਰਤ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਸਥਿਰ ਯੂਰੀਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਚ-ਰਹਿਤ, ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

==== ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ====
ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਏ ਗਏ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ =====
ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ (ਅਣਵਰਤੇ) ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੋਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦਰਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਅਕਸਰ ਉਪਜ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ - ਇਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਉਪਜ ਰਿਕਾਰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਲੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ) ਤੋਂ ਖਣਿਜ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਖਾਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
* ਖਾਦ N2 ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਖਾਦ, ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ N2 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ N ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ [[ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ਼|ਮਿੱਟੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ]] ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ =====

* ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਸਪਲਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰੀ-ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵਾਧੂ N ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
* ਨਵੀਂ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮੀਨੋ ਸ਼ੂਗਰ ਟੈਸਟ, ਗਰਿੱਡ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਸੈਂਸਰ N ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਈ ਫਸਲ ਦੀ ਟੈਸਟਿੰਗ =====

* ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਟੈਸਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
* ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ N2 ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਕਾਲੀ-ਪਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਟੈਸਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ, ਅਨੁਕੂਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ।

===== ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ =====

* ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਤੀਬਰ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Basso2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Basso|first=Bruno|last2=Dumont|first2=Benjamin|last3=Cammarano|first3=Davide|last4=Pezzuolo|first4=Andrea|last5=Marinello|first5=Francesco|last6=Sartori|first6=Luigi|date=March 2016|title=Environmental and economic benefits of variable rate nitrogen fertilization in a nitrate vulnerable zone|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/190376|journal=Science of the Total Environment|volume=545-546|pages=227–235|bibcode=2016ScTEn.545..227B|doi=10.1016/j.scitotenv.2015.12.104|pmid=26747986|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ =====

* ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਗਾਓ ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਸਾਈਡ-ਡਰੈਸ N ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ N ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਓ।
* ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਲਿਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ N ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ (N) ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ ਖਾਦ ਅਤੇ ਇਨਿਹਿਬਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: =====

* ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖਾਦ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਜੋਖਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਇਨਿਹਿਬਟਰਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ NH ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੀਚਿੰਗ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੁਕਸਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (N) ਕੈਪਚਰ =====

* ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।
* ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕਰੀਕਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਢੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਫਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਜੋਂ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ; ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੀਆਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਢੁਕਵੇਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਚੰਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਨਦੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

=== ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ===

===== ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਟਿਲੇਜ) =====

* ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਯੂਨਿਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
* ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਸ਼ਤ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੋ-ਟਿਲ, ਇਨ-ਰੋ ਸਬਸੋਇਲਿੰਗ, ਸਟ੍ਰਿਪ-ਟਿਲ, ਜਾਂ ਰਿਜ-ਟਿਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ 30% ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਕਟੌਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ 'ਤੇ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, 2023)।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Conservation Tillage Systems in the Southeast |url=https://www.sare.org/resources/conservation-tillage-systems-in-the-southeast/ |access-date=2025-03-20 |website=SARE |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨੇੜਿਓਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ, ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, 2023)। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ-ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਯੂ ਐਟ ਅਲ., 2025)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yu|first=Yalin|last2=Li|first2=Li|last3=Yang|first3=Jinkang|last4=Xu|first4=Yinan|last5=Virk|first5=Ahmad Latif|last6=Zhou|first6=Jie|last7=Li|first7=Feng-Min|last8=Yang|first8=Haishui|last9=Kan|first9=Zheng-Rong|date=2025-02-19|title=Global synthesis on the responses of microbial- and plant-derived carbon to conservation tillage|url=https://link.springer.com/10.1007/s11104-025-07290-0|journal=Plant and Soil|language=en|doi=10.1007/s11104-025-07290-0|issn=0032-079X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰਨ-ਆਫ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਲ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੀਬਰ ਵਾਹੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰਸਟਿੰਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਰਸਟਿੰਗ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਨਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਨ-ਆਫ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਪਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਵਾਢੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਵਧੇਰੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਨ-ਆਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਰਸਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸੋਖਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਸਿਸਟਮ, 2023)। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ 27 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਚੇਨੇਬੀ ਐਟ ਅਲ., 2010)।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chèneby|first=D.|last2=Bru|first2=D.|last3=Pascault|first3=N.|last4=Maron|first4=P. A.|last5=Ranjard|first5=L.|last6=Philippot|first6=L.|date=November 2010|title=Role of Plant Residues in Determining Temporal Patterns of the Activity, Size, and Structure of Nitrate Reducer Communities in Soil|url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/aem.01497-10|journal=Applied and Environmental Microbiology|language=en|volume=76|issue=21|pages=7136–7143|doi=10.1128/AEM.01497-10|issn=0099-2240|pmc=2976265|pmid=20833788}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਜੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਟਿਲੇਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ।

===== ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨ =====

* ਵੱਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੀਚਿੰਗ ਲਈ ਘੱਟ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖਾਦ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਜੈਕਟਰ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਛੱਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ N ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

===== ਵਧੀਆ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ =====

* ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।
* ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਇਕਸਾਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ, ਧਾਰਾ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਰਜ ਵਾਲਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਬਦਲਵੀਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਖਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪੋਲੀਐਕਰੀਲਾਮਾਈਡ (PAM) ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਲਛਟ ਅਤੇ N ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

===== ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ =====

* ਕੁਝ ਉਪ-ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਤੋਂ ਲੀਚ ਕੀਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
* ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਨਿਕਾਸੀ ਐਨਾਇਰੋਬਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

==== ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ====
ਪੌਦੇ-ਉਪਲਬਧ N ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ N ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਡਲ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ NLEAP&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nutrient Management -- Nitrogen {{!}} NRCS |url=https://www.nrcs.usda.gov/wps/portal/nrcs/detailfull/national/technical/ecoscience/mnm/?cid=stelprdb1044740 |access-date=19 December 2017 |website=www.nrcs.usda.gov |language=en}}{{Dead link|date=June 2025|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ Adapt-N&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sela|first=Shai|last2=van Es|first2=Harold M.|last3=Moebius-Clune|first3=Bianca N.|last4=Marjerison|first4=Rebecca|last5=Moebius-Clune|first5=Daniel|last6=Schindelbeck|first6=Robert|last7=Severson|first7=Keith|last8=Young|first8=Eric|date=2017|title=Dynamic Model Improves Agronomic and Environmental Outcomes for Maize Nitrogen Management over Static Approach|journal=Journal of Environmental Quality|volume=46|issue=2|pages=311–319|doi=10.2134/jeq2016.05.0182|pmid=28380574|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;) ਜੋ ਮਿੱਟੀ, ਮੌਸਮ, ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ N ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ N-ਵਰਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ N ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Saol|first=T. J.|last2=Palosuo|first2=T.|last3=Kersebaum|first3=K. C.|last4=Nendel|first4=C.|last5=Angulo|first5=C.|last6=Ewert|first6=F.|last7=Bindi|first7=M.|last8=Calanca|first8=P.|last9=Klein|first9=T.|date=22 December 2015|title=Comparing the performance of 11 crop simulation models in predicting yield response to nitrogen fertilization|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01413572/file/Salo_jas_2016_%7BDA6804FB-AC18-4BCF-9A62-48BA0EB4BD79%7D.pdf|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=154|issue=7|pages=1218–1240|doi=10.1017/S0021859615001124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cantero-Martínez2016&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cantero-Martínez|first=Carlos|last2=Plaza-Bonilla|first2=Daniel|last3=Angás|first3=Pedro|last4=Álvaro-Fuentes|first4=Jorge|date=September 2016|title=Best management practices of tillage and nitrogen fertilization in Mediterranean rainfed conditions: Combining field and modelling approaches|journal=European Journal of Agronomy|volume=79|pages=119–130|doi=10.1016/j.eja.2016.06.010|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਉਪਾਅ ===

==== ਸੰਭਾਲ ਬਫਰ ====

* ਬਫਰ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਵਾਲੇ ਤਲਛਟ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰਬਨ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਡੀਨਾਈਟ੍ਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਬਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਹੋਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

==== ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ====

* ਡਰੇਨੇਜ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਂਡਸਕੇਪ 'ਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵੈਟਲੈਂਡ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਖਾਦ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.epa.gov/npdes/animal-feeding-operations-afos US EPA - ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ] - AFOs ਲਈ ਸੰਘੀ ਜਲ ਪਰਮਿਟ ਲੋੜਾਂ
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ (ਯੂ.ਐਸ.) ਤੋਂ [http://www.extension.org/pages/8647/manure-nutrient-management ਖਾਦ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ]

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>99n7yxdsphb9560bqschel443hv7tnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ(ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204292</id>
    <redirect title="ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)" />
    <revision>
      <id>837137</id>
      <timestamp>2026-04-19T14:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ(ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>837137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="8vhixqyt9pj56l1xx07ap82gefwojrc" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਬਤ (ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)]]</text>
      <sha1>8vhixqyt9pj56l1xx07ap82gefwojrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Imanuser2010</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204293</id>
    <revision>
      <id>837144</id>
      <timestamp>2026-04-19T14:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="subv7riypw54vtf4bi23n0b7xi46loc" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Imanuser2010}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:56, 19 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>subv7riypw54vtf4bi23n0b7xi46loc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204294</id>
    <redirect title="ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ" />
    <revision>
      <id>837149</id>
      <timestamp>2026-04-19T15:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ਨੂੰ [[ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>837149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="nf895zbyype7yqwrpohfirr5x0n0kxn" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]]</text>
      <sha1>nf895zbyype7yqwrpohfirr5x0n0kxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>204295</id>
    <redirect title="ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ" />
    <revision>
      <id>837151</id>
      <timestamp>2026-04-19T15:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>Jagmit Singh Brar ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਅਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ਨੂੰ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ</comment>
      <origin>837151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="3u7gcauc96tv3ldp6wbbicfpz63zon2" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਆਕਲੀਆ ਖੁਰਦ]]</text>
      <sha1>3u7gcauc96tv3ldp6wbbicfpz63zon2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204296</id>
    <revision>
      <id>837153</id>
      <timestamp>2026-04-19T15:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="7bfn7akg29qkfsz2f3yv6ugz3p3xzhe" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>7bfn7akg29qkfsz2f3yv6ugz3p3xzhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837154</id>
      <parentid>837153</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6887" sha1="j7xhdaqxbldio91s58j4hhz2t7uzzer" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>j7xhdaqxbldio91s58j4hhz2t7uzzer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837155</id>
      <parentid>837154</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9660" sha1="s8bf5f6yb7sbonufm0kmqth2qz7hmv0" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>s8bf5f6yb7sbonufm0kmqth2qz7hmv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837156</id>
      <parentid>837155</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14083" sha1="9ltk167eng046j3lzhlsxcooxgwrfph" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>9ltk167eng046j3lzhlsxcooxgwrfph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837157</id>
      <parentid>837156</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14307" sha1="ipshreu6pbv9deuze7mmp8umb3gd7i2" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>ipshreu6pbv9deuze7mmp8umb3gd7i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837158</id>
      <parentid>837157</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19291" sha1="81cf16jkztc3z1qu64ylebktfkvreqy" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>81cf16jkztc3z1qu64ylebktfkvreqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837159</id>
      <parentid>837158</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22126" sha1="6y98astag697otkfd58x2jf25z3q3gx" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>6y98astag697otkfd58x2jf25z3q3gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837160</id>
      <parentid>837159</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23677" sha1="1hk2b95w5gkp3mcm483tovney68782o" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>1hk2b95w5gkp3mcm483tovney68782o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837161</id>
      <parentid>837160</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25314" sha1="avk8mrpwdf8s2ggxpakzuddob16qrjh" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>avk8mrpwdf8s2ggxpakzuddob16qrjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837162</id>
      <parentid>837161</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26919" sha1="b3e931ufputk4zsmj3h3ootpjw369j5" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>b3e931ufputk4zsmj3h3ootpjw369j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837163</id>
      <parentid>837162</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28859" sha1="ne3z8xqnd2twt1zerjh7pu2ysst51tw" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>ne3z8xqnd2twt1zerjh7pu2ysst51tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837164</id>
      <parentid>837163</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33752" sha1="6niecdbf7wh9mwcoop6og84y5eg3tjp" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>6niecdbf7wh9mwcoop6og84y5eg3tjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837165</id>
      <parentid>837164</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T15:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39867" sha1="9j82rjjqlxl03e00jzuivsd5kb44b7e" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>9j82rjjqlxl03e00jzuivsd5kb44b7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837166</id>
      <parentid>837165</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43694" sha1="a6evw8v3hgo0cg1l78w0pjm3vmxh6pi" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>a6evw8v3hgo0cg1l78w0pjm3vmxh6pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837167</id>
      <parentid>837166</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62758" sha1="ac20pgk6m3gm2jodrpcjrqb3lds64lt" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>ac20pgk6m3gm2jodrpcjrqb3lds64lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837168</id>
      <parentid>837167</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79826" sha1="jafgmpv8blgesvo67t1tze4i380693x" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== [[ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]] ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== [[ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]] ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>jafgmpv8blgesvo67t1tze4i380693x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837169</id>
      <parentid>837168</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1327598333|Agricultural biodiversity]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82698" sha1="rupna5umw0v1ea06824hmsimkz7jl6w" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{excerpt|Livestock biodiversity}}

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== [[ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]] ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== [[ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]] ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>rupna5umw0v1ea06824hmsimkz7jl6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837170</id>
      <parentid>837169</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>837170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82656" sha1="00wjbuxyz7i3mhg83ozdx5q7b6ye6bu" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>00wjbuxyz7i3mhg83ozdx5q7b6ye6bu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837171</id>
      <parentid>837170</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82726" sha1="9dlqqyc6pyb12wbk9paetfbacqi50cx" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>9dlqqyc6pyb12wbk9paetfbacqi50cx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837172</id>
      <parentid>837171</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82777" sha1="9fqp32bvd9wy0m8o9xmenmvnnlmb8pu" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]</text>
      <sha1>9fqp32bvd9wy0m8o9xmenmvnnlmb8pu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837173</id>
      <parentid>837172</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T16:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] using [[WP:HC|HotCat]]</comment>
      <origin>837173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82832" sha1="6j165yheb2wdhbufh2ecxsfqfwxjmvj" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]]
'''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ &quot;ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਮਾਂ ==

=== ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ।

ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}}

=== ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ।

AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ &quot;ਵੱਡੇ ਪੰਜ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

== ਪੱਧਰ ==

=== ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]]
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems &amp; Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)&lt;ref name=&quot;Zimmerer-et-al-2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]]

=== ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome, Italy}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ &quot;ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ &quot;ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ&quot; ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।&quot; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt;

ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]]
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

== ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ==

=== ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)।

=== ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ ===
ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ &quot;ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।&quot; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}&lt;/ref&gt;

=== ਸਹਿਯੋਗੀ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]]
ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ===
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ।

==== ਪਰਾਗਣ ====
[[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]]
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Bonn, Germany}}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ।

==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ====
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}&lt;/ref&gt;

==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ====
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Dordrecht}}&lt;/ref&gt;

=== ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]]
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=New York}}&lt;/ref&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}&lt;/ref&gt; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}&lt;/ref&gt;

== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ==
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thormann 2015 263–294&quot;&gt;{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014}}&lt;/ref&gt; ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Kinver&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}&lt;/ref&gt;

=== ਉਦਾਹਰਣਾਂ ===

* 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ।
* ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;RGSV&quot;&gt;{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}&lt;/ref&gt; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ।
* ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ==
ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

== ਸੰਭਾਲ ==
ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]]
''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ &quot;ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;/ref&gt; ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Rome}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ।

''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

=== ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ===
''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ&quot;। &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFCBD_(Convention_on_Biological_Diversity)1992&quot;&gt;CBD (Convention on Biological Diversity) (1992). [https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article &quot;Article 2. Use of Terms&quot;]. ''www.cbd.int''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2020-02-14&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}&lt;/ref&gt; ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}&lt;/ref&gt; ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ  &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; । &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

=== ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ===
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।

# 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ
# ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ
# ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}&lt;/ref&gt;

[[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]]
GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田）

ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]]
* [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]]

== ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ]
* [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ]
* [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ]
* [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)]
* [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?]
* [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ]
* [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]
* [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ
* [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)]
* [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ]
* [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ]
* [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼]   'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ
* [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
* [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)]
* [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ]
* [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ]
* [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ   {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} ।
* [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ]
* [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]
* [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>6j165yheb2wdhbufh2ecxsfqfwxjmvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Oliklixer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204297</id>
    <revision>
      <id>837182</id>
      <timestamp>2026-04-19T17:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237" sha1="qcjg11j7jhkopwr508qn0get69nv5km" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Oliklixer}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 19 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qcjg11j7jhkopwr508qn0get69nv5km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:N0n v10lent 15229</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204298</id>
    <revision>
      <id>837190</id>
      <timestamp>2026-04-19T18:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="d4ao7ekhqvztaewz0h83l4uueugvsze" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=N0n v10lent 15229}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:16, 19 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d4ao7ekhqvztaewz0h83l4uueugvsze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MichaelChurchJr2026</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204299</id>
    <revision>
      <id>837197</id>
      <timestamp>2026-04-20T00:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="nequ6ax39ibeduuad7ltao5k6a73fyg" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=MichaelChurchJr2026}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:22, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nequ6ax39ibeduuad7ltao5k6a73fyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਰਮਾ:This date in recent years/entry</title>
    <ns>10</ns>
    <id>204300</id>
    <revision>
      <id>837198</id>
      <timestamp>2026-04-20T00:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MichaelChurchJr2026</username>
        <id>59736</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;&lt;includeonly&gt;[[{{#ifexist:{{{portal}}}|{{{portal}}}|{{{mon&amp;yr}}}}}|{{{yr&amp;wkd}}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;This step fills in the row linking to the portal page if it exists and the month &amp; year if it doesn't.  ;previous step :{{lt|This date in recent years/row}} &lt;/noinclude&gt;&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="275" sha1="1rttzevdsxqbm0sd4xpd5y0g0gdsuwt" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;[[{{#ifexist:{{{portal}}}|{{{portal}}}|{{{mon&amp;yr}}}}}|{{{yr&amp;wkd}}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;This step fills in the row linking to the portal page if it exists and the month &amp; year if it doesn't.

;previous step
:{{lt|This date in recent years/row}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1rttzevdsxqbm0sd4xpd5y0g0gdsuwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1479</title>
    <ns>14</ns>
    <id>204301</id>
    <revision>
      <id>837206</id>
      <timestamp>2026-04-20T03:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamanpreet Kaur</username>
        <id>26648</id>
      </contributor>
      <comment>new category created</comment>
      <origin>837206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1574</title>
    <ns>14</ns>
    <id>204302</id>
    <revision>
      <id>837207</id>
      <timestamp>2026-04-20T03:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tamanpreet Kaur</username>
        <id>26648</id>
      </contributor>
      <comment>new category created</comment>
      <origin>837207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204303</id>
    <revision>
      <id>837209</id>
      <timestamp>2026-04-20T03:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox settlement | name                            = '''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ''' | other_name                      =  | nickname                        =  | settlement_type                 = ਪਿੰਡ  | image_skyline                   =  | image_alt                       =  | image_caption                   =  | pushpin_map                     = India Punjab#India | pushpin_label_position          = right | pushpin_map_alt...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4715" sha1="nq9v6s5vks5rjx9jbapjqa7ufd97y4c" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}

'''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ferozepur.nic.in/&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 239 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸਬੀਐਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/india/villages/firozpur/&lt;/ref&gt;
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬੂਟੇ ਵਾਲ]]ਾ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। 

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 
#ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 
#[[ਕੋਟ ਕਪੂਰਾ]]
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।
== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]   
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]    
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>nq9v6s5vks5rjx9jbapjqa7ufd97y4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837210</id>
      <parentid>837209</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ */</comment>
      <origin>837210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="gx319dms6lydcqhs6m7uv238otutd3o" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}

'''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ferozepur.nic.in/&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 239 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸਬੀਐਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/india/villages/firozpur/&lt;/ref&gt;
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 
#ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 
#[[ਕੋਟ ਕਪੂਰਾ]]
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।
== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]   
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]    
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>gx319dms6lydcqhs6m7uv238otutd3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837211</id>
      <parentid>837210</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T03:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ */</comment>
      <origin>837211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="l35wtpg6ug7ne5o8se3ojtux71nag49" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}

'''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ferozepur.nic.in/&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 239 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸਬੀਐਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/india/villages/firozpur/&lt;/ref&gt;
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 
#ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 
#[[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]]
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]   
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]    
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>l35wtpg6ug7ne5o8se3ojtux71nag49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837212</id>
      <parentid>837211</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T04:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */</comment>
      <origin>837212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="8bnp8cx7cad1mbdciu9lxn9wt89by2u" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                            = '''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ'''
| other_name                      = 
| nickname                        = 
| settlement_type                 = ਪਿੰਡ 
| image_skyline                   = 
| image_alt                       = 
| image_caption                   = 
| pushpin_map                     = India Punjab#India
| pushpin_label_position          = right
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| coordinates                     = {{coord|30.902102|N|74.647237|E|display=inline,title}}
| subdivision_type                = ਦੇਸ਼
| subdivision_name                = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1               = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2               = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2               = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
| established_title               = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date                = 1999
| founder                         = 
| named_for                       = 
| government_type                 = 
| governing_body                  = 
| unit_pref                       = Metric
| area_footnotes                  = 
| area_rank                       = 
| area_total_km2                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 200
| population_total                = 700
| population_as_of                = 2011 ਜਨਗਣਨਾ
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ
| demographics1_info1 =[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਗੜੀ]] 
| population_rank                 = 
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_footnotes            = 
| timezone1                       = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]]
| utc_offset1                     = +5:30
| parts_type = [[ਬਲਾਕ]]
| parts = ਮਮਦੋਟ
| postal_code_type         = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]]
| postal_code              = 152004
| area_code_type  = ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ
| registration_plate = PB:05
| area_code       = 01632******
| blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| blank1_info_sec1 = [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]]
}}

'''ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ''', ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ferozepur.nic.in/&lt;/ref&gt; ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 239 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152004 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਐਸਬੀਐਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਾਲਜ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.citypopulation.de/en/india/villages/firozpur/&lt;/ref&gt;
== ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ==
#ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਝੋਕ ਹਰੀ ਹਰ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#[[ਬੂਟੇ ਵਾਲਾ]] (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#550 ਏਕੜ (3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ)
#ਨਵਾਂ ਪੂਰਬ (4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) 
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ==
#[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] 
#ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ]] 
#[[ਕੋਟਕਪੂਰਾ]]
ਨੂਰਪੁਰ ਸੇਠਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਦਾਂਵਾਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] &lt;ref&gt;https://d.indiarailinfo.com/station/map/5535&lt;/ref&gt;
#[[ਕਾਸੂ ਬੇਗੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]  &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/kasu-begu-kbu&lt;/ref&gt;  
#[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]     
#[[ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>8bnp8cx7cad1mbdciu9lxn9wt89by2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Satsuki FUJITA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204304</id>
    <revision>
      <id>837216</id>
      <timestamp>2026-04-20T05:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="j8je7146jyondl0myxama7d2aelh0g1" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Satsuki FUJITA}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 05:20, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>j8je7146jyondl0myxama7d2aelh0g1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Salujapushpit</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204305</id>
    <revision>
      <id>837217</id>
      <timestamp>2026-04-20T06:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="l24ms76uz7lbb2n0zdhob4haaxvxov2" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Salujapushpit}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:20, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>l24ms76uz7lbb2n0zdhob4haaxvxov2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204306</id>
    <revision>
      <id>837218</id>
      <timestamp>2026-04-20T06:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="5j1azms19gsg9sy7ayskact9ytsrahr" xml:space="preserve">'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>5j1azms19gsg9sy7ayskact9ytsrahr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837219</id>
      <parentid>837218</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T06:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਹਵਾਲੇ */</comment>
      <origin>837219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2975" sha1="46gpz2kt5if7nqjfwepwdy9wv1c3rdn" xml:space="preserve">'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>46gpz2kt5if7nqjfwepwdy9wv1c3rdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837220</id>
      <parentid>837219</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T06:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3340" sha1="dpxxmw8v1tcg8q5r700lyghbt6dx6y6" xml:space="preserve">'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇਅ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>dpxxmw8v1tcg8q5r700lyghbt6dx6y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837222</id>
      <parentid>837220</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3460" sha1="m463oqii83u3pb5v8ze2gfzdz2d38fp" xml:space="preserve">'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਜੋ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇਅ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>m463oqii83u3pb5v8ze2gfzdz2d38fp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837236</id>
      <parentid>837222</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */</comment>
      <origin>837236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="844lw39wd0gxy00z75muoeu1t74g6zm" xml:space="preserve">'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਜੋ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>844lw39wd0gxy00z75muoeu1t74g6zm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837237</id>
      <parentid>837236</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5240" sha1="hf1t72nxb9hnfk1bwvi1t16f1rauzml" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name               = '''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| other_name         = 
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]]
| country            = {{flagu|India}}
| coordinates        = {{coord|31.349857|75.133538|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|355|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ
| platforms          = 2
| tracks             = 1
| connections        = 
| structure          = Standard (on-ground station)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = ਹਾਂ
| accessible         = 
| status             = Single Track Electrified
| code               = {{Indian railway code
  | code = JJJ
  | zone = [[Northern Railway zone]]
  | division = {{rwd|firozpur}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = &lt;!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --&gt;
| map_type           = India Punjab#India
}}

'''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਜੋ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।&lt;ref&gt;https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station&lt;/ref&gt; ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ  ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ&lt;ref&gt;https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&amp;headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
#74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।

== ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ     
#[[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>hf1t72nxb9hnfk1bwvi1t16f1rauzml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204307</id>
    <revision>
      <id>837223</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MG...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1610" sha1="9n8xpnqx1qopgn8hbflhwdaosluz9xy" xml:space="preserve">'''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/mahngarwal-doaba-mgwd&lt;/ref&gt;
== ਰੇਲਾਂ ==

ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। MGWD ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - 
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

==ਹਵਾਲੇ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>9n8xpnqx1qopgn8hbflhwdaosluz9xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837224</id>
      <parentid>837223</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1949" sha1="3myb1bmbq1gd5jq7bvjprir8k16np6r" xml:space="preserve">'''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/mahngarwal-doaba-mgwd&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। MGWD ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - 
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]


==ਹਵਾਲੇ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>3myb1bmbq1gd5jq7bvjprir8k16np6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837234</id>
      <parentid>837224</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3736" sha1="pzwonnojfwbv3yd7s6e76kunvecywcy" xml:space="preserve">


{{Infobox station
| name               = '''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| other_name         = 
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]]
| country            = {{flagu|India}}
| coordinates        = {{coord|31.6642939|75.9687095|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|355|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ
| platforms          = 2
| tracks             = 1
| connections        = 
| structure          = Standard (on-ground station)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = ਹਾਂ
| accessible         = 
| status             = Single Track Electrified
| code               = {{Indian railway code
  | code = MGWD
  | zone = [[Northern Railway zone]]
  | division = {{rwd|firozpur}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = &lt;!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --&gt;
| map_type           = India Punjab#India
}}
'''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/mahngarwal-doaba-mgwd&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। MGWD ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - 
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]


==ਹਵਾਲੇ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>pzwonnojfwbv3yd7s6e76kunvecywcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837235</id>
      <parentid>837234</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3726" sha1="3fio76ea2xdkecxn8eobsfjdgytevw0" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name               = '''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| other_name         = 
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]]
| country            = {{flagu|India}}
| coordinates        = {{coord|31.6642939|75.9687095|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|355|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ
| platforms          = 2
| tracks             = 1
| connections        = 
| structure          = Standard (on-ground station)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = ਹਾਂ
| accessible         = 
| status             = Single Track Electrified
| code               = {{Indian railway code
  | code = MGWD
  | zone = [[Northern Railway zone]]
  | division = {{rwd|firozpur}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = &lt;!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --&gt;
| map_type           = India Punjab#India
}}
'''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/mahngarwal-doaba-mgwd&lt;/ref&gt;

== ਰੇਲਾਂ ==
ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। MGWD ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - 
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]


==ਹਵਾਲੇ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>3fio76ea2xdkecxn8eobsfjdgytevw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pu2026</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204308</id>
    <revision>
      <id>837225</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="gviu3z3vz0uh4jul4oyciwz246xv5v5" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Pu2026}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:23, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gviu3z3vz0uh4jul4oyciwz246xv5v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Lakhwinder Singh Aulakh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204309</id>
    <revision>
      <id>837226</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="0jzjkq2v8ln38e44sjva7lwby95jry3" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Lakhwinder Singh Aulakh}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:23, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0jzjkq2v8ln38e44sjva7lwby95jry3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦਿਲਾਰਾਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204310</id>
    <revision>
      <id>837227</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lakhwinder Singh Aulakh</username>
        <id>59742</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ਦਿਲਾ ਰਾਮ''' ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="8wxyvkmtcwo8q22bzsgxb5rw1bvxfun" xml:space="preserve">'''ਦਿਲਾ ਰਾਮ''' ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ।</text>
      <sha1>8wxyvkmtcwo8q22bzsgxb5rw1bvxfun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837231</id>
      <parentid>837227</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lakhwinder Singh Aulakh</username>
        <id>59742</id>
      </contributor>
      <origin>837231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2019" sha1="9gdi4vsteihsvy0cf82h7n7pifu4u3k" xml:space="preserve">'''ਦਿਲਾ ਰਾਮ''' ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 311 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1804 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 931 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 873 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 205 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.36% ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 938 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 990 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 62.91% ਸੀ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 66.30% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 59.27% ​​ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dilaram Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34766-dilaram-punjab.html |access-date=2026-04-20 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>9gdi4vsteihsvy0cf82h7n7pifu4u3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204311</id>
    <revision>
      <id>837228</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj&lt;/ref&gt;ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ)...&quot; ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ</comment>
      <origin>837228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1808" sha1="1gywe731fedvofe6jj5mlk08ec4zrcy" xml:space="preserve">'''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj&lt;/ref&gt;ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

== ਰੇਲਾਂ ==
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>1gywe731fedvofe6jj5mlk08ec4zrcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837229</id>
      <parentid>837228</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */</comment>
      <origin>837229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1796" sha1="izip36plrzckvkh538vz8usmssgkuap" xml:space="preserve">'''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj&lt;/ref&gt;ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

== ਰੇਲਾਂ ==
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>izip36plrzckvkh538vz8usmssgkuap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837230</id>
      <parentid>837229</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T07:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */</comment>
      <origin>837230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1811" sha1="ivu52eio603v4ckrz77rrg68d1htnu8" xml:space="preserve">'''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj&lt;/ref&gt;ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

== ਰੇਲਾਂ ==
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>ivu52eio603v4ckrz77rrg68d1htnu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837238</id>
      <parentid>837230</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T08:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>837238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3567" sha1="seu9rq96fib7jgfyw2yuy0w940iio7r" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name               = '''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ'''
| other_name         = 
| style              = Indian Railways
| type               = [[Indian Railways]] station
| image              = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]]
| caption            = Indian Railways logo
| address            = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]]
| country            = {{flagu|India}}
| coordinates        = {{coord|31.293417|75.074556|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| elevation          = {{convert|355|m|ft}}
| owned              = [[Indian Railways]]
| operator           = [[Northern Railway zone|Northern Railway]]
| lines              = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ
| platforms          = 2
| tracks             = 1
| connections        = 
| structure          = Standard (on-ground station)
| depth              = 
| levels             = 
| parking            = ਹਾਂ
| bicycle            = ਹਾਂ
| accessible         = 
| status             = Single Track Electrified
| code               = {{Indian railway code
  | code = MGWD
  | zone = [[Northern Railway zone]]
  | division = {{rwd|firozpur}}
  }}
| opened             = 
| closed             = 
| rebuilt            = 
| electrified        = ਹਾਂ
| former             = 
| mpassengers        = 
| passengers         = 
| pass_system        = 
| pass_year          = 
| pass_percent       = 
| services           = &lt;!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --&gt;
| map_type           = India Punjab#India
}}

'''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj&lt;/ref&gt;ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ  ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

== ਰੇਲਾਂ ==
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ 
#ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ
#ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ।

== ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ==
#[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
#[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]</text>
      <sha1>seu9rq96fib7jgfyw2yuy0w940iio7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:A0111123</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204312</id>
    <revision>
      <id>837233</id>
      <timestamp>2026-04-20T07:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="netf2jsetihjq1wb42t7dddoxi9hv9d" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=A0111123}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:42, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>netf2jsetihjq1wb42t7dddoxi9hv9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Dr. Parmveer Kaur</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204313</id>
    <revision>
      <id>837239</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="245" sha1="nrg4d2q7l7dgym8vxxps9x17mk8lr94" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Dr. Parmveer Kaur}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:10, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nrg4d2q7l7dgym8vxxps9x17mk8lr94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tinta Emas Historia Network</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204314</id>
    <revision>
      <id>837241</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="jx00v72y0m1o3fyf1l4mofekunukt0i" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Tinta Emas Historia Network}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:21, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>jx00v72y0m1o3fyf1l4mofekunukt0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Wikidata image</title>
    <ns>11</ns>
    <id>204315</id>
    <revision>
      <id>837243</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Danny Benjafield (WMDE)</username>
        <id>48017</id>
      </contributor>
      <comment>/* Edit request: Update Template:Wikidata image to close null operation loop */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ</comment>
      <origin>837243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="bsc3iwva4na9gqi3deb3l1qnr6vbj2i" xml:space="preserve">== Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop ==

''(Apologies for posting in English)''

Hello everyone,

This is a notice regarding this Template that is used in many pages. The template contains operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed.

As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this.

'''// The change //'''

Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality.

'''// What you need to do //'''

Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[metawiki:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for you convenience:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
{{ #if:{{NAMESPACE}}||
  {{ #if:{{{1|}}} 
  | 
  | 
 {{ #if:{{{2|}}}
    |
    | {{ #if:{{#property:P18}}
      | [[Category:No local image but image on Wikidata]]
      | 
     }}
    }}
  }}
}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;'''Note:''' The '''&lt;nowiki&gt;[[Category:No local image but image on Wikidata]]&lt;/nowiki&gt;''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed.

Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! --[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Danny Benjafield (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:22, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bsc3iwva4na9gqi3deb3l1qnr6vbj2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204316</id>
    <revision>
      <id>837244</id>
      <timestamp>2026-04-20T08:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tinta Emas Historia Network</username>
        <id>59745</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348005989|Iskandar Muda]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="3dtc0wvo25c1idxebvy66oo5ps0ugqa" xml:space="preserve">
'''ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ''' (ਲਗਭਗ 1583&lt;ref&gt;[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007&lt;/ref&gt;–27 ਦਸੰਬਰ 1636&lt;ref name=&quot;Yusra&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt;) ਆਚੇ ਦਰੁੱਸਲਾਮ ਦਾ 12ਵਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ, ਸੁਲਤਾਨਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਲਾਕਾ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

&quot;ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ&quot; ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ &quot;ਜਵਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ&quot; ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਮਹਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Yusra2&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਆਚੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਲੀ ਮੁਗਯਾਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਰਦ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਆਚੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ਼ਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੇਕੁਤਾ ਅਲਮ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਜੋ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ, ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Aceh_Sultanate.svg|left|thumb|250x250px|ਆਚੇਹ ਖੇਤਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ &quot;ਓਟੋਮੈਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ&quot; ਬਣ ਗਿਆ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg|thumb|ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੋ ਯੋਸੇਫ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਆਚੇਹ ਦੇ ਆਚੇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ (1980) ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Gunongan_Putroë_Phang.JPG|thumb|300x300px|ਗੁਨੋਂਗਨ ਸੁਲਤਾਨ ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੁਤਰੋ ਫਾਂਗ ਨੂੰ ਪਹਾਂਗ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Letter_to_James_I_from_Sultan_Iskandar_Muda_of_Aceh_in_1615.jpg|left|thumb|ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਵੱਲੋਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ 1615 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>3dtc0wvo25c1idxebvy66oo5ps0ugqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>837245</id>
      <parentid>837244</parentid>
      <timestamp>2026-04-20T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tinta Emas Historia Network</username>
        <id>59745</id>
      </contributor>
      <origin>837245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3796" sha1="d2mo0thkd7t5fdsdh6ytdqfef7769pb" xml:space="preserve">
[[ਤਸਵੀਰ:Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg|thumb|ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੋ ਯੋਸੇਫ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਆਚੇਹ ਦੇ ਆਚੇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ (1980) ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।]]
'''ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ''' (ਲਗਭਗ 1583&lt;ref&gt;[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007&lt;/ref&gt;–27 ਦਸੰਬਰ 1636&lt;ref name=&quot;Yusra&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt;) ਆਚੇ ਦਰੁੱਸਲਾਮ ਦਾ 12ਵਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ, ਸੁਲਤਾਨਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਲਾਕਾ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

&quot;ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ&quot; ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ &quot;ਜਵਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ&quot; ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਮਹਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Yusra2&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਆਚੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਲੀ ਮੁਗਯਾਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਰਦ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਆਚੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ਼ਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੇਕੁਤਾ ਅਲਮ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਜੋ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ, ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Aceh_Sultanate.svg|left|thumb|250x250px|ਆਚੇਹ ਖੇਤਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ &quot;ਓਟੋਮੈਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ&quot; ਬਣ ਗਿਆ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Gunongan_Putroë_Phang.JPG|thumb|300x300px|ਗੁਨੋਂਗਨ ਸੁਲਤਾਨ ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੁਤਰੋ ਫਾਂਗ ਨੂੰ ਪਹਾਂਗ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Letter_to_James_I_from_Sultan_Iskandar_Muda_of_Aceh_in_1615.jpg|left|thumb|ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਵੱਲੋਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ 1615 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>d2mo0thkd7t5fdsdh6ytdqfef7769pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204317</id>
    <revision>
      <id>837247</id>
      <timestamp>2026-04-20T09:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marde Sehajpreet kaur</username>
        <id>45885</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1347130076|Tony Tony Chopper]]&quot; ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ</comment>
      <origin>837247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46480" sha1="7xwdxpawx2nnr0ltfxixtwvora8u2my" xml:space="preserve"> 

{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਪਾਤਰ|name=Tony Tony Chopper|series=[[One Piece]]|image=Tony Tony Chopper.jpg|caption=Chopper in his most common form, as a human-reindeer hybrid as illustrated by [[Eiichiro Oda]] in the color spread of [[List of One Piece chapters (807–1015)|Chapter 1000]]|first=''[[One Piece]]'' chapter 134: &quot;Dr. Kureha&quot; (''[[Weekly Shōnen Jump]]'' No. 23, May 8, 2000)|last=|creator=[[Eiichiro Oda]]|voice='''Japanese''' &lt;br /&gt; [[Ikue Otani]] (ep. 83-253, 264+) &lt;br /&gt; [[Kazue Ikura]] (ep. 254-263) &lt;br /&gt; '''English''' &lt;br /&gt; [[Lisa Ortiz]] ([[4Kids Entertainment|4Kids]])&lt;br /&gt; [[Brina Palencia]] ([[FUNimation Entertainment|FUNimation]]) &lt;br /&gt; [[Emlyn Morinelli]] (Singapore, [[Odex]]) &lt;br /&gt; [[Mikaela Hoover]] ([[One Piece (2023 TV series)|live action series]])|alias=&quot;Cotton Candy Lover&quot;|occupation=[[Pirate]] ([[Physician|Doctor]])|relatives=[[Hiriluk]] (surrogate father)&lt;br /&gt;[[Dr. Kureha|Kureha]] (surrogate mother)|lbl21=Affiliations|data21={{plainlist|
* [[Straw Hat Pirates]] (Doctor)
* Straw Hat Grand Fleet 
* Foxy Pirates (Former)
* Ninja-Pirate-Mink-Samurai Alliance (Disbanded)&lt;ref&gt;One piece, chapter 819, Alliance was formed.&lt;/ref&gt;
}}|lbl22=Age|data22=15 (debut)&lt;ref name=&quot;vol19&quot;&gt;{{cite book|last=Oda|first=Eiichirō|title=Rebellion|series=One Piece|volume=19|year=2008|publisher=[[Viz Media]]|isbn=978-1-4215-1513-7|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; 17 (after the timeskip)|lbl31=[[Devil Fruit]]|data31={{nihongo|Human-Human Fruit|ヒトヒトの実|Hito Hito no Mi}}|lbl1=Birthday|data1=[[December 24]]|lbl32=Bounties|data32=[[File:Berrysymbol.png]]1000 {{small|(current)}}&lt;br&gt; [[File:Berrysymbol.png]]100 {{small|(second)}}&lt;br&gt; [[File:Berrysymbol.png]]50 {{small|(first)}}&lt;ref name=&quot;vol45&quot;&gt;
{{cite book
|last=Oda
|first=Eiichiro
|title= You Have My Sympathies
|series=One Piece
|volume=45
|year=2007
|publisher=[[Shueisha]]
|language=
|isbn=978-1-4215-3461-9
|chapter=435 You Have My Sympathies
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vol80&gt;
{{cite book
|last=Oda
|first=Eiichiro
|title= Opening Speech
|series=One Piece
|volume=80
|year=2015
|publisher=[[Shueisha]]
|language=
|isbn= 978-1-42-159024-0
|chapter=801 Opening Speech
}}&lt;/ref&gt;|gender=Male|species=[[Reindeer]]/[[Human]]}}ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ (ਜਪਾਨੀਃ тнитные тони сопер, ਹੈਪਬਰਨਃ Tonī Tonī Choppa), ਜਿਸ ਨੂੰ &quot;ਕਾਟਨ ਕੈਂਡੀ ਪ੍ਰੇਮੀ&quot; ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮਾਂਗਾ|ਮੰਗਾ]] ਲਡ਼ੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਵਨ ਪੀਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਈਇਚੀਰੋ ਓਡਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ 134ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 8 ਮਈ, 2000 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ [[Shueisha|ਸ਼ੁਈਸ਼ਾ]] ਦੇ ਵੀਕਲੀ ਸ਼ੋਨੇਨ ਜੰਪ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਡ਼ੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮੀ) ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਜਾਂ ਰੇਨਡੀਅਰ-ਮਨੁੱਖ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ &quot;ਰੰਬਲ ਬਾਲ&quot; ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰਣਬੁਰੂ ਬੋਰੂ) ਉਸਨੂੰ ਥੋਡ਼ੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਉਸ ਦੇ ਨੀਲੇ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਦਾ ਫਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕੁੱਕ [[ਡਾਕਟਰ]] ਹੀਰਿਲੁਕ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਰਫ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਹਿਰਿਲੁਕ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕਟਰ ਕੁਰੇਹਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਦੇ ਡਰੱਮ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੋਪਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰੇਹਾ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰਫੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੈਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੋਪਰ ਭਡ਼ਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। [ch. 140] ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਉਸਨੂੰ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwNg&quot;&gt;ਤਨੁਕੀ&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਟੋਨਾਕਾਈ (&quot;ਰੇਨਡੀਅਰ&quot; ਲਈ ਜਪਾਨੀ) ਹੈ।

== ਬਾਰੇ ==

=== ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ===
ਚੋਪਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਓਡਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Oliveira |first=Willian |date=April 18, 2019 |title=Estas são as idades e alturas corretas de cada membro dos Chapéus de Palha em One Piece |url=https://criticalhits.com.br/anime/one-piece-idade-alturas-chapeu-de-palha/ |access-date=April 30, 2022 |website=Critical Hits |language=pt}}&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਵਨ ਪੀਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਪਾਇਰੇਟਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਓਡਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੋਵੇਗਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Koide |first=Jamie |date=October 1, 2015 |title=One Piece characters' nationalities revealed, but fans have mixed opinions |url=https://soranews24.com/2015/10/01/one-piece-characters-nationalities-revealed-but-fans-have-mixed-opinions/ |access-date=May 29, 2021 |website=SoraNews24}}&lt;/ref&gt;

ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੋਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸੌਪ ਦੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ, ਅਤਿਕਥਨੀ ਵਾਲੇ ਝੂਠ ਵੀ। ਚੋਪਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਸਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ &quot;ਲੁਫੀ ਲਈ ਦਾਨਵ&quot; ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

=== ਯੋਗਤਾਵਾਂ ===
ਜ਼ੋਆਨ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈਃ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ  ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਡਿਫਾਲਟ ਵੱਡਾ ਬਾਰਾਸਿੰਘਾ  ਰੂਪ। [ch. 140] ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਵਾਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਰੰਬਲ ਬੋਲ, ਰਣਬੁਰੂ ਬਰੂ) ਗੋਲ ਪੀਲੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਚਾਰ ਵਾਧੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, [ch. 149] ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਗੇਂਦ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੰਬਲ ਬਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਟਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ. [ਚੈ. 406] ਜੇ ਚੋਪਰ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। [ch. 407] ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਚੋਪਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਡ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਕਿੱਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਪਰ ਬਿਨਾਂ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੌਨਸਟਰ ਪੁਆਇੰਟ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੰਬਲ ਗੇਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ch. 645] [ch. 656] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਕੈਦੀ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚੋਪਰ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੰਬਲ ਬਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਹ ਮਿੰਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, [ch. 1014] ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੋਪਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡ਼ੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਗਡ਼ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਬੀ ਗੀਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ. [ਚੈ. 1017][ch. 1017]

ਚੂਁਕਿ ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ-ਮਨੁੱਖੀ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [ਚੈ. 154][ch. 154]

=== ਪੋਰਟਰੇਟਸ ===
{{Multiple image
| total_width       = 310px
| image1            = Brina_Palencia_by_Gage_Skidmore.jpg
| image2            = Mikalea Hoover (54855090273).jpg
| caption1          = [[Brina Palencia]] voices Tony Tony Chopper in the [[Funimation]] English dub of the anime series.
| caption2          = [[Mikaela Hoover]] voices and performs the face capture for Tony Tony Chopper in the live-action series.
}}
ਵਨ ਪੀਸ ਦੇ ਮੂਲ ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਵਿੱਚ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਇਕੂ ਓਟਾਨੀ ਹੈ। ਕਾਜ਼ੂ ਇਕੁਰਾ ਨੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਲਈ ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ 254-263।&lt;ref&gt;{{Citation |title=Nami Tamashii no Sakebi! Mugiwara no Luffy Fukkatsu! |url=http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210052604/http://www.imdb.com/title/tt1030266/ |access-date=2020-03-31 |archive-date=2017-02-10}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਨਾ ਪਾਲੈਂਸੀਆ ਨੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫਿਊਨੀਮੇਸ਼ਨ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਲੀਜ਼ਾ ਓਰਟਿਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 4ਕਿਡਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਓਡੇਕਸ ਡੱਬ ਵਿੱਚ ਐਮਲੀਨ ਮੋਰਿਨੇਲੀ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੁਆਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਫੇਸ ਕੈਪਚਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=White |first=Peter |date=May 31, 2025 |title='One Piece' Finds Its Tony Tony Chopper In Mikaela Hoover; Netflix Confirms Season 2 Will Air In 2026 |url=https://deadline.com/2025/05/one-piece-tony-tony-chopper-mikaela-hoover-1236414681/ |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਤਜਾ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਰੂਪ ਲਈ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੇਵਿਨ ਗੋਮਸ ਚੋਪਰ ਦੇ ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ ਲਈ ਸੂਟ ਪਰਫਾਰਮਰ ਵਜੋਂ ਕੰم ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Olivia Harrison |date=March 10, 2026 |title=Tony Tony Chopper in ''ONE PIECE'': What to Know About the Adorable Reindeer Boy |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-tony-tony-chopper-character-bio |website=Netflix Tudum}}&lt;/ref&gt;{{Clear}}

== ਦਿੱਖ ==

=== ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵਿੱਚ''ਇਕ ਟੁਕਡ਼ਾ'' ===
ਚੋਪਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਡਰੱਮ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਲੀ ਨੱਕ ਕਾਰਨ ਰੇਨਡੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਿਊਮਨ-ਹਿਊਮਨ ਫਰੂਟ (ਹਿੱਟ ਹਿੱਟ, ਹਿਟੋ ਹਿਟੋ ਨੋ ਮਿਆ) ਖਾਧਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੇਨਡੀਅਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝੁੰਡ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਚੋਰ, ਨਕਲੀ ਡਾਕਟਰ ਹੀਰਿਲੁਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਲੁਫੀ &quot;ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਚਾਲਕ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ&quot; ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਪਰ ਲਫੀ ਨੂੰ ਸਲਿੱਪ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਹੈ। ਲੁਫੀ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਪਰ ਨੂੱ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਅਸਲ ਦੋਸਤ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Tim Mason |date=July 4, 2020 |title=One Piece: Top 10 Episodes of the First 130, According To IMDb |url=https://screenrant.com/one-piece-top-episodes-first-130-according-imdb/ |access-date=April 30, 2022 |website=[[Screen Rant]]}}&lt;/ref&gt;

ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟਾਪੂਆਂ 'ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਤ ਫਲਾਂ, ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਅਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਨੇ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਬਰਡੀ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ।

ਆਪਣੇ 'ਬਰੇਨ ਪੁਆਇੰਟ' (Brain Point) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 90 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (2 ਫੁੱਟ 11 ਇੰਚ) ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ 20 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (44 ਪੌਂਡ) ਹੈ। ਉਹ ਮੈਡੀਸਨ (ਦਵਾਈ), ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਅਸਧਾਰਨ ਜੀਨੀਅਸ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਾਵਰ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕਲਾਸ A ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ (Large Building) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ+ (Supersonic+) ਤੋਂ ਹਾਈਪਰਸੋਨਿਕ+ (Hypersonic+) ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿਫਟਿੰਗ ਤਾਕਤ ਕਲਾਸ 5 ਤੋਂ ਕਲਾਸ M ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਚੌਪਰ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਲੜਾਕੂ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (transformative abilities) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਟੈਮਿਨਾ (ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊਤਾ ਸਿਟੀ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲੜਨ ਦੇ ਅਯੋਗ (immobilized) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tony Chopper: One Piece's Adorable Reindeer Doctor |url=https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html}}&lt;/ref&gt;

ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਐਂਟੀਡੋਟਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਕ ਹੈਜ਼ਰਡ ਚਾਪ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਰ ਕਲੌਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਟੀਡੋਟ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-21 |title=Chopper: The Doctor of the Straw Hat Pirates - One Piece Fans |url=https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114140506/https://onepiece-fans.com/chopper-the-doctor-of-the-straw-hat-pirates/ |archive-date=November 14, 2024 |access-date=2024-10-31 |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;

=== ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ===
ਚੋਪਰ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਐਨੀਮੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮ 3: ਚੋਪਰ ਦੀ ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਐਨੀਮਲ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਨ ਪੀਸ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਵੀਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਚੋਪਰ ਕਈ ਵਨ ਪੀਸ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੇਮ ਵਿੱਚ, ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਬੈਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੌ ਹੈਟ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗਠਜੋਡ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਨਲੌਕ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹਨ। ''ਵਨ ਪੀਸਃ ਗ੍ਰੈਂਡ ਐਡਵੈਂਚਰ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟਰਾਅ ਹੈਟਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਪ ਸੁਪਰ ਸਟਾਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੈ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ''[[ਡਰੈਗਨ ਬਾਲ|ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ]]''/ਵਨ ਪੀਸ/''ਨਾਰੂਟੋ'' ਕਰਾਸਓਵਰ ਗੇਮ ''ਬੈਟਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੀ. ਓ. ਐਨ.'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਡਣ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ''ਬੋਕੁਸਾਤਸੂ ਟੇਨਸ਼ੀ ਡੋਕੁਰੋ-ਚਾਨ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਕੁਰਾ ਨੇ &quot;ਰੇਨਡੀਅਰ ਜੋ ਡਾਕਟਰ ਹਨ&quot; ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੈਬਕਾਮਿਕ ਵੀ. ਜੀ. ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੋਪਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਕਰਾਸ ਐਪੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਵਨ ਪੀਸ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਗਨ ਬਾਲ ਜ਼ੈਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਰਾਸਓਵਰ ਹੈ।

ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਚੋਪਰ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਮੋਸ਼ਨ ਕੈਪਚਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨਕੋਨ ਮਾਮੇਟਜਾ ਆਨ-ਸੈੱਟ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੈਵਿਨ ਗੋਮਸ ਸੁਪਰਸਾਈਜ਼ਡ &quot;ਹੈਵੀ ਪੁਆਇੰਟ&quot; ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Maas |first=Jennifer |date=2026-03-11 |title=How Netflix’s ‘One Piece’ Season 2 Brought Iconic Manga Character Tony Tony Chopper to Life |url=https://variety.com/2026/tv/news/one-piece-season-2-tony-tony-chopper-dragon-characters-1236677442/ |access-date=2026-03-15 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਵਿਜ਼ੂਅਲ-ਇਫੈਕਟ ਕੰਪਨੀ ਫਰੇਮਸਟੋਅਰ ਨੇ ਵਿਕਟਰ ਸਕੈਲੀਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਲਈ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hatchett |first=Keisha |date=June 2, 2025 |title=ONE PIECE Season 2 Debuts First Look at Tony Tony Chopper |url=https://www.netflix.com/tudum/articles/one-piece-season-2-tony-tony-chopper |url-status=live |website=Tudum, Netflix}}&lt;/ref&gt; ਓਡਾ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਟੀਮ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਾਤਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਖਿਡੌਣੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Valdez |first=Nick |date=2026-03-14 |title=One Piece Creator Explains Why Netflix's Live-Action Chopper Needed to Change |url=https://comicbook.com/anime/feature/one-piece-creator-explains-why-netflixs-live-action-chopper-needed-to-change/ |access-date=2026-03-15 |website=ComicBook.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ===
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੋਪਰ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹਿੰਗੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੀਜ਼ਨ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Stuffed Costume Chopper D with Pumpkin |url=http://www.hlj.com/product/BNP45170-D |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Super DX Stuffed Chopper Winter: Gloves |url=http://www.hlj.com/product/BNP45373-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Stuffed Talking Chopper A Smiling |url=http://www.hlj.com/product/BNP44952-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt; ਚੋਪਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਕਡ਼ੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=60&amp;nbsp;cm Big Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BAN952946 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One Piece Figure &amp; Bank: Chopper Red Mantle |url=http://www.hlj.com/product/BNP44729-B |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1/8 Portrait of Pirates Neo-EX: Tony Tony Chopper |url=http://www.hlj.com/product/MEG71133 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਪਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਟੁਕਡ਼ੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਸ਼ਨ, ਕੱਪਡ਼ੇ, ਤੌਲੀਏ, ਕੁੰਜੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ, ਅਤੇ ਘਡ਼ੀਆਂ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One Piece S-DX Cushion: Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP45381-A |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}{{Dead link|date=March 2026|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Karakuri Castle Chopper Parka Black M |url=http://www.hlj.com/product/CSP22480 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One-Piece Bath Towel: A Chopper |url=http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125633/http://www.hlj.com/product/BNP44621-A |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chopper Rubber Key Chain |url=http://www.hlj.com/product/CSP30277 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One-Piece Clock: B Chopper Design |url=http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125706/http://www.hlj.com/product/BNP45656-B |archive-date=December 16, 2008 |access-date=2008-11-08 |publisher=Hobby Link Japan}}&lt;/ref&gt;

== ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ==

=== ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਵਾਗਤ ===
ਸਕ੍ਰੀਨ ਰੈਂਟ  ਦੇ ਸੀਨ ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਚੌਪਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮਾਨਵੀਕਰਨ  ਵਾਲੇ ਐਨੀਮੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਦਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ, &quot;ਇਹ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਮੰਗਾ  ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੇਨਡੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ, ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ, ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ 'ਵਨ ਪੀਸ'  ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਹੈ।&quot; [1]

ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ &quot;ਟੋਨੀ ਟੋਨੀ ਚੌਪਰ ਸਿਰਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਕਾਫੀ ਆਈਕੋਨਿਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲੜੀ ਦੇ ਮਾਸਕੋਟ (mascot) ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਨ ਪੀਸ ਮਰਚੈਂਡਾਈਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਬੈਕਸਟੋਰੀ (ਪਿਛੋਕੜ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਿਲੁਲੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੇ ਸੂਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਪਰ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦਾ ਪਾਈਰੇਟ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਕੁਰੇਹਾ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵੱਲ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ।&quot;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਕਿਊਬਿਲਾਸ ਨੇ ਲਡ਼ੀਵਾਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੈਗਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ &quot;ਕਾਓਰਡਲੀ ਟ੍ਰਾਈਓ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਚੋਪਰ ਇੱਕ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸੋਪ ਵਾਂਗ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ, ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਲੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ... ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਤਰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਤਨੁਕੀ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੈਕੂਨ ਕੁੱਤਾ) ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cubillas |first=Sean |date=May 23, 2021 |title=One Piece: 10 Funniest Running Gags, Ranked |url=https://screenrant.com/one-piece-best-running-gags/ |access-date=June 5, 2021 |website=[[Screen Rant]]}}&lt;/ref&gt;

ਮੰਗਾ ਦੀ ਇੱਕ ਆਈ. ਜੀ. ਐਨ. ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਚੋਪਰ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਛੋਹਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;ign&quot;&gt;{{Cite web |last=Sparrow |first=A. E. |date=April 18, 2008 |title=One Piece: Volume 17 Review: Tony Tony Chopper rules! |url=http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615060702/http://comics.ign.com/articles/865/865087p1.html |archive-date=June 15, 2011 |access-date=November 8, 2008 |publisher=[[IGN Entertainment]]}}&lt;/ref&gt;

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੂਡ਼੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਵਿਕਸਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਲਰ ਕਰੂਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, &quot;[[ਪਿਕਾਚੂ]] ਨੇ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਮਾਸਕੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਗਾ ਅਤੇ ਐਨੀਮੇ ਫਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਟ੍ਰੌਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਟੋਪੀ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ, ਓਡਾ ਨੇ ਟੋਨੀ ਚੋਪਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿਡੌਣੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਲ ਬਣਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਡਾ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਸਕੋਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਧਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਚੋਪਰ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ [https://www.divineonepiece.com/2024/11/tony-chopper-one-pieces-adorable.html] ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Crews |first=Dyler |date=December 14, 2021 |title=One Piece: 10 Most Clichéd Characters, Ranked |url=https://www.cbr.com/one-piece-most-cliched-characters/}}&lt;/ref&gt;

ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਕੇਲਾ ਹੂਵਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ, ਰਾਫੇਲ ਮੋਟਾਮੇਅਰ ਨੇ ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਟੈਂਡਆਉਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gonzalez |first=Elijah |date=March 10, 2026 |title=One Piece season 2 was worth the long wait |url=https://www.avclub.com/one-piece-season-2-review-tv-netflix |quote=For those unfamiliar, Chopper is a cute little two-legged reindeer who wants to be a doctor, and he offers a big challenge for the show in that he’s a major character that would be very difficult to render without CGI. Thankfully, he comes alive seamlessly. Part of this has to do with Hoover’s voice performance, which gets at the character’s insecurities and underlying charm. It also helps that the digital effects team sidestepped an Ugly Sonic situation, splitting the difference between adorable and realistic (for this show, anyway).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Motomayor |first=Rafael |date=March 10, 2026 |title=Netflix's One Piece Season 2 Review |url=https://www.ign.com/articles/netflx-one-piece-season-2-review-recap |publisher=IGN}}&lt;/ref&gt; ਡੇਵਿਡ ਕਾਬੇਲੇਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਚੋਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, &quot;ਸੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਬਸ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਹੂਵਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ&quot;।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Caballero |first=David |date=March 10, 2026 |title='One Piece' Season 2 Review: Netflix's Near-Perfect Fantasy Proves Why It's the Best Adaptation on TV Right Now |url=https://collider.com/one-piece-season-2-review-netflix-into-the-grand-line/ |publisher=Collider}}&lt;/ref&gt;

=== ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ===
ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੇ ਪਡ਼ਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਚੋਪਰ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਜਾਪਾਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਚੋਪਰ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਚੋਪਰ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਾਪ ਨੂੰ ਵਨ ਪੀਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੰਗਿਆ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀਃ ਗੋਇੰਗ ਮੈਰੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਰੌਬਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਟਰਾ ਹੈਟਸ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ, ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੋਇੰਜ ਮੈਰੀ, ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਡੀਨੋਮੈਂਟ, ਜਦੋਂ ਕੁਰੇਹਾ ਇੱਕ ਸਕੁਰਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਰੱਮ ਨੂੰ &quot;ਖਿਡ਼&quot; ਬਣਾ ਕੇ ਹਿਰਿਲੁਕ ਦੀ ਮਰ ਰਹੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਮੀ ਲੀ ਕਰਟਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੋਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਈਵ-ਐਕਸ਼ਨ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿੱਚ ਚੋਪਰ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੁਰੇਹਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਬੱਧ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Davidson |first=Danica |date=March 29, 2022 |title=Jamie Lee Curtis Is Interested in Playing Kureha in Netflix's One Piece |url=https://otakuusamagazine.com/jamie-lee-curtis-is-interested-in-playing-kureha-in-netflixs-one-piece/ |access-date=April 29, 2021 |website=Otaku US Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 July 2024 |title=Marty Adelstein &amp; Becky Clements on More 'Snowpiercer', 'One Piece' S2 as Tomorrow Studios Turns 10 &amp; Adelstein Inks New ITV Studios Deal |url=https://deadline.com/2024/07/marty-adelstein-becky-clements-snowpiercer-one-piece-season-2-1236008903/}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* ਸਟਰਾ ਟੋਪੀਆਂ
* ਇੱਕ ਟੁਕਡ਼ੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

== ਨੋਟਸ ==

* {{Cite web |title=One Piece v16 |url=http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219103803/http://www.mangalife.com/reviews/OnePiecev16.htm |archive-date=December 19, 2008 |website=MangaLife}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
 

* [http://www.toei-anim.co.jp/chopperman ਸਰਕਾਰੀ ਚੋਪਰਮੈਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)]
* [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2002_spring/one.html ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 3 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)]
* [http://www.toei-anim.co.jp/movie/2008_onepiece/ ਵਨ ਪੀਸ ਮੂਵੀ 9 ਅਧਿਕਾਰਕ ਸਾਈਟ (ਜਪਾਨੀ)]
{{One Piece characters}}{{Pirates}}
{{Authority control}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>7xwdxpawx2nnr0ltfxixtwvora8u2my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Punnil Sharma</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204318</id>
    <revision>
      <id>837248</id>
      <timestamp>2026-04-20T10:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>837248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="tufx1o2wi7oa5qqsfahbrto7mvnim4q" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Punnil Sharma}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:09, 20 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>tufx1o2wi7oa5qqsfahbrto7mvnim4q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>