ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2462 837312 837282 2026-04-22T03:44:51Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਜਨਮ ਸਾਲ */ 837312 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | image = Amardas-Goindwal.jpg | alt = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼੍ਰੈਸਕੋ | birth_name = ਅਮਰਦਾਸ | birth_date = 5 ਮਈ 1479 | birth_place = [[ਬਾਸਰਕੇ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1574|09|1|1479|05|5}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]] | period = 1552–1574 | other_names = ''ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | known_for = * [[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]] * [[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]] * ਸਿੱਖ ਮੰਜੀ ਸਿਸਟਮ, [[ਲੰਗਰ]], ਵਿਸਾਖੀ, ਦਿਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰਤਾ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇਵੀ | children = ਭਾਈ ਮੋਹਣ, ਭਾਈ ਮੋਹਰੀ, ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | father = ਤੇਜ ਭਾਨ | mother = ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ''' (5 ਮਈ 1479 – 1 ਸਤੰਬਰ 1574) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਤੀਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ 26 ਮਈ 1552 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite web|title=BBC – Religions – Sikhism: Guru Angad Dev |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/angaddev.shtml }}</ref> [[ਸਿੱਖੀ]] ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਅਮਰਦਾਸ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਾ ਰੀਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/><ref>{{cite book |author=Gopal Singh |title=The Religion of the Sikhs |url=https://books.google.com/books?id=Zc7wSs3R880C&pg=PA11 |year=1971 |publisher=Allied |isbn=978-0-210-22296-6 |page=11 |quote=Guru Amar Das was a farmer-trader and a strong Vaishnavite before he met Guru Angad at a fairly advanced age.}}</ref> ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਤੋਂ, ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਕ ਸੁਣੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ<ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref> ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਮਰਦਾਸ, 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਿੱਖ ਬਣ, ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand|year=2013|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4411-0231-7|page=[https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand/page/37 37]}}</ref> 1552 ਵਿੱਚ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤਖ਼ਤ ਸੌਂਪ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਐਲਾਨਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ।<ref name="Farhadian2015p342"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਨੁਹਾਰਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ''ਮੰਜੀ'' ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਤਾਅਰਫ਼ ਕਰ ਟ੍ਰੇਨ ਹੋਏ ਸਰਬਰਾਹ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੇ, ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/><ref name=cole20/> ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜੋ ਆਖ਼ਰ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ।<ref name="Fenech2014p41"/><ref name="Balslev2014p39"/> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ, ਵਿਆਹ ([[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]]), ਅਤੇ ਮਰਗ ਵੇਲੇ ਫ਼ਿਊਨਰਲ<ref name=fenech35/><ref name="Mandair2013p89"/> ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਿਘਾਲੀਪੁਖੁਰੀ|ਦਿਵਾਲੀ]], [[ਮਾਘੀ]] ਅਤੇ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Singha2005p101"/><ref name="Sambhi2005p29"/> ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਵਾਸਤੇ ਸੈਂਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੁਣੀ।<ref name="Arshi1989p5"/> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਬਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਖਵਾਏ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨਿਆ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਈਸਵੀ (ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ 14 ਸੰਮਤ 1536)<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru3.htm|title=guru3|access-date=2013-09-03|archive-date=2006-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20060504143213/http://www.sikhs.org/guru3.htm|dead-url=yes}}</ref> ਵਿੱਚ ਹੁਣ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਸਰਕੇ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੀ ਦਾਸ ਸੀ।<ref name=":82">{{Cite book|last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=272–273}}</ref> ਆਪ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਖੱਤਰੀ]] ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਭੱਲਾ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref name=":0222">{{Cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|title=The Sikh World|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9780429848384|series=Routledge Worlds|chapter=Guru Amar Das (1479–1574)|quote=A major institutional development took place during the reign of Guru Amar Das, who introduced fresh measures to provide greater cohesion and unity to the ever- growing Panth. He founded the town of Goindval on the bank of the Beas River, where the three regions of the Punjab (Majha, Doaba, and Malwa) meet. This may account for the spread of the Sikh Panth's influence in all three regions of the Punjab. Guru Amar Das created the institution of manjis ("Cots," seats of authority) for attracting new followers, each headed by men and women of good standing in the Sikh community and helping in the dissemination of the Guru's word in the distant communities. He expanded the scriptural tradition by preparing the Goindval Pothis, set the biannual festivals of Visakhi and Divali that provided an opportunity for the growing community to get together and meet the Guru, and established the first pilgrimage center (baoli) for socialization and attracting new followers. Under his patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi. All these radical measures reflect the expansionist policy of the third Guru. In fact, this early move towards the establishment of a more comprehensive administrative system speaks of the rapidity with which the spiritual appeal of Guru Nanak was gaining ground and of the practicality of those to whom the tradition had been entrusted in dealing with this broadening appeal.}}</ref> ਆਪ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।<ref name=":0223">{{Cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|title=The Sikh World|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9780429848384|series=Routledge Worlds|chapter=Guru Amar Das (1479–1574)|quote=A major institutional development took place during the reign of Guru Amar Das, who introduced fresh measures to provide greater cohesion and unity to the ever- growing Panth. He founded the town of Goindval on the bank of the Beas River, where the three regions of the Punjab (Majha, Doaba, and Malwa) meet. This may account for the spread of the Sikh Panth's influence in all three regions of the Punjab. Guru Amar Das created the institution of manjis ("Cots," seats of authority) for attracting new followers, each headed by men and women of good standing in the Sikh community and helping in the dissemination of the Guru's word in the distant communities. He expanded the scriptural tradition by preparing the Goindval Pothis, set the biannual festivals of Visakhi and Divali that provided an opportunity for the growing community to get together and meet the Guru, and established the first pilgrimage center (baoli) for socialization and attracting new followers. Under his patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi. All these radical measures reflect the expansionist policy of the third Guru. In fact, this early move towards the establishment of a more comprehensive administrative system speaks of the rapidity with which the spiritual appeal of Guru Nanak was gaining ground and of the practicality of those to whom the tradition had been entrusted in dealing with this broadening appeal.}}</ref> 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਣ ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ [[ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ]] ਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। === ਜਨਮ ਸਾਲ === ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਦਰਜ ਮਿਤੀ 1479 ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ 1509 ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":9">{{Cite book |last=Dhillon |first=Dalbir Singh |title=Sikhism: Origin and Development |publisher=Atlantic Publishers and Distributors |year=1988 |pages=166}}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1469-1606 C.E |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908578 |volume=1 |pages=457–59 |chapter=Appendix III: Date of Birth of Guru Amar Das}}</ref> ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 1479 ਸਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: [[ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਮਖਾਜ਼-ਏ-ਤਵਾਰੀਖ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ, [[ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ)|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੇ, [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਅਤੇ [[ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ''[[ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ]]''।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> ਉਹ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਵਜੋਂ 1509 ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: [[ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ]] ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> [[ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ]] [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਵਿੱਚ 1469 ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> === ਵਿਆਹ === ਆਪਣੇ 20ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਨੀ (ਧੀ; 1530 ਵਿੱਚ ਜਨਮ), ਭਾਨੀ (ਧੀ; 3 ਅਗਸਤ 1533 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਮੋਹਨ (ਪੁੱਤਰ; 11 ਮਾਰਚ 1536 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ (ਪੁੱਤਰ; 2 ਜੂਨ 1539 ਨੂੰ ਜਨਮ) ਰੱਖਿਆ।{{Efn|Mohri's name is alternatively spelt as 'Mohari'.|group=note}}<ref name="eosamardas">{{cite web |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/page/n103 |title=Amar Das, Guru (1479-1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=10 December 2016}}</ref><ref name=":8" /><ref name=":022" /> ਭਾਨੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਬੱਚਾ ਸੀ।<ref name=":8" /> ==ਗੁਰੂ ਧਾਰਨਾ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪੱਕੇ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਮੱਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ। ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧੂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਈਸ਼ਵਰ]] ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ==ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪੁੰਜ== ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ। ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਲੈ ਚੱਲੇ। ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਜਾਣ ’ਤੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕਰੀਬਨ 62 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ [[ਬਿਆਸ ਨਦੀ]] ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੌਕਰ, ਪਾਗਲ, ਕਹਾਰ’ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਦਰੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।[[File:Wall plaque giving names of 22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|left|22 ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇਹ ਤਖਤੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਚੁਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।]] ==ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ== ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੱਡੀ ਦੇ ਕਿੱਲੇ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ‘ਕੌਣ ਹੈ?’ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅਮਰ ਨਿਥਾਵਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਨੇ ਚੈਨ ਤੇ ਨਾ ਰਾਤੀਂ ਆਰਾਮ। ਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਿਘਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ 12 ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ==ਕਾਰਜ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਬਉਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਛੂਤਛਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਪਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ, ਮੌਤ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। [[ਲੰਗਰ]] ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ]]ਦੇਖੋ [[ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ==ਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 907 ਸ਼ਬਦ, 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ==ਜੋਤੀ ਜੋਤ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।<ref>http://www.gurmatveechar.com/books/Punjabi_Books/Satbir_Singh/03.Parbat.Meran.-.Jeevani.Sri.Guru.Amar.Das.Ji.-.by.Satbir.Singh.%28GurmatVeechar.com%29.pdf ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ ਜੀਵਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਮਦਾਸ ਜੀ</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1479]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1574]] nbnhhng1vxjai5ot7viqdfpocclz05i 837313 837312 2026-04-22T03:50:43Z Tamanpreet Kaur 26648 /* ਜਨਮ ਸਾਲ */ 837313 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | image = Amardas-Goindwal.jpg | alt = ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼੍ਰੈਸਕੋ | birth_name = ਅਮਰਦਾਸ | birth_date = 5 ਮਈ 1479 | birth_place = [[ਬਾਸਰਕੇ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1574|09|1|1479|05|5}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]] | period = 1552–1574 | other_names = ''ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | known_for = * [[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]] * [[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]] * ਸਿੱਖ ਮੰਜੀ ਸਿਸਟਮ, [[ਲੰਗਰ]], ਵਿਸਾਖੀ, ਦਿਵਾਲੀ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰਤਾ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇਵੀ | children = ਭਾਈ ਮੋਹਣ, ਭਾਈ ਮੋਹਰੀ, ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | father = ਤੇਜ ਭਾਨ | mother = ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ''' (5 ਮਈ 1479 – 1 ਸਤੰਬਰ 1574) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਤੀਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ 26 ਮਈ 1552 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite web|title=BBC – Religions – Sikhism: Guru Angad Dev |url= http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/angaddev.shtml }}</ref> [[ਸਿੱਖੀ]] ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਅਮਰਦਾਸ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਾ ਰੀਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/><ref>{{cite book |author=Gopal Singh |title=The Religion of the Sikhs |url=https://books.google.com/books?id=Zc7wSs3R880C&pg=PA11 |year=1971 |publisher=Allied |isbn=978-0-210-22296-6 |page=11 |quote=Guru Amar Das was a farmer-trader and a strong Vaishnavite before he met Guru Angad at a fairly advanced age.}}</ref> ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ, ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਤੋਂ, ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਕ ਸੁਣੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ<ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20–21}}</ref> ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਮਰਦਾਸ, 60 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਿੱਖ ਬਣ, ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand|year=2013|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-4411-0231-7|page=[https://archive.org/details/sikhismguideforp0000mand/page/37 37]}}</ref> 1552 ਵਿੱਚ, ਜਿਸਮਾਨੀ ਮਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤਖ਼ਤ ਸੌਂਪ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਐਲਾਨਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ।<ref name="Farhadian2015p342"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਨੁਹਾਰਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਤਨਜ਼ੀਮ ''ਮੰਜੀ'' ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਤਾਅਰਫ਼ ਕਰ ਟ੍ਰੇਨ ਹੋਏ ਸਰਬਰਾਹ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੇ, ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/><ref name=cole20/> ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਜੋ ਆਖ਼ਰ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ।<ref name="Fenech2014p41"/><ref name="Balslev2014p39"/> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ, ਵਿਆਹ ([[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ]]), ਅਤੇ ਮਰਗ ਵੇਲੇ ਫ਼ਿਊਨਰਲ<ref name=fenech35/><ref name="Mandair2013p89"/> ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਦਿਘਾਲੀਪੁਖੁਰੀ|ਦਿਵਾਲੀ]], [[ਮਾਘੀ]] ਅਤੇ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Singha2005p101"/><ref name="Sambhi2005p29"/> ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਵਾਸਤੇ ਸੈਂਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੁਣੀ।<ref name="Arshi1989p5"/> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਹਿਬਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਖਵਾਏ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨਿਆ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਈਸਵੀ (ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ 14 ਸੰਮਤ 1536)<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru3.htm|title=guru3|access-date=2013-09-03|archive-date=2006-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20060504143213/http://www.sikhs.org/guru3.htm|dead-url=yes}}</ref> ਵਿੱਚ ਹੁਣ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਾਸਰਕੇ ਨਾਮੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜ ਭਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੀ ਦਾਸ ਸੀ।<ref name=":82">{{Cite book|last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=272–273}}</ref> ਆਪ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਖੱਤਰੀ]] ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਭੱਲਾ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref name=":0222">{{Cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|title=The Sikh World|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9780429848384|series=Routledge Worlds|chapter=Guru Amar Das (1479–1574)|quote=A major institutional development took place during the reign of Guru Amar Das, who introduced fresh measures to provide greater cohesion and unity to the ever- growing Panth. He founded the town of Goindval on the bank of the Beas River, where the three regions of the Punjab (Majha, Doaba, and Malwa) meet. This may account for the spread of the Sikh Panth's influence in all three regions of the Punjab. Guru Amar Das created the institution of manjis ("Cots," seats of authority) for attracting new followers, each headed by men and women of good standing in the Sikh community and helping in the dissemination of the Guru's word in the distant communities. He expanded the scriptural tradition by preparing the Goindval Pothis, set the biannual festivals of Visakhi and Divali that provided an opportunity for the growing community to get together and meet the Guru, and established the first pilgrimage center (baoli) for socialization and attracting new followers. Under his patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi. All these radical measures reflect the expansionist policy of the third Guru. In fact, this early move towards the establishment of a more comprehensive administrative system speaks of the rapidity with which the spiritual appeal of Guru Nanak was gaining ground and of the practicality of those to whom the tradition had been entrusted in dealing with this broadening appeal.}}</ref> ਆਪ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।<ref name=":0223">{{Cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|title=The Sikh World|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=9780429848384|series=Routledge Worlds|chapter=Guru Amar Das (1479–1574)|quote=A major institutional development took place during the reign of Guru Amar Das, who introduced fresh measures to provide greater cohesion and unity to the ever- growing Panth. He founded the town of Goindval on the bank of the Beas River, where the three regions of the Punjab (Majha, Doaba, and Malwa) meet. This may account for the spread of the Sikh Panth's influence in all three regions of the Punjab. Guru Amar Das created the institution of manjis ("Cots," seats of authority) for attracting new followers, each headed by men and women of good standing in the Sikh community and helping in the dissemination of the Guru's word in the distant communities. He expanded the scriptural tradition by preparing the Goindval Pothis, set the biannual festivals of Visakhi and Divali that provided an opportunity for the growing community to get together and meet the Guru, and established the first pilgrimage center (baoli) for socialization and attracting new followers. Under his patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi. All these radical measures reflect the expansionist policy of the third Guru. In fact, this early move towards the establishment of a more comprehensive administrative system speaks of the rapidity with which the spiritual appeal of Guru Nanak was gaining ground and of the practicality of those to whom the tradition had been entrusted in dealing with this broadening appeal.}}</ref> 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਣ ਤੇ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ [[ਬੀਬੀ ਦਾਨੀ]] ਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। === ਜਨਮ ਸਾਲ === ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਦਰਜ ਮਿਤੀ 1479 ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ 1509 ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":9">{{Cite book |last=Dhillon |first=Dalbir Singh |title=Sikhism: Origin and Development |publisher=Atlantic Publishers and Distributors |year=1988 |pages=166}}</ref><ref name=":10">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |title=History of Sikh Gurus Retold: 1469-1606 C.E |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |year=2007 |isbn=9788126908578 |volume=1 |pages=457–59 |chapter=Appendix III: Date of Birth of Guru Amar Das}}</ref> ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 1479 ਸਾਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ: [[ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਮਖਾਜ਼-ਏ-ਤਵਾਰੀਖ-ਏ-ਸਿੱਖਾਂ, [[ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ)|ਕਰਮ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੇ, [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਅਤੇ [[ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ''[[ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ]]''।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 1509 ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ]] ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ [[ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ|ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ]] ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਹੈ।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> [[ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ]] [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਵਿੱਚ 1469 ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":9" /><ref name=":10" /> === ਵਿਆਹ === ਆਪਣੇ 20ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਨੀ (ਧੀ; 1530 ਵਿੱਚ ਜਨਮ), ਭਾਨੀ (ਧੀ; 3 ਅਗਸਤ 1533 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਮੋਹਨ (ਪੁੱਤਰ; 11 ਮਾਰਚ 1536 ਨੂੰ ਜਨਮ), ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ (ਪੁੱਤਰ; 2 ਜੂਨ 1539 ਨੂੰ ਜਨਮ) ਰੱਖਿਆ।{{Efn|Mohri's name is alternatively spelt as 'Mohari'.|group=note}}<ref name="eosamardas">{{cite web |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/page/n103 |title=Amar Das, Guru (1479-1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=10 December 2016}}</ref><ref name=":8" /><ref name=":022" /> ਭਾਨੀ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਬੱਚਾ ਸੀ।<ref name=":8" /> ==ਗੁਰੂ ਧਾਰਨਾ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਪੱਕੇ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਮੱਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਇਆ। ਭੋਜਨ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧੂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਾਪ ਧੋਣ ਲਈ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਈਸ਼ਵਰ]] ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ==ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪੁੰਜ== ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸੀ, ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ। ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਲੈ ਚੱਲੇ। ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਜਾਣ ’ਤੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕਰੀਬਨ 62 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ [[ਬਿਆਸ ਨਦੀ]] ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੌਕਰ, ਪਾਗਲ, ਕਹਾਰ’ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਦਰੀ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।[[File:Wall plaque giving names of 22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|left|22 ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇਹ ਤਖਤੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਚੁਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।]] ==ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ== ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਖ਼ਤ ਸਰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੱਡੀ ਦੇ ਕਿੱਲੇ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ। ‘ਕੌਣ ਹੈ?’ ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅਮਰ ਨਿਥਾਵਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਨੇ ਚੈਨ ਤੇ ਨਾ ਰਾਤੀਂ ਆਰਾਮ। ਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰੂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਿਘਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ 12 ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ==ਕਾਰਜ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਬਉਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਛੂਤਛਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ, ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। ਪਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ, ਮੌਤ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। [[ਲੰਗਰ]] ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਵੀ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ]]ਦੇਖੋ [[ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ==ਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਪਣੇ 22 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 907 ਸ਼ਬਦ, 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ==ਜੋਤੀ ਜੋਤ== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।<ref>http://www.gurmatveechar.com/books/Punjabi_Books/Satbir_Singh/03.Parbat.Meran.-.Jeevani.Sri.Guru.Amar.Das.Ji.-.by.Satbir.Singh.%28GurmatVeechar.com%29.pdf ਪਰਬਤੁ ਮੇਰਾਣੁ ਜੀਵਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਮਦਾਸ ਜੀ</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1479]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1574]] 9wkilv0px1b4zt7l985pc9qmlv4xc9a 0 2488 837302 837262 2026-04-21T18:21:07Z Nitesh Gill 8973 837302 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | image = Ram.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | caption = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਭਾਈ ਜੇਠਾ | birth_date = 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | birth_place = ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ, [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1581|09|01|1534|09|24}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | other_names = ''ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ'' | known_for = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ<ref name="ColeSambhi1995p23">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=22–24}}</ref> | occupation = ਗੁਰੂ | predecessor = [[ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ]] | successor = [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ]] | ਧਰਮ ਪਤਨੀ = ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | ਸੰਤਾਨ = ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂ ਦੇਵ, [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]] | father = ਹਰਿ ਦਾਸ | mother = ਮਾਤਾ ਦਿਆ ਕੌਰ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ''' '''ਜੀ''' (24 ਸਤੰਬਰ 1534 – 1 ਸਤੰਬਰ 1581) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]]''' ਸੀ।<ref name="ColeSambhi1995p23"/><ref name="Mandair2013p38">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5366-1|pages=38–40}}</ref> ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name=eosramdas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Ram Das, Guru (1534–1581) |author=G.S. Mansukhani |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017}}</ref> ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।<ref name="Mandair2013p38" /> 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name="eosramdas" /><ref>{{cite book |author=Shakti Pawha Kaur Khalsa |url=https://books.google.com/books?id=E6ZgJvdMEzYC&pg=PA76 |title=Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power |publisher=Penguin |year=1998 |isbn=978-0-399-52420-2 |page=76}}</ref> ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਰੱਬ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ 1574 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=":2">{{cite book|author=Arvind-pal Singh Mandair|title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C&pg=PA251 |year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51980-9|pages=251–252}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref><ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="McLeod2009p86">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=86}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1581 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਲੈਰੀਕਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 24 ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1534 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ [[ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ]] ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[ਬਾਸਰਕੇ|ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ]] ਲੈ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ <nowiki>[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]]</nowiki> ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ [[ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ 1574 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-2</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ [[ਸੇਵਾ]] ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਖੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ, 1581 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਅਰਜਨ। ਆਪ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-127></ref> ==ਗੁਰਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ 56 ਦੁਪਦੇ, 2 ਪੰਚਪਦੇ, 2 ਛਿਪਦੇ, 12 ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ, 38 ਛੰਦ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ, ਇੱਕ ਪਹਿਰਾ, ਇੱਕ ਵਣਜਾਰਾ, 2 ਕਰਹਲੇ, 2 ਘੋੜੀਆਂ, 2 ਸੋਲਹੇ, 30 ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, 105 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਅਤੇ 183 ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. 57-59, ਸੈਕਟਰ 17-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984, ਪੰਨਾ-39></ref> ===ਵਾਰਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]], [[ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ]], [[ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ]], [[ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ]], [[ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ]] ਅਤੇ [[ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਠੀਕ ਵਜ਼ਨ 15+10 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- <poem> ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭਿ ਤੁਝੇ ਧਿਆਵਹਿ ਜੀਅ ਜੰਤ, ਹਰਿ ਸਾਰਗ ਪਾਣਾ॥ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਅਗਧਦੇ ਤਿਨ ਹਉ ਕੁਰਬਾਣਾ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਕਰਿ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥8 (ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਨੰ:4) </poem> *ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗਉੜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 68 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-21></ref> <poem> ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚੁ ਸਚਾ ਗੁਸਾਈ, ਤੁਧੁ ਨੋ ਸਭ ਧਿਆਇਦੀ ਸਭ ਲਾਗੈ ਤੇਰੀ ਪਾਈ॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਵਡੀ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ॥1॥9 </poem> *ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-138></ref> *ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 21 ਅਤੇ ਸਲੋਕ 43 ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। *ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 29 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 58 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ। *ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ 27 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਲ 15+10=25 ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- <poem> ਤੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤੂ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ॥ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਸੱਤਵੀਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 36 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 74 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 33, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 9, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ==ਘੋੜੀਆਂ==ਸ(,(,(_*:੬₹*੫ ਕਸ ਉਸ ਕਸਦੀ [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 575 ਅਤੇ 576 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੀਤ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਅਕਾਲਪੁਰਖ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਲਾਵਾਂ== *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 773-774 ਉਤੇ [[ਸੂਹੀ ਰਾਗ]] ਦੇ ਛੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਤਿ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਅਰਾਧਹੁ ਸਭਿ ਕਿਲ ਵਿਖ ਪਾਪ ਗਵਾਇਆ॥15 </poem> *[[ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:- <poem> ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕੋ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਜਨ ਮੰਗਲ ਗਾਏ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਚਲਾਈ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਏ॥ </poem> *[[ਤੀਸਰੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰੁਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। <poem> ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧੁਨਿ ਉਪਜੀ ਹਰਿ ਜਪੀਐ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਤੀਜੀ ਲਾਵੈ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਮਨਿ ਬੈਰਾਗ ਜੀਉ॥ </poem> *[[ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਇਆ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵਲਾਈ॥ ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸੁਆਸੀ ਹਰਿਨਾਮਿ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਠਾਕੁਰਿ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ ਧਨ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮਿ ਵਿਗਾਸੀ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਚਉਥੀ ਲਾਵੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ॥ </poem> ==ਕਰਹਲੇ== ਕਰਹਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ` ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ '''ਕਰਹਲ''' ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਰਹਲੇ''' ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <poem> ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਏ| ਗੁਰੂ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ, ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਭਾਇ ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ| ('''ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ''') </poem> ==ਛੰਤ== ਛਕੇ ਛੰਤ ਛੇ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। [[ਆਸਾ ਰਾਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰੁ 4 ਵਿੱਚ ਛੇ ਛੰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛੰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਲ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਣਜਾਰਾ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। [['ਵਣਜਾਰਾ']] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ==ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ/ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਆਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਰੂਪ ਆਰੇਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ। ਗੁਰਸਿਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਆਚਾਰ ਨੀਤੀ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-45></ref> ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉਰਦੂ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ==ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ== ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਛੇਕਾਂ [[ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ]] ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸੁਤਿਆਨੁਪ੍ਰਾਸ]] ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ==ਛੰਦ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਹਾ, ਅਤਿਗੀਤਾ, ਰਵੱਈਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਜਾਂ ਅਨਕਲਾ, ਸੁਗੀਤਕਾ (ਛੰਦ), ਪਉੜੀ, ਸੋਰਠਾ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਲ 29 ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਰਸ ਵਿਧਾਨ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ]], ਹਾਸ ਰਾਸ, [[ਕਰੁਣਾ ਰਸ]], [[ਰੌਦਰ ਰਸ]], ਬੀਰ ਰਸ, [[ਭਿਆਨਕ ਰਸ]], ਵੀਭਤਸ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, [[ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ]], ਵਾਤਸ਼ਲਯ ਰਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਧੇਰੇ ਪਰਬਲ ਹੈ। ==ਸ਼ੈਲੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ੈਲਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਨ ਵਿਧੀ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਸਰੋਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਨਮੁਖਾਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਖੰਡ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਛਲਕਪਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।<ref>ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ: ਜੀਵਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1998, ਪੰਨਾ-29></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਗੁਰਬਾਣੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] pfkljcbucbfjn1l2eyykrcr0n5bf101 0 28005 837338 657645 2026-04-22T11:21:33Z Symphonicallyu 59715 837338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writing system | name = ਕੈਥੀ کیتھی | type = [[ਅਬਜਦ]] | languages = [[ਅੰਗਿਕਾ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਭੋਜਪੂਰੀ]], [[ਮਾਗਾਹੀ]], [[ਮੈਥਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੈਥਲੀ]], [[ਉਰਦੂ]] | time = c. 16ਵੀਂ&ndash;ਮਧ 20ਵੀਂ ਸਦੀ | sample = Kaithi Varnamala.png | unicode = [http://www.unicode.org/charts/PDF/U11080.pdf U+11080&ndash;U+110CF] | iso15924 = Kthi }} '''ਕੈਥੀ''' ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ [[ਲਿਪੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਾਸਕਰ ਉਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਬਿਹਾਰ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>King, Christopher R. 1995. ''One Language, Two Scripts: The Hindi Movement in Nineteenth Century North।ndia.'' New York: Oxford University Press.</ref> ਇਸਨੂੰ ਕਇਥੀ ਜਾਂ ਕਾਇਸਥੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਉਤਰ-ਪਛਮ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਮਿਥਿਲਾ, ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਖਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ]] k770o0i1pgm5pu4jrhah1m899f7dp4o 0 29607 837330 820465 2026-04-22T10:56:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837330 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ | image = Bhagwant Mann.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੋਰਟਰੇਟ, 2022 | office = 17ਵਾਂ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ|ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 16 ਮਾਰਚ, 2022 | term_end = | governor = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]] | predecessor = [[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ]] | office2 = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] | constituency2 = [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] | predecessor2 = ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੰਗੂੜਾ | term_start2 = 10 ਮਾਰਚ 2022 | term_end2 = | office3 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency3 = [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] | predecessor3 = [[ਵਿਜੈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਗਲਾ]] | successor3 = [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] | term_start3 = 16 ਮਈ 2014 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 2022 | office4 = ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਨਵੀਨਰ | predecessor4 = ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਕੇਅਰਟੇਕਰ) | successor4 = | term_start4 = 31 ਜਨਵਰੀ 2019<ref>[https://www.ndtv.com/india-news/lok-sabha-elections-2019-a-year-after-exit-bhagwant-mann-re-appointed-punjab-aam-aadmi-party-chief-1985819 A year after exit Bhagwant Mann reappointed Punjab Aam Aadmi Party Chief]</ref> | term_end4 = | office5 = ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ, [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | term_start5 = 16 ਮਾਰਚ 2022 | governor5 = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]] | predecessor5 = [[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ]] | birth_name = ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1973|10|17}} | birth_place = [[ਸਤੌਜ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | spouse = ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ({{abbr|m.|married}}&nbsp;2022){{marriage|ਇੰਦਰਪ੍ਰਤੀ ਕੌਰ| |2015|end=div}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] | otherparty = [[ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਪੰਜਾਬ]] (2012–2014) | residence = ਮਕਾਨ ਨੰਬਰ 7, ਸੈਕਟਰ 2, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | profession = {{hlist|[[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]|[[ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ]]| [[ਕਾਮੇਡੀਅਨ]]|[[ਗਾਇਕ]]|[[ਅਦਾਕਾਰ]]}} | signature = Bhagwant Mann signature.svg | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | alias = "ਕਾਮੇਡੀ ਕਿੰਗ", "ਜੁਗਨੂੰ" | genre = ਕਾਮੇਡੀ, ਵਿਅੰਗ | years_active = 1992–2015 }} }} '''ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1973) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਸਾਬਕਾ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2022 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ 17ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ 2022 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ 2019 ਤੋਂ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸੂਬਾ ਕਨਵੀਨਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=पंजाब के मान: भगवंत कभी कॉमेडियन थे, अब सीएम बनना तय, इन्हें कट्टर ईमानदार मानते हैं केजरीवाल |url=https://www.amarujala.com/chandigarh/punjab-election-2022-result-know-all-about-aap-chief-minister-candidate-bhagwant-mann-singh |access-date=10 March 2022 |work=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 2014 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1973 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਪਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੀ [[ਸੁਨਾਮ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਤੋਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਕੋਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Members : Lok Sabha |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofileBrief.aspx?mpsno=4635 |access-date=2023-03-25 |website=loksabha.nic.in}}</ref> == ਕਾਮੇਡੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਮਾਨ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਮੇਡੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਕਾਲਜ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੁਨਾਮ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ। ਮਾਨ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਮੇਡੀ ਰੁਟੀਨ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਮੇਡੀ ਐਲਬਮ ਜਗਤਾਰ ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਸੀ. ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ ਈ.ਟੀ.ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜੁਗਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ. ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਾਹ ਅਪਣਾਏ।<ref>{{Cite web|url=Web.archive.org|title="Bhagwant Mann". Web.archive.org. 2004-04-01. Archived from the original on 3 August 2004. Retrieved 2015-06-19.|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਮਾਨ ਨੇ ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਈ. ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਅਲਫ਼ਾ ਈ.ਟੀ.ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜੁਗਨੂ ਮਸਤ ਮਸਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ. 2006 ਵਿੱਚ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਅ, "ਨੋ ਲਾਈਫ ਵਿਦ ਵਾਈਫ" ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। 2008 ਵਿਚ, ਮਾਨ ਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਲਾਫਟਰ ਚੈਲੇਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਨ ਨੇ [[ਐਮ.ਐਚ. ਵੰਨ]] ਤੇ ਜੁਗਨੂੰ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ ਤੇ ਅਤੇ ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਸੁਖਮਨੀ: ਹੋਪ ਫਾਰ ਲਾਈਫ|ਸੁਖਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਵਿਆਹ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 2015 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਇੰਤਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਮਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://punjab.news18.com/amp/news/punjab/bhagwant-mann-will-marry-tomorrow-353123.html|title=CM ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਵਿਆਹ, ਜਾਣੋ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗੀ ਲਾੜੀ...|access-date=2022-07-07|archive-date=2022-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707062053/https://punjab.news18.com/amp/news/punjab/bhagwant-mann-will-marry-tomorrow-353123.html|url-status=dead}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ (48) ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿਹੋਵਾ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (32) ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਲਈਆਂ। ਮਾਨ ਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਵਿਆਹ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।   <ref>{{Cite web|url=https://punjabi.abplive.com/news/bhagwant-mann-marriage-live-updates-punjab-cm-wedding-guest-list-punjab-cm-wife-gurpreet-kaur-photos-arvind-kejriwal-know-details-662244%26ved%3D2ahUKEwjByuGxkeb4AhUN3nMBHd6TCh4Q0PADKAB6BAgPEAE%26usg%3DAOvVaw3xt41gl7UJjJcTQ-MGVI9a|title=ਸੀਐਮ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ, 'ਆਪ' ਨੂੰ ਗੋਡੇ-ਗੋਡੇ ਚਾਅ, ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਸੀਐਮ ਮਾਨ|access-date=2022-07-07|archive-date=2022-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707062445/https://punjabi.abplive.com/news/bhagwant-mann-marriage-live-updates-punjab-cm-wedding-guest-list-punjab-cm-wife-gurpreet-kaur-photos-arvind-kejriwal-know-details-662244%26ved%3D2ahUKEwjByuGxkeb4AhUN3nMBHd6TCh4Q0PADKAB6BAgPEAE%26usg%3DAOvVaw3xt41gl7UJjJcTQ-MGVI9a|dead-url=yes}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == 2011 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਮਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ. 2012 ਵਿਚ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਨੇ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ 200,000 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2019 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਤੋਂ ਸੀਟ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 111,111 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। == ਚੈਰਿਟੇਬਲ/ਦਾਨੀ ਕਾਰਜ == ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, "ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੌਤਿਕ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਕਾਮੇਡੀ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2013 | ''ਕੁਲਫੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ 2'' | ਅਮਰ ਆਡੀਓ |- | 2009 | ''ਜਸਟ ਲਾਫ ਬਾਕੀ ਮਾਫ'' | ਐੱਮ ਸੀਰੀਜ਼ |- | 2007 | ''ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2005 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਮੋਸਟ ਵਾਂਟਡ'' | ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਆਡੀਓ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |- | 2004 | ''ਕੀ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2003 | ''ਸਾਵਧਾਨ! ਅੱਗੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਫੁੱਲ ਸਪੀਡ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਸਾਡੀ ਬਿੱਲੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਆਊਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ 420'' | ਸੰਨ ਮਿਊਜ਼ਕ |- | 1999 | ''ਲੱਲੂ ਕਰੇ ਕਵੱਲੀਆਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1998 | ''ਗੁਸਤਾਖੀ ਮਾਫ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1997 | ''ਰੁਕਾਵਟ ਕੇ ਲਿਏ ਖੇਦ ਹੈ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1997 | ''ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ'' | ਟਿਪਸ |- | 1996 | ''ਕੁਰਸੀ ਰਾਣੀ'' | ਟਿਪਸ |- | 1995 | ''ਜਾਗਦੇ ਰਹੋ'' | ਪੇਰੀਟੋਨ |- | 1995 | ''ਧੱਕਾ ਸਟਾਰਟ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1995 | ''ਪੰਜ ਦੂਣੀ ਵੀਹ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]/ਐੱਮਟੀਐੱਲ/ਏਐੱਮਸੀ |- | 1994 | ''ਕੋਕੋ ਦੇ ਬੱਚੇ''<br />''ਮੰਮੀ ਡੈਡੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਏਐੱਮਸੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ |- | 1994 | ''ਬੋਲ ਮਦਾਰੀ ਬੋਲ'' | ਪੇਰੀਟੋਨ |- | 1994 | ''ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਐੱਮਟੀਐੱਲ ਕੈਨੇਡਾ |- | 1993 | ''ਕੁਲਫੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਐੱਮਟੀਐੱਲ ਕੈਨੇਡਾ |- | 1992 | ''ਗੋਭੀ ਦੀਏ ਕੱਚੀਏ ਵਪਾਰਨੇ'' | ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਮਿਊਜ਼ਕ ਕੰਪਨੀ |} === ਸੰਗੀਤਕ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2011 | ''ਰੰਗਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਈਂ'' | ਈਗਲ |- | 2010 | ''ਆਵਾਜ਼ – ਦ ਵੌਇਸ'' | ਪੁਆਇੰਟ ਜੀਰੋ |- | 2001 | ''ਦਮ ਲੈ ਲਓ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗਿਆ'' | ਸੰਨ ਮਿਊਜ਼ਕ |} ==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਫ਼ਿਲਮ |- |2015 |''[[22 ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਘੈਂਟ ਹੋ]]'' |- | 2014 | ''ਪੁਲਿਸ ਇਨ ਪੌਲੀਵੂਡ'' |- | 2014 | ''ਮੋਗਾ ਟੂ ਮੇਲਬੋਰਨ ਵਾਇਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ'' |- | 2011 | ''[[ਹੀਰੋ ਹਿਟਲਰ ਇਨ ਲਵ]]'' |- | 2010 | ''[[ਸੁਖਮਨੀ: ਹੋਪ ਫ਼ਾਰ ਲਾਈਫ਼]]'' |- | 2010 | ''ਏਕਮ'' |- | 2007 | ''ਅਪਨੇ'' |- | 2001 | ''ਸਿਕੰਦਰਾ'' |- | 1996 | ''ਸੁੱਖਾ'' |- | 1995 | ''ਨੈਨ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦੇ'' |- | 1994 | ''ਤਬਾਹੀ'' |- | 1994 | ''ਕਚਹਿਰੀ'' |} === ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫੀ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2011 | ''ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਚਰਖਾ ਚਲੇ'' | ਈਗਲ |- | 2010 | ''ਝੰਡਾ ਅਮਲੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ'' | ਈਗਲ |- | 2009 | ''ਜਸਟ ਲਾਫ ਬਾਕੀ ਬਕਵਾਸ'' | ਐੱਮ ਸੀਰੀਜ਼ |- | 2008 | ''ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਮਾਨ'' | ਈਗਲ |- | 2007 | ''ਪੱਪੂ ਦਾ ਢਾਬਾ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੰਜਾਬੀ ਬਲੱਫ ਮਾਸਟਰ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੱਪੂ ਬਣਿਆ ਨੇਤਾ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੱਪੂ ਭਾਜੀ ਐੱਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐੱਸ'' | ਈਗਲ |- | 2005 | ''ਪੱਪੂ ਪਾਸ ਹੋਗਿਆ'' | ਈਗਲ |- | 2004 | ''ਕੀ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2003 | ''ਸਾਵਧਾਨ ਅੱਗੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਫੁੱਲ ਸਪੀਡ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ ਸਟਾਪ ਭਾਗ 2'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ ਸਟਾਪ ਭਾਗ 1'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1999 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |} == ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4635 Biographical Sketch of Lok Sabha member] * {{IMDb name|id=nm3435828}} {{Commons category|Bhagwant Mann|ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 2022-2027]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ]] 8uth02awmzbzmkqokzvcmtug5ly8rfy 837331 837330 2026-04-22T10:56:50Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 837331 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ | image = Bhagwant Mann.png | caption = ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੋਰਟਰੇਟ, 2022 | office = 17ਵਾਂ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ|ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] | term_start = 16 ਮਾਰਚ, 2022 | term_end = | governor = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]] | predecessor = [[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ]] | office2 = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] | constituency2 = [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] | predecessor2 = ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੰਗੂੜਾ | term_start2 = 10 ਮਾਰਚ 2022 | term_end2 = | office3 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency3 = [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] | predecessor3 = [[ਵਿਜੈ ਇੰਦਰ ਸਿੰਗਲਾ]] | successor3 = [[ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ]] | term_start3 = 16 ਮਈ 2014 | term_end3 = 14 ਮਾਰਚ 2022 | office4 = ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਨਵੀਨਰ | predecessor4 = ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਕੇਅਰਟੇਕਰ) | successor4 = | term_start4 = 31 ਜਨਵਰੀ 2019<ref>[https://www.ndtv.com/india-news/lok-sabha-elections-2019-a-year-after-exit-bhagwant-mann-re-appointed-punjab-aam-aadmi-party-chief-1985819 A year after exit Bhagwant Mann reappointed Punjab Aam Aadmi Party Chief]</ref> | term_end4 = | office5 = ਸਦਨ ਦਾ ਨੇਤਾ, [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | term_start5 = 16 ਮਾਰਚ 2022 | governor5 = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]] | predecessor5 = [[ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ]] | birth_name = ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1973|10|17}} | birth_place = [[ਸਤੌਜ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | spouse = ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ({{abbr|m.|married}}&nbsp;2022){{marriage|ਇੰਦਰਪ੍ਰਤੀ ਕੌਰ| |2015|end=div}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] | otherparty = [[ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਪੰਜਾਬ]] (2012–2014) | residence = ਮਕਾਨ ਨੰਬਰ 7, ਸੈਕਟਰ 2, [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | profession = {{hlist|[[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]|[[ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ]]| [[ਕਾਮੇਡੀਅਨ]]|[[ਗਾਇਕ]]|[[ਅਦਾਕਾਰ]]}} | signature = Bhagwant Mann signature.svg | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | alias = "ਕਾਮੇਡੀ ਕਿੰਗ", "ਜੁਗਨੂੰ" | genre = ਕਾਮੇਡੀ, ਵਿਅੰਗ | years_active = 1992–2015 }} }} '''ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1973) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਸਾਬਕਾ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2022 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ 17ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ 2022 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ 2019 ਤੋਂ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸੂਬਾ ਕਨਵੀਨਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=पंजाब के मान: भगवंत कभी कॉमेडियन थे, अब सीएम बनना तय, इन्हें कट्टर ईमानदार मानते हैं केजरीवाल |url=https://www.amarujala.com/chandigarh/punjab-election-2022-result-know-all-about-aap-chief-minister-candidate-bhagwant-mann-singh |access-date=10 March 2022 |work=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 2014 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ]] ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1973 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਪਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੀ [[ਸੁਨਾਮ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਤੋਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਕੋਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Members : Lok Sabha |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofileBrief.aspx?mpsno=4635 |access-date=2023-03-25 |website=loksabha.nic.in}}</ref> == ਕਾਮੇਡੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਮਾਨ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਮੇਡੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਕਾਲਜ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੁਨਾਮ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ। ਮਾਨ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਮੇਡੀ ਰੁਟੀਨ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਮੇਡੀ ਐਲਬਮ ਜਗਤਾਰ ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਸੀ. ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ ਈ.ਟੀ.ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜੁਗਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ. ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਾਹ ਅਪਣਾਏ।<ref>{{Cite web|url=Web.archive.org|title="Bhagwant Mann". Web.archive.org. 2004-04-01. Archived from the original on 3 August 2004. Retrieved 2015-06-19.|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਮਾਨ ਨੇ ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਈ. ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਅਲਫ਼ਾ ਈ.ਟੀ.ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਜੁਗਨੂ ਮਸਤ ਮਸਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ. 2006 ਵਿੱਚ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਅ, "ਨੋ ਲਾਈਫ ਵਿਦ ਵਾਈਫ" ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। 2008 ਵਿਚ, ਮਾਨ ਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਲਾਫਟਰ ਚੈਲੇਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਨ ਨੇ [[ਐਮ.ਐਚ. ਵੰਨ]] ਤੇ ਜੁਗਨੂੰ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ ਤੇ ਅਤੇ ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਸੁਖਮਨੀ: ਹੋਪ ਫਾਰ ਲਾਈਫ|ਸੁਖਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਵਿਆਹ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ 2015 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਇੰਤਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਮਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://punjab.news18.com/news/punjab/bhagwant-mann-will-marry-tomorrow-353123.html|title=CM ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਵਿਆਹ, ਜਾਣੋ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗੀ ਲਾੜੀ...|access-date=2022-07-07|archive-date=2022-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707062053/https://punjab.news18.com/amp/news/punjab/bhagwant-mann-will-marry-tomorrow-353123.html|url-status=dead}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ (48) ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 2022 ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿਹੋਵਾ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (32) ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਂ ਲਈਆਂ। ਮਾਨ ਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਵਿਆਹ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।   <ref>{{Cite web|url=https://punjabi.abplive.com/news/bhagwant-mann-marriage-live-updates-punjab-cm-wedding-guest-list-punjab-cm-wife-gurpreet-kaur-photos-arvind-kejriwal-know-details-662244%26ved%3D2ahUKEwjByuGxkeb4AhUN3nMBHd6TCh4Q0PADKAB6BAgPEAE%26usg%3DAOvVaw3xt41gl7UJjJcTQ-MGVI9a|title=ਸੀਐਮ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ, 'ਆਪ' ਨੂੰ ਗੋਡੇ-ਗੋਡੇ ਚਾਅ, ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਸੀਐਮ ਮਾਨ|access-date=2022-07-07|archive-date=2022-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707062445/https://punjabi.abplive.com/news/bhagwant-mann-marriage-live-updates-punjab-cm-wedding-guest-list-punjab-cm-wife-gurpreet-kaur-photos-arvind-kejriwal-know-details-662244%26ved%3D2ahUKEwjByuGxkeb4AhUN3nMBHd6TCh4Q0PADKAB6BAgPEAE%26usg%3DAOvVaw3xt41gl7UJjJcTQ-MGVI9a|dead-url=yes}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == 2011 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਮਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ. 2012 ਵਿਚ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਨੇ ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਨ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ 200,000 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 2019 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਤੋਂ ਸੀਟ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 111,111 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। == ਚੈਰਿਟੇਬਲ/ਦਾਨੀ ਕਾਰਜ == ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, "ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭੌਤਿਕ ਨੁਕਸ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਕਾਮੇਡੀ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2013 | ''ਕੁਲਫੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ 2'' | ਅਮਰ ਆਡੀਓ |- | 2009 | ''ਜਸਟ ਲਾਫ ਬਾਕੀ ਮਾਫ'' | ਐੱਮ ਸੀਰੀਜ਼ |- | 2007 | ''ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2005 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਮੋਸਟ ਵਾਂਟਡ'' | ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਆਡੀਓ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ |- | 2004 | ''ਕੀ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2003 | ''ਸਾਵਧਾਨ! ਅੱਗੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਫੁੱਲ ਸਪੀਡ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਸਾਡੀ ਬਿੱਲੀ ਸਾਨੂੰ ਮਿਆਊਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ 420'' | ਸੰਨ ਮਿਊਜ਼ਕ |- | 1999 | ''ਲੱਲੂ ਕਰੇ ਕਵੱਲੀਆਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1998 | ''ਗੁਸਤਾਖੀ ਮਾਫ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1997 | ''ਰੁਕਾਵਟ ਕੇ ਲਿਏ ਖੇਦ ਹੈ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1997 | ''ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ'' | ਟਿਪਸ |- | 1996 | ''ਕੁਰਸੀ ਰਾਣੀ'' | ਟਿਪਸ |- | 1995 | ''ਜਾਗਦੇ ਰਹੋ'' | ਪੇਰੀਟੋਨ |- | 1995 | ''ਧੱਕਾ ਸਟਾਰਟ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1995 | ''ਪੰਜ ਦੂਣੀ ਵੀਹ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]/ਐੱਮਟੀਐੱਲ/ਏਐੱਮਸੀ |- | 1994 | ''ਕੋਕੋ ਦੇ ਬੱਚੇ''<br />''ਮੰਮੀ ਡੈਡੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਏਐੱਮਸੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ |- | 1994 | ''ਬੋਲ ਮਦਾਰੀ ਬੋਲ'' | ਪੇਰੀਟੋਨ |- | 1994 | ''ਮਿੱਠੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਐੱਮਟੀਐੱਲ ਕੈਨੇਡਾ |- | 1993 | ''ਕੁਲਫੀ ਗਰਮਾ ਗਰਮ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]]<br />ਐੱਮਟੀਐੱਲ ਕੈਨੇਡਾ |- | 1992 | ''ਗੋਭੀ ਦੀਏ ਕੱਚੀਏ ਵਪਾਰਨੇ'' | ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਮਿਊਜ਼ਕ ਕੰਪਨੀ |} === ਸੰਗੀਤਕ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2011 | ''ਰੰਗਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਈਂ'' | ਈਗਲ |- | 2010 | ''ਆਵਾਜ਼ – ਦ ਵੌਇਸ'' | ਪੁਆਇੰਟ ਜੀਰੋ |- | 2001 | ''ਦਮ ਲੈ ਲਓ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2000 | ''ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗਿਆ'' | ਸੰਨ ਮਿਊਜ਼ਕ |} ==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ== {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਫ਼ਿਲਮ |- |2015 |''[[22 ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਘੈਂਟ ਹੋ]]'' |- | 2014 | ''ਪੁਲਿਸ ਇਨ ਪੌਲੀਵੂਡ'' |- | 2014 | ''ਮੋਗਾ ਟੂ ਮੇਲਬੋਰਨ ਵਾਇਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ'' |- | 2011 | ''[[ਹੀਰੋ ਹਿਟਲਰ ਇਨ ਲਵ]]'' |- | 2010 | ''[[ਸੁਖਮਨੀ: ਹੋਪ ਫ਼ਾਰ ਲਾਈਫ਼]]'' |- | 2010 | ''ਏਕਮ'' |- | 2007 | ''ਅਪਨੇ'' |- | 2001 | ''ਸਿਕੰਦਰਾ'' |- | 1996 | ''ਸੁੱਖਾ'' |- | 1995 | ''ਨੈਨ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦੇ'' |- | 1994 | ''ਤਬਾਹੀ'' |- | 1994 | ''ਕਚਹਿਰੀ'' |} === ਵੀਡੀਓਗ੍ਰਾਫੀ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਐਲਬਮ ! ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ |- | 2011 | ''ਚੱਪਾ ਚੱਪਾ ਚਰਖਾ ਚਲੇ'' | ਈਗਲ |- | 2010 | ''ਝੰਡਾ ਅਮਲੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ'' | ਈਗਲ |- | 2009 | ''ਜਸਟ ਲਾਫ ਬਾਕੀ ਬਕਵਾਸ'' | ਐੱਮ ਸੀਰੀਜ਼ |- | 2008 | ''ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਮਾਨ'' | ਈਗਲ |- | 2007 | ''ਪੱਪੂ ਦਾ ਢਾਬਾ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੰਜਾਬੀ ਬਲੱਫ ਮਾਸਟਰ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੱਪੂ ਬਣਿਆ ਨੇਤਾ'' | ਈਗਲ |- | 2006 | ''ਪੱਪੂ ਭਾਜੀ ਐੱਮ.ਬੀ.ਬੀ.ਐੱਸ'' | ਈਗਲ |- | 2005 | ''ਪੱਪੂ ਪਾਸ ਹੋਗਿਆ'' | ਈਗਲ |- | 2004 | ''ਕੀ ਮੈਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2003 | ''ਸਾਵਧਾਨ ਅੱਗੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਫੁੱਲ ਸਪੀਡ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2002 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ ਸਟਾਪ ਭਾਗ 2'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 2001 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਨਾਨ ਸਟਾਪ ਭਾਗ 1'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |- | 1999 | ''ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ'' | [[ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ (ਕੰਪਨੀ)|ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼]] |} == ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://loksabhaph.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4635 Biographical Sketch of Lok Sabha member] * {{IMDb name|id=nm3435828}} {{Commons category|Bhagwant Mann|ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ 2022-2027]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ]] auputi18e0yi78d021vb6krfvfve6f4 0 41933 837301 821432 2026-04-21T18:06:08Z ~2026-24475-57 59758 837301 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵੈੱਬਸਾਈਟ |name = ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ |language = 32 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ |current_status=ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ|launch date={{Start date and age|2010|10|6}}|url={{URL|https://instagram.com}}|websitelogo=instagram logo 2016.svg|owner=[[ਫੇਸਬੁੱਕ]]}} '''ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ''' ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਮੰਚ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਾਂ ਚਲ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਛਾਨਣੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ]], [[ਟਵਿਟਰ]], [[ਟੰਬਲਰ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਲਿਕਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਸਮਾਜਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਵਾਲੇ ਸਾਈਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=nov2010>{{cite web|last=Frommer|first=Dan|title=Here's How To Use Instagram|url=http://www.businessinsider.com/instagram-2010-11|work=[[Business Insider]]|accessdate=May 20, 2011|date=November 1, 2010}}</ref> {{ਕਾਮਨਜ਼|Instagram|ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਂਡਰੌਇਡ (ਔਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ) ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] ho32kny1cukz8bny7h0h0tyetzz407g 0 67830 837304 813924 2026-04-21T22:43:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837304 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lake in Rajasthan, India}} {{Use dmy dates|date=April 2017}} {{Use Indian English|date=April 2017}} {{Infobox body of water | name = ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ | image = Udaipur Lake India.JPG | alt = ਉਦੈਪੁਰ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = |pushpin_map=Rajasthan | pushpin_map_alt = Location of Pichola lake within Rajasthan | location = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | coords = {{coord|24.572|N|73.679|E|type:waterbody|display=inline,title}} | lake_type = ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ | inflow = | outflow = | catchment = {{convert|55|km2|abbr=on}} | basin_countries = [[India]] | length = {{convert|4|km|abbr=on}} | width = {{convert|3|km|abbr=on}} | area = {{convert|696|ha|abbr=on}} | depth = {{convert|4.32|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|8.5|m|abbr=on}} | volume = {{convert|13.08|e6m3}} | residence_time = | shore = | elevation = | islands = ਜਗ ਨਿਵਾਸ, [[ਜਗ ਮੰਦਰ]] ਅਤੇ ਅਰਸੀ ਵਿਲਾਸ | cities = [[ਉਦੈਪੁਰ]] |agency=[[ਅਰਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੇਵਾੜ]]}} '''ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ''' ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1363 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਛੋਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿਛੋਲੀ ਝੀਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਝੀਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਸਕੇ। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਜੱਗ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਜਨ ਨਿਵਾਸ ਦੋ ਟਾਪੂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨਹਾਂ ਤੋ ਝੀਲ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Badipol">{{Cite web|url = http://www.udaipur.org.uk/lakes/pichola-lake.html|title = Pichola Lake|access-date = 15 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-date = 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200219184000/http://www.udaipur.org.uk/lakes/pichola-lake.html|url-status = dead}}</ref><ref name="pichola">{{Cite web|url = http://www.indiasite.com/rajasthan/udaipur/lakepichola.html|title = Lake Pichola Udaipur|access-date = 2015-11-15|archive-date = 2008-10-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20081027110153/http://www.indiasite.com/rajasthan/udaipur/lakepichola.html|dead-url = yes}}</ref> ਝੀਲ ਉੱਪਰ ਚਾਰ ਟਾਪੂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ: * ਜੱਗ ਨਿਵਾਸ, ਜਿੱਥੇ [[ਲੇਕ ਪੈਲੇਸ]] ਬਣਿਆ ਹੋਈਆ ਹੈ। * ਜੱਗ ਮੰਦਿਰ, ਜਿੱਥੇ [[ਲੇਕ ਪੈਲੇਸ]] ਬਣਿਆ ਹੋਈਆ ਹੈ।. * ਮੋਹਨ ਮੰਦਿਰ ਜਿਥੋਂ ਗਨਗੌਰ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। * ਅਰਸੀ ਵਿਲਾਸ ਟਾਪੂ ਤੋ ਛਿਪਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।<ref name="thetoursindia">{{Cite web |url=http://www.thetoursindia.com/best-of-india/lakepalace.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-11-15 |archive-date=2015-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603051437/http://www.thetoursindia.com/best-of-india/lakepalace.html |dead-url=yes }}</ref> == ਪਹੁੰਚ == ਉਦੈਪੁਰ ਤੋ ਲੋਕਲ ਬੱਸ, ਟਾਂਗੀਆ, ਆਟੋਰਿਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਰਾਹੀ ਝੀਲ ਪਿਛੋਲਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦੈਪੁਰ ਯਾਤਾਜਾਤ ਗੋਲਡਨ ਕੁਆਡਰੀਲੇਟਰਲ ਰੋਡ ਨੇਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਨੇਸ਼ਨਲ ਹਾਇਵੇ ਦੂਰੀ 650 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਰੋਡ ਰਾਹੀ ਦੂਰੀ 6 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਅਹਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 3.5 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਾਜਸਥਨ ਟੁਰਿਜਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਸ ਸੁਵਿਧਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਤੋਂ 25 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤੇ ਦਬੋਕ ਏਅਰਪੋਰਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਦੈਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਸ ਸਟੈੰਡ ਦੋਵੇ ਹੀ ਝੀਲ ਤੋਂ 3 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url = http://www.royalorienttrain.com/rajasthan/udaipur-hotels/hotel-lake-pichola-udaipur.html|title = Lake Pichola, Udaipur}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮਹਾਰਾਣਾ ਲੱਖਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਢੋਹਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਣਜਾਰੇ ਨੇ 1362 ਏਡੀ ਵਿੱਚ ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web|url = http://www.udaipur.org.uk/lakes/pichola-lake.html|title = Pichola Lake|publisher = Udaipur|accessdate = 2008-11-02|archive-date = 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200219184000/http://www.udaipur.org.uk/lakes/pichola-lake.html|url-status = dead}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਹਰੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਡੇ ਉਦੈਪੁਰ ਨਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਾਡੀਪੋਲ ਡੇਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦੀ ਖੇਤਰ ਸੀਮਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਈ।<ref name="Badipol"/> [[File:Lakepalace-udaipur.jpg|centre|thumb|800x800px|ਝੀਲ ਦੇ ਜਗ ਮੰਦਿਰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਉਦੈਪੁਰ ਦਾ ਪਰੋਨਮਾ ਚਿੱਤਰ]] === ਨਤੀਨੀ ਚਬੂਤਰਾ === == ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Udaipur-panorama 2005-05-15.jpg|centre|thumb|800x800px|Udaipur Panorama with dried Lake Pichola]] == ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ == == ਝੀਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ == == ਝੀਲ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ == == ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ|ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ <br> ]] == ਗੈਲਰੀ == <gallery widths="220px" heights="220px"> File:City Palace of Udaipur.jpg|ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ ਤੇ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ File:Udaipur.jpg|ਝੀਲ ਤੇ ਘਾਟ File:Jagmandir Palace.jpg|ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ ਤੇ ਜਗ ਮੰਦਿਰ File:Taj Lake Palace in Pichola Lake, Udaipur.jpg|ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ File:Pichola lake sunset.JPG|ਪਾਨੀਕੋ ਝੀਲ ਤੇ ਸੂਰਜਡੁੱਬਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕਰਨੀ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ </gallery> ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਸਹੇਲੀਓਂ ਕੀ ਬਾੜੀ]] * [[ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ, ਉਦੈਪੁਰ]] * [[ਸੁਖਾਦੀਆ ਸਰਕਲ]] * [[ਲੇਕ ਪੈਲੇਸ]] * [[ਜਗ ਮੰਦਿਰ]] * [[ਜਗਦੀਸ਼ ਮੰਦਿਰ]] * [[ਫਤੇਹ ਸਾਗਰ ਝੀਲ]] * [[ਮਾਨਸੂਨ ਪੈਲੇਸ]] * [[ਮੋਤੀ ਮਗਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Lake Pichola|ਪਿਛੋਲਾ ਝੀਲ}} *http://lakepichola.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814074710/https://www.lakepichola.com/ |date=14 ਅਗਸਤ 2020 }} *https://web.archive.org/web/20100819233456/http://udaipur.nic.in/lake.htm *http://www.rajasthantourism.gov.in/destinations/udaipur/udaipursiteseeing-lakepichola.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612104549/http://www.rajasthantourism.gov.in/destinations/udaipur/udaipursiteseeing-lakepichola.htm |date=2008-06-12 }} *[https://web.archive.org/web/20090413154840/http://www.mewarindia.com/ency/ency.html The Mewar Encyclopedia] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਆਸਤੀ ਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਦੈਪੁਰ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ]] 1zu8ndh35niuplabmlu94hbcmurmozy 0 94754 837292 803239 2026-04-21T15:02:33Z Ziv 53128 ([[c:GR|GR]]) [[File:Acaciafarnesiana1web.jpg]] → [[File:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 837292 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg | regnum = [[Plant]]ae | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | genus = ''[[Vachellia]]'' | species = '''''V. farnesiana''''' | binomial = ''Vachellia farnesiana'' | binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Robert Wight|Wight]] et [[George Arnott Walker-Arnott|Arn.]] | range_map = Acacia-farnesiana-range-map.png | status = G5 | status_system = TNC | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | unranked_classis = [[Eudicots]] | unranked_ordo = [[Rosids]] | synonyms = *''Acacia acicularis'' <small>Willd.</small> *''Acacia farnesiana'' <small>(L.) Willd.</small> *''Acacia farnesiana'' var. ''lenticellata'' <small>(F.Muell.) Bailey</small> *''Acacia indica'' <small>(Poir.) Desv.</small> *''Acacia lenticellata'' <small>F. Muell.</small> *''Acacia minuta'' <small>(M.E. Jones) R.M. Beauch.</small> *''Acacia minuta'' subsp. ''minuta'' <small>(M.E.Jones) R.M. Beauch.</small> *''Farnesia odora'' <small>Gasp.</small> *''Farnesiana odora'' <small>Gasp.</small> *''Mimosa acicularis'' <small>Poir.</small> *''Mimosa farnesiana'' <small>L.</small> *''Mimosa indica'' <small>Poir.</small> *''Mimosa suaveolens'' <small>Salisb.</small> *''Pithecellobium acuminatum'' <small>M.E. Jones</small> *''Pithecellobium minutum'' <small>M.E. Jones</small> *''Popanax farnesiana'' <small>(L.) Raf.</small> *''Poponax farnesiana'' <small>(L.) Raf.</small> | subdivision_ranks = varieties | subdivision = *[[Vachellia farnesiana var. farnesiana|''Vachellia farnesiana'' var. ''farnesiana'']] <small>(L.) Willd.</small> *''Vachellia farnesiana'' var. ''guanacastensis'' <small>H.D.Clarke ''et al''.</small> }} '''ਅੰਬਰ ਰੁੱਖ (Vachellia farnesiana)''', '''ਅਕੇਸ਼ਿਆ ਫਾਰਨੇਸੀਅਨਾ ''', ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ '''ਮਿਮੋਸਾ ਫਾਰਨੇਸੀਅਨਾ''', ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ '''ਮਿੱਠੀ ਕਿੱਕਰ,'''<ref>{{PLANTS|id=VAFA|taxon=Vachellia farnesiana|accessdate=25 March 2016}}</ref> '''huisache'''<ref>{{Cite web|url=http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=ACFA|title=Lady Bird Johnson Wildflower Center - The University of Texas at Austin|website=www.wildflower.org|access-date=2016-06-28|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303173118/http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=ACFA|url-status=dead}}</ref> ਜਾਂ '''ਸੂਈ ਝਾੜੀ''', ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਸ਼ੱਕੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ]] ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਪੀਸੀ-ਵੰਡ ਸਰਬ-ਤਪਤਖੰਡੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੀ, ਬਾਹਰ-ਅਮਰੀਕੀ ਵੰਡ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਐਨਥਰੋਪੋਜੈਨਿਕ।<ref>Clarke, H.D., Seigler, D.S., Ebinger, J.E. 1989; 'Acacia farnesiana (Fabaceae: Mimosoideae) and Related Species from Mexico, the Southwestern U.S., and the Caribbean' Systematic Botany 14 549-564</ref> ਇਸ ਦੀ ਰੇਂਜ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਤਝੜੀ ਹੈ,<ref>[http://cals.arizona.edu/pubs/crops/az1359/az13592b.pdf PDF] Ursula K. Schuch and Margaret Norem, Growth of Legume Tree Species Growing in the Southwestern United States, University of Arizona.</ref> ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਥਾਈਂ ਸਦਾਬਹਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://pick5.pick.uga.edu/mp/20q?search=Acacia+farnesiana&guide=North_American_Invasives|title=Discover Life - Fabaceae: Acacia farnesiana (L. ) Willd. - Cassie Flower, Vachellia farnesiana, Poponax farnesiana, Mimosa farnesiana, Ellington Curse, Klu, Sweet Acacia, Mimosa Bush, Huisache|publisher=Pick5.pick.uga.edu|access-date=2012-04-19|archive-date=2012-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224075703/http://pick5.pick.uga.edu/mp/20q?search=Acacia+farnesiana&guide=North_American_Invasives|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਅਠ ਮੀਟਰ (26 ਫੁੱਟ)<ref name="purdue">{{Cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/duke_energy/Acacia_farnesiana.html|title=Purdue University|date=1997-12-16|publisher=Hort.purdue.edu|access-date=2012-04-19}}</ref> ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਮਰ 25-50 ਸਾਲ ਹੈ।<ref name="www">{{Cite web|url=http://www.worldwidewattle.com/infogallery/utilisation/acaciasearch/pdf/salicina.pdf|title=Acacia salicina Lindley|publisher=Worldwidewattle.com|access-date=2013-10-24}}</ref> == ਵਰਗੀਕਰਨ == ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 1625 ਈ. ਵਿੱਚ ਟੋਬੀਅਸ ਐਲਡੀਨੀ ਦੁਆਰਾ "ਅਕੇਸ਼ੀਆ ਇੰਡੀਕਾ ਫਾਰਨੇਸੀਆਨਾ" ਨਾਮ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਰੋਮ]] ਵਿੱਚ [[ਫਾਰਨੀਜ਼ ਗਾਰਡਨ]] ਵਿੱਚ [[ਸੈਂਟੋ ਡੋਮਿੰਗੋ]], ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ [[ਡੋਮਿਨਿਕਨ ਰੀਪਬਲਿਕ]] ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ ਉਗਾਏ ਗਏ ਪੌਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1611 ਵਿੱਚ ਉੱਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} emmzs76ofsxssfutwznw0k1z39iaibz 0 107429 837321 602131 2026-04-22T07:06:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837321 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Reach_Toronto.jpg|right|thumb|[[ਟੋਰਾਂਟੋ]], [[ਓਨਟਾਰੀਓ|ਉਂਟਾਰੀਓ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਪੈਰੀਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦਾ ਸਮਾਰਕ। ਚਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬੱਫੌਲੋ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਚੰਗਚੂਨ, [[ਚੀਨ]]; ਸਾਰਜੇਵੋ, ਬੋਸਨੀਆ ਅਤੇ [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]]। ]] '''ਮਲਟੀਕਲਚਰਿਜ਼ਮ''' [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰ]], [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ|ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਇੱਕ ਪਦ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ "ਨਸਲੀ ਬਹੁਲਵਾਦ" ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਦੋਨੋਂ ਪਦ ਅਦਲ ਬਦਲ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਬਹੁਲਵਾਦ]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਆਪਸੀ ਭਿਆਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਦਾ ਬਲੀਦਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮੂਹ ਅਕਸਰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਫ਼ੋਕਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਮਲਟੀਕਲਚਰਿਜ਼ਮ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ) ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਇਹ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕੈਨੇਡਾ) ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।  ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ,<ref name="Harper2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7mZOF_gFhfYC&pg=PA50|title=Dialogues in urban and regional planning|last=Thomas L. Harper|date=13 January 2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-59334-2|page=50}}</ref> ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਨੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਕੌਮੀਅਤ|ਨਸਲੀ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ]] ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Multiculturalism|title=Dictionary.Reference.com|publisher=Dictionary.Reference.com|access-date=2010-12-10}}</ref><ref name="guardianmalik">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2010/mar/17/multiculturalism-diversity-political-policy|title=Guardian.co.uk|last=Kenan Malik|date=2010-03-17|access-date=2010-12-10|publisher=Guardian|location=London}}</ref> ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਜੋ ਕਿ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਅਕਸਰ ਸਮਾਜਕ ਏਕਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਤਮਸਾਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਫਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਘਲਉਣ ਵਾਲੇ ਕੜਾਹੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ "ਸਲਾਦ ਦੇ ਕਟੋਰੇ" ਅਤੇ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੋਜ਼ੇਕ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TuggI-Ye_AUC&lpg=PA31&dq=Cultural%20mosaic%20Canada&pg=PA31#v=onepage&q&f=true|title=Guide to Western Canada|last=Burgess|first=Ann Carroll|last2=Burgess|first2=Tom|publisher=Globe Pequot Press|year=2005|isbn=0-7627-2987-2|edition=7th|page=31|access-date=2011-01-16}}</ref> ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤ ਜਾਪਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਦਾ ਫ਼ੋਕਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਈ ਵਾਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਸਲੀ ਜੰਗ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/february/europes-multiculturalism-leading-to-civil-war-/?mobile=false|title=Europe's Multiculturalism Leading to Civil War? – World – CBN News – Christian News 24-7|website=www.cbn.com|access-date=2016-05-14}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ifamericansknew.org/history/|title=A Synopsis of the Israel/Palestine Conflict|last=Knew|first=If Americans|website=www.ifamericansknew.org|access-date=2016-05-14}}</ref> ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗਤਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਲੱਗ ਵਿਹੜੇ/ਮੁਹੱਲੇ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਅਕਸਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਕਲੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਧ ਤਹਿਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Marsh1997">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YbseHEgTa3wC&pg=PA121|title=Key concepts for understanding curriculum: Perspectives|last=Colin Marsh|publisher=Falmer Press|year=1997|isbn=978-0-7507-0587-5|pages=121–22}}</ref><ref name="Meyer2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QycTEa2pnUMC&pg=PA16|title=Gender and sexual diversity in schools: an introduction|last=Elizabeth J. Meyer|date=30 August 2010|publisher=Springer|isbn=978-90-481-8558-0|page=16}}</ref> ਮਲਟੀਕਲਚਰਲਿਸਟ ਪਾਲਿਸੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਹੁੰਚ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਨਸਲੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Cotter2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0AcvVUevrMYC&pg=PA13|title=Culture clash: an international legal perspective on ethnic discrimination|last=Anne-Marie Mooney Cotter|date=28 February 2011|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-1936-5|page=13}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://theriskyshift.com/2012/09/multiculturalism-modern-discourse Multiculturalism In Modern Discourse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509165756/http://theriskyshift.com/2012/09/multiculturalism-modern-discourse |date=2019-05-09 }} * [http://www.iep.utm.edu/multicul/ Multiculturalism] – ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' * [http://plato.stanford.edu/entries/multiculturalism/ Multiculturalism] – Stanford Encyclopedia of Philosophy * [http://www.cbc.ca/archives/categories/politics/language-culture/language-culture-general/true-canadians.html Multiculturalism in Canada debated] – CBC video archives (Sept. 14, 2004 – 42:35 min) * [http://laws.justice.gc.ca/eng/acts/c-18.7/FullText.html Canadian Multiculturalism Act] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ]] 2m0qcnqojyskz79svpkiih3dwz147ie 0 114603 837300 770646 2026-04-21T18:01:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837300 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Sacrifice_boar_Louvre_G112.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ (tondo ਤੋਂ ਇੱਕ ਐਟਿਕ ਲਾਲ-ਚਿੱਤਰ ਕੱਪ, 510-500 ਈਪੂ, ਏਪੀਡੋਰਮੋਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, [[ਲੂਵਰ ਅਜਾਇਬਘਰ|ਲੂਵਰ]] ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ]] '''ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ''' [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ]] ਪ੍ਰਥਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸਾਰੇ [[ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਰਥਾਤ ਮਧਕਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਤੱਕ ਬੜੀ ਆਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਇਹ ਸੀ, ਉਥੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ]], ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਬਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਸਾਰਾ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਬਲੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਭ ਦੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਖਾ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹੋਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਬਰਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕੀ ਸਾਰਾ ਜਾਨਵਰ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਲੋਕਾਸਟ (ਬਲੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਮ ਖਪਤ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਹੱਤਿਆ ਨਾਲੋਂ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Sassari_-_Complesso_prenuragico_di_Monte_d'Accoddi_(30).JPG|thumb| [[ਸਾਰਦੇਞਾ|ਸਾਰਡੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮੋਂਟ ਡੀ ਐਕੋਡੀ ਦੀਆਂ ਜਗਵੇਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚਲੀ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ. ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਥਰ ਜੁੱਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ, ਮੁੱਢਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤੋਂ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਪਰਚਲਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੋਮੋ ਨੇਕਾਨਸ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿਚ, ਮਿਥਿਹਾਸਕਾਰ ਵੋਲਟਰ ਬੁਰਕੇਟ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਬਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸੰਧਾਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੁਰਾਕ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਕਾਰ]] ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Homo Necans: The Anthropology of Ancient Greek Sacrificial Ritual and Myth|url=https://archive.org/details/homonecansanthro0000burk|publisher=University of California|others=trans. Peter Bing|year=1983|isbn=0-520-05875-5|location=Berkeley}}</ref> == ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸ == [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸਬੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲ਼ੀ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਪਰੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਬਦਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ 4400 ਤੋਂ 4000 ਈਪੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਨਪਿਆ ਸੀ।<ref name="flores">{{Cite book|url=https://tspace.library.utoronto.ca/bitstream/1807/12533/1/NQ45758.pdf|title=Funerary Sacrifice of Animals in the Egyptian Predynastic Period|last=Flores, Diane Victoria|date=2003}}</ref> ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਈਟ ਤੇ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਹੱਡ ਮਿਲੇ।<ref name="flores" /> ਹਾਈਰਾਕਾਨਪੋਲਿਸ ਵਿੱਚ 3000 ਈਪੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਇੱਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਬਬੂਨ|ਬਬੂਨਾਂ]] ਅਤੇ ਹਿਟੋਪੋਟਾਮੀ ਵਰਗੇ ਗ਼ੈਰ-ਘਰੇਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਬਕਾ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/05/150525-ancient-egypt-zoo-pets-hierakonpolis-baboons-archaeology/|title=In Ancient Egypt, Life Wasn’t Easy for Elite Pets|last=National Geographic|date=2015}}</ref> [[ਹੀਰੋਡਾਟਸ|ਹੇਰੋਡੋਟਸ ਦੇ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਮਿਸਰੀ ਬੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ - ਭੇਡਾਂ, ਡੰਗਰਾਂ, ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਤਖਾਂ - ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ - ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Herodotus|en|2|38|ref}}, {{Herodotus|en|2|39}},{{Herodotus|en|2|40}},{{Herodotus|en|2|41}},{{Herodotus|en|2|42}}</ref> 3000 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਾ ਜੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਥਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਗਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕਨਾਨ|ਕਨਾਨੀ ਲੋਕ]] ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਬਲੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਮਿਸਰ ਤੋਂ ਭੇਡਾਂ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.archaeology.org/news/4599-160624-israel-imported-animals|title=Ancient Canaanites Imported Animals from Egypt|last=[[Archaeological Institute of America]]|date=2016}}</ref> ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ [[ਸਾਰਦੇਞਾ|ਸਾਰਡੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਮੌਂਂਟੇ ਦਾ ਐਕੋਡਡੀ ਵਿਖੇ, ਭੇਡਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਖੁਦਾਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ 3000 ਈਪੂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਆਮ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="jones">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ei9ADgAAQBAJ&pg=PA76|title=Behaviour Behind Bones: The Zooarchaeology of Ritual, Religion, Status and Identity|last=Jones O'Day|first=Sharyn|last2=Van Neer|first2=Wim|last3=Ervynck|first3=Anton|publisher=Oxbow Books|year=2004|isbn=1-84217-113-5|pages=35–41}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰੀਟ ਵਿੱਚ ਫਾਇਸਟੋਸ ਦੀ ਮਿਨੋਆਨ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈਆਂ ਨੇ 2000 ਤੋਂ 1700 ਈਪੂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਲਈ ਬੇਸਿਨਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes C.Michael Hogan, ''Knossos Fieldnotes'', The Modern Antiquarian (2007)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416164450/http://themodernantiquarian.com/site/10857/phaistos.html#fieldnotes|date=April 16, 2016}}</ref> == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ == ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆ, [[ਮਿਸਰ]] ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਬਰਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਆਮ [[ਮਿਸਰ|ਸੀ]]। ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਬਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰੱਖ ਲੈਣ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਗਵੇਦੀ ਦੇ ਪਾਸ ਅੱਗ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref><div> ਬੁਰਕਟ (1972), ਪੰਪ 8-9, [https://books.google.co.uk/books?id=MkqcxK7i0ggC&printsec=frontcover ਗੂਗਲ ਬੁੱਕਸ] </div></ref> == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sacrifice_to_Athena,_Amphora_from_Vulci,_550-540_BC,_Berlin_F_1686,_141662.jpg|left|thumb| ਇੱਕ ਬਲਦ ਨੂੰ ਅਥੀਨਾ ਦੀ ਜਗਵੇਦੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਗੁਲਦਾਨ, ਅੰ. 545 ਈਪੂ]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਜਗਵੇਦੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਹੁਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਗਵੇਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਹਾਰਾਂ ਬਗੈਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਜਗਵੇਦੀ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰ ਤੇ ਟੋਕਰੀ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ। ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਕੂ ਲੁਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਜਗਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਔਰਤਾਂ ਨੇ "ਉੱਚੀਆਂ ਚੀਰਵੀਂਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"। ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਖੂਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਗਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਝਟਕਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾ-ਖਾਣਯੋਗ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਸ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਂਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦੀ ਚੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਮ ਨੂੰ ਟੈਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਸਤੇ ਮੰਦਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦੇਵਤੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਝੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀਕਾਮੇਡੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਾਸਰਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985), 2: 1: 1, 2: 1: 2. ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰਜ ਸਥਾਨਕ ਫਾਰਮ ਲਈ, ਵੇਖੋ [[Laphria (festival)|Laphria (ਤਿਉਹਾਰ)]], [[Xanthika]], ਅਤੇ [[Lykaia]] . ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜੂਏਸ ਦੇ [[Prometheus|ਪ੍ਰੋਮੇਥੁਸਸ]] ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਜਾਣਾ ਸੀ]] </div></ref> ਬਲੀ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਤਰਜੀਹ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੈਲ ਜਾਂ ਬਲਦ, ਗਊ, ਭੇਡ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ), ਬੱਕਰੀ, ਸੂਰ (ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ਚੌਪਾਏ ਸੂਰ ਦੇ ਬਚਿਆਂ ਸਹਿਤ) ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ (ਪਰ ਘੱਟ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਮੱਛੀਆਂ) ਹਨ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 1; ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜ਼ੂਸ ਅਤੇ ਪੋਸੀਦੋਨ ਲਈ ਬਲਦ ਤੋਂ ਐਫ਼ਰੋਡਾਈਟ, ਬੁਰਕਟ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਸ਼ੈਲੀ (900-750 ਬੀ.ਸੀ.) ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫੁਲਦਾਨਾਂ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਪਿਛੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਸੀ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣਾ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸਮਝਦੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕਢਦੇ ਸਨ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਰੋਮਨ ਜਾਂ ਐਟ੍ਰਾਸਕਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਖਾਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਪੋਲੋ ਪੰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ. ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਗ੍ਰੀਕ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref><div> ਸਟ੍ਰਕ, ਪੀਟੀ (2014). "ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਵਿਭਾਜਨ", ਕੈਂਪਬੈੱਲ, ਜੀ.ਐਲ. (ਐੱਫ.), ''ਆਕਸਫੋਰਡ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਐਨੀਮਲਜ਼ ਇਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਾਟ ਐਂਡ ਲਾਈਫ'', 2014, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ DOI: 10.1093 / ਆਕਫੋਰਡਹਬ / 9780199589425.013.019, [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1186&context=classics_papers ਔਨਲਾਈਨ] </div></ref> ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਭੇਟਾਵਾਂ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਧੂਪ ਦੇ ਦਾਣੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ,<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 2 </div></ref> ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਕਿਸਾਨ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੇ "ਪਹਿਲੇ ਫਲਾਂ" ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1985): 2: 1: 4 </div></ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਗਰੈਂਡ ਰੂਪ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੈਕਾਟੌਂਬ (100 ਬੈਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਵੱਡੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਇਰਨ ਦੀ ਜੱਗਵੇਦੀ ਅਤੇ ਪਰਗਮੋਨ ਜੱਗਵੇਦੀ  ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈਲਨੀਸਟਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Greekreligion-animalsacrifice-corinth-6C-BCE.jpg|thumb|ਪੀਸਤਾ ਪੈਨਲ ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਲੇ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਕੁਰਿੰਥੁਸ, 540-530 ਈਪੂ]] ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਹੋਮਰ]] ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਢ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੀਟ ਵਰਤਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖਤਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਹੋਮਰ ਦੇ ''[[ਓਡੇਸੀ|ਓਡੀਸੀ ਵਿਚ]]'' ਯੂਮੀਅਸ ਆਪਣੇ ਬੇਪਛਾਣ ਮਾਲਕ ਓਡੀਸੀਅਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੋਮਰ ਦੇ ''[[ਇਲੀਆਡ|ਇਲਿਆਡ ਵਿਚ]]'', ਜੋ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਦਾਅਵਤ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref><div> ਸਰਾਫੀਫ਼ਿਸ ਦੇ ''ਰਾਜੇ'' ਸਾਰਰਾ ਹਰੀਚ '': ਇਲੇਡ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀਅਲ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਅਥਾਰਟੀ'', [https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice ਆਨਲਾਈਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125114458/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/6164.1-defining-homeric-sacrifice |date=2021-01-25 }} ਹੈਲਨਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਲਈ ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ </div></ref> ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਵ-ਹੋਮਰਿਕ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ, 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਅਵਤਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਸਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਟਰੌਏ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਡੀਸੀਅਸ ਜ਼ਿਊਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੀਢੇ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਬਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਲੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref><div> ਮਉਲੀ, ''ਗਰੀਚਿਸ ਆਫਰਬ੍ਰੌਫਸੇ'', 1 9 46 </div></ref> ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਭੇਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਮੂਲ ਪੂਰਵ-ਹੇਲੈਨਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਅਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਗ੍ਰੀਕਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਬਾਲਕਨ|ਬਾਲਕਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਈਪੂ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਤੀਜੇ ਸਹੰਸਰਕਲ ਵਿੱਚ ਹਾਵੀ ਰਹੇ।<ref>{{Cite book|title=The Mycenaean World|url=https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad|last=Chadwick|first=John|date=1976|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29037-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad/page/85 85]|ref=harv}}</ref> 323 ਈਪੂ ਵਿੱਚ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਲਨਿਸਟਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref><div> ਬਰਕਰਟ (1972), 6-7 </div></ref> == ਸਿਥੀਅਨ == <br /><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2017)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਹਿੰਦੂਮੱਤ == [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਲੋਕ ਮੱਤ|ਲੋਕ-ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀਆਂ]] ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ|ਗੀਤਾ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੁਰਾਣ]] ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GCcwJtu_qQQC&pg=PA202|title=Animals and Nature: Cultural Myths, Cultural Realities|last=Rod Preece|publisher=UBC Press|year=2001|isbn=9780774807241|pages=202}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lq70lgRwlRQC&pg=PA260|title=Call to Compassion: Reflections on Animal Advocacy from the World's Religions|publisher=Lantern Books|year=2011|isbn=9781590562819|pages=60|authors=Lisa Kemmerer, Anthony J. Nocella}}</ref><ref name="For the Sake of Humanity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5Cgo85WlfmgC&pg=PA69|title=For the Sake of Humanity|publisher=BRILL|year=2006|isbn=9004141251|pages=69|authors=Alan Andrew Stephens, Raphael Walden}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OHs386EZkRwC&pg=PA13|title=Understanding World Religions: A Road Map for Justice and Peace|date=January 2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780742550551|pages=13|authors=David Whitten Smith, Elizabeth Geraldine Bur}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Immolation_Sacrifice,_Mouh_Boli,_Durga_Puja.jpg|thumb|ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਕੱਟੇ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਾ ਰਵਾਜ਼ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਿ ਘੱਟ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|page=141|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref>]] ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਹਿੰਸਕ ਬਦਲੇ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fuller83">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC|title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India|last=Christopher John Fuller|publisher=Princeton University Press|year=2004|isbn=0-691-12048-X|pages=46, 83–85|author-link=Chris Fuller (academic)}}</ref> ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਫੁਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਉੜੀਸਾ<ref>{{Cite journal|last=Hardenberg|first=Roland|date=2000|title=Visnu's Sleep, Mahisa's Attack, Durga's Victory: Concepts of Royalty in a Sacrificial Drama|url=http://www.krepublishers.com/02-Journals/JSS/JSS-04-0-000-000-2000-Web/JSS-04-04-227-2000-Abst-PDF/JSS-04-04-261-276-2000.pdf|journal=Journal of Social Science|volume=4|issue=4|page=267|access-date=29 September 2015}}</ref> ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਰਾਤਰੀ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਵਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ ਪਧਰ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="fuller83" /> ਕੁਝ ਸ਼ਕਤਾ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ,ਮਹਿਸਾਸੁਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} {{refn|In these cases, Shaktism devotees consider animal sacrifice distasteful, practice alternate means of expressing devotion while respecting the views of others in their tradition.<ref>{{cite book|author1=Ira Katznelson|author2=Gareth Stedman Jones|title=Religion and the Political Imagination|url=https://books.google.com/books?id=pWYXdLW00UsC |year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49317-8|page=343}}</ref> A statue of ''[[asura]]'' demon made of flour, or equivalent, is immolated and smeared with vermilion to remember the blood that had necessarily been spilled during the war.{{sfn|Hillary Rodrigues|2003|pp=277-278}}{{sfn|June McDaniel|2004|pp=204-205}} Other substitutes include a vegetal or sweet dish considered equivalent to the animal.<ref>{{cite book|author=Rachel Fell McDermott|title=Revelry, Rivalry, and Longing for the Goddesses of Bengal: The Fortunes of Hindu Festivals|url=https://books.google.com/books?id=ggBeH_lmUu8C |year=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12919-0|pages=204–205}}</ref>|group=note}} [[ਰਾਜਸਥਾਨ|ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ]] ਰਾਜਪੂਤ [[ਨਰਾਤੇ|ਨਵਰਾਤਰੀ]] ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਲਦੇਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=The goddesses' henchmen gender in Indian hero worship|last=Harlan|first=Lindsey|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195154269|location=Oxford [u.a.]|pages=45 with footnote 55, 58–59|access-date=14 October 2016}}</ref><ref name="Goat sacrifice to Shilamata">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=sQJzTr4c-g4C|title=Is the Goddess a Feminist?: the Politics of South Asian Goddesses,|last=Hiltebeitel|first=Alf|last2=Erndl|first2=Kathleen M.|date=2000|publisher=Sheffield Academic Press|isbn=9780814736197|location=Sheffield, England|page=77|author-link=Alf Hiltebeitel}}</ref> ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਟਰੋਕ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=61, 88}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਪੂਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ''ਕੁਲਦੇਵੀ'' ਇੱਕ ਯੋਧਾ-ਪਤੀਵਰਤਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਦੰਦਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ-ਮੁਸਲਿਮ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=7HLrPYOe38gC|title=Religion and Rajput Women|last=Harlan|first=Lindsey|publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07339-8|location=Berkeley, California|pages=107–108}}</ref> ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ ਦੇ]] ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੇਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=onyaEhwhJBUC|title=Ritual Worship of the Great Goddess: The Liturgy of the Durga Puja with interpretation|last=Rodrigues|first=Hillary|date=2003|publisher=State University of New York Press|isbn=07914-5399-5|location=Albany, New York, USA|page=215|access-date=26 October 2015}}</ref> <nowiki></br></nowiki> [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਭਾਰਤ ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜਿਥੇ [[ਬੱਕਰੀ|ਬੱਕਰੀਆਂ]], [[ਕੁੱਕੜ|ਮੁਰਗੇ]] ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ [[ਮੱਝ|ਮੱਝਾਂ]] ਨੂੰ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ [[ਕਾਲ਼ੀ ਮਾਤਾ|ਕਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਹਮ|ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ]] ਮਦੀਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਂਡੂ ਮੰਦਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://epaper.timesofindia.com/Daily/skins/TOI/navigator.asp?Daily=TOICH&login=default Times of India, Chennai Edition, 4 May 2008]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=February 2014}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Gadgil|first=M|last2=VD Vartak|year=1975|title=Sacred Groves of India|url=http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf|journal=Journal of the Bombay Natural History|volume=72|issue=2|page=314|access-date=2019-01-25|archive-date=2021-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720093006/http://repository.ias.ac.in/64199/1/14-pub.pdf|url-status=dead}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾ [[ਗੜੀਮਾਈ ਤਿਉਹਾਰ]] ਦੌਰਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ''ਵੱਡੇ ਪਧਰ'' [[ਗੜੀਮਾਈ ਤਿਉਹਾਰ|ਤੇ ਹੁੰਦੀ]] ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 250,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/nov/24/hindu-sacrifice-gadhimai-festival-nepal|title=Hindu sacrifice of 250,000 animals begins &#124; World news &#124; guardian.co.uk|last=Olivia Lang in Bariyapur|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Guardian|location=London}}</ref> ਅਤੇ 50 ਲੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਤਿਓਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html|title=Ritual animal slaughter begins in Nepal - CNN.com|date=2009-11-24|access-date=2012-08-13|publisher=Edition.cnn.com|archive-date=2015-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107171059/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/11/24/nepal.animal.sacrifice/index.html|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਬਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਸਥਾਨਕ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜਾਨਵਰ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਅਕਸਰ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੀਲੇ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5kl0DYIjUPgC&pg=PA41&dq=animal+sacrifice+in+hinduism&hl=en&sa=X&ei=XZ17VMLWCYPluQTa3YHwAw&ved=0CBsQ6AEwAA|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M|last=James G. Lochtefeld|publisher=[[Rosen Publishing|The Rosen Publishing Group]]|year=2002|isbn=9780823931798|page=41}}</ref> ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਬੋਧ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਂਤਮਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ, ''ਅਸੂ'' (ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਉਸ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ''ਯਾਤਰਾ'' / ''ਜਾਤਰਾ'' (ਤਿਉਹਾਰ) ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਬੱਕਕੇ ਅਤੇ ਮੁਰਗੇ ਵਰਗੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ''ਯਾਤਰਾ'' ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ''ਘੁਸੁਰੀ ਪੂਜਾ ਹੈ''। ''ਘੁਸੁਰੀ'' ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਕ ਸੂਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।''ਕੰਧੇਨ ਬੁਢੀ'' ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਕਾਲਾਹਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਹੰਗੀਰੀ ਜੀਪੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਠੇਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318073208/http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/20-24.pdf|archive-date=2012-03-18|dead-url=no|access-date=2015-02-18}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="A complete citation is needed (January 2015)">ਪੂਰੀ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਬਾਲੀ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਤਾਬੂ ਰਾਹ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੁੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਕੁੱਕੜ-ਯੁੱਧ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੱਕੜ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕੁੱਕੜ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Bali Today: Love and social life By Jean Couteau, Jean Couteau et al - p.129 {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id%3Dxn2ljrOw0IwC%26pg%3DPA129%26dq%3DTabuh+Rah%26hl%3Den%26sa%3DX%26ei%3DprXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw%26ved%3D0CFYQ6AEwBg#v=onepage&q=Tabuh%20Rah&f=false|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527172921/https://books.google.com/books?id=xn2ljrOw0IwC&pg=PA129&dq=Tabuh+Rah&hl=en&sa=X&ei=prXDT8yEMYLs8wS5tdG7Cw&ved=0CFYQ6AEwBg|archive-date=2016-05-27|dead-url=no|access-date=2015-09-04}}</ref> ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਹੂ ਡੋਲ੍ਹਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈਆਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰਸਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਵਿਤਰ ''ਲੋਂਤਾਰ ਦੇ'' ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>Indonesia Handbook, 3rd, Joshua Eliot, Liz Capaldi, & Jane Bickersteth, (Footprint - Travel Guides) 2001 p.450 {{Cite web|url=https://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512#reader_1900949512|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315122401/http://www.amazon.com/Indonesia-Handbook-3rd-Footprint-Travel/dp/1900949512|archive-date=2016-03-15|dead-url=no|access-date=2012-05-05}}</ref> == ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Sacrificial_horsepit_linzi_2010_06_06.jpg|thumb|ਕਿਊ ਦੇ ਡਿਊਕ ਜਿੰਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ., ਚੀਨ]] [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ-ਮੱਤ]] ਅਤੇ [[ਤਾਓਵਾਦ]] ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ;<ref>[http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm 办丧事或祭祀祖先可以杀生吗] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331092215/http://a.bonze.cn/wlsjwz/ygbj/271.htm|date=March 31, 2012}}</ref><ref>[http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863 齋醮略談] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132041/http://www.gzcyg.com/cygarticle.aspx?menuid=1334&tab=tab_News&tabid=19863|date=March 6, 2016}}</ref><ref>[http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm 符籙齋醮] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422221750/http://www.daoist.org/culture/history/culture_history_005.htm|date=April 22, 2010}}</ref> ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਰਗ, ਸੂਰ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤਾਓਵਾਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|title=林真-馬年運程, 馬年運氣書,風水、掌相、看相、八字、命理、算命|publisher=|access-date=2019-01-25|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429043956/http://www.lamchun.com/web-borrow.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm 衣紙2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313113038/http://www.kaifook.com.hk/special/sp005.htm|date=March 13, 2012}}</ref><ref>[http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83 道教拜神用品] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705030815/http://www.twtaoism.net/php/4-6show.php?teaching_id=83|date=July 5, 2007}}</ref> [[ਕਾਓਸੀਅੰਗ|ਕਾਓਸਯੁੰਗ]], [[ਤਾਈਵਾਨ|ਤਾਇਵਾਨ ਵਿਚ]] ਤਾਓ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|title=中山大學 West BBS-西子灣站 / 分類佈告 / maev91 / 高雄地名知多少|publisher=|access-date=2019-01-25|archive-date=2011-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812064824/http://bbs3.nsysu.edu.tw/txtVersion/boards/maev91/M.1070835450.A.html|dead-url=yes}}</ref> ਜਪਾਨ ਵਿਚ, ਈਓਮੈਂਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਰਿਛ ਬਲੀ ਸੀ ਜੋ [[ਆਇਨੂ ਲੋਕ|ਐਨੂ ਲੋਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।<ref><div> ਯੂਟਗਾਵਾ, ਹੀਰੋਸ਼ੀ. " [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.691.5505&rep=rep1&type=pdf ਐੱਨੂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ" ਭੇਜਣ-ਵਾਪਸ "ਰੀਟ] ." ਜੂਜੀ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਰਿਲਿਜਿਅਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ (1992): 255-270. </div></ref> == ਹਵਾਲੇ == 9lod52jenqeeu80l8rasx7ghf0nuzvf 0 116113 837306 713137 2026-04-22T00:46:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837306 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਵੀ | image = PratimaDevi1921.jpg | imagesize = | caption = ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਵੀ, 1921 | birth_name = | birth_date = {{Birth year|1893}} | birth_place = ਭਾਰਤ | death_date = {{Death year and age|1969|1893}} | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ/ਬੰਗਾਲੀ | education = | field = ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ, [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ]] | training = | movement = | works = | patrons = | awards = | spouse = ਨੀਲਨਾਥ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ, ਰਾਠਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ }} '''ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਵੀ''' (1893-1969) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਜੋ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ [[ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ|ਨੰਦਾਲਾਲ ਬੋਸ]] ਅਤੇ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਹੇਠ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.visvabharati.ac.in/PratimaDevi.html|title=Pratima Devi (1893-1969)|last=|first=|date=|website=|publisher=Visva-Bharati|access-date=2016-03-13|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918154512/http://www.visvabharati.ac.in/PratimaDevi.html|url-status=dead}}</ref> ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=I Won't Let You Go: Selected Poems Ed: Ketaki Kushari Dyson|last=Tagore|first=Rabindranath|publisher=Penguin Books India|year=2011|isbn=9780143416142|location=|pages=}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1915 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਗੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|title=The Triumph of Modernism: India's Artists and the Avant-garde, 1922-1947|url=https://archive.org/details/triumphofmoderni0000mitt|last=Mitter|first=Partha|publisher=Reaktion Books|year=2007|isbn=9781861893185|location=|pages=}}</ref> ਫਿਰ ਉਹ ਪੈਰਿਸ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਤਾਲਵੀ " ਵੈੱਟ ਫਰੈਸਕੋ " ਢੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ.<ref name=":0" /> ਭਾਰਤ ਵਿਚ, [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਾਂਸ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Engendering Performance: Indian Women Performers in Search of an Identity|last=Dutt, Sarkar Munsi|first=Bishnupriya, Urmimala|publisher=SAGE Publications India|year=2010|isbn=9788132106128|location=|pages=}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਟੈਗੋਰ ਨਾਚ-ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/books/tagores-dance-legacy-and-its-relevance/article2749999.ece|title=Tagore's dance legacy and its relevance|date=2011-12-26|work=The Hindu|access-date=2016-03-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇਵੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1893 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://uttarayan.myfreeforum.org/viewtopic.php?t=255&start=0|title=Rabindranath's Tagore's Descendants|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314050217/http://uttarayan.myfreeforum.org/viewtopic.php?t=255&start=0|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਦਾ ਨਿਲਨਾਥ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਠਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":1" /> ਰਾਠਿੰਦਰਨਾਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨੰਦਿਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਉਪਨਾਮ - ਪੀਊਪ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1941 ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 1969 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ== ਨੰਦਿਨੀ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਵਿਆਹ 1940 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਨੇ ਸੁਮੰਗਾਲੀ ਬੋਧੋ ਸੰਚਿਤਾ ਰੇਖੋ ਪ੍ਰਣ, ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗਿਰੀਧਾਰੀ ਲਾਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਤਨਪੱਲੀ ਦੇ ਛਿਆਨੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web | url = http://www.geetabitan.com/lyrics/S/sumongoli-bodhu-lyric.html| title = Lyric and background history of the song Sumangali Bodhu Sanchito| work= All about Rabindra Sangeet| publisher = Gitabitan.com |accessdate = 3 August 2019}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.pinterest.com/pin/314900198935939216/ | title = Rabindranath Tagore at grand daughter’s marriage | publisher = Pinterest |accessdate = 3 August 2019}}</ref> ਨੰਦਿਨੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸੁਨੰਦਨ ਲਾਲਾ ਨੇ 'ਪੱਥ ਭਾਵਨਾ' ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਜੈਵਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਕਰਨ ਗਿਆ। 2012 ਤੱਕ, ਉਹ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।<ref>{{cite web | url = https://in.linkedin.com/in/sunandan-lala-67715b36 | title = Sunandan Lala | publisher = Linkedin | accessdate = 26 July 2019 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.deccanherald.com/content/246172/remembering-genius-tagore.html| title = Remembering the genius of Tagore| publisher = Deccan Herald, 1 May 2012 |accessdate = 26 July 2019}}</ref> ==ਕਿਤਾਬਾਂ== ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 'ਨਿਰਬਾਨ' ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿਤੀਚੀਨਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਬਿੰਦਰਨਾਥ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਨ੍ਰਿਤਿਆ' 'ਚ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਵਿਖੇ ਨਾਚ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। 'ਚਿੱਤਰਲੇਖਾ' ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive=""></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1893]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ftij7gjsfryvde4fc3itt7m2hg2xmcy 0 118258 837328 622194 2026-04-22T10:06:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837328 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਇਮਾਰਤ}} '''ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ''' ({{Lang-de|Brandenburger Tor}} ; <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[[ਮਦਦ:ਜਰਮਨ ਲਈ IPA|[Bʁandn̩bʊɐ̯gɐ toːɐ̯]]]</span>) [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ 18-ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਤਾਵੀਅਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦੌਰਾਨ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਬਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪ੍ਰੌਇਸਨ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੈਡਰਿਕ ਵਿਲੀਅਮ II ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>[http://www.tagesspiegel.de/kultur/friedens-statt-triumph-symbol-das-brandenburger-tor-und-sein-geheimnis/10858278.html Das Brandenburger Tor und sein Geheimnis], ''Der Tagesspiegel''</ref> ਇਹ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਕਾ ਸਿਟੀ ਗੇਟ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਅਨ ਡੇਰ ਹੈਵਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ੍ਰੇਵਿਏਟ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਤੱਕ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਲਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਿੱਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Brandenburg_Gate_panorama_at_night.jpg|center|thumb|700x700px| ਪੈਨੋਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ]] [[ਤਸਵੀਰ:BrandenburgTor_in_early_morning_light.jpg|center|thumb|700x700px| ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ]] [[ਤਸਵੀਰ:Brandenburg_Tor_at_midnight.jpg|center|thumb|700x700px| ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ]] <gallery mode="packed" heights="160"> ਤਸਵੀਰ:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|<nowiki> </nowiki>ਜੇਨਾ-ਏਵਰਸਟੇਡਟ (1806) ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨੇਪੋਲੀਅਨ]] ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ। 1810 ਵਿੱਚ [[ਚਾਰਲਸ ਮੇਨੇਅਰ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਸਵੀਰ:Bundesarchiv Bild 102-05818, Berlin, Brandenburger Tor in nächtlicher Beleuchtung.jpg|<nowiki> </nowiki>1928 ਵਿੱਚ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:BASA-237K-1-351-86-Brandenburg column and Parisian place.jpg|<nowiki> </nowiki>1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:SFP 186 - Brandenburger Tor.ogv|<nowiki> </nowiki>thumbtime = 0: 05 ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਬਰੈਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ [[ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ]] ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਤਸਵੀਰ:People_observing_the_Brandenburg_Gate_from_the_East_Berlin_side,_1984.jpg|<nowiki> </nowiki>1984 ਵਿਚ, ਈਸਟ ਬਰਲਿਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗੇਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਸ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਤਸਵੀਰ:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|<nowiki> </nowiki>[[ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪਤਨ]] ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਕੰਧ ਤਸਵੀਰ:2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|<nowiki> </nowiki>ਪੈਰਿਸ ਪਲਾਸ ਨਾਲ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:View from Reichstag to Brandenburg Gate and US Embassy.JPG|<nowiki> </nowiki>ਬਰਿਕਨਬਰਗ ਗੇਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਇਸਟਾਗ ਬਿਲਡਿੰਗ]] ਦੀ ਛੱਤ ਟੈਰਾਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:Brandenburger Tor 2003.jpg|<nowiki> </nowiki>2003 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:Quadriga.jpg|<nowiki> </nowiki>[[ਪੋਟਸਡਮੇਰ ਪਲਾਸ]] ਤਸਵੀਰ:Atardeceres.JPG|<nowiki> </nowiki>21 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਡਾਰਕ ਛਾਇਆ ਚਿੱਤਰ ਤਸਵੀਰ:Brandenburg Gate in French flag colours after Paris attack (23028317551).jpg|<nowiki> </nowiki>[[ਨਵੰਬਰ 2015 ਦੇ ਪੈਰਿਸ ਹਮਲੇ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ ਤਸਵੀਰ:Brandenburg Gate Quadriga at Night.jpg|<nowiki> </nowiki>ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਰੈਂਡਨਬਰਗ ਗੇਟ [[ਕਵਾਰਿਗਾ]] </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{portal|Berlin}} * ਮਿੱਤੇ ੯ਇਲਾਕਾ) * ਪੁਇਰਤਾ ਦੇ ਆਲਕਲਾ - [[ਮਾਦਰੀਦ|ਮੈਡਰਿਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਢਾਂਚਾ * ਸਿਗੇਸਟਰ - [[ਬਾਈਆਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਢਾਂਚਾ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.brandenburg-gate.de/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201121648/http://www.brandenburg-gate.de/ |date=2020-12-01 }} * [https://brandenburger-tor-berlin.de/ Events at Brandenburg Gate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724065926/https://brandenburger-tor-berlin.de/ |date=2019-07-24 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਗੇਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ]] 9vk4tmgqxsn8qyyxh4qyvnljia6m3ly 3 118751 837293 785155 2026-04-21T15:09:57Z Qədir 52056 Qədir ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:가웨인]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arçil xan Günəşsoylu]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/가웨인|가웨인]]" to "[[Special:CentralAuth/Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]]" 483405 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Abutalub}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:14, 23 ਜੁਲਾਈ 2019 (UTC) b1nsrlmu6q60bjqwhexkjwecy8r2rnn 0 141819 837334 677245 2026-04-22T11:04:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837334 wikitext text/x-wiki '''''ਭਸੂੜੀ''''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]: {{Lang|pa|بھسوڑی}}) ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ [[ਅਲੀ ਸੇਠੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੈ ਗਿੱਲ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]]-ਬੋਲੀ ਦਾ ਸਿੰਗਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://pk.mashable.com/entertainment/15542/every-coke-studio-14-track-ranked-by-its-youtube-views-spotify-plays|title=Every Coke Studio 14 track ranked by its YouTube views + Spotify plays|last=Tahir|first=Sameer|date=2022-04-01|website=Mashable Pakistan|language=en-pk|access-date=2022-05-07|archive-date=2022-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220506002424/https://pk.mashable.com/entertainment/15542/every-coke-studio-14-track-ranked-by-its-youtube-views-spotify-plays|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ''[[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]'' ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ 14 (ਐਪੀਸੋਡ 2) ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੀਤ ਵਜੋਂ 6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022 ਨੂੰ [[ਯੂਟਿਊਬ]] 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":6">{{Cite web|url=https://images.dawn.com/news/1189448|title=People can't get enough of Coke Studio's 'Pasoori' by Ali Sethi and Shae Gill|date=2022-02-08|website=images.dawn.com|language=en|access-date=2022-05-07}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.thetealmango.com/featured/who-is-shae-gill-everything-about-pasoori-fame-singer/|title=Who is Shae Gill? Everything About "Pasoori" Fame Singer|date=2022-03-31|website=The Teal Mango|language=en-US|access-date=2022-05-07}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Category:Articles containing Punjabi (Western)-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} j6hmi73smcx5rmemm8dvajj83gj4zsy 0 147541 837303 627036 2026-04-21T22:17:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837303 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ | image = Pathshala-novel.jpg | author = ਤੀਰਥ ਗੁਰੂੰਗ | language = [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] | country = {{flagicon|Nepal}} ਨੇਪਾਲ | genre = | published = ਅਗਸਤ 26, 2017 | publisher = ਬੁੱਕ ਹਿੱਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | isbn = 9789937910156 | title_orig = पाठशाला | orig_lang_code = ne | followed_by = ਅਪਾ ਖਰਪਾ | caption = ਕਵਰ ਪੇਜ | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ | pages = 245 | awards = {{Plainlist| * ਆਈ.ਐਨ.ਐਲ.ਐਸ. ਬੇਸਟ ਅਵਾਰਡ * ਤਮੁ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰr (ਨਾਮਜ਼ਦ)}} }} '''''ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ''''' ( {{Lang-ne|पाठशाला}} ਮਤਲਬ 'ਸਕੂਲ') ਤੀਰਥ ਗੁਰੂੰਗ ਦਾ ਇੱਕ [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] ਨਾਵਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://saptahik.com.np/literature/2017/08/28/20170827144837|title=गुरुङको पाठशाला बजारमा|website=saptahik.com.np|language=ne|access-date=2021-12-04}}</ref> ਇਹ 26 ਅਗਸਤ, 2017 ਨੂੰ ਬੁੱਕ ਹਿੱਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂੰਗ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.setopati.com/art/interview/79842/|title='पाठशाला' मेरो कथा होइन|last=Setopati|first=तीर्थ गुरुङ|website=Setopati|language=ne|access-date=2021-12-04}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਾਰ == ''ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ'' ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ-ਦੋਸਤ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਦਰਦ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://annapurnapost.com/news/81545|title=पाठशाला एक तीर्थयात्रा|website=पाठशाला एक तीर्थयात्रा|language=ne|access-date=2021-12-04}}</ref> ਗਗਨ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ [[ਪੋਖਰਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2017/09/23/decoding-the-teenage-mind|title=Decoding the teenage mind|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2021-12-04}}</ref> == ਇਨਾਮ == ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਸਾਲ 2019 ਲਈ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇਪਾਲੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਹ ਇਨਾਮ ਹਰ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਵਲ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ "ਤਮੁ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਵੀ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://glli-us.org/2019/11/04/international-collaboration-is-the-key-in-bringing-nepali-literature-to-the-external-world-an-interview-with-publisher-bhupendra-khadka/|title='International collaboration is the key in bringing Nepali literature to the external world': An interview with publisher Bhupendra Khadka of Book Hill Publishing|last=Swechcha|first=Sangita|date=2019-11-04|website=Global Literature in Libraries Initiative|language=en|access-date=2021-12-04}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 2017 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਦਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/lifestyle/eight-books-shortlisted-for-madan-puraskar|title=Eight books shortlisted for Madan Puraskar|last=Thapa|first=Richa|date=2018-07-12|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2021-12-04}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ''ਯੋਗਮਾਯਾ'' * ''[[ਕਰਨਾਲੀ ਬਲੂਜ਼]]'' * ''ਫਿਰਫਾਇਰ (ਨਾਵਲ)'' == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੇਪਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲ]] 7q7f571wg0pvonch3xtnxlflua0s26m 0 150807 837317 738082 2026-04-22T05:19:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837317 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Fez.jpg|thumb|ਇੱਕ ਫੇਜ਼]] '''ਫੇਜ਼''' ( {{Lang-tr|fes}} , Ottoman Turkish ),<ref>[[Franciscus a Mesgnien Meninski|Meninski, Franciszek à Mesgnien]] (1680), “[https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/consulta/registro.cmd?id=1989 فس]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}”, in ''[https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1003637&presentacion=pagina&registrardownload=0&posicion=81 Thesaurus linguarum orientalium, Turcicae, Arabicae, Persicae, praecipuas earum opes à Turcis peculiariter usurpatas continens, nimirum Lexicon Turkico-Arabico-Persicum'', Vienna, column 3519''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205131539/https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1003637&presentacion=pagina&registrardownload=0&posicion=81 |date=2023-02-05 }}''</ref> ਨੂੰ '''ਤਰਬੂਸ਼''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( {{Lang-ar|طربوش}} ,<ref>[[Hans Wehr]], ''[[Dictionary of Modern Written Arabic]]'', 4th ed., page 649.</ref> Persian ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ), ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੇਲਨਾਕਾਰ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ (ਚੋਟੀ ਰਹਿਤ) ਟੋਪੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਫੈਲਟ|ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ]] ਸਿਰ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਿਖਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਟੈਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਫੇਜ਼" ਨਾਮ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ [[ਫ਼ਾਸ|ਫੇਜ਼]] ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਲਈ ਰੰਗਤ ਲਾਲ ਬੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=History of the Fez &#124; Iconic Hats &#124; Village Hats |url=https://www.hatsandcaps.co.uk/history-of-the-fez-athe_fez/}}</ref> ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਫੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮੈਨ ਯੁੱਗ]] ਲਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Hats: a history of fashion in headwear|last=Amphlett|first=Hilda|publisher=Courier Dover|year=2003|location=Mineola, [[New York (state)|New York]]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Social theory and later modernities: the Turkish experience|url=https://archive.org/details/socialtheorylate0000kaya|last=Kaya|first=Ibrahim|publisher=Liverpool University Press|year=2004|location=Liverpool, England|page=[https://archive.org/details/socialtheorylate0000kaya/page/119 119]}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। 1827 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਮੂਦ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਫੌਜ, ਅਸਕੀਰ-ਏ ਮਨਸੂਰੇ-ਏ ਮੁਹੰਮਦੀਏ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਓਟੋਮੈਨ ਨੇਵਲ ਕਮਾਂਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ [[ਮਗ਼ਰਿਬ|ਮਾਘਰੇਬ]] ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਸੀ। 1829 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਰਾਦਾ [[ਦਸਤਾਰ]] ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Quataert, D. (1997). [http://www.jstor.org/stable/164587 Clothing Laws, State, and Society in the Ottoman Empire, 1720-1829]. International Journal of Middle East Studies, 29(3), page 412</ref><ref>{{Cite journal|last=Kahlenberg|first=Caroline R.|year=2019|title=The Tarbush Transformation: Oriental Jewish Men and the Significance of Headgear in Ottoman and British Mandate Palestine|url=https://doi.org/10.1093/jsh/shx164|journal=Journal of Social History|volume=52|issue=4|pages=1212–1249|doi=10.1093/jsh/shx164}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਤਾਤੁਰਕ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 1925 ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == ਤਰਬੂਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਰਜ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਓਟੋਮਨ ਤੁਰਕੀ ''ਟੈਰਪੋਸ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।<ref>Balteiro, Isabel. [http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/45880/1/Balteiro%20-%202010%20-%20Foreign%20Words%20in%20the%20English%20of%20Textiles.pdf "Foreign words in the English of textiles."] (2010).</ref><ref name="Pennacchietti">Pennacchietti, Fabrizio A. [http://www.ojs.unito.it/index.php/kervan/article/download/3626/pdf "Sull’etimologia del termine tarbusc “fez”."]</ref> ਤਰਬੂਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਤੱਤਾਂ, ''ter'' "sweat" ਅਤੇ ''pošu'' "ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਪਗੜੀ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ" ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pennacchietti" /> ਤੁਰਕੀ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਫ਼ਾਸ|ਫੇਜ਼]] ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰੀਮਸਨ ਬੇਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Rugh1986">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AaE0FLQsRqwC&pg=PA13|title=Reveal and Conceal: Dress in Contemporary Egypt|last=Andrea B. Rugh|publisher=Syracuse University Press|year=1986|isbn=978-0-8156-2368-7|page=13}}</ref><ref name="Wilcox2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&pg=PA33|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=R. Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0-486-31830-1|page=33}}</ref><ref name="origin">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gx7CAgAAQBAJ&q=history+of+hats+fez&pg=PA1990|title=Hats: A History of Fashion in Headwear|last=Hilda Amphlett|publisher=Courier Corporation|year=2012|isbn=978-0486136585|page=12|quote=FEZ. (From Fez in Morocco). Of Turkish origin.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:MahmutII.jpg|thumb|ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ II ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] ਟੋਪੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&dq=fez+hat+history&pg=PA175|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|publisher=ABC-CLIO|year=2013|isbn=978-1-61069-063-8|pages=175–176|language=en}}</ref> ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ,<ref name="Rugh19862">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AaE0FLQsRqwC&pg=PA13|title=Reveal and Conceal: Dress in Contemporary Egypt|last=Andrea B. Rugh|publisher=Syracuse University Press|year=1986|isbn=978-0-8156-2368-7|page=13}}</ref><ref name="Wilcox20132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&pg=PA33|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=R. Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0-486-31830-1|page=33}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਅਨ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z4h5DwAAQBAJ&pg=PA159|title=Ottoman Dress and Design in the West: A Visual History of Cultural Exchange|last=Jirousek|first=Charlotte A.|publisher=Indiana University Press|year=2019|isbn=978-0-253-04219-4|pages=159|language=en}}</ref> ਮੋਰੋਕਨ<ref name="daily">{{Citation|title=Fez: A time-honored Ottoman hat from the Mediterranean|last1=EKREM BUĞRA EKINCI|publisher=Daily Sabah}}</ref><ref>{{Cite web |title=fez {{!}} hat {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/fez |access-date=2022-07-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref name="origin2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gx7CAgAAQBAJ&q=history+of+hats+fez&pg=PA1990|title=Hats: A History of Fashion in Headwear|last=Hilda Amphlett|publisher=Courier Corporation|year=2012|isbn=978-0486136585|page=12|quote=FEZ. (From Fez in Morocco). Of Turkish origin.}}</ref><ref name="history">{{Citation|last1=Ann LoLordo|title=That brimless hat signified style Fez: In such countries as Morocco, Turkey, Syria and Egypt, the tarbush has had a colorful political past, favored by king and commoner and then banned by governments. Only two makers remain in Cairo.}}</ref> ਇਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=22 March 1995 |title=Fez Journal; Last Refuge of the Tall Tasseled Ottoman Hat |url=https://www.nytimes.com/1995/03/22/world/fez-journal-last-refuge-of-the-tall-tasseled-ottoman-hat.html |access-date=8 March 2019 |website=The New York Times}}</ref><ref name="origin2" /><ref name="mode">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&q=Fez|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=Ruth Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0486318301|page=33|quote=The Turkish fez}}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਫੇਜ਼ ਇੱਕ ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ, ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਬੋਨਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੱਗ ਲਪੇਟੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ (ਇੱਕ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਫੀਏਹ ਦੇ ਸਮਾਨ)। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬੋਨਟ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਣ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ - ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਬਜਾਏ - ਸੌਖੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਨਮਾਜ਼]] (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਨਮਾਜ਼) ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr/page/466|title=The Ottoman Centuries|last=Kinross|first=Lord|date=1979|publisher=Perennial|isbn=978-0-688-08093-8|page=[https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr/page/466 466]|url-access=registration}}</ref> ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।<ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਫੇਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਤੋਂ [[ਇਸਤਾਨਬੁਲ|ਇਸਤਾਂਬੁਲ]] ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਈਯੂਪ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="Mansel2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LrnvC98bNSoC&pg=PT251|title=Constantinople: City of the World's Desire, 1453-1924|last=Philip Mansel|date=10 November 2011|publisher=John Murray Press|isbn=978-1-84854-647-9|page=251}}</ref> ਆਕਾਰ, ਉਚਾਈ, ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਰੰਗਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫੇਜ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਰਲੋਟ ਰੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਰਨਲ ਦੇ ਐਬਸਟਰੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰਾਕੋਨਿਸ, [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ]] (ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ) ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ [[ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ ਅਤਾਤੁਰਕ|ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਅਤਾਤੁਰਕ]] ਦੁਆਰਾ ਹੈਟ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref name=":2">{{Cite journal|last=Deringil|first=Selim|date=January 1993|title=The Invention of Tradition as Public Image in the Late Ottoman Empire, 1808 to 1908|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1993-01_35_1/page/9|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.1017/S0010417500018247}}</ref> 1958 ਵਿੱਚ [[ਜਮੈਲ ਅਬਦਲ ਨਾਸਿਰ|ਗਮਲ ਅਬਦੇਲ ਨਸੇਰ]] ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਕਾਇਰੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਫੇਜ਼ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&dq=fez+hat+history&pg=PA175|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|publisher=ABC-CLIO|year=2013|isbn=978-1-61069-063-8|pages=175–176|language=en}}</ref> ਫੇਜ਼ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। <ref name=":12" /> == ਫੌਜੀ ਵਰਤੋਂ == ਫੇਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਮੇਲ ਆਰਮਰ ਹੈੱਡ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਰ (ਇੱਕ ਗੋਲ ਧਾਤ ਦੀ ਪਲੇਟ ਜਾਂ ਖੋਪੜੀ-ਕੈਪ, ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਦਾ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੇ 1400-1700 ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਰਮਿੰਗ ਕੈਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1910 ਵਿੱਚ ਖਾਕੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਪੀਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੈਲਮੇਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਪਵਾਦ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਨ ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੇਮਸਕਿਨ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Uniforms of the World. A Compendium of Army, Navy and Air Force Uniforms 1700-1937|url=https://archive.org/details/uniformsofworldc0000knot_j2b3|last=Knotel|first=Richard|date=January 1980|isbn=0-684-16304-7|pages=[https://archive.org/details/uniformsofworldc0000knot_j2b3/page/430 430]–433}}</ref> ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਲੇਵੀਜ਼ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਲੇਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨੇਵੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਦੋਂ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Ottoman Army 1914-18|last=Nicolle|first=David|date=28 March 1994|isbn=1-85532-412-1|pages=44 & 47}}</ref> ਗ੍ਰੀਕ ਆਰਮੀ ਦੀਆਂ ਇਵਜ਼ੋਨਜ਼ (ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ) ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ 1837 ਤੋਂ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੱਕ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਾਰਡ ਦੀ ਪਰੇਡ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਮੂਲ" ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ( ਜ਼ੌਵੇਜ਼, ਟਿਰੈਲੀਅਰਸ ਅਤੇ ਸਪਾਹਿਸ ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌੜੇ, ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਜ਼ੂਵੇਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਆਫ-ਡਿਊਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ; 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਫ਼ਸਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੈਜ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਰੈਂਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। (ਕਈ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਜ਼ੂਵੇ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਫ੍ਰੈਂਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕੀ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ) ਲੀਬੀਆ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਖੋਪੜੀ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨੀਵੇਂ, ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਤਾਲਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾਲੀ ਅਤੇ ਏਰੀਟ੍ਰੀਅਨ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਸਨ ਜੋ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਸਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਖਾਕੀ ਕਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਸਨ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ == === ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ === ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਚੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੇਜ਼ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੇਚੀਆ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਠੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਚਾਉਚਿਸ, ਜਾਂ ਚੇਚੀਆ ਨਿਰਮਾਤਾ, [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ ਸਨ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੌਕ ਏਚ-ਚੌਆਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਪਲੇਸ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 30,000 ਚੌਆਚੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਸੰਖਿਆ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ 20 ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਚੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਚੇਚੀਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੀਬੀਆ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਨਾਈਜਰ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਚੀਆ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੇਸਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ, ਚੇਚੀਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ, ਜਾਂ "ਚੇਨਨਾ" ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੇਸਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਰੋਕੋ, ਅਤੇ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Petre, Christine (April 27, 2015). [http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/will-tunisias-chechia-hat-survive-future-years-603038870 "Will Tunisia's chechia hat survive into future years?"]. Middle East Eye.</ref> == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਬੇਕਰ, "ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼: ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ?" ਪੋਸ਼ਾਕ 20 (1986): 72-85 ਡੋਨਾਲਡ ਕਵਾਟਰਟ, "ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ, 1720-1829" ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ 29, ਨੰ. 3 (1997): 403–425 ਵਿਲਸਨ ਚਾਕੋ ਜੈਕਬ, "ਵਰਕਿੰਗ ਆਊਟ ਮਿਸਰ: ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਨਿਰਮਾਣ," 1870-1940" (ਪੀਐਚਡੀ ਡਿਸਸ., ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2005), ਅਧਿਆਇ 6 (326-84)। == ਹਵਾਲੇ == <references /> b2x07dc7crodih7rmi8wpt8sbrlhe35 0 154538 837332 644499 2026-04-22T10:57:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837332 wikitext text/x-wiki '''ਭਟਨੇਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ''' [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹੈ, ਲਗਭਗ 419 ਈ&nbsp;ਪੁਰਾਣੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] - [[ਦਿੱਲੀ]] ਰੂਟ ਦੇ ਨਾਲ [[ਜੈਪੁਰ]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ 230 ਕਿਲੋਮੀਟਰ&nbsp;ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਕਿ.ਮੀ. ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਭਟਨੇਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਭਾਟੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ"। 1700 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Hanumangarh (India) - Encyclopædia Britannica |url=http://britannica.com/EBchecked/topic/254654/Hanumangarh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106175242/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/254654/Hanumangarh |archive-date=6 January 2015 |access-date=2014-01-29 |publisher=Britannica.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਘੱਗਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭਾਟੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੂਪਤ ਦੁਆਰਾ 255 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 285 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-05 |title=भटनेर दुर्ग: हिन्दुस्तान का सबसे पुराना और मजबूत किला, रजिया सुल्तान भी रही थी यहां कैद, PHOTOS |url=https://hindi.news18.com/photogallery/rajasthan/hanumangarh-bhatner-durg-this-is-the-oldest-and-strongest-fort-in-india-see-the-specialty-of-the-fort-in-photos-rjsr-3281625-page-2.html |access-date=2022-01-14 |website=News18India }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-07 |title=1700 साल पुराना भारत का वो किला, जिसपर हुए हैं सबसे ज्यादा बार आक्रमण |url=https://www.amarujala.com/bizarre-news/ancient-forts-in-india-bhatner-fort-also-known-as-hanumangarh-fort-in-rajasthan |access-date=2022-01-14 |website=Amar Ujala}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-07 |title=हिन्दुस्तान के इस किले पर हुए हैं सबसे ज्यादा बार आक्रमण, 1700 साल पुराना है इस दुर्ग का इतिहास |url=https://www.tv9hindi.com/odd-news/some-interesting-facts-about-hanumangarh-bhatner-which-is-oldest-and-strongest-fort-770456.html |access-date=2022-01-14 |website=Tv9hindi.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-08 |title=1700 year old fort of India, which has been attacked the most |url=https://english.newstracklive.com/news/ancient-forts-in-india-bhatner-fort-also-known-as-hanumangarh-fort-in-rajasthan-sc108-nu910-ta910-ta277-1083291-1.html |access-date=2022-01-14 |website=News Track}}</ref> ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜੋ ਭਟਨੇਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੂਰਾ ਕਿਲਾ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, 52 [[ਵਿੱਘਾ|ਵਿੱਘੇ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਸਮਾਂਤਰ ਚਤੁਰਭੁਜ|ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਭੁਜ]] ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਬੁਰਜ ਹਨ। ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸਲੇਟੀ ਮਾਲ (ਲਗਭਗ 1100-800 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ) ਅਤੇ ਰੰਗ-ਮਹਿਲ ਵੇਅਰ (ਪਹਿਲੀ-ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਕੰਧ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਰ ਸੂਰੀ (ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ, ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੇ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ), [[ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਬਲਬਨ|ਬਲਬਨ]] (ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ) ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਜਾਂ ਭਤੀਜਾ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਸੀ। . ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਅਤੇ ਭਟਨੇਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1391 ਵਿੱਚ ਭੱਟੀ ਰਾਜਾ ਰਾਓ ਦੂਲਚੰਦ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਭਟਨੇਰ ਨੂੰ [[ਤੈਮੂਰ]] ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। "ਤੁਜ਼ੁਕ-ਏ-ਤਿਮੂਰੀ" (ਤੈਮੂਰ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=History&#124;Hanumangarh Rajasthan,Hanumangarh-Rajasthan |url=https://hanumangarh.rajasthan.gov.in/content/raj/hanumangarh/en/about-hanumangarh/history.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210313074832/https://hanumangarh.rajasthan.gov.in/content/raj/hanumangarh/en/about-hanumangarh/history.html |archive-date=13 March 2021 |access-date=5 December 2021}}</ref> 1398 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ, [[ਤੈਮੂਰ|ਤੈਮੂਰ ਨੇ]] ਆਪਣੀ 150,000 ਦੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ 10,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਟਨੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਸਨੇ ਭਟਨੇਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। [[ਅਕਬਰ]] ਮਹਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ 1527 ਤੱਕ ਭਾਟੀਆਂ, ਜੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਛੈਲਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਓ ਜੇਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਇਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚਯਾਲਾਂ ਅਤੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਗੋਰੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀ ਗਈ ਤਰੈਣ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਤਲਵਾੜਾ ਝੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੈਰੀਕੇਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1805 ਵਿੱਚ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬਣਨ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।<ref name=":0" /> ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਸੀ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] ਦੇ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਭਟਨੇਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> * [https://web.archive.org/web/20160303221752/http://asijaipurcircle.com/bhatner_fort_hanumangarh.php ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ] * * {{Citation |last=Sudhir Ranjan Das |title=An Approach to Indian Archaeology, Volume 1 |url=https://books.google.com/books?id=C4tRAQAAIAAJ&q=Bhatner |year=1972 |publisher=Pilgrim Publishers |quote=The well-known medieval Bhatner fort, near Hanumangarh, actually stands on a high mound, the lower levels of which revealed prehistoric remains. Four miles to the east of Hanumangarh, the Bhadrakali mound rises up to a height of 43 ft.}} * https://web.archive.org/web/20090505194825/http://hanumangarh.nic.in/places_of_interest.html [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] 8k6xs9nlgzvdfyjrmcog4thmfji7ofk 0 160553 837307 659883 2026-04-22T01:06:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837307 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ਪ੍ਰਾਚੀ ਯਾਦਵ | image = Prachi Yadav.png | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | birth_date = 29 ਮਈ 1995 | birth_place = ਗਵਾਲੀਅਰ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | height = 5 ft 7 in | weight = 61 KG | website = | country = [[ਭਾਰਤ]] | sport = ਪੈਰਾਕੈਨੋਏ | event = ਵੂਮੈਨ VL2 / ਵੂਮੈਨ KL2 | coach = ਮਯੰਕ ਠਾਕੁਰ }} '''ਪ੍ਰਾਚੀ ਯਾਦਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Prachi Yadav;''' ਜਨਮ 29 ਮਈ 1995 [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾਕਾਨੋ (ਵਿਕਲਾਂਗ) ਅਥਲੀਟ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 2020 ਟੋਕੀਓ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Freepressjournal">{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/madhya-pradesh-para-canoe-athlete-prachi-yadav-wins-bronze-at-world-cup|title=Madhya Pradesh: Para canoe athlete Prachi Yadav wins bronze at World Cup|last=Lane|first=Randell|work=freepressjournal.com|access-date=2022-05-29|language=en}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀ ਯਾਦਵ ਨੇ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ<ref>{{Cite web |date=2022-05-30 |title=प्राची यादव ने पैरा वर्ल्‍ड कप में कांस्‍य पदक जीत कर रचा इतिहास, कैनो में पदक जीतने वाली पहली खिलाड़ी बनी |url=https://hindi.news18.com/news/sports/others-prachi-yadav-becomes-the-1st-indian-canoeist-to-win-a-world-cup-medal-4287040.html |access-date=2022-11-28 |website=News18 हिंदी |language=hi |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128111020/https://hindi.news18.com/news/sports/others-prachi-yadav-becomes-the-1st-indian-canoeist-to-win-a-world-cup-medal-4287040.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-29 |title=Para-canoeist Prachi Yadav bags bronze in Paracanoe World Cup in Poland |url=https://www.business-standard.com/article/sports/para-canoeist-prachi-yadav-bags-bronze-in-paracanoe-world-cup-in-poland-122052900204_1.html |access-date=2022-11-28 |website=www.business-standard.com |language=en}}</ref> ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ,<ref>{{Cite web |title=MP की बेटी ने पौलैंड में लहराया तिरंगा, विश्व कप में पदक जीतने वाली पहली भारतीय |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/madhya-pradesh-chhattisgarh/mp/prachi-yadav-paracanoe-athlete-became-first-indian-to-win-bronze-medal-in-paracano-world-cup-gwalior-sdmp/1202358 |access-date=2022-11-13 |website=Zee News |language=hi}}</ref> [[ਕੇਨੋਏ|ਕੈਨੋ]] ਵਿੱਚ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਖਿਡਾਰਨ ਬਣੀ। 2022 ICF ਕੈਨੋ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਚੀ ਯਾਦਵ ਨੇ ਮਹਿਲਾ VL2 ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ 1:11.15 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ 10 ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲਈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2020 ਸਮਰ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਕਾਨੋਇੰਗ - ਮਹਿਲਾ VL2 - ਔਰਤਾਂ ਦੀ VL2 ਨੇ 0911 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 0811 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। 2019 ICF ਕੈਨੋ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲ - ਮਹਿਲਾ VL2, 16:35 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣਾ। ਪ੍ਰਾਚੀ ਯਾਦਵ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਈ 1995 ਨੂੰ [[ਗਵਾਲੀਅਰ|ਗਵਾਲੀਅਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਚੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਯਾਦਵ ਦੀ 2003 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਮਨੀਸ਼ ਕੌਰਵ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਕੈਨੋਇਸਟ ਹੈ। ਉਹ ਪੈਰਾ ਤੈਰਾਕੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/prachi-yadav-qualifies-for-canoe-sprint-semifinal-at-tokyo-paralympics/article36241216.ece|title=Prachi Yadav qualifies for Canoe sprint semifinal at Tokyo Paralympics|date=September 2, 2021|work=The Hindu}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਚ ਵਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਡਬਾਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ 'ਤੇ ਪੈਰਾ ਤੈਰਾਕੀ ਤੋਂ 2018 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੈਰਾ ਕੈਨੋ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Prachi Yadav - Canoe {{!}} Paralympic Athlete Profile |url=https://www.paralympic.org/prachi-yadav |access-date=2022-11-13 |website=International Paralympic Committee |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 3, 2021 |title=Paralympics: Prachi Yadav finishes last in 200m canoe VL2 final |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-paralympics/paralympics-prachi-yadav-finishes-last-in-200m-canoe-vl2-final/articleshow/85888437.cms |access-date=2022-11-28 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਭੋਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਲੋਅਰ ਲੇਕ ਵਿਖੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਵਾਆ ਸਿੰਗਲ 200 ਮੀਟਰ ਕੈਨੋ ਸਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ 1:07.329 ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ 8ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-09-03 |title=Prachi Yadav Finishes Eighth in 200m Canoe Sprint at Tokyo Paralympics |url=https://www.news18.com/news/sports/prachi-yadav-finishes-eighth-in-200m-canoe-sprint-at-tokyo-paralympics-4159757.html |access-date=2022-11-28 |website=News18 |language=en}}</ref> == 2020 ਸਮਰ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ == ਪ੍ਰਾਚੀ [[ਟੋਕੀਓ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਵਿਖੇ 2020 ਸਮਰ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ [[ਪੈਰਾਲਿੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਪੈਰਾਲੰਪਿਕਸ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਕਾਨੋ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾਕਾਨੋ ਅਥਲੀਟ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ == * 2020: [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡ ਦਿਵਸ]] 'ਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਰਮ ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref>{{Cite web |title=प्रदेश में 10 विक्रम,15 एकलव्य, तीन विश्वामित्र, एक लाइफटाइम अवार्ड दिए जाएंगे, खिलाड़ियों के नामों की हुई घोषणा {{!}} |url=https://www.ibc24.in/state/10-vikram-15-eklavya-three-vishwamitra-one-lifetime-award-will-be-given-in-the-state-players-announced-587223.html |access-date=2022-11-28 |website=www.ibc24.in |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=MP के खेल अलंकरण अवार्ड 2020 की घोषणा, विवेक सागर को मिलेगा विक्रम पुरस्कार, 28 हस्तियां होगी सम्मानित, देखें लिस्ट |url=https://www.etvbharat.com/hindi/madhya-pradesh/state/bhopal/mps-khel-alankaran-award-2020-announced-vivek-sagar-will-get-vikram-award-28-celebrities-will-be-honored-see-list/mp20210828210628080 |access-date=2022-11-28 |website=ETV Bharat News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-29 |title=Tokyo Olympics 2021: पैरालिंपिक में भाग लेने वाली प्राची काे विक्रम अवार्ड ग्वालियर के डबास काे विश्वामित्र पुरस्कार |url=https://www.naidunia.com/madhya-pradesh/gwalior-tokyo-olympics-2021-vikram-award-to-prachi-who-participated-in-paralympics-vishwamitra-award-to-dabas-of-gwalior-7016922 |access-date=2022-11-28 |website=Nai Dunia |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1995]] cuqauaackvdzvt52tsmaxrok53w1alt 0 161856 837326 665824 2026-04-22T09:11:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837326 wikitext text/x-wiki '''ਬੇਗਮ ਕੁਲਸੁਮ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ''' (7 ਦਸੰਬਰ 1924 – 26 ਜਨਵਰੀ 2015) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਸੂਬੇ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਕਾਰੋਬਾਰੀ, [[ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ]], ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਸਮਾਜਕ ਕੰਮ|ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ]] ਸੀ। ਉਹ 1964 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਸੈਫ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਰਹੀ। ਬੇਗਮ ਕੁਲਸੁਮ ਨੇ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਘੀ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="TheNewsInternational">{{Cite web |last=Iftikhar Marwat |date=27 January 2015 |title=Begum Kulsum Saifullah passes away |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-298378-Begum-Kulsum-Saifullah-passes-away |access-date=1 October 2017 |website=The News International (newspaper) |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028071648/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-298378-Begum-Kulsum-Saifullah-passes-away |url-status=dead }}</ref><ref name="Dawn">{{Cite web |last=Zahir Shah Sherazi |date=26 January 2015 |title=Pakistan’s first female federal minister Begum Kulsoom Saifullah Khan passes away |url=http://www.dawn.com/news/1159590/pakistans-first-female-federal-minister-begum-kulsoom-saifullah-khan-passes-away |access-date=2 October 2017 |website=Dawn (newspaper)}}</ref><ref name="Newsweek">[https://newsweekpakistan.com/formidable-pashtun-lady/ Formidable Pashtu Lady (Begum Kulsum Saifullah Khan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119150353/https://newsweekpakistan.com/formidable-pashtun-lady/ |date=2020-11-19 }} Newsweek Pakistan website, Published 9 February 2015, Retrieved 13 November 2020</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਕੁਲਸੁਮ ਦਾ ਜਨਮ 1924 ਵਿੱਚ ਕੋਹਾਟ ਦੇ ਕਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਠਾਨ|ਪਸ਼ਤੂਨ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਸਲਮ ਖਾਨ ਖੱਟਕ ਅਤੇ ਯੂਸਫ਼ ਖੱਟਕ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref name="TheNewsInternational" /> ਕੁਲਸੁਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗਜ਼ਨੀਖੇਲ ਲੱਕੀ ਮਰਵਾਤ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰੀ ''ਖਾਨ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ'' ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਰਵਤ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਖਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਅਨਵਰ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ, ਸਲੀਮ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗੀ ਇਕਬਾਲ ਸੈਫੁੱਲਾ ਖਾਨ।<ref name="TheNewsInternational" /> ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ ਇਹ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="TheNewsInternational" /> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ|ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ ਉਲ-ਹੱਕ]] ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Newsweek"/> == ਮੌਤ == * ਉਸਦੀ ਮੌਤ 26 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ<ref name="TheNewsInternational" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] 8hfh4l53lorwcaoms9c7p3dwh8dn3ay 0 165508 837311 673589 2026-04-22T02:05:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837311 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੋ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ''' (1 ਸਤੰਬਰ 1923 -27 ਜਨਵਰੀ 2022) ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਸੀ। ਉਹ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਵਾਇਸ ਚਾਂਸਲਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ]] ਸੀ। ਉਹ ਮਰਹੂਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ [[ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-28 |title=ਉਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀਸੀ ਪ੍ਰੋ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਹਫਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕੋਰੋਨਾ |url=https://punjab.news18.com/news/punjab/chandigarh-punjab-news-first-woman-vc-of-north-india-and-punjabi-university-prof-inderjit-kaur-sandhu-died-ks-306321.html |access-date=2023-04-25 |website=News18 Punjab |language=pa |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425074840/https://punjab.news18.com/news/punjab/chandigarh-punjab-news-first-woman-vc-of-north-india-and-punjabi-university-prof-inderjit-kaur-sandhu-died-ks-306321.html |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1923 ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਰਨਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2020-08-29 |title=ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ : '47 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉੱਜੜਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਬੀਬੀ |url=https://www.bbc.com/punjabi/india-53936613 |access-date=2023-04-25 |website=BBC News ਪੰਜਾਬੀ |language=pa}}</ref> ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਰਲਜ਼ ਇੰਟਰਮੀਡੇਅਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਰਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਸਾਲ 1946 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦਲ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ 400 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਬਣੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਾਲ 1955 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਣ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ 1958 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬੇਸਿਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਸੀਪਲ ਬਣ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵੁਮੈਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੀ। ਪਤੀ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਨਾਲ ਉਹ ਤਬਾਦਲਾ ਕਰਵਾਕੇ ਉਥੇ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵੁਮੈਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਲੱਗ ਗਈ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਪਸ ਪਟਿਆਲੇ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਉੱਪ ਕੁਲਪਤੀ ਬਣ ਗਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ]] fwcent76bulzbsu6c22bzn42wcdirm3 0 166937 837329 829695 2026-04-22T10:25:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837329 wikitext text/x-wiki {{maplink |frame=yes |frame-width=280 |frame-height=280 |zoom=10 |frame-coordinates={{Coord|12.9871863|77.587397}} |text=Lakes in Greater Bangalore as [[#List of lakes and tanks|listed below]]. Reservoirs in light blue are greater than 100 acres. The smaller blue markers depict reservoirs less than 100 acres. Not exhaustive. |type1= line |id1= Q1355 |stroke-width1= 2 |stroke-color1= #800000 <!-- Bangalore, Greater Bangalore --> |type2= line |id2= Q806463 |stroke-width2= 1 |stroke-color2= #800000<!-- Bangalore Urban district --> |type3= line |id3= Q806464 |stroke-width3= 1 |stroke-color3= #800000<!-- Bangalore Rural district --> |type4= line |id4= Q427679 |stroke-width4= 1 |stroke-color4= #800000<!-- Ramanagara district --> |type5= named |from5=#6 to 100 acres |marker-color5= |marker-size5= small |type6= named |from6=#Larger than 100 acres |marker-color6=#b6dcf2 |marker-size6= medium <!-- To include former reservoirs in grey unhide below. However please discuss on talk page if doing so. --> <!-- |type7= named |from7=#Former reservoirs |marker-color7=#C0C0C0 |marker-size7= small --> }} [[ਗ੍ਰੇਟਰ ਬੰਗਲੌਰ]] ਦੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ [[ਜਿਲ਼੍ਹਾ ਬੰਗਲੋਰ ਸਹਿਰੀ|ਬੰਗਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰੀ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ [[ਰੇਨ ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੈਸਟਿੰਗ|ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ]] ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਸਿੰਚਾਈ ਟੈਂਕ]] ਸਨ ਜਾਂ [[ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ]] ਲਈ, ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਧੋਣ ਵਰਗੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹਨਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਡੈਮ ਵਾਲੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਬੰਦੋਬਸਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੰਗਲੌਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ, ਟੈਂਕਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਯੋਗ ਬਦਲ ਗਏ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਰਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ। ਬੰਗਲੋਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਝੀਲਾਂ ਹੁਣ ਲੁਫ਼ਤ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਬੰਗਲੋਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਐਸਐਨ ਲੱਨੋਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਚਲ ਰਹੇ ਨੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Ulsoor_1834.jpg|alt=Old sketch. The lake is visible. Some huts. A few people. Buildings in the distance.|thumb|200x200px| [[ਉਲਸੂਰ ਝੀਲ|ਉਲਸੂਰ ਟੈਂਕ]], 1834]] [[ਤਸਵੀਰ:Hosakote_lake.jpg|alt=Birds at a lake|thumb| ਹੋਸਾਕੋਟ ਝੀਲ]] [[ਤਸਵੀਰ:Ulsoor_lake_-_Flickr_-_Swami_Stream.jpg|alt=A lake with an island. A fisherman in a coracle visible.|thumb| ਉਲਸੂਰ ਝੀਲ, ਕੋਰੇਕਲ ਅਤੇ ਗਿਲਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" ! width="140px" |ਨਾਮ ! width="60px" | ਰਕਬਾ (ਏਕੜ) ! width="150px" | ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਸ |- | colspan="3" | ''100 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ'' |- | [[ਹੇਸਾਰਘਾਟਾ ਝੀਲ|ਹੇਸਰਘੱਟਾ]] | 1912 <ref>{{Cite web |last=BP |first=Darshan Devaiah |date=2021-12-05 |title=Hesaraghatta Lake: From a drinking water source of Bengaluru to a haven for sand mining, open defecation |url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/hesaraghatta-lake-drinking-water-source-bengaluru-haven-for-sand-mining-open-defecation-7656303/ |access-date=2022-09-17 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> | |- |ਬਾਈਰਾਮੰਗਲਾ | | |- |ਮੁਥਾਨੱਲੁਰ | 600 <ref>{{Cite web |last=Thakur |first=Aksheev |date=2022-01-29 |title=Bengaluru: Industrial waste, sewage and encroachments take a heavy toll on Muthanallur lake |url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/bengaluru-industrial-waste-sewage-encroachments-heavy-toll-muthanallur-lake-7747666/ |access-date=2022-09-30 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> | |- |ਹੇਨਾਗਰਾ | 172 <ref name=":47">Ramachandra T V, Bharath H. Aithal, Alakananda B and Supriya G, 2015. [http://wgbis.ces.iisc.ac.in/energy/water/paper/ETR72/00_ETR72_Lake-auditing_Final.pdf Environmental Auditing of Bangalore Wetlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525052025/https://wgbis.ces.iisc.ac.in/energy/water/paper/ETR72/00_ETR72_Lake-auditing_Final.pdf |date=2023-05-25 }}, ENVIS Technical Report 72, CES, Indian Institute of Science, Bangalore. pg 7, 58, 84, 91, 140.</ref> | |} == ਹਵਾਲੇ == ; ਨੋਟਸ {{Notelist}} ; ਹਵਾਲੇ {{reflist}} ; ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ * {{Cite book|url=https://archive.org/details/Wetlands1989|title=Survey of Irrigation Tanks as Wetland Bird Habitats in the Bangalore area, India, January 1989|last=Chakrapani|first=B. K.|last2=Desai|first2=Milind|last3=George|first3=Joseph|last4=Karthikeyan|first4=S.|last5=Krishna|first5=M. B.|last6=Kumar|first6=U. Harish|last7=Naveein|first7=O. C.|last8=Sridhar|first8=S.|last9=Srinivasa|first9=T. S.|publisher=Birdwatchers' Field Club of Bangalore|year=1990}} * {{Cite book|title=Landscapes of Urban Memory. The Sacred and the Civic in India's High-Tech City|last=Srinivas|first=Smriti|publisher=University of Minnesota Press|year=2001|isbn=0-8166-3616-8|series=Globalization and Community|volume=9}} * {{Cite book|url=https://edepot.wur.nl/139417|title=Social Designs: Tank Irrigation Technology and Agrarian Transformation in Karnataka, South India|last=Shah|first=Esha|publisher=Thesis published by Orient Longman as a part of Wageningen University Water Resources Series|year=2003|isbn=90-5808-827-8|via=Wageningen University}} * {{Citation |last=Thippaiah |first=P |title=Vanishing Lakes: A Study of Bangalore City |date=2009 |url=http://www.isec.ac.in/Monographs_17.pdf |volume= |issue= |series=Social and Economic Change Monograph Series 17 |publisher=Institute for Social and Economic Change, Bangalore |isbn=978-81-7791-116-9 |access-date=2023-05-08 |archive-date=2022-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228055525/http://www.isec.ac.in/Monographs_17.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/nlsiu.508.95487.nag.36418|title=Nature in the City: Bengaluru in the Past, Present, and Future|last=Nagendra|first=Harini|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-908968-0|author-link=Harini Nagendra}} * {{Citation |title=Final Report on Inventorisation of Water Bodies in Bengaluru Metropolitan Area (BMA) |date=March 2018 |work= |volume=1 |others=Karnataka Lake Conservation and Development Authority (KLCDA) |publisher=Centre for Lake Conservation (CLC), Environmental Management and Policy Research Institute (EMPRI) (Department of Forest, Ecology and Environment, Government of Karnataka) |ref={{sfnref|Centre for Lake Conservation (EMPRI), Inventorisation of Water Bodies in Bengaluru Metropolitan Area|2018}}}}. Accessed via [https://esgindia.org/new/esg-publications/other-reports/compiled-list-of-reports-on-lakes/ Environment Support Group]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** {{Citation |title=Volume-II: Lake Database and Atlas (Part-2: Bengaluru East Taluk) |date= |work= |volume= |publisher= |ref={{sfnref|Centre for Lake Conservation (EMPRI), Inventorisation of Water Bodies in Bengaluru Metropolitan Area II.2|2018}}}} ** {{Citation |title=Volume-II: Lake Database and Atlas (Part-4: Bengaluru South Taluk) |date= |work= |volume= |publisher= |ref={{sfnref|Centre for Lake Conservation (EMPRI), Inventorisation of Water Bodies in Bengaluru Metropolitan Area II.4|2018}}}} * {{Cite book|url=http://www.kscst.iisc.ernet.in/essays_bangalore/essays_on_bangalore_vol2.pdf|title=Essays on Bangalore|last=Mani|first=A.|publisher=Karnataka State Council for Science and Technology|others=Convenors Vinod Vyasulu and Amulya Kumar N. Reddy|year=1985|volume=2|chapter=A Study of the Climate of Bangalore}} * {{Cite book|url=http://www.kscst.iisc.ernet.in/essays_bangalore/essays_on_bangalore_vol4.pdf|title=Essays on Bangalore|last=Subramanian|first=D. K.|publisher=Karnataka State Council for Science and Technology|others=Convenors Vinod Vyasulu and Amulya Kumar N. Reddy|year=1985|volume=4|chapter=Bangalore City's Water Supply - A Study and Analysis}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EMHengEACAAJ|title=The Promise of the Metropolis: Bangalore's Twentieth Century|last=Nair|first=Janaki|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-566725-7|language=en}} * {{Cite journal|last=Nath|first=Sanchayan|date=2021|title=Managerial, clientelist or populist? Lake governance in the Indian city of Bangalore|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02508060.2021.1926827|journal=Water International|language=en|publisher=Routledge, Taylor & Francis|volume=46|issue=4|pages=524–542|doi=10.1080/02508060.2021.1926827|issn=0250-8060}} * {{Cite journal|last=Ramesh|first=Aditya|date=2021|title=Flows and fixes: water, disease and housing in Bangalore, 1860–1915|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0963926821000705/type/journal_article|journal=Urban History|language=en|pages=1–23|doi=10.1017/S0963926821000705|issn=0963-9268}} * {{Cite journal|last=Gouri|first=R L|last2=Srinivas|first2=V V|date=2015|title=Reliability Assessment of a Storm Water Drain Network|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214241X15001613|journal=Aquatic Procedia|language=en|publisher=Elsevier|volume=4|pages=772–779|doi=10.1016/j.aqpro.2015.02.160}} * {{Cite journal|last=K|first=Chandrakanth|date=March 2018|title=Ecological Impact of Urban Development: Lakes of Bengaluru|url=https://tekton.mes.ac.in/issues/volume-5-issue-1/papers-essays/ecological-impact-of-urban-development-lakes-of-bengaluru/|journal=Tekton|volume=5|issue=1|pages=22–45}} * {{Cite journal|last=Sundaresan|first=Jayaraj|date=2011|title=Planning as Commoning: Transformation of a Bangalore Lake|url=https://www.jstor.org/stable/41319486|journal=Economic and Political Weekly|volume=46|issue=50|pages=71–79|issn=0012-9976|jstor=41319486}} * {{Cite journal|last=Yashas|first=V|last2=Aman|first2=Bagrecha|last3=Dhanush|first3=S|date=2021-03-01|title=Feasibility study of floating solar panels over lakes in Bengaluru City, India|url=https://www.icevirtuallibrary.com/doi/10.1680/jsmic.21.00002a|journal=Proceedings of the Institution of Civil Engineers - Smart Infrastructure and Construction|language=en|volume=174|issue=1|pages=1–10|doi=10.1680/jsmic.21.00002a|issn=2397-8759}} * {{Cite web |last=Paul |first=Jai M. |date=2014 |title=Modelling of Lake Water Balance and Ground Water Surface Water Interaction Using Remote Sensing Gis and Isotope Techniques |url=http://hdl.handle.net/10603/347116 |publisher=Bangalore University |via=[[Shodhganga]]}} * {{Citation |title=Preservation of Lakes in the City of Bangalore. Report of the Committee constituted by the Hon'ble High Court of Karnataka to examine the ground realities and prepare an action plan for preservation of lakes in the City of Bangalore. |date=2011 |url=https://karunadu.karnataka.gov.in/ldakarnataka/Documents/LakeReport_26thFeb2011.pdf |publication-place=karunadu.karnataka.gov.in Official Website of Government of Karnataka |ref={{sfnref|High Court of Karnataka committee report, Preservation of Lakes in the City of Bangalore|2011}}}} * {{Cite web |last=Brownstein |first=Daniel |date=1 March 2021 |title=Bangalore's Disappearing Lakes |url=https://www.guerrillacartography.org/blog/bangalores-disappearing-lakes |website=Guerrilla Cartography}} * {{Cite web |last=Palanichamy |first=Raj Bhagat |date=7 September 2022 |title=Overpopulation, concrete jungle, altered landscape: Decoding Bengaluru's urban flood woes |url=https://www.indiatoday.in/news-analysis/story/decoding-the-causes-behind-bengaluru-flooding-woes-1997488-2022-09-07 |website=India Today}} * {{Cite web |last=Kulranjan |first=Rashmi |last2=Palur |first2=Shashank |date=2022-03-07 |title=Crowdmapping Bengaluru's Vanishing Lakes |url=https://www.indiaspend.com/data-gaps/crowdmapping-bengalurus-vanishing-lakes-806956 |access-date= |website=IndiaSpend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਦੁਆਰਾ [https://ksrsac.karnataka.gov.in/map.aspx ਬੇਂਗਲੁਰੂ ਸ਼ਹਿਰੀ/ਪੇਂਡੂ ਲਈ ਭੂ-ਸਥਾਨਕ ਡੇਟਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230327124955/https://ksrsac.karnataka.gov.in/map.aspx |date=2023-03-27 }} * BBMP ਦੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ [https://site.bbmp.gov.in/departmentwebsites/Lakes/g4.html BBMP ਕਸਟਡੀ ਵਿੱਚ 167 ਝੀਲਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220830065228/https://site.bbmp.gov.in/departmentwebsites/Lakes/g4.html |date=2022-08-30 }} * ਰਾਜਕਾਲੁਵੇ ਇਨਕਰੋਚਮੈਂਟ ਫਾਈਂਡਰ {{URL|https://www.rajakaluve.org/}} * ਕਰਨਾਟਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡ ( [https://landrecords.karnataka.gov.in/service3/Lakeencroachment.aspx ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨਕਸ਼ੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610105521/https://landrecords.karnataka.gov.in/service3/Lakeencroachment.aspx |date=2023-06-10 }} ) ( [https://landrecords.karnataka.gov.in/service3/lakesurvey.aspx ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਨਕਸ਼ੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610103638/https://landrecords.karnataka.gov.in/service3/lakesurvey.aspx |date=2023-06-10 }} ) * [https://www.oncetherewasalake.org/ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਝੀਲ ਸੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230129120959/https://www.oncetherewasalake.org/ |date=2023-01-29 }} * [https://en-us.topographic-map.com/maps/tlvh/Bengaluru/ topographic-map.com] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲੌਰ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] j60t3ekal1v6yxg1h5d4swvvyr0klfu 0 167616 837305 680288 2026-04-21T23:08:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837305 wikitext text/x-wiki '''ਪੀਅਰਸਨ ਲੈਂਗੂਏਜ ਟੈਸਟ''' ਪੀਅਰਸਨ (ਪੀ ਐਲ ਸੀ) ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਅਰਸਨ ਟੈਸਟ ਆਫ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ (ਪੀਟੀਈ) ਅਕਾਦਮਿਕ, ਪੀਟੀਈ ਜਨਰਲ (ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਡਨ ਟੈਸਟ ਆਫ਼ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)<ref>{{Cite web |title=PTE General |url=https://www.pearson.com.hk/en_GB/qualifications/pte/pte-general.html |access-date=2018-07-09 |website=www.pearson.com.hk |language=en}}</ref> ਸਮੂਹ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ QCA, Ofqual,<ref>{{Cite web |title=PTE General – UK Recognizing Institutions |url=https://pte.edu.gr/uploads/files/Recognition%20in%20UK%20Universities%20PTE%20General.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105010101/https://pte.edu.gr/uploads/files/Recognition%20in%20UK%20Universities%20PTE%20General.pdf |archive-date=2018}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਅਤੇ Edexcel, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਂਚ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=About Pearson {{!}} Pearson qualifications |url=https://qualifications.pearson.com/en/about-us/about-pearson.html |access-date=2018-07-09 |website=qualifications.pearson.com |language=en-gb}}</ref> ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 6,000 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="hb1">Eric Pfanner. "Pearson jumps into English language testing market; Pearson to sell tests of English proficiency." International Herald Tribune. International Herald Tribune. 2009. Retrieved May 09, 2013 from HighBeam Research: http://www.highbeam.com/doc/1P1-170505964.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092007/https://www.highbeam.com/doc/1P1-170505964.html|date=2016-03-04}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਟੈਸਟ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਬਾਰਡਰ ਏਜੰਸੀ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਵੀਜ਼ਾ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੀਟੀਈ-ਐ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵੀਜ਼ਾ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ।<ref>"For the record ; The Global Sales Director of Pearson Language Test, discusses PTE Academic, an English language proficiency test." India Today. Financial Times Ltd. 2011. Retrieved May 09, 2013 from HighBeam Research: http://www.highbeam.com/doc/1P2-29557290.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112930/https://www.highbeam.com/doc/1P2-29557290.html|date=2016-03-04}}</ref> ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਗ੍ਰੇਡ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="hb1" /> == ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਾ ਪੀਅਰਸਨ ਟੈਸਟ == ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਾ ਪੀਅਰਸਨ ਟੈਸਟ ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਟੈਸਟ ਹੈ ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੀਅਰਸਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਲਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਈ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਣਾਇਆ।<ref>[http://pearsonpte.com/NEWS/Pages/fieldtest.aspx Pearson PLT]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੀਟੀਈ ਜਨਰਲ == ਪੀਟੀਈ ਜਨਰਲ (ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਲੰਡਨ ਟੈਸਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ ਪੀਅਰਸਨ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (ਦਸੰਬਰ 2020 ਤੱਕ)<ref>{{Cite web |url=https://event.on24.com/eventRegistration/console/EventConsoleApollo.jsp?uimode=nextgeneration&eventid=2197467&sessionid=1&key=5DF57BE53237F36A43B478DD36277A84&contenttype=A&eventuserid=305999&playerwidth=1000&playerheight=650&caller=previewLobby&text_language_id=en&format=fhaudio&newConsole=false |access-date=2020-09-02 |website=event.on24.com}}</ref>। ਇਹ ਪੀਅਰਸਨ ਲੈਂਗੂਏਜ ਟੈਸਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ Edexcel ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ QCA, ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ।<ref name="accreditedqualifications.org.uk">{{Cite web |title=Accredited Qualifications |url=http://www.accreditedqualifications.org.uk/qualification/50019636.seo.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20091115183835/http://www.accreditedqualifications.org.uk/qualification/50019636.seo.aspx |archive-date=15 November 2009 |access-date=26 October 2016}}</ref> ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ (ਉਦਾ ਪੋਲੈਂਡ, ਗ੍ਰੀਸ) ਮੌਖਿਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁਲਾਂਕਣਕਰਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੀਟੀਈ ਯੰਗ ਲਰਨਰਜ਼ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1982 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ]] ਸਕੂਲਜ਼ ਐਗਜ਼ਾਮੀਨੇਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਗਜ਼ਾਮੀਨੇਸ਼ਨ ਬੋਰਡ 1996 ਵਿੱਚ Edexcel ਬਣਨ ਲਈ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕੌਂਸਲ (BTEC) ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.pearsonpte.com/ ਪੀਅਰਸਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟੈਸਟ] * [https://pearsonpte.com/pte-academic/ ਪੀਟੀਈ ਅਕਾਦਮਿਕ] * [http://www.ealta.eu.org/documents/archive/EALTA_GGP_PTE_Academic.pdf EALTA ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼] gjaiy3ivlr4quxmtkizhle5l6ci1bnw 0 172852 837296 774237 2026-04-21T16:43:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837296 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | name = ਨੋ ਨੇਮ | type = ep | artist = [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]] | cover = No Name Sidhu Moose Wala.jpg | alt = | released = {{start date|df=yes|2022|4|25}} | recorded = 2021–2022 | studio = | genre = * [[ਹਿਪ ਹੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਹਿਪ ਹੌਪ]] * [[ਸਮਕਾਲੀ ਆਰਐਂਡਬੀ|ਆਰਐਂਡਬੀ]] * [[ਗੈਂਗਸਟਾ ਰੈਪ]] * [[ਹਾਰਡਕੋਰ ਹਿਪ ਹੌਪ]] | length = 14:16 | label = ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ | producer = {{hlist|ਐੱਸਓਈ|ਸਨੈਪੀ|ਜੇਬੀ|ਮਰਸੀ}} | prev_title = [[ਮੂਸਟੇਪ]] | prev_year = 2021 }} '''''ਨੋ ਨੇਮ''''' ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]] ਦੁਆਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤੀ ਈਪੀ,<ref>{{Cite web|url=https://www.pagalvvorld.com/|title=Sidhu Moosewala Released His First EP No Name. Listen All Songs Here|date=April 25, 2022|website=Kiddaan|access-date=ਜੁਲਾਈ 31, 2023|archive-date=ਜੂਨ 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610074451/https://www.pagalvvorld.com/|url-status=dead}}</ref> 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਸਵੈ-ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ ਨੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੈਕ ਐੱਸਓਈ, ਸਨੈਪੀ, ਜੇਬੀ ਅਤੇ ਮਰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਿੱਧੂ ਨੇ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਨੂੰ ਆਪਣੇ [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ|ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] 'ਤੇ ਈਪੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਨੂੰ ਸਾਰੇ [[ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ|ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ]] 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਈਪੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Sidhu Moose Wala Drops Surprise EP 'No Name' f/ Sunny Malton, AR Paisley |url=https://www.pagalvvorld.com/ |access-date=2022-04-26 |website=[[Complex Networks|Complex]] |language=en |archive-date=2022-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612101824/https://www.pagalvvorld.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://punjab.news18.com/news/entertainment/sidhu-moose-wala-s-gift-to-fans-5-songs-released-in-no-name-ep-rup-as-336296.html|title=Sidhu Moosewala: ਸਿੱਧੂ ਮੁਸੇਵਾਲਾ ਦਾ ਫੈਨਜ਼ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ਾ, "NO NAME" EP 'ਚ 5 ਗੀਤ ਕੀਤੇ ਰਿਲੀਜ਼|date=April 26, 2022|website=News18 Punjab}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ''ਬਿਲਬੋਰਡ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਐਲਬਮਾਂ'' 'ਤੇ ਈਪੀ ਨੇ 73ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ''ਬਿਲਬੋਰਡ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਾਟ 100'' 'ਤੇ "ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" ਨੰਬਰ 97 'ਤੇ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Sidhu Moosewala |url=https://www.billboard.com/artist/sidhu-moosewala/ |access-date=2022-05-03 |website=Billboard |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-01-02 |title=Billboard Canadian Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100/ |access-date=2022-05-03 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> "ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" ਅਤੇ "0 ਤੋਂ 100" ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਚਾਰਟ (ਓ.ਸੀ.ਸੀ.) 'ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 9 ਅਤੇ 20 ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> == ਟ੍ਰੈਕ ਲਿਸਟ == {{Track listing | headline = ''ਨੋ ਨੇਮ'' ਟ੍ਰੈਕ ਲਿਸਟ | extra_column = ਗਾਇਕ | total_length = 14:16 | all_lyrics = [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]] | title1 = ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ | note1 = ਸਨੀ ਮਾਲਟਨ | music1 = ਐੱਸਓਈ | length1 = 3:03 | title2 = ਲਵ ਸਿਕ | note2 = ਏਆਰ ਪੈਸਲੇ | music2 = ਮਰਸੀ | length2 = 3:52 | title3 = ਐਵਰੀਬਡੀ ਹਰਟਜ | music3 = ਜੇਬੀ | length3 = 2:53 | title4 = 0 ਤੋਂ 100 | music4 = ਮਰਸੀ | length4 = 1:48 | title5 = ਬਲੱਡਲਸਟ | note5 = ਮਿਸਟਰ ਕੈਪੋਨੀ | music5 = ਸਨੈਪੀ | length5 = 2:39 }} == ਸਾਥੀ == * [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ]] – ਵੋਕਲ, ਗੀਤਕਾਰ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ * ਮਿਸਟਰ ਕੈਪੋਨੀ – ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਲਾਕਾਰ * ਏਆਰ ਪੈਸਲੇ – ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਲਾਕਾਰ * ਸਨੀ ਮਾਲਟਨ – ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਲਾਕਾਰ === ਟੈਕਨੀਕਲ ਸਾਥੀ === * ਮਰਸੀ – ਨਿਰਮਾਤਾ * ਪਿਕਸਲਪਕਸਲ – ਇੰਜੀਨੀਅਰ * ਮਿਊਜ਼ਕ ਬਾਏ ਰਸ – ਇੰਜੀਨੀਅਰ * ਐੱਸਓਈ – ਨਿਰਮਾਤਾ * ਜੇਬੀ – ਨਿਰਮਾਤਾ * ਸਨੈਪੀ – ਨਿਰਮਾਤਾ ===ਆਰਟਵਰਕ=== *ਨਵ ਧੀਮਾਨ - ਵਿਜ਼ੂਅਲ == ਚਾਰਟ == === ਈਪੀ === {| class="wikitable plainrowheaders" |+ ''ਨੋ ਨੇਮ'' ਲਈ ਚਾਰਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ !ਚਾਰਟ (2022) !ਸਿਖਰ<br />ਸਥਿਤੀ |- {{album chart|BillboardCanada|50|M|url=https://www.fyimusicnews.ca/fyi-charts/billboard-canadian-albums|title=Billboard Canadian Albums|work=FYIMusicNews|artist=Sidhu Moosewala|rowheader=true|access-date=14 June 2022}} |} === ਸਿੰਗਲ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" |+ ''ਨੋ ਨੇਮ'' ਦੇ ਸਿੰਗਲਜ ਲਈ ਚਾਰਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ !ਸਿਰਲੇਖ !ਚਾਰਟ (2022) !ਸਿਖਰ<br />ਸਥਿਤੀ |- !scope="row"|"ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" | rowspan="4" |ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਚਾਰਟ (ਓਸੀਸੀ)<ref name=":0">{{Cite web |title=Asian Music Chart Top 40 {{!}} Official Charts Company |url=https://www.officialcharts.com/charts/asian-music-chart/20220429/ASIAN |access-date=2022-04-30 |website=www.officialcharts.com |language=en}}</ref> |3 |- !scope="row"|"0–100" |12 |- !scope="row"|"ਐਵਰੀਬਡੀ ਹਰਟਜ" |13 |- !scope="row"|"ਲਵ ਸਿਕ" |25 |- !scope="row"|"ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" | rowspan="5" |ਯੂਕੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਓਸੀਸੀ)<ref>{{Cite web |title=Official Punjabi Music Chart Top 20 {{!}} Official Charts Company |url=https://www.officialcharts.com/charts/punjabi-chart/20220508/punjabi/ |access-date=2022-05-18 |website=www.officialcharts.com |language=en}}</ref> |4 |- !scope="row"|"0–100" |9 |- !scope="row"|"ਐਵਰੀਬਡੀ ਹਰਟਜ" |10 |- ! scope="row" |"ਬਲੱਡਲਸਟ" |16 |- !scope="row"|"ਲਵ ਸਿਕ" |11 |- !scope="row"|"ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" | rowspan="3" |[[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਹੌਟ ਸਿੰਗਲਜ਼|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਹੌਟ]]<ref>{{Cite web |title=NZ Hot Singles Chart |url=https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=5325 |access-date=3 May 2022 |publisher=[[Recorded Music NZ]] |language=en |archive-date=31 ਮਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531140158/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=5325 |url-status=dead }}</ref> |19 |- !scope="row"|"0 ਤੋਂ 100" |34 |- !scope="row"|"ਲਵ ਸਿਕ" |39 |- !scope="row"|"ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" |[[ਬਿਲਬੋਰਡ ਭਾਰਤੀ ਗੀਤ|''ਬਿਲਬੋਰਡ'' ਭਾਰਤੀ ਗੀਤ]]<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2022-02-15 |title=India Songs |url=https://www.billboard.com/charts/india-songs-hotw/2022-06-18/ |access-date=2023-01-09 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> |22 |- !scope="row"|"ਨੇਵਰ ਫੋਲਡ" |[[ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੌਟ 100]]<ref>{{Cite web |url=https://www.billboard.com/artist/sidhu-moosewala/chart-history/can/ |title=Sidhu Moosewala Chart History: Canadian Hot 100 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=3 May 2022}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-01-02 |title=Billboard Canadian Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100/2022-06-18/ |access-date=2023-01-09 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> |92 |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{musicbrainz release group|8b293a97-c138-4509-97c1-cab4bab1cc97}} {{Sidhu Moose Wala}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇ ਵਾਲਾ ਦੇ ਐਲਬਮ]] 7xopa0cjhvecdunj2bvb8xol6ed57un 0 177053 837309 754111 2026-04-22T01:35:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837309 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ | image = The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Padma Vibhushan to Shri P.R.S. Oberoi, at an Investiture-I Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on May 05, 2008.jpg | caption = ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ 5 ਮਈ 2008 ਨੂੰ ਓਬਰਾਏ ਨੂੰ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। | birth_date = {{birth date|1929|02|03|df=y}} | birth_place = [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ | ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|2023|11|14|1929|02|03|df=y}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], ਭਾਰਤ | education = [[ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟ]] | occupation = ਚੇਅਰਮੈਨ [[ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ]] | spouse = | children = 3, ਵਿਕਰਮ ਐਸ ਓਬਰਾਏ ਸਮੇਤ | parents = [[ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ]] (ਪਿਤਾ) | awards = [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] 2008 }} '''ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਸਿੰਘ''' "'''ਬੀਕੀ'''" '''ਓਬਰਾਏ''' (3 ਫਰਵਰੀ 1929<ref>https://www.oberoigroup.com/aboutus/chairman-emeritus</ref><ref>https://www.indiatoday.in/business/story/prithvi-raj-singh-oberoi-dies-at-94-early-life-education-contributions-to-indian-hospitality-industry-awards-and-accolades-2462706-2023-11-14</ref> - 14 ਨਵੰਬਰ 2023) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ-ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਲੜੀ, ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟ|ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲਾਂ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਗਜ਼ਰੀ ਹੋਟਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਓਬਰਾਏ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟ|ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੌਰਟਸ]] ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਡੈਂਟ ਬ੍ਰਾਂਡ।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704075604575356463069927040|title=EIH Chairman: Founders Have No Plans to Sell Stake|work=Wall Street Journal}}</ref><ref name="toi11">{{Cite web |date=April 11, 2011 |title=Biki Oberoi names son Vikram as successor |url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Biki-Oberoi-names-son-Vikram-as-successor/articleshow/7939069.cms |access-date=2015-10-11 |website=[[The Times of India]]}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਓਬਰਾਏ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ|ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]], ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਸਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://topics.wsj.com/person/O/prs-oberoi/6729|title=Persons: P.R.S Oberoi|work=Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite web |title=Padma Awards Directory (1954–2013) |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=2015-10-15 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], Government of India}} ()</ref> "ਬੀਕੀ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ,<ref>{{Cite news|url=http://www.oberoihotels.com/about_us/chairman_ceo.asp|title=Oberoi Hotels and Resorts website|access-date=2023-11-14|archive-date=2012-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104070226/http://www.oberoihotels.com/about_us/chairman_ceo.asp|url-status=dead}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਿ ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਮੈਨ [[ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ EIH ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ 2013 ਤੱਕ EIH ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਸੀਈਓ ਰਹੇ।<ref>{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/prs-oberoi-is-new-eih-chairman/51039/1|title=PRS Oberoi Is New EIH Chairman}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਕਰਮ ਓਬਰਾਏ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ EIH ਦੇ CEO ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ। 89 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਓਬਰਾਏ ਫਾਰਮ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ, ਓਬਰਾਏ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੋਸਪਿਟੈਲਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਿੱਚ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਓਬਰਾਏ ਨੇ [[ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਸਕੂਲ, ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ]], ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 29 ਮਾਰਚ 2004 ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਜੇਟ ਏਅਰਵੇਜ਼|ਜੈੱਟ ਏਅਰਵੇਜ਼]] (ਇੰਡੀਆ) ਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਓਬਰਾਏ [[ਲੌਸੇਨ|ਲੁਸਾਨੇ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਤੋਂ ਹੋਟਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Prithvi Raj Singh Oberoi: Executive Profile & Biography |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=24436405&privcapId=878458 |access-date=2015-10-11 |website=Businessweek}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਹੋਟਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹੋਟਲੀਅਰ" ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਮੌਤ== ਓਬਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ 14 ਨਵੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.zimbio.com/India+Tours/articles/fRWONlE2ayH/P+R+Oberoi+Chairman+Oberoi+Hotels+Resort+Group|title=R S Oberoi, Chairman, Oberoi Hotels & Resort Group awarded '2010 Corporate Hotelier of the World' award}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2023]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦ ਓਬਰਾਏ ਗਰੁੱਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] qggkk5zb1681a2zv2prlk9o5i9z5njt 0 180222 837333 820475 2026-04-22T11:04:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837333 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਭਲੋ ਮਾਏ ਖਰਾਪ ਮਾਏ | caption = ਪੋਸਟਰ | director = | starring = }} '''''ਭਲੋ ਮਾਏ ਖਰਾਪ ਮਾਏ''''' ਇੱਕ 2019 ਦੀ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਤਮਲ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bhalo Meye Kharap Meye (2019) - Review, Star Cast, News, Photos |url=https://www.cinestaan.com/movies/bhalo-meye-kharap-meye-42160 |access-date=2019-09-19 |website=Cinestaan |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123935/https://www.cinestaan.com/movies/bhalo-meye-kharap-meye-42160 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=BookMyShow |title=Bhalo Maye Kharap Maye Movie (2019) {{!}} Reviews, Cast & Release Date in Kolkata |url=https://in.bookmyshow.com/kolkata/movies/bhalo-maye-kharap-maye/ET00111052?fbrefresh=1 |access-date=2019-09-09 |website=BookMyShow |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/three-films-in-kiff-2015-bengali-panorama-115112100688_1.html|title=Three films in KIFF 2015 Bengali Panorama|date=2015-11-21|work=Business Standard India|access-date=2019-09-09|agency=Press Trust of India}}</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ [[ਸੁਚਿੱਤਰਾ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ|ਸੁਚਿਤਰਾ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ 2019 <ref>{{Cite web |date=2019-09-09 |title=জুটিতে শ্রীলেখা ও অনন্যা, পর্দায় এবার ‘ভাল মেয়ে খারাপ মেয়ে’ |url=https://bengali.news18.com/news/entertainment/new-bengali-movie-bhalo-meye-kharap-meye-will-be-released-on-13-september-am-366617.html |access-date=2019-09-09 |website=bengali.news18.com |language=bn }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਜੀਤਾ ਫਿਲਮਜ਼ ਐਂਡ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tamal Dasgupta’s ‘Bhalo Meye Kharap Meye’ shows how women get victimized every day - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news/tamal-dasguptas-bhalo-meye-kharap-meye-shows-how-women-are-victimized/articleshow/70977471.cms |access-date=2019-09-09 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |title=Bhalo Meye Kharap Meye Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movie-reviews/bhalo-meye-kharap-meye/movie-review/71117699.cms |access-date=6 December 2019 |website=The Times of India |pages=}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਰੀਆ ਫਰਨਾਂਡੇਜ਼, ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬਾਰ ਡਾਂਸਰ, ਪਾਰਕ ਸਰਕਸ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਪਤੀ ਸ਼ੈਬੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਘਰ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ, ਬਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗਾਹਕਾਂ ਨੇ ਰੀਆ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਛੋਟੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਕੱਤਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਕੀਲ ਸਮੀਰਨ ਸੇਨ ਨੇ ਉਸਦਾ ਕੇਸ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਰੀਆ ਨੇ ਕੇਸ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੀਰਨ ਨੇ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕੇਸ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਸਮੀਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਉਰਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ। ਉਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਰ ਡਾਂਸਰ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਮੀਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2019-09-09 |title=বড়পর্দায় অনন্যা চট্টোপাধ্যায়, সৌজন্যে ‘ভাল মেয়ে খারাপ মেয়ে’ |url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/upcoming-feature-film-bhalo-meye-kharap-meye-139398/ |access-date=2019-09-09 |website=Indian Express Bangla |language=bn-IN}}</ref> == ਕਾਸਟ == * ਅਨੰਨਿਆ ਚੈਟਰਜੀ ਰੀਆ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਸ਼ੈਬੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਲਾਜੀਤ ਮਜੂਮਦਾਰ * ਸਮੀਰਨ ਸੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋਏ ਸੇਨਗੁਪਤਾ * ਉਰਮੀ ਸੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੀਲੇਖਾ ਮਿੱਤਰਾ]] * ਅਰਿੰਦਮ ਸਿਲ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] q46g4enhnkfma3prxrmtifwahsj6dj6 0 180286 837337 732725 2026-04-22T11:18:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837337 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ | image = Bhagya_lakshmi.jpg | caption = ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ 2019 ਵਿੱਚ | other_names = ਭਾਗਿਆਮ | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1961|11|01}} | birth_place = ਕੋਜ਼ਿਕੋਡੇ [[ਕੇਰਲਾ]], ਭਾਰਤ | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = | years_active = 1972–ਵਰਤਮਾਨ<ref>{{harvnb|Bhagyalakshmi|2012|p=49}}</ref> | spouse = {{marriage|ਕੇ. ਰਮੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ|1985|2014|end=div}} | partner = | website = }} '''ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ''' (ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1961) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਕਾਰਕੁਨ, ਅਤੇ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, 800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ 4,700 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਸ਼ੋਬਾਨਾ]], [[ਰੇਵਥੀ|ਰੇਵਤੀ]] ਅਤੇ [[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਉਰਵਸ਼ੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>Mahadevan, G. (20 August 2007) [https://web.archive.org/web/20080921151253/http://www.hindu.com/2007/08/20/stories/2007082052522300.htm "A CD full of morals"]. ''The Hindu''. Retrieved 21 September 2014.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131002045032/http://newindianexpress.com/entertainment/malayalam/article379962.ece?service=print "Resul Pookutty makes his onscreen debut"]. ''The New Indian Express''. 15 April 2011. Retrieved 21 September 2014.</ref><ref>Karnaver, Aswathy. (1 December 2012) [https://web.archive.org/web/20121214202339/http://newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/article1362193.ece News New Indian Express 1 December 2012]. ''The New Indian Express''. Retrieved 5 January 2014.</ref> ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ''ਸਵਰਾਭੇਦੰਗਲ,''<ref>{{Cite web |title=സ്വരഭേദങ്ങൾ {{!}} Swarabhedhangal |url=https://www.goodreads.com/work/24162239 |access-date=2023-06-29 |website=Goodreads |language=en}}</ref> ਨੂੰ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਆਤਮਕਥਾ ਲਈ ਕੇਰਲਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=December 2014 |title=2013–ലെ കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി അവാര്‍ഡുകള്‍ പ്രഖ്യാപിച്ചു |url=http://www.keralasahityaakademi.org/pdf/Akademi%20Award%20-%202013_final.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613132951/http://www.keralasahityaakademi.org/pdf/Akademi%20Award%20-%202013_final.pdf |archive-date=13 June 2018 |access-date=28 December 2014 |publisher=[[Kerala Sahitya Akademi]]}}</ref> ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, <ref>{{Cite web |title=Magical sounds of film industry: Bhagyalekshmi & Krishnachandran |url=http://mathrubhuminews.in/ee/Programs/Episode/2970/magical-sounds-of-film-industry-bhagyalekshmi-krishnachandran-avar-kandumut/E |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034552/http://mathrubhuminews.in/ee/Programs/Episode/2970/magical-sounds-of-film-industry-bhagyalekshmi-krishnachandran-avar-kandumut/E |archive-date=4 March 2016 |access-date=3 May 2015 |publisher=mathrubhuminews.in}}</ref> ਅਤੇ ''ਮਾਨਸੂ'' (1973) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ।<ref name="mathrubhumi.com">{{Cite web |title=അതിജീവനത്തിന്റെ ശബ്ദവീചികള്‍ |url=http://www.mathrubhumi.com/books/article/interview/2824/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321065423/http://www.mathrubhumi.com/books/article/interview/2824/ |archive-date=21 March 2014 |access-date=21 March 2014 |website=Mathrubhumi}}</ref> ਉਸ ਨੇ ''ਅਪਰਾਥੀ'' (1977) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਡਬਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ,<ref name="mathrubhumi.com" /> ਅਤੇ 1978 ਤੋਂ 1980 ਤੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਡਬਿੰਗ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਕੋਲੀਲਕਮ'' (1981) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਸੁਮਾਲਾਥਾ|ਸੁਮਲਤਾ]] ਲਈ ਡਬ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਮਲਿਆਲਮ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ''ਨੋਕਕੇਥਧੂਰਾਥੂ ਕੰਨੂਮ ਨੱਟੂ'' (1984) ਨਾਲ ਆਈ। 2021 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਮਲਿਆਲਮ ਸੀਜ਼ਨ 3'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਪਰ 49ਵੇਂ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤਮ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>[http://www.mangalam.com/mangalam-varika/64966_വിവാഹവും_വിവാഹമോചനവും]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=June 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. mangalam.com (10 June 2013). Retrieved 5 January 2014.</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸਫਾਰੀ ਚੈਨਲ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ "ਏਂਤੇ ਯਾਰੇ" ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Bhagyalakshmi.jpg|right|thumb|267x267px| ਭਾਗਲਕਸ਼ਮੀ 2010 ਵਿੱਚ]] ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਕੋਜ਼ੀਕੋਡ, [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰਨ ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵੀ ਅੰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="bio">{{Harvard citation no brackets|Bhagyalakshmi|2012}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਇੰਦਰਾ ਨਾਇਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਉਨੀ ਨਾਇਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 January 2013 |title=ഭാഗ്യതാരകം |url=http://www.mangalam.com/women/personality/29065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207095911/http://www.mangalam.com/women/personality/29065 |archive-date=7 December 2013 |website=mangalam.com}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੀ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="mathrubhumi.com"/> ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇ. ਰਮੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਨੂੰ ਹੋਇਆ<ref>{{Cite web |title=Mangalam-Varika-10-Jun-2013 |url=http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/91/14 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613115919/http://www.mangalamvarika.com/index.php/en/home/index/91/14 |archive-date=13 June 2013 |access-date=31 October 2013 |publisher=mangalamvarika.com}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਹ 2011 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="divorce">[http://www.mathrubhumi.com/movies/malayalam/485547/.htm "ഭാഗ്യലക്ഷ്മി വിവാഹമോചിതയായി"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. ''Mathrubhumi''. Retrieved 21 September 2014.</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ]], ''ਸਵਰਾਭੇਦੰਗਲ,''<ref>[http://www.mangalam.com/mangalam-varika/66818 ആ മനുഷ്യന്‍ എന്തിനായിരുന്നു എന്നെ പ്രണയിച്ചിരുന്നത്?]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. mangalam.com (16 June 2013). Retrieved 5 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |date=10 December 2013 |title=ഉള്ളില്‍ തീക്കനല്‍ സ്വരങ്ങള്‍ – articles, infocus_interview – Mathrubhumi Eves |url=http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-352069 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210154135/http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-352069 |archive-date=10 December 2013 |website=Mathrubhumi.com}}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੀਲਸਨ ਡੇਟਾ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਲਿਆਲਮ ਕਿਤਾਬ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/making-herself-heard/article4484366.ece|title=Making herself heard|last=M|first=Athira|date=2013-03-07|work=The Hindu|access-date=2022-10-05|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 September 2014 |title=അതിജീവനത്തിന്റെ ശബ്ദവീചികള്‍ – articles, infocus_interview – Mathrubhumi Eves |url=http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-100499 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905005440/http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-100499 |archive-date=5 September 2014 |website=Mathrubhumi.com}}</ref> == ਵਿਵਾਦ == === ਕੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ === 26 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ, ਦੀਆ, ਸਨਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਅਰੱਕਲ, ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਵਿਜੇ ਪੀ. ਨਾਇਰ ਨਾਮਕ [[ਯੂਟਿਊਬਰ|ਯੂਟਿਊਬ ਵੀਲੋਗਰ ']]<nowiki/>ਤੇ ਕਾਲਾ ਮੋਟਰ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਇਰ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=10 November 2020 |title=YouTuber assault case: Kerala HC grants anticipatory bail to Bhagyalakshmi, 2 activists |url=https://www.thenewsminute.com/article/youtuber-assault-case-kerala-hc-grants-anticipatory-bail-bhagyalakshmi-2-activists-137305}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਪਮਾਨ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਾਂ 'ਤੇ [[ਜ਼ਮਾਨਤ|ਗੈਰ-ਜ਼ਮਾਨਤੀ]] ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਅਤੇ ਧਮਕਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 October 2020 |title=YouTuber assault case: Bhagyalakshmi, two others approach HC seeking anticipatory bail |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/oct/12/youtuber-assault-case-bhagyalakshmi-two-others-approach-hc-seeking-anticipatory-bail-2209352.html}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਅਵਾਰਡ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੰਮ ! ਲਈ ਡੱਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |- | 1991 | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ | ਉਲਦੱਕਮ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਏਂਤੇ ਸੂਰ੍ਯਪੁਤ੍ਰਿਕੁ ਬਾਲੀ | [[ਅਮਲਾ ਅੱਕੀਨੇਨੀ|ਅਮਲਾ]] ਕੰਨਿਆ ਭਾਰਤੀ |- | 1995 | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ | ਓਰਮਾਯੁਨ੍ਦਯਿਰਿਕਾਣਾਮ੍<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਕੁਸਰੁਤਿਕੱਟੂ ਸ਼ਸ਼ੀਨਾਸ | ਪ੍ਰਿਅੰਬਦਾ ਰੇ<br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> ਕਨਕਾ ਗੀਤਾ ਵਿਜਯਨ |- | 2002 | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ | ਯਤ੍ਰਕਾਰੁਦੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਕਃ | [[ਸੌਂਦਰਿਆ]] |- | 2002 | ਕੇਰਲ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਵੋਤਮ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਕੇਰਲ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਅਵਾਰਡ | ਯਤ੍ਰਕਾਰੁਦੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਕਃ | ਸੌਂਦਰਿਆ |- | 2015 | ਕੇਰਲ ਸਟੇਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਐਂਕਰ | ਸੈਲਫੀ (ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ) | |- | 2013 | ਕੇਰਲ ਫਿਲਮ ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਅਵਾਰਡ | ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਆਤਮਕਥਾ ਲਈ ਕੇਰਲਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ | ''ਸਵਰਾਭੇਦੰਗਲ'' <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Sahitya-Akademi-award-for-Meeras-Aarachar/articleshow/45583043.cms|title=Sahitya Akademi award for Meera's 'Aarachar'|date=20 December 2014|work=The Times of India|access-date=23 December 2014}}</ref> | |- |2012 | ਏਸ਼ੀਆਨੇਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ | ਕੁਮਕੁਮਾਪੂਵੁ | ਆਸ਼ਾ ਸ਼ਰਤ |- | 2018 | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਚਲਚਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਵਾਰਡ | ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਿਲਮੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ | |- | 2014 | ਕੇਰਲ ਰਾਜ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ | ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ (ਇੱਕ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ) | |- | 2017 | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ/ਏਥਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ | ਨਾਮ, ਸਥਾਨ, ਜਾਨਵਰ, ਚੀਜ਼ | |} * {{Citation |last=Bhagyalakshmi |title=Swarabhedhangal |year=2012 |place=Kottayam, Kerala |publisher=[[DC Books]] |language=Malayalam |isbn=9788126439348}} == ਅੰਸ਼ਕ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਬਤੌਰ ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" !Dubbed for !Films |- |Child Artist |Chanchala (1974) |- |Master Raghu |Aparadhi (1977) |- |Child artist |Air hostess (1980) |- |Renu Chandra |Thiranottam (1978)<br /><br />Manassinte Theerthayathra (1981) |- |[[ਜਯੰਤੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Jayanthi]] |Deepam (1980) |- |[[ਜੈਸ਼੍ਰੀ ਤਲਪੜੇ|Jayshree Talpade]] |Abhinayam (1981) |- |[[ਸੁਮਾਲਾਥਾ|Sumalatha]] |Kolilakkam (1981)<br /><br />Aranjanam (1982)<br /><br />Ee Thanutha Veluppan Kalathu (1990) |- |[[ਅੰਬਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Ambika]] |Premageethangal (1981)<br /><br />Marakkillorikkalum (1983)<br /><br />Puzhayozhukum Vazhi (1985)<br /><br />Nirabhedangal (1987)<br /><br />Swathi Thirunal (1987) |- |[[ਰਾਧਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Radha]] |Revathikkoru Pavakutty (1986) |- |Sathyakala |Thaalam Thettiya Tharattu (1983)<br /><br />Changatham (1983) |- |[[ਵਿਧੂਬਾਲਾ|Vidhubala]] |Abhinayam (1981) (One scene only) |- |Jalaja |Onnu Chirikku (1983)<br /><br />Kudumbam Oru Swargam Bharya Oru Devatha (1984) |- |Rani Padmini |Kathayariyathe (1981) |- |Nithya |Paanchajanyam (1981)<br /><br />Maniyan Pilla Adhava Maniyan Pilla (1981) |- |Sadhana |Ariyappedatha Rahasyam (1981) |- |Anjali Naidu |Angachamayam (1982) |- |[[ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rajyalakshmi]] |Aarambham (1982) <br /><br />Ahankaram (1983) |- |Poornima Jayaram |Gaanam (1982) |- |Arundhati |Kakka (1982) |- |[[ਉਮਾ ਭਰਾਨੀ|Uma]] |Ashtapadi (1983) |- |Vanitha Krishnachandran |Belt Mathai (1983) |- |Kanakalatha |Parasparam (1983) |- |[[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Menaka]] |Shesham Kazhchayil (1983)<br /><br />Thirakal (1984)<br /><br />Onnum Mindatha Bharya (1984)<br /><br />Veendum Chalikkunna Chakram (1984)<br /><br />Naale Njangalude Vivahum (1986)<br /><br />Doore Doore Oru Koodu Koottam (1986)<br /><br />Living Together (2011)<br /><br />Vaadhyar (2012) |- |Bhagyalakshmi |Manasariyathe (1984) |- |Sumithra |Aalkkoottathil Thaniye (1984) |- |Anuradha |Raajavembaala (1984)<br /><br />Jeevante Jeevan (1985)<br /><br />Ithu Nalla Thamasha (1985) |- |Swapna |Postmortem (1982)<br /><br />Minimol Vathicanil (1984)<br /><br />Kadathanadan Ambadi (1990) |- |Kuthiravattam Pappu |Post Mortem (1982) (Female portion) |- |Ilavarasi |Oru Kochu Swapnam (1984) |- |Mammootty |Sandarbham (1984) (Female portion-One scene only) |- |Unni Mary |Poomadathe Pennu (1984)<br /><br />Pathamudayam (1985)<br /><br />Arapatta Kettiya Gramathil (1986) |- |Nadiya Moidu |Nokkethadhoorathu Kannum Nattu (1984)<br /><br />Kandu Kandarinju (1984)<br /><br />Onningu Vannengil (1985)<br /><br />Koodum Thedi (1985)<br /><br />Vannu Kandu Keezhadakki (1985)<br /><br />Panchagni (1986)<br /><br />Shyama (1986) Poovinu Puthiya PoonthennalSevenes (2011)Girls (2016) |- |[[ਸ਼ੋਬਾਨਾ|Shobhana]] |Ithiri Poove Chuvannapoove (1984)<br /><br />Eeran Sandhya (1985)<br /><br />Thammil Thammil (1985)<br /><br />Upahaaram (1985) <br /><br />Yatra (1985)<br /><br />Aalorungi Arangorungi (1986)<br /><br />Chilambu (1986)<br /><br />[[ee Thedi]] (1986) <br /><br />Rareeram (1986)<br /><br />Kshamichu Ennoru Vakku (1986)<br /><br />Moonu Masangalkk Munpe (1986)<br /><br />Naalkavala (1987)<br /><br />[[Aalilakkuruvikal]] (1988)<br /><br />Kalikkalam (1990)<br /><br />Innale (1990)<br /><br />Meleparambil Anveedu (1993)<br /><br />Manichithrathazhu (1993) (only Ganga's character)<br /><br />Minnaram (1994) <br /><br />Commissioner (1994) Vishnu (1994)Thenmavin Kombathu (1994)Manathe Vellitheru (1994)Mazhayethum Munpe (1995)Minnaminuginum Minnukettu (1995)Sindoora Rekha (1995)Aramana Veedum Anjoorekkarum (1996)Hitler (1996)Rajaputhran (1996)Kunkumacheppu (1996)Superman (1997)Kalyana Kacheri (1997)Kaliyoonjal (1997)Agnisakshi (1999)Valliettan (2000)Mampazhakkalam (2004)Sagar Alias Jacky (2009)Varane Aavashyamundu (2020) |- |[[ਰੇਵਥੀ|Revathi]] |Ente Kaanakkuyil (1985)<br /><br />Aankiliyude Tharattu (1987) <br /><br />Puravrutham (1988)<br /><br />Najagalude Kochu Doctor (1989)<br /><br />Kilukkam (1991) (after interval scenes)<br /><br />Adhwaytham (1992)<br /><br />Devasuram (1993)<br /><br />Padheyam (1993)<br /><br />Raavanaprabhu (2001)<br /><br />Krishna Pakshakilikal (2002)<br /><br />Nandanam (2002)<br /><br /> Gramaphone) (2003)<br /><br /> Kilukkam Kilukilukkam (2006) (Phone call)<br /><br />Paattinte Palazhy (2010)<br /><br /> Penpattanam (2010)Virus (2019) |- |Kalaranjini |Swandam Enna Padam (1980)<br /><br />Ente Mohangal Poovaninju (1982)<br /><br />Paavam Krooran (1984) |- |[[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Urvashi]] |Ente Ammu Ninte Tulasi Avante Chakki (1985)<br /><br />Dheivatheyorthu (1985)<br /><br />Karimpoovinakkare (1985)<br /><br />Pathamudayam (1985)<br /><br />Nirakootu (1985)<br /><br />Mizhineerppoovukal (1986)<br /><br />Kshamichu Ennoru Vakku (1986)<br /><br />Moonnu Masangalkku Munpe (1986)<br /><br />Onnu Randu Moonnu (1986)<br /><br />Sukhamo Devi (1986)<br /><br />Sunil Vayassu 20 (1986)<br /><br />Yuvaganostavam (1986)<br /><br />New Delhi (1987)<br /><br />Anuragi (1988)<br /><br />Mattoral (1988)<br /><br />Mazhavilkavadi (1989)<br /><br />New Year (1989)<br /><br />Swagatham (1989)<br /><br />Kuttettan (1990)<br /><br />[[ਲਾਲ ਸਲਾਮ|Lal salam]] (1990)<br /><br />Nanma Niranja Sreenivasan (1990)<br /><br />Thalayanamanthram (1990)<br /><br />Vyuham (1990)<br /><br />Kalippattam (1993)<br /><br />Kanalkattu (1991)<br /><br />Thiruthalvaadi (1992)<br /><br />Midhunam (1993)<br /><br />[[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sthreedhanam]] (1993)<br /><br />Aayirappara (1993)<br /><br />Injakkadan Mathai &amp;amp; Sons (1993)<br /><br />Venkalam (1993)<br /><br />[[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Kudumbavishesham]] (1994)<br /><br />The City (1994)<br /><br />Pidakkozhi Koovunna Noottandu (1994)<br /><br />Bharya (1994)<br /><br />Sukham Sukhakaram (1994)<br /><br />[[Thovalapookkal]] (1995)<br /><br />Simhavalan Menon (1995)<br /><br />Spadikam (1995)<br /><br />Apartha (1992)<br /><br />Garshom (1999) |- |[[ਨੀਲਿਮਾ ਅਜ਼ੀਮ|Neelima Azeem]] |Kaliyil Alpam Karyam (1984) |- |Aarti Gupta |Jeevante Jeevan (1985) |- |Surekha Marie |Muhurtham Pathnonnu Muppathinu (1985) |- |Mahalakshmi |Angadikkappurathu (1985)<br /><br />Vilichu Vilikettu (1985) |- |Mucherla Aruna |Mulamoottil Adima (1985)<br /><br />Sreekrishna Parunthu (1984) |- |Ahalya |Surabhi Yaamangal (1986) |- |Sunanda Biswas |Parasparam (1983)<br /><br />Kochu Themmadi (1986) |- |[[ਲਿਸੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Lissy]] |Dheem Tharikida Thom (1986)<br /><br />Hello My Dear Wrong Number (1986)<br /><br />Sarvakalashala (1987)<br /><br />Rugmini (1989) Manivathoorile Aayiram Sivarathrikal (1987) |- |Karthika |Thalavattam (1986)<br /><br />Kariyilakkattu Pole (1986)<br /><br />Gandhinagar 2nd Street (1986)<br /><br />Deshadanakkili Karayarilla (1986)<br /><br />January Oru Orma (1987) |- |Soniya |Ennennum Kannettante (1986) |- |Asha Jayaram |Onnu Muthal Poojyam Vare (1986) |- |[[ਚਿੱਤਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Chithra]] |Annoru Ravil (1986)<br /><br />Kaiyethum Dhoorathu(1987)<br /><br />Asthikal Pookkunnu (1989) |- |Jayaragini |Hello My Dear Wrong Number (1986) |- |[[ਸਬਿਤਾ ਆਨੰਦ|Sabitha Anand]] |Kanamarayathu (1984)<br /><br />Kaveri (1986) |- |Kannur Sreelatha |Muhurtham Pathnonnu Muppathinu (1985) |- |[[ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ|Sudha Chandran]] |Malarum Kiliyum (1986)<br /><br />Cleopatra (2013) |- |Cecily |Poomukhappadiyil Ninneyum Kaathu (1986) |- |[[ਨਾਲੀਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Nalini]] |Snehamulla Simham (1986) |- |Jayalalita |Uppu (1987) |- |[[ਪੱਲਵੀ ਜੋਸ਼ੀ|Pallavi Joshi]] |Theertham (1987) |- |[[ਪਾਰਵਤੀ ਜਯਾਰਾਮ|Parvathy]] |Vivahithare Ithile (1986)<br /><br />Oru Minnaminunginte Nurunguvettam (1987)<br /><br />Aparan (1988)<br /><br />Witness (1988)<br /><br />Jagratha (1989)<br /><br />Adhipan (1989)<br /><br />[[Anagha (film)|Anagha]] (1989)<br /><br />Vadakkunokkiyantram (1989)<br /><br />Akkare Akkare Akkare (1990)<br /><br />Radha Madhavam (1990) |- |[[ਰੋਹਿਨੀ|Rohini]] |Achuvettante Veedu (1987)<br /><br />CID Unnikrishnan B.A., B.Ed. (1994)<br /><br />Payyans (2011)<br /><br />Diamond Necklace (2012) Rock and Roll (2007) Cheriya lokavum valiya Manushyarum (1990) |- |Reshmi Kailas |Varshangal Poyathariyathe (1987) |- |Shari |Archana Pookal (1987)<br /><br />Naradhan Keralathil (1987)<br /><br />Savidham(1992) |- |[[ਰੰਜਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Ranjini]] |Chithram (1988)<br /><br />Mukunthetta Sumitra Vilikkunnu (1988)<br /><br />Nanma Niranjavan Sreenivasan (1990)<br /><br />Anantha Vruthantham (1990)<br /><br />Agni Nilavu (1991) |- |Sandhya Rani |[[Vida Parayan Mathram]] (1988) |- |[[ਸਲੀਮਾ|Saleema]] |Aranyakam (1988) |- |[[ਰਾਮਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ|Ramya Krishnan]] |Aryan (1988) <br /><br />Janmandharam (1988)<br /><br />[[ਰਾਮਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ|Appavum Veenjum]] (2015)<br /><br />Aadupuliyattam (2016) Akashanga 2 (2019) |- |Sudha Swarnalakshmi |Aksharathettu (1989) |- |Girija Shettar |Vandanam (1989) |- |[[ਸੁਨੀਥਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sunitha]] |Mrigaya (1989)<br /><br />Snehasagaram (1992)<br /><br />Aardram (1992) |- |[[ਮਾਧਵੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Madhavi]] |Hello Madras Girl (1983)<br /><br />Oru Vadakkan Veeragatha (1989) |- |Saranya |Artham (1989)<br /><br />Aakasha Kottayile Sultan (1991) |- |Devishri |Ponnaranjanam (1990) |- |[[ਰਾਧੂ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Raadhu]] |Ennu Nathante Nimmi (1986)<br /><br />Kadathanadan Ambadi (1990) |- |Sreeja |[[Annakutty Kodambakkam Vilikkunnu]] (1989)<br /><br />Cheriya Lokavum Valiya Manushyarum (1990)<br /><br />Uncle Bun (1991) |- |[[ਰੇਖਾ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rekha]] |Ramji Rao Speaking (1989)<br /><br />Randam Varavu (1990) Pavam Pavam Rajakumaran (1990)Aye Auto (1990)Pookkalam Varavayi (1991) Swanthwanam (1991) Kizhakkunarum Pakshi(1991) ''Mumpe Parakkunna Pakshi (1995)''Ivar Vivahitharayal (2009) 2 Harihar Nagar (2009)Bangalore Days (2014) Jo and the Boy (2015) |- |Maathu |Kuttettan (1990) |- |Geetha Vijayan |In Harihar Nagar (1990)<br /><br /> Ganamela (1991)<br /><br />Sasinas (1995) |- |[[ਰੁਪਿਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rupini]] |Midhya (1990)<br /><br />Bandhukkal Sathrukkal (1993) |- |[[ਅਮਲਾ ਅੱਕੀਨੇਨੀ|Amala]] |Ente Sooryaputhrikku (1991)<br /><br />Ulladakkam (1991) |- |Shyama |Kilukkam (1991) (One Scene only) |- |[[ਰੂਪਾ ਸ੍ਰੀ|Roopa Sree]] |Kallanum polisum (1992) |- |[[ਸ਼ਨਾਥੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ|Santhi Krishna]] |Tharattu (1981)<br /><br />Ennum Nanmakal (1991)<br /><br />Sukrutham (1994) |- |Radha Prashanthi |Pavam I.A. Ivachan (1994) |- |[[ਮਧੂ|Madhu Bala]] |Neelagiri (1991)<br /><br />Ottayal Pattalam (1992)<br /><br />Ennodu Ishtam Koodamo (1992)<br /><br />Yoddha (1992) |- |[[ਚਾਰਮਿਲਾ|Charmila]] |Kabooliwala (1994) |- |[[ਅਸ਼ਵਿਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Ashwini]] |Ee Kannu Koodi (1990) |- |Rani |Uncle Bun (1991) |- |Kanaka |Godfather (1991)<br /><br />Ezhara Ponnana (1991)<br /><br />Vietnam Colony (1992)<br /><br />Golanthara Vartha (1993)<br /><br />Pingami (1994)<br /><br />Vardhakyapuranam (1994)<br /><br />Kusruthikaatu (1995)<br /><br />Mangalyasootram (1995)<br /><br />Mannadiar Penninu Chenkotta Checkan (1996)<br /><br />Manthrikochamma (1998)<br /><br />Narasimham (2000) |- |Geetha |Athirathan (1991)<br /><br />Panthaya Kozhi (2007) |- |[[ਸੁਚਿਤਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ|Suchitra Krishnamoorthi]] |Kilukkampetti(1991) |- |Neeta Puri |Mahanagaram (1992) |- |[[ਨੀਨਾ ਗੁਪਤਾ|Neena Gupta]] |Aham (1992) |- |[[ਗੌਤਮੀ|Gautami]] |Daddy (1992)<br /><br />Ayalathe Adheham (1992)<br /><br />Jackpot (1993)<br /><br />Aayiram Naavulla Ananthan (1996) |- |Seena Dadi |Pappayude Swantham Appoos (1992) |- |Madhurima Nerla |My Dear Muthachan (1992) |- |Rudra |Kauravar (1992) |- |[[ਖੁਸ਼ਬੂ|Khushbu]] |Yaadhavam (1993)<br /><br />Anubhoothi (1997)<br /><br />Stalin Sivadas (1999)<br /><br />Independence (1999)<br /><br />Mr. Marumakan (2012) |- |[[ਸਿਥਾਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sithara]] |Vachanam (1990)<br /><br />Bhagyavan (1993)<br /><br />Journalist (1993)<br /><br />[[ਬਲੈਕ ਬਟਰਫਲਾਈ (2013 ਫ਼ਿਲਮ)|Black Butterfly]] (2013) |- |[[ਸੁਚਿਤਰਾ ਮੁਰਲੀ|Suchitra Murali]] |[[Kanyakumariyil Oru Kavitha]] (1993) |- |Mohini |Ghazal (1993)<br /><br />Parinayam (1994)<br /><br />Kudumbakodathi (1996)<br /><br />Mayoora Nirtham (1996)<br /><br />Meenakshi Kalyanam (1998)<br /><br />Vesham (2004) |- |[[ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮਨੀਰਤਨਮ|Suhasini Maniratnam]] |Samooham (1993)<br /><br />[[Bharatheeyam|Bhaaratheeyam]] (1997)<br /><br />Nammal (2002)<br /><br />Vilapangalkkappuram (2008)<br /><br />Love 24x7 (2015)<br /><br />Salt Mango Tree (2015) Kalimannu (2013)Solo (2017) Marakkar: Lion of the Arabian Sea (2021-2022) |- |[[ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਮਨ|Priya Raman]] |Arthana (1993)<br /><br />Sainyam (1994)<br /><br />No. 1 Snehatheeram Bangalore North (1995)<br /><br />Bhoopathi (1997) |- |[[ਕੰਚਨ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Kanchan]] |Gandharvam (1993) |- |Ranjitha |Chamayam (1993)<br /><br />Sundari Neeyum Sundaran Njanum (1994) |- |Priyanka Anoop |Venkalam (1993) |- |[[ਅੰਜੂ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Anju]] |Varaphalam (1994) |- |[[ਚਿੱਪੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Chippy]] |Santhanagopalam (1994)<br /><br />Sargavasantham (1995) |- |[[ਉਰਮਿਲਾ ਮਾਤੋਂਡਕਰ|Urmila Matondkar]] |Chanakyan (1989)<br /><br />Thacholi Varghese Chekavar (1995) |- |Shivaranjini |Manikya Chempazhukka (1995) |- |[[Suma Jayaram]] |Mazhayathum munpe (1995) (One scene only) |- |[[ਸੁਧਾ ਰਾਣੀ|Sudha Rani]] |Aadyathe Kanmani (1995) |- |[[ਵਿੰਦੂਜਾ ਮੇਨਨ|Vinduja Menon]] |Sreeragam (1995) |- |[[ਵਾਨੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ|Vani Viswanath]] |Mannar Mathai Speaking (1995)<br /><br />Mangalam Veettil Manaseswari Gupta (1995)<br /><br />Hitler (1996)<br /><br />Swarna Kireedam (1996)<br /><br />Kaliveedu (1996)<br /><br />Kilukil Pambaram (1997)<br /><br />The Truth (1998)<br /><br />[[Harthaal]] (1998)<br /><br />James Bond (1999)<br /><br />[[India Gate (film)|India Gate]] (2000)<br /><br />Indriyam (2000) (Except Ghost scenes)<br /><br />Nagaravadhu (2001)<br /><br />Puthooramputhri Unniyarcha (2002)<br /><br />Black Dalia (2009) |- |Priyamvatha Rai |Ormakalundayirikanam (1995) |- |Heera Rajagopal |Nirnayam (1995) Minnaminuginum Minnukettu (1995) Oru Abhibhashakante Case Diary(1995) ''Poothiruvathira Ravil'' (1998) |- |Kasthuri |Chakravarthy (1991) Aniyan Bava Chetan Bava (1995)Panchapandavar (1999) |- |Annie |Puthukkottayile Puthumanavalan (1995)<br /><br />Swapna Lokathe Balabhaskaran (1996) |- |Prema |The Prince (1996) |- |[[ਵਿਜਾਯਾਸ਼ਾਂਤੀ|Vijayashanti]] |Yuvathurki (1996) |- |[[ਅਰਚਨਾ(ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Archana]] |Madamma (1996) |- |[[ਭਾਨੂਪ੍ਰਿਆ|Bhanupriya]] |Azhakiya Ravanan (1996)<br /><br />Kulam (1997)<br /><br />Rishyasringan(1997)<br /><br />Manjupoloru Penkutti (2004) |- |[[ਦਿਵਿਆ ਉਨੀ|Divya Unni]] |[[Churam]] (1996)<br /><br />[[Shibiram]] (1997)<br /><br />Karunyam (1997)<br /><br />Sooryaputhran (1998)<br /><br />Mark Antony (2000)<br /><br />Nakshathragal Parayathirunnathu (2000) |- |[[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sukanya]] |Thooval Kottaram (1996)<br /><br />Kaanaakkinaavu (1996) Udayon (2007)Innathe Chintha Vishayam (2008) |- |[[ਤੱਬੂ|Tabu]] |Kaalapani (1996)<br /><br />Cover Story (2000) |- |[[ਕੰਨਿਆ ਭਾਰਤੀ|Kanya Bharathi]] |The Hitlist (1996) |- |Aparna Rao |Masmaram (1997) |- |Meena |Varnapakittu (1997)<br /><br />Friends (1999)<br /><br />Olympian Anthony Adam (1999)<br /><br />Dreams (2000)<br /><br />Rakshasa Rajav (2001)<br /><br />Mr. Brahmachari (2003)<br /><br />Udayananu Tharam(2005)<br /><br />Chandrolsavam (2005)<br /><br />Magic Lamp (2008) |- |[[ਪੂਜਾ ਬਤਰਾ|Pooja Batra]] |Chandralekha (1997)<br /><br />Daivathinte Makan (2000) |- |[[ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮੈਕਡੋਨਲਡ|Vaishnavi MacDonald]] |Oru Mutham Manimutham (1997) |- |Sangita Madhavan Nair |[[Kattathoru Penpoovu]] (1998)<br /><br />Chinthavishtayaya Shyamala (1998)<br /><br />Vazhunnor (1999)<br /><br />Saphalyam (1999)<br /><br />Pallavur Devanarayanan (1999)<br /><br />Nagara Varidhi Naduvil Njan (2014) |- |[[ਸ੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ|Sreelakshmi]] |Mattupetti Machan (1998) |- |Jayaswathi |Malabaril Ninnoru Manimaran (1998) |- |[[ਰੇਨੁਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Renuka]] |Samantharangal (1998) |- |Vineetha |Mayajalam (1998) |- |[[ਸ਼ਰੂਤੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Shruti]] |Oral Mathram (1997)<br /><br />Kottaram Veettile Apputtan (1998) |- |[[ਕੌਸੱਲਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Nandini]] |Ayal Kadha Ezhuthukayanu (1998)<br /><br />Karumadikkuttan (2001) Thachiledathu Chundan (1999) Naranathu Thampuran (2001) Sundara Purushan (2001) Jameendar (2001) IG (2009) Elinjikkavu (2015)Udayam (2004) Anuraga Karikkin Vellam (2016) Mandharam (2018) |- |Anitha Nair |My Dear Karadi (1999) |- |[[ਪ੍ਰਿਆ ਗਿੱਲ|Priya Gill]] |Megham (1999) |- |[[ਸੰਗੀਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼|Sangeetha Krish]] |English Medium (1999) |- |Indraja |Ustaad (1999)<br /><br />Chronic Bachelor (2003)<br /><br />''Ben Johnson'' (2005) |- |Samyuktha Varma |Veendum Chila Veettukaryangal (1999) <br /><br />Angene Oru Avadhikkalathu (1999)<br /><br />Chandranudikkunna Dikhil (1999)<br /><br />Thenkasi Pattanam (2000)<br /><br />Life Is Beautiful (2000)<br /><br />Madhuranombarakattu (2000)<br /><br />Nadanpennum Naattupramaaniyum (2000)<br /><br />One Man Show (2001)<br /><br />Saivar Thirumeni (2001)<br /><br />Meghamalhar (2001)<br /><br />Narendran Makan Jayakanthan Vaka (2001)<br /><br />Kuberan (2002) |- |[[ਨਮਰਤਾ ਸ਼ਿਰੋਡਕਰ|Namrata Shirodkar]] |Ezhupunna Tharakan (1999) |- |Athira |Dada Sahib (2000)<br /><br /> Www.anukudumbam.com (2002) |- |[[ਗੀਤੂ ਮੋਹਨਦਾਸ|Geethu Mohandas]] |Thenkasi Pattanam (2000)<br /><br />Valkannadi (2002)<br /><br />Pakalppooram (2002) Bharathan Effect (2007) |- |Rehana Navas |Neelakasham Niraye (2002) |- |[[ਪੂਰਨਿਮਾ ਇੰਦਰਾਜੀਤ|Poornima Indrajith]] |Varnakkazhchakal (2000) |- |[[ਜਯਾ ਪ੍ਰਦਾ|Jaya Prada]] |Devadoothan (2000) |- |Aswathi Menon |Sathyam Sivam Sundaram (2000) |- |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਗੋਪਾਲਾਸਵਾਮੀ|Lakshmi Gopalaswami]] |Kochu Kochu Santhoshangal (2000)<br /><br />Achaneyanenikkishtam (2001)<br /><br />Punyam (2001)<br /><br />Smart City (2006)<br /><br />Evidam Swargamanu (2009)<br /><br />Oru Indian Pranayakatha (2013) |- |[[ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਭਾਸਕਰਨ|Aishwarya]] |Sathyameva Jayathe (2000)<br /><br />Praja (2001) |- |[[ਮਾਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Manya]] |One Man Show (2001)<br /><br />Vakkalathu Narayanankutty (2001)<br /><br />Aparichithan (2004) |- |Rajashree Nair |Megasandesam (2001)<br /><br />Ravanaprabhu(2001)<br /><br />Bhoopadathil Illatha Oridam (2012)<br /><br />Grandmaster (2012) |- |Anjala Zaveri |Dubai (2001) |- |[[ਆਰਜ਼ੂ ਗੋਵਿਤਰੀਕਰ|Arzoo Govitrikar]] |Kakkakuyil (2001) |- |[[ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ|Nandita Das]] |Kannaki (2001) |- |[[ਜਯਾਸੁਧਾ|Jayasudha]] |Ishtam (2001) |- |Sophia Sudeep Kumar |Www.anukudumbam.com (2002) |- |[[ਸੌਂਦਰਿਆ|Soundarya]] |Yathrakarude Sradhakku (2002)<br /><br />Kilichundan Mampazham (2003) |- |Roja |Gangotri (1997)<br /><br />Malayali Mamanu Vanakkam (2002) |- |[[ਨਗਮਾ|Nagma]] |Chathurangam (2002) |- |Nivedita |[[Uttara (2003 film)|Uttara]] (2003) |- |[[ਟੇਸਾ ਜੋਸਫ਼|Tessa Joseph]] |Pattalam (2003) |- |Saritha |Ammakilikkoodu (2003)<br /><br />Kathodu Kathoram (1986) |- |Devayani |Balettan (2003)<br /><br />Naran (2005) Oru Naal Varum (2010) |- |[[ਗਾਇਤਰੀ ਜਯਾਰਮਨ|Gayatri Jayaraman]] |Njan Salperu Ramankutty (2004) |- |Gayatri Shastri |Thekkekara Superfast (2004) |- |Navya Nair |Chathikkatha Chanthu (2004) (Ghost portions only) |- |Padmapriya |Kaazhcha (2004)<br /><br />Rajamanikam (2005)<br /><br />Bhargava charitham moonnam khandam (2006)<br /><br />Paradesi (2007)<br /><br />Time (2007)<br /><br />Pachamarathanalil (2008)<br /><br />Bharya Swanham Suhruthu (2009)<br /><br />Mad Dad (2012) |- |[[ਭਾਵਨਾ ਪਾਨੀ|Bhavna Pani]] |Vettam (2004) |- |[[ਰੀਆ ਸੇਨ|Riya Sen]] |Ananthabhadram (2005) |- |[[ਸ੍ਰੀਆ ਰੈਡੀ|Shriya Reddy]] |Oraal (2005) |- |Vindhya |Dubai (2001)<br /><br />Isra (2005) |- |[[ਸੀਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seetha]] |Notebook (2006)<br /><br />Vinodayathra (2007)<br /><br />Currency (2007)<br /><br />My Boss (2012) Arattu (2022) |- |[[ਲਾਯਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Laya]] |Udayon (2005)<br /><br />Alice In Wonderland (2005)<br /><br />Thommanum Makkalum (2005)<br /><br />Rashtram (2006) |- |[[ਮਮਤਾ ਮੋਹਨਦਾਸ|Mamta Mohandas]] |Baba Kalyani (2006) |- |[[ਸਿੰਧੂ ਮੇਨਨ|Sindhu Menon]] |Pathaka (2006)<br /><br />Thommanum Makkalum(2005)<br /><br />Vesham (2004)<br /><br />Rajamanikyam (2005) |- |[[ਕੀਰਤੀ ਸੁਰੇਸ਼|Keerthy Suresh]] |Marakar: Arabikadalinte Simham (2021) Effects only |- |Radhika |Classmates (2006) |- |[[ਗੋਪਿਕਾ|Gopika]] |Smart City (2006) Effects only |- |Meera Vasudevan |Eakantham (2006)<br /><br />Oruvan (2006) |- |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਰਮਾ|Lakshmi Sharma]] |Ayur Rekha (2007)<br /><br />Nagaram (2007)<br /><br />Makaramanju (2011) |- |[[ਜਯੋਤਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Jyothika]] |Rakkilippattu (2007) |- |Bharathi |Aayudham (2008) |- |[[ਕਾਵਿਆ ਮਾਧਵਨ|Kavya Madhavan]] |Madampi (2008) |- |[[ਨਿਥਿਆ ਮੈਨਨ|Nithya Menon]] |Aakasha Gopuram (2008) |- |Bhavana |Winter (2009) |- |Gowri Munjal |Paler Manikyam (2009) |- |Saba Khan |Red Chillies (2009) |- |[[ਸ਼ਰਬਾਨੀ ਮੁਖਰਜੀ|Sharbani Mukherjee]] |Sufi Paranja Katha (2010) |- |[[ਨਯਨਤਾਰਾ|Nayanthara]] |Bodyguard (2010)<br /><br />Lakshmi (2005) (Malayalam-dubbed movie)<br /><br />Yogi (2007) (Malayalam-dubbed movie) |- |[[ਸਨੇਹਾ|Sneha]] |Pramaani (2010) |- |[[ਕਿਰਨ ਰਾਠੌੜ|Kiran Rathod]] |Manushyamrugam (2011) |- |[[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੇਨੈਨ|Shwetha Menon]] |Salt N' Pepper (2011)<br /><br />Ithramatram (2012) |- |Dileep |Mayamohini (2012) Effects only |- |[[ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ|Zarina Wahab]] |Aaru Sundarimaarude Katha (2013) |- |[[ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ|Manisha Koirala]] |Dil Se (1998) (Malayalam-dubbed movie) |- |[[ਰਾਧਿਕਾ ਸਰਥਕੁਮਾਰ|Radhika]] |Ramaleela (2017) <br /><br />Ittymani: Made in China (2019) |- |[[ਮੁਥੁਮਨੀ|Muthumani]] |Njaan (2014) |- |Maya Vishwanath |Alroopangal (2016) |- |[[ਸੀਮਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seema]] |Stand Up (2019) |- |[[ਲੀਨਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Lena]] |Indriyam (2000) |- |Kaniha |Bavuttiyude Namathil(2012) To Noora with Love (2014) |- |[[ਰਾਮਿਆ ਨਾਮਬੀਸਨ|Remya Nambeesan]] |Soorya Kireedam (2007) Frenzy part |- |Jyothirmayi |Kerala Cafe (2009) <br /><br />Pakal (2006) |- |Chanchal |Ormacheppu (1998) |- |Vinaya Prasad |Mookilla Rajyathu (1991)<br /><br />Bhadra (2001) |- |[[ਨਿਥਿਆ ਦਾਸ|Nithya Das]] |Soorya Kireedam (2007) |- |[[ਮੋਨੀਸ਼ਾ ਉਨੀ|Monisha]] |Oru Kochu Bhoomikulukkam (1992) |- |[[ਕਾਵੇਰੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Kaveri]] |Thillana Thillana (2003) |- |[[ਰਾਏ ਲਕਸ਼ਮੀ|Lakshmi Rai]] |[[Oru Marubhoomikadha]] (2012) |- |[[ਰੀਨਾ ਬਸ਼ੀਰ|Reena Basheer]] |Pakal Nakshatrangal (2008) |- |[[ਰਿਚਾ ਪੱਲੋਡ|Richa Pallod]] |Salt N' Pepper (2011) (One scene only) |- |[[ਸੋਨੀਆ ਅਗਰਵਾਲ|Sonia Agarwal]] |Grihanathan (2012) |- |[[ਪਾਰਵਤੀ ਨਾਇਰ|Parvati Nair]] |Yakshi - Faithfully Yours (2012) |- |Vimala Raman |Oppam (2016) |- |[[ਕੈਟਰੀਨਾ ਕੈਫ਼|Katrina Kaif]] |Malleshwari (2004) (Malayalam-dubbed movie) |- |[[ਸ੍ਰੀਦੇਵੀ|Sreedevi]] |English Vinglish (2012) (Malayalam-dubbed movie) |- |[[ਉਮਾ ਸ਼ੰਕਰੀ|Uma Shankari]] |Lakshmi (2005) (Malayalam Dubbed Movie) |- |[[ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ੇੱਟੀ|Anushka Shetty]] |Arundhati (2009)<br /><br />Rudrama Devi (2018) (Malayalam-dubbed movies) |- |[[ਸਿਮਰਨ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Simran]] |Kannathil Muthamittal (2002) (Malayalam-dubbed movie) |- |[[ਵਿਦਿਆ ਬਾਲਨ|Vidya Balan]] |Kahaani (2012) (Malayalam-dubbed movie) |- |} {| class="wikitable sortable" !Film !Year !Dubbed for !Notes |- !Solo ! ! ! |- |Aadupuliyattam |2016 |[[ਰਾਮਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ|Ramya Krishnan]] | |- |Aadyathe Kanmani | |[[ਸੁਧਾ ਰਾਣੀ|Sudha Rani]] | |- |Aankiliyude Tharattu | |[[ਰੇਵਥੀ|Revathy]] | |- |Aaru Sundarimaarude Katha | |[[ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ|Zarina Wahab]] |- |Achaneyanenikkishtam | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਗੋਪਾਲਾਸਵਾਮੀ|Lakshmi Gopalaswamy]] | |- |''Agni Sakshi'' | |Shobana | |- |Aakasha Gopuram | |[[ਨਿਥਿਆ ਮੈਨਨ|Nithya Menen]] | |- |Alice in Wonderland | |[[ਲਾਯਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Laya]] | |- |Alippazhangal | |..... | |- |Ammakilikkoodu | |Saritha |- |[[Anagha (film)|Anagha]] | |[[ਪਾਰਵਤੀ ਜਯਾਰਾਮ|Parvathy]] | |- |Anandabhadram | |[[ਰੀਆ ਸੇਨ|Riya Sen]] |- |Angane oru avadhikkalathu | |Samyuktha Varma | |- |[[Annakutty Kodambakkam Vilikkunnu]] | |Sreeja | |- |Annoru Ravil | |[[ਚਿੱਤਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Chitra]] | |- |Anuboothi | |[[ਖੁਸ਼ਬੂ|Khushbu]] | |- |Aparadhi |1977 |Master Raghu/ Karan | |- |Appavum Veenjum |2015 |Ramya Krishnan | |- |Aparichithan | |[[ਮਾਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Manya]] | |- |Aramana Veedum Anjoorekkarum | |Shobana | |- |Ariyapedatha Rahasyam | |Sadhana | |- |Aryan | |Ramya Krishnan | |- |Athirathan | |Geetha | |- |Azhakiya Ravanan | |[[ਭਾਨੂਪ੍ਰਿਆ|Bhanupriya]] | |- |Ayal Kadha Ezhuthukayanu | |[[ਕੌਸੱਲਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Nandini]] | |- |Ayalathe Addeham | |[[ਗੌਤਮੀ|Gauthami]] | |- |Aye Auto | |[[ਰੇਖਾ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rekha]] | |- |Ayur Rekha | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਰਮਾ|Lakshmi Sharma]] | |- |Baba Kalyani | |[[ਮਮਤਾ ਮੋਹਨਦਾਸ|Mamta Mohandas]] | |- |Balettan | |Devayani | |- |Bali | |........... | |- |Bangalore Days | |Rekha | |- |Ben Johnson | |Indraja | |- |Bharya | |[[ਉਰਵਸ਼ੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Urvashi]] | |- |Bhoopadathil Illatha Oridam | |Rajasree nair |- |[[ਬਲੈਕ ਬਟਰਫਲਾਈ (2013 ਫ਼ਿਲਮ)|Black Butterfly]] | |Sithara | |- |Bodyguard | |[[ਨਯਨਤਾਰਾ|Nayantara]] | |- |[[Chanakya Soothrangal]] | |[[ਲਿਸੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Lissy]] | |- |Chandralekha | |[[ਪੂਜਾ ਬਤਰਾ|Pooja Batra]] | |- |Chandranudikkunna Dikhil | |Samyuktha Varma | |- |Chandrolsavam | |Meena | |- |Chathurangam | |[[ਨਗਮਾ|Nagma]] | |- |''Chilambu'' | |Shobana | |- |Chinthavishtayaya Shyamala | |Sangeetha |Sangeetha won Kerala State Film Award for Best Actress |- |Chitram | |[[ਰੰਜਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Ranjini]] | |- |Chronic Bachelor | |Indraja | |- |CID Unnikrishnan B.A., B.Ed. | |[[ਰੋਹਿਨੀ|Rohini]] | |- |Classmates | |Radhika |Radhika won Best Supporting Actress in Amrita Film Awards 2006 |- |Commissioner | |Shobana | |- |Cover Story | |[[ਤੱਬੂ|Tabu]] |- |Currency | |[[ਸੀਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seetha]] | |- |Deepam | |Priya | |- |Devadoothan | |[[ਜਯਾ ਪ੍ਰਦਾ|Jayapradha]] | |- |Devasuram | |Revathi | |- |Daivathinte Makan | |Pooja Batra | |- |Dheem Tharikida Thom | |Lissy | |- |Diamond Necklace | |Rohini | |- |Dreams | |Meena | |- |Dubai | |Anjala Zaveri | |- |Innathe Chintha Vishayam | |[[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sukanya]] | |- |Eakantham | |Meera Vasudev | |- |Edavappathy |2016 |[[ਮਨੀਸ਼ਾ ਕੋਇਰਾਲਾ|Manisha Koirala]] | |- |Ente Sooryaputhrikku | |[[ਅਮਲਾ ਅੱਕੀਨੇਨੀ|Amala]] |Kerala State Film Award for Best Dubbing Artist |- |Friends | |Meena | |- |Ganamela | |Geetha Vijayan | |- |Gandharvam | |[[ਕੰਚਨ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Kanchan]] | |- |Gandhinagar Second Street | |Karthika | |- |Godfather | |Kanaka | |- |Golanthara Vartha | |Kanaka | |- |Hello My Dear Wrong Number | |Lissy | |- |''Hitler'' | |[[ਵਾਨੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ|Vani Viswanath]]<br /><br />Shobana | |- |Hitlist | |Kanya | |- |[[Ilaneer]] | |Shobana | |- |[[Indiriam]] | |Lena<br /><br />Geetha Nair<br /><br />Vani Vishwanath | |- |[[India Gate (film)|India Gate]] | |Vani Viswanath | |- |In Harihar Nagar | |Geetha Vijayan | |- |Ishtam | |[[ਜਯਾਸੁਧਾ|Jayasudha]] | |- |Ithramatham | |[[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੇਨੈਨ|Swetha Menon]] | |- |Isra | |Vindhya | |- |Ithu Nalla Thamasha | |Anuradha | |- |Ivar vivahitarayal | |[[ਰੇਖਾ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rekha]] | |- |Ividan swargamnanu | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਗੋਪਾਲਾਸਵਾਮੀ|Lakshmi Gopalaswamy]] | |- |Janmadharam | |Ramya Krishnan | |- |January Oru Orma | |karthika | |- |Jeevante Jeevan | |Aarti Gupta | |- |Journalist | |[[ਸਿਥਾਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sithara]] | |- |Kaiyethum Doorath | |RevathiMm | |- |Kakkakuyil | |Aarzoo Gowitrikar | |- |Kala Pani | |[[ਤੱਬੂ|Tabu]] | |- |Kallipattam | |Urvashi |- |Kalliyuungal | |Shobana | |- |Kalyana Kacheri | |Shobana | |- |Kanakkinavu | |[[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sukanya]] | |- |Kandu Kandarinju | |Nadia Moidu | |- |Kannaki | |[[ਨੰਦਿਤਾ ਦਾਸ|Nandita Das]] | |- |Kareelakattupole | |karthika |- |Karumadikuttan | |[[ਕੌਸੱਲਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Nandini]] | |- |Karunyam | |[[ਦਿਵਿਆ ਉਨੀ|Divya Unni]] | |- |Kattodu Kathoram | |Saritha | |- |Kazhcha | |Padmapriya | |- |Kerala Cafe | |Jyothirmayi, [[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੇਨੈਨ|Swetha Menon]] | |- |Kilichundan Mampazham | |[[ਸੌਂਦਰਿਆ|Soundarya]] | |- |Kilukkam | |[[ਰੇਵਥੀ|Revathi]], Shyama | |- |Kochu Kochu Santhoshangal | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਗੋਪਾਲਾਸਵਾਮੀ|Lakshmi Gopalaswamy]] |- |Kochu Themmadi | |Sunanda | |- |Kollilakam | |Sumalatha | |- |Koodum Thedi | |Nadia Moidu | |- |Kottaram Veetil Apuutan | |[[ਸ਼ਰੂਤੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Shruti]] | |- |Krishna Pakshakkilikal | |Revathi | |- |Kshamichu ennoru vakku | |Shobana | |- |Kuberan | |Samyuktha Varma | |- |Kukumacheppu | |Shobana | |- |Kusruthikaatu | |Kanaka |Kerala State Film Award for Best Dubbing Artist |- |Koritharicha Naal | |Various | |- |Kudumbam Oru Swargam Bharya Oru Devatha | |Jalaja | |- |Life is beautiful | |Samyuktha Varma | |- |Living together | |[[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Menaka]] | |- |Love 24x7 |2015 |[[ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮਨੀਰਤਨਮ|Suhasini Maniratnam]] | |- |Madambi | |[[ਕਾਵਿਆ ਮਾਧਵਨ|Kavya Madhavan]] | |- |Madamma | |Archana | |- |Madhuranombarakattu | |Samyuktha Varma |Samyuktha won Kerala State Film Award for Best Actress |- |Magic Lamp | |Meena | |- |Makaramanju | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਰਮਾ|Lakshmi Sharma]] | |- |Malayali Mamanu Vanakkam | |Roja | |- |''Mambazhakkalam'' | |Shobana | |- |Manar mathayi speaking | |Vani Viswanath | |- |Manathe Vellitheru | |Shobana | |- |Manichithrathazhu | |Shobana |Only for Ganga's character (Nagavalli's voice was dubbed by Tamil dubbing artist Durga<ref>{{Cite web |date=10 January 2016 |title=Fazil gives dubbing artist Durga her due after 23 years, maybe she should have said 'Vidamaate' |url=https://www.thenewsminute.com/article/fazil-gives-dubbing-artist-durga-her-due-after-23-years-maybe-she-should-have-said-vidamaate}}</ref><br /><br />[[ਸ਼ੋਬਾਨਾ|Shobana]] won Kerala State Film Award for Best Actress and National Film Award for Best Actress. |- |Maniyanpilla Athava Maniyanpilla | |Nithya | |- |Manjupoloru penkutty | |[[ਭਾਨੂਪ੍ਰਿਆ|Bhanupriya]] | |- |Mannadiar Penninu Chenkotta Checkan | |Kanaka | |- |Manthri Kochamma | |Kanaka | |- |Manushyamrugam | |[[ਕਿਰਨ ਰਾਠੌੜ|Kiran Rathod]] | |- |Mazhavil Kavadi | |Urvashi |Urvashi won Kerala State Film Award for Best Actress |- |Mazhayethum Munpe | |Shobana | |- |Meenakshi Kalyanam | |Mohini | |- |Megasandesam | |Rajasree Nair | |- |Megham | |[[ਪ੍ਰਿਆ ਗਿੱਲ|Priya Gill]] | |- |Meghamalhar | |Samyuktha Varma | |- |Meleparambil Aanveedu | |Shobana | |- |Midhunam | |Urvashi | |- |Minnaminunginum Minnukettu | |Shobana | |- |Minnaram | |Shobana | |- |Moonu Masangalk munpe | |Urvashi | |- |Mr bhramachari | |Meena | |- |Mr Marumakan | |[[ਖੁਸ਼ਬੂ|Khushbu]] | |- |Mukunthetta Sumitra Vilikkunnu | |[[ਰੰਜਨੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Ranjini]] | |- |My DearMuthachann | |[[ਮਧੂਰਿਮਾ|Madhurima]] | |- |Nadan Pennum Natupramaniyum | |Samyuktha Varma | |- |Nagaram | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਰਮਾ|Lakshmi Sharma]] | |- |Naale Njagalude Vivaham | |[[ਮੇਨਕਾ|Menaka]] | |- |Nammal | |Suhasini | |- |Nandanam | |Revathi | |- |Naran | |Devayani) | |- |Narasimham | |Kanaka | |- |Narendran Makan Jayakanthan Vaka | |Samyuktha Varma | |- |Neelagiri | |[[ਮਧੂ|Madhubala]] | |- |Neeyethra Dhanya | |karthika | |- |Njan Salperu Ramankutty | |[[ਗਾਇਤਰੀ ਜਯਾਰਮਨ|Gayatri Jayaraman]] | |- |No. 1 Snehatheeram Bangalore North | |[[ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਮਨ|Priya Raman]] | |- |Nokketha Doorathu Kannum Nattu | |Nadia Moidu | |- |Notebook | |[[ਸੀਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seetha]] | |- |Olympiyan Anthony Adam | |Meena | |- |One man show | |Samyuktha Varma, [[ਮਾਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Manya]] | |- |Onningu Vannengil | |Nadia Moidu | |- |Onnu Muthal Poojyam Vare | |Asha jayaram | |- |Onnum Mindatha Bharya | |[[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Menaka]] | |- |Oraal | |[[ਸ੍ਰੀਆ ਰੈਡੀ|Shriya Reddy]] | |- |Oral Mathram | |[[ਸ਼ਰੂਤੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Shruti]] | |- |Ormakalundayirikanam | |Sreeja |Kerala State Film Award for Best Dubbing Artist |- |Oru Indian Pranayakatha | |[[ਲਕਸ਼ਮੀ ਗੋਪਾਲਾਸਵਾਮੀ|Lakshmi Gopalaswamy]] | |- |Oru marubhomi kadha | |[[ਰਾਏ ਲਕਸ਼ਮੀ|Lakshmi Rai]] | |- |Oru Minnaminunginte Nurunguvettam | |Parvathy | |- |Oru vadakan veeragadha | |[[ਮਾਧਵੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Madhavi]] | |- |Ottayal Pattalam | |[[ਮਧੂ|Madhu Bala]] | |- |Pachamarathanalil | |Padmapriya | |- |Pakal | |Jyothirmayi | |- |Pakal Nakshatrangal | |Reena Bhasheer | |- |Pakalppooram | |[[ਗੀਤੂ ਮੋਹਨਦਾਸ|Geethu Mohandas]] | |- |Pakshe | |Shobana | |- |Paleri Manikyam: Oru Pathirakolapathakathinte Katha (film) | |Gowri Munjal | |- |Panchagni | |Nadia Moidu | |- |Panthayakozhi | |Geetha | |- |Pappayude Swantham Appoos | |Sainu dadi (Seena Dadi) | |- |Parinayam | |Mohini | |- |Pattalam | |Tessa | |- |Pattente palazhy | |Revathi | |- |Pavam Krooran | |Kalaranjini | |- |Payyans | |Rohini | |- |Penpattanam | |Revathi | |- |Pidakkozhi Koovunna Noottandu | |Urvashi | |- |Pingami | |Kanaka | |- |Pramani | |[[ਸਨੇਹਾ|Sneha]] | |- |Putturam puthri unniyarcha | |Vani Viswanath | |- |Puzhayozhugum Vazhi | |[[ਅੰਬਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Ambika]] | |- |Rajamanikyam | |[[ਸਿੰਧੂ ਮੇਨਨ|Sindhu Menon]]/ Padmapriya | |- |''Rakkilippattu'' | |[[ਜਯੋਤਿਕਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Jyothika]] |Priyadarshan's 50th movie<br /><br />Remade into other languages. |- |ramaleela |2017 |[[ਰਾਧਿਕਾ ਸਰਥਕੁਮਾਰ|Radhika]] | |- |Ramji Rao Speaking | |[[ਰੇਖਾ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|Rekha]] | |- |Raskshasa rajavu | |Meena | |- |Rashtram | |[[ਲਾਯਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Laya]] | |- |Ravanaprabhu | |Rajasree nair, Revathi | |- |Red chillies | |Sana khan | |- |Rugmini | |[[ਲਿਸੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Lissy]] | |- |Sagar alias Jacky Reloaded | |Shobana | |- |Sainyam | |Priya Raman | |- |Saivar Thirumeni | |Samyuktha Varma | |- |Salt Mango Tree |2015 |[[ਸੁਹਾਸਿਨੀ ਮਨੀਰਤਨਮ|Suhasini Maniratnam]] | |- |Salt n pepper | |[[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੇਨੈਨ|Shwetha Menon]] |Shweta won Kerala State Film Award for Best Actress |- |Samaantharangal | |Renuka okk | |- |Sammohanam | |Archana | |- |Samooham | |Suhasini | |- |Santhanagopalam | |[[ਚਿੱਪੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|Chippy]] | |- |Sarvakalashala | |[[ਲਿਸੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Lissy]] | |- |Savidham | |Shari (actress) | |- |Sevenes | |Nadia Moidu | |- |Sindoora Rekha | |Shobana | |- |Solo |2017 |Suhasini | |- |Spadikam | |Urvashi | |- |Sradha | |Shobana | |- |Sufi paranja kadha | |[[ਸ਼ਰਬਾਨੀ ਮੁਖਰਜੀ|Sharbani Mukherjee]] | |- |Superman | |Shobana |- |Shyama | |Nadia Moidu | |- |Thalavattom | |karthika | |- |Thalayana Manthram | |Urvashi | |- |Thanmathra | |[[ਸੀਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seetha]] | |- |Thenkashi pattanam | |[[ਗੀਤੂ ਮੋਹਨਦਾਸ|Geethu Mohandas]], Samyuktha Varma | |- |Thenmavin Kombath | |Shobana | |- |Thillana Thillana | |[[ਕਾਵੇਰੀ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Kaveri]] | |- |Thommanum Makkalum | |[[ਲਾਯਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Laya]], Sindhu | |- |Thooval Kottaram | |[[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sukanya]] | |- |Time | |Padmapriya | |- |Udayon | |[[ਲਾਯਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Laya]], [[ਸੁਕੰਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Sukanya]] | |- |Ulladakkam | |[[ਅਮਲਾ ਅੱਕੀਨੇਨੀ|Amala]] |Kerala State Film Award for Best Dubbing Artist |- |Uncle Bun | |[[ਚਾਰਮਿਲਾ|Charmila]] / Sreeja / Rani (Raksha) | |- |Unnikale Oru Kadha Parayam | |Karthika | |- |Ustaad | |Indraja | |- |[[Uthara]] | |Heroine | |- |Vadhyyar | |[[ਮੇਨਕਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Menaka]] | |- |[[Vadhu Doctoranu]] | |Nadia Moidu | |- |Vakkalathu Narayanankutty | |[[ਮਾਨਿਆ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Manya]] | |- |Vallyettan | |Shobana | |- |Vallkannadi | |[[ਗੀਤੂ ਮੋਹਨਦਾਸ|Geethu Mohandas]] | |- |Vandanam | |Girija Shettar |- |Varaphalam | |[[ਅੰਜੂ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Anju]] | |- |Varavelpu | |Revathi | |- |Vardhakyapuranam | |Kanaka | |- |Varnapakittu | |Meena | |- |Varnakkazchchakal | |[[ਪੂਰਨਿਮਾ ਇੰਦਰਾਜੀਤ|Poornima Indrajith]] | |- |Veendum Chila Veettukaryangal | |Samyuktha Varma | |- |Venkalam | |Urvashi, Priyanka | |- |Vesham | |[[ਸਿੰਧੂ ਮੇਨਨ|Sindhu Menon]], Mohini | |- |Vettam | |[[ਭਾਵਨਾ ਪਾਨੀ|Bhavna Pani]] | |- |Vietnam Colony | |Kanaka | |- |Vilapangalkkappuram | |Suhasini | |- |Vinodayathra | |[[ਸੀਤਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Seetha]] | |- |V I P | |Heroine | |- |Winter | |[[ਭਾਵਨਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|Bhavana]] | |- |Yathrakarude Sradhakku | |[[ਸੌਂਦਰਿਆ|Soundarya]] | |- |Thenkasipattanam |2000 |Samyuktha Varma/ Geetu Mohandas | |- |Rajamanikyam |2005 |Padmapriya Janakiraman/ Sindhu Menon | |- |Thommanum Makkalum |2006 |Laya/ Sindhu Menon | |- |Vesham |2005 |Mohini/ Sindhu Menon | |- |One Man Show |2001 |Samyuktha Varma/ Mayana | |- |Udayon |2005 |Laya/ Sukanya | |- |Kshamichu Ennoru Vakku |1986 |Shobhana/Uruvashi |- |Hitler |1996 |Vani Viswanath/ Sobhana | |- |Kerala Cafe |2009 |Jyothirmayi/ Shweta Menon/ Dhanya Mary Varghese | |- |Twenty:20 |2008 |Sindhu Menon/ Karthika Mathew | |- |Uncle Bun |1991 |Charmila/ Khushbu | |- |''Venkalam'' |1994 |Urvashi/ Sonia | |- |Pakalppooram |2002 |Geethu Mohandas/ Kavitha Jose | |- |Soorya Kireedam |2007 |Nitya Das/ Ramya Nambeesan | |- |Aamayum Muyalum |2015 |Sukanya/ Ambika | |- |Lakshmi |2007 |Nayanthara/ |- | |} === ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ === === ਮਲਿਆਲਮ === === ਤਾਮਿਲ === # ''ਆਦਿਤਿਆ ਵਰਮਾ'' (2019) === ਗੀਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਫਿਲਮ ! ਭਾਸ਼ਾ ! ਕੰਪੋਜ਼ਰ ! ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ! ਲਈ ਡੱਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ |- | 1995 | "ਪਰੁਮਾਲਾ ਥੇਰੁਵਿਲੇ ਪਾਦਿਪੁਰਾ ਵੇਤਿਲ ਪਥਿਨੇਤਮ੍ | ''ਸਫਾਦਿਕਮ'' | [[ਮਲਿਆਲਮ]] | ਐਸਪੀ ਵੈਂਕਿਤੇਸ਼ | [[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇਐਸ ਚਿਤਰਾ]] | ਉਰੁਵਸ਼ੀ |- | 1990 | "AEIOU ਪਦਮ ਚੋਲੀਪਾਡੀਚੁਮ" | ''ਐਈ ਆਟੋ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਬਿਖੁ ਤਿਰੁਮਾਲਾ | [[ਮੋਹਨਲਾਲ|ਮੋਹਨ ਲਾਲ]], ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਨ | ਰੇਖਾ |- | 1995 | "ਕਵਿਲਾਨਯਿਲ ਕੁੰਗੁਮਾਮੋ ਪਰਿਭਾ" | ''ਵੰਦਨਮ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਓਸੇਪਚਨ | ਐਮ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀਕੁਮਾਰ | ਗਿਰੀਜਾ ਸ਼ੈੱਟਰ |- | 1998 | "ਥਾਨਿਥਾਂਗਕਿਨਪੋਂਕਲ" | ''ਦੋਸਤੋ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਇਲਯਾਰਾਜਾ | [[ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੂਦਾਸ|ਕੇਜੇ ਯੇਸੂਦਾਸ]] ਅਤੇ ਕੇਐਸ ਚਿਤਰਾ | ਮੀਨਾ |- | 1998 | "ਕੁਪੀਵਾਲਕਿਲੁਕਿਲੁੰਗੱਟੇ" | ''ਅਯਾਲ ਕਢੇਝੂਠੁਨਾਥ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਰਵਿੰਦਰਨ | ਸੁਜਾਤਾ | ਨੰਧਿਨੀ |- | 2000 | "ਕਨਿਲ ਕਾਸ਼ੀ ਥੰਬਿਕਲ" | ''ਸੁਪਨੇ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਗਿਰੇਸ਼ ਪੁਥੇਨਚੇਰੀ | ਪੀ ਜੈਚੰਦਰਨ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਅਸੋਕਨ | ਮੀਨਾ |- | 2004 | "ਮਿੰਨਾ ਮਿੰਨੂਗੇ ਨਿੰਨੀ" | ''ਚਥਿਕਕਥਾ ਛੰਤੁ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਗਿਰੇਸ਼ ਪੁਥੇਨਚੇਰੀ | ਡਾਕਟਰ ਫਹਾਦ ਜਯੋਤਸਨਾ ਅਤੇ ਰਿਮੀ ਟੋਮੀ | ਨਵਿਆ ਨਾਇਰ |- | 2006 | "ਐਂਤੇ ਖਲਬੀਲੇ ਵੇਨੀਲਾਵੁ" | <nowiki><i id="mwDnk">ਜਮਾਤੀ</i></nowiki> | ਮਲਿਆਲਮ | ਅਲੈਕਸ ਪਾਲ | ਵਿਨੀਤ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਅਤੇ ਸੁਜਾਤਾ | ਰਾਧਿਕਾ |- | 2004 | "ਓਰੁ ਕਥੀਲੋਲਾ ਨਜਾਨ ਕੰਦੀਲਾ" | ''ਵੇਟਮ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਬਰਨੀ ਇਗਨੇਸ਼ੀਅਸ | ਐਮਜੀ ਸ਼੍ਰੀਕੁਮਾਰ | ਭਾਵਨਾ ਪਾਨੀ |- | 2010 | "ਏਨੇਯਾਨੋ" | ''ਬਾਡੀਗਾਰਡ'' | ਮਲਿਆਲਮ | ਅਨਿਲ ਪੰਚੂਰਨ | ਐਮਜੀ ਸ਼੍ਰੀਕੁਮਾਰ, ਬੀਜੂ ਨਾਰਾਇਣਨ ਅਤੇ [[ਰਿਮੀ ਟੋਮੀ]] | ਨਯਨਥਾਰਾ |} === ਡੱਬ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ === * ''ਕਿਲਿੰਜਲਗਲ'' - ਪੂਰਨਿਮਾ ਰਾਓ (1981) ਲਈ ਡਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == === ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ === * ਮਾਨਸੀਲੋਰੂ ਮਜ਼ਾਵਿਲੂ ਸੀਜ਼ਨ 1, 2 ( ਕੈਰਾਲੀ ਟੀਵੀ ) * ਸੈਲਫੀ ( ਕੈਰਾਲੀ ਟੀਵੀ ) * ਫਾਸਟ ਟ੍ਰੈਕ * ਡਰੀਮ ਡਰਾਈਵ * ਚਰਿਥਰਾਮ ਐਨੀਲੋਡ * ਚੱਕਰਪਾਨਾਥਲ (ਸ਼ੋਭਨਾ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ) === ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ === * ਥਰੋਲਸਵਮ 1, 2 ( ਕੈਰਾਲੀ ਟੀ.ਵੀ. ) * ਸਟਾਰ ਸਿੰਗਰ 2008 ( ਏਸ਼ਿਆਨੈੱਟ ) === ਭਾਗੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ === * ਮੇਰੀ ਜੀ ਫੁੱਲ ਓਰੁ ਕੋਡੀ * ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਮਲਿਆਲਮ ਸੀਜ਼ਨ 3) * ਸਮਾਰਟ ਸ਼ੋਅ === ਟੈਲੀਫ਼ਿਲਮ === * ''ਮਿਸ ਮੈਰੀ ਥੇਰਾਸਾ ਪਾਲ'' - [[ਬੀਨਾ ਐਂਟਨੀ]] ਲਈ ਡੱਬ ਕੀਤੀ ਗਈ: (ਉਸਨੇ ਕੇਰਲ ਸਟੇਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (1996) ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਟੈਲੀਫਿਲਮ ਜਿੱਤੀ) * ''ਮੇਲਾਪਦਮ'' - ਮਿੰਨੀ ਨਾਇਰ ਲਈ ਡੱਬ (1996) * ''ਕਿਲੀਵਾਥਿਲ'' - ਅੰਬਿਕਾ ਲਈ ਡੱਬ (1999) === ਡਬਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੀਰੀਅਲ === === ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀਰੀਅਲ === * ਮੰਗਲੀਅਮ (2023) ਐਡਵ. ਰਾਧਿਕਾ ਰਮਨ ਵਜੋਂ * ਸੁਕਾਮੋ ਦੇਵੀ (2023) ਡਾ. ਜਾਨਕੀ ਵਜੋਂ === ਵਿਗਿਆਪਨ === * ''ਸਵੈਮਵਰਾ ਸਿਲਕਸ'' - [[ਸ਼ੋਬਾਨਾ|ਸ਼ੋਭਨਾ]] (2021) ਲਈ ਡੱਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|nm2366511}} == ਸਰੋਤ == * [https://web.archive.org/web/20140203000230/http://msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Bhagyalakshmi ਭਾਗਲਕਸ਼ਮੀ ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ] * [https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/dubbing-artist-bhagyalakshmi-upset-over-social-media-attacks/articleshow/67850531.cms] * [https://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/2019/02/04/bhagyalakshmi-new-look-cancer-day.html] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] kro56543byahh3y37f6ulpigbnl5e6d 0 183359 837308 744689 2026-04-22T01:35:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837308 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਿਆ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priya Malik''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕੁਸ਼ਤੀ|ਪਹਿਲਵਾਨ]] ਹੈ। ਉਸਨੇ 2021 ਵਿਸ਼ਵ ਕੈਡੇਟ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ 73 ਕਿਲੋ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ [[ਨੂਰ-ਸੁਲਤਾਨ|ਅਸਤਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2023 ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Wrestler Priya bags bronze on her senior international debut |url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2023/apr/12/wrestler-priya-bags-bronze-on-her-senior-international-debut-2564966.html |access-date=2023-04-15 |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |last=Desk |first=The Bridge |date=2023-04-12 |title=Asian Wrestling C'ship: Nisha Dahiya wins silver; bronze for Priya |url=https://thebridge.in/wrestling/asian-cship-nisha-silver-bronze-priya-41105 |access-date=2023-04-15 |website=The Bridge - Home of Indian Sports |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਿਆ ਮਲਿਕ ਦਾ ਜਨਮ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜੀਂਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਿਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੈਭਗਵਾਨ ਨਿਦਾਨੀ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ]] ਬਜ਼ੁਰਗ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਆ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ 2017 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-07-25 |title=Priya Malik wins gold at world cadet wrestling in Budapest |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/priya-malik-wins-gold-at-world-cadet-wrestling-championships-101627217972557.html |access-date=2023-04-15 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-07-26 |title=Who is Priya Malik who won GOLD at World Cadet Wrestling Championship? Check why Milind Soman was TROLLED for CONGRATULATING her |url=https://www.zeebiz.com/zeal/sports/news-who-is-priya-malik-who-won-gold-at-world-cadet-wrestling-championship-check-why-milind-soman-was-trolled-for-congratulating-her-161439 |access-date=2023-04-15 |website=Zee Business}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਦੂਜੀਆਂ ਖੇਲੋ ਇੰਡੀਆ ਯੂਥ ਖੇਡਾਂ, ਪੁਣੇ (2019) ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ<ref name="india.com" /> * 17ਵੀ<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਤਸਦੀਕ ਯੋਗਤਾ|<span title="this one was a passing mention from the larger world cadet win (December 2021)">ਬਿਹਤਰ&nbsp;ਸਰੋਤ&nbsp;ਲੋੜ ਹੈ</span>]]'' &#x5D;</sup>ਆਂ ਸਕੂਲ ਖੇਡਾਂ, ਦਿੱਲੀ (2019) ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ * 'ਤੇ ਸ<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਤਸਦੀਕ ਯੋਗਤਾ|<span title="this one was a passing mention from the larger world cadet win (December 2021)">ਬਿਹਤਰ&nbsp;ਸਰੋਤ&nbsp;ਲੋੜ ਹੈ</span>]]'' &#x5D;</sup>ੋਨ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, ਪਟਨਾ (2020) * 'ਤੇ ਸੋਨ ਤ<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਤਸਦੀਕ ਯੋਗਤਾ|<span title="this one was a passing mention from the larger world cadet win (December 2021)">ਬਿਹਤਰ&nbsp;ਸਰੋਤ&nbsp;ਲੋੜ ਹੈ</span>]]'' &#x5D;</sup>ਗਮਾ ਜੇਤੂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਖੇਡਾਂ (2020) * ਵਿਸ਼ਵ ਕੈਡੇ<sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਤਸਦੀਕ ਯੋਗਤਾ|<span title="this one was a passing mention from the larger world cadet win (December 2021)">ਬਿਹਤਰ&nbsp;ਸਰੋਤ&nbsp;ਲੋੜ ਹੈ</span>]]'' &#x5D;</sup>ਟ ਕੁਸ਼ਤੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, [[ਬੁਦਾਪੈਸਤ|ਬੁਡਾਪੇਸਟ]], ਹੰਗਰੀ &#x2013; ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ, 73&nbsp;ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (2021)<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/priya-malik-gold-medal-at-2021-world-cadet-wrestling-championship-kareena-abhishek-bachchan-others-celebrate-proud-moment-7421562/|title=Priya Malik awarded gold medal at 2021 World Cadet Wrestling Championship: Kareena, Abhishek Bachchan and others celebrate the 'proud moment'|date=2021-07-25|work=[[The Indian Express]]|access-date=2021-07-25|language=en}}</ref><ref name="india.com">{{Cite news|url=https://www.india.com/sports/priya-malik-clinches-gold-for-india-at-world-cadet-wrestling-championship-in-hungary-4840977/|title=Priya Malik Wins Gold For India at World Cadet Wrestling Championship|date=2021-07-25|work=[[India.com]]|access-date=2021-07-25}}</ref><ref name="news18bn">{{Cite news|url=https://bengali.news18.com/news/sports/other-sports-indian-wrestler-priya-malik-won-gold-in-world-cadet-wrestling-championship-dd-632281.html|title=Wrestling : কুস্তিতে স্বর্ণ পদক জিতলেন প্রিয়া মালিক|work=[[News18 Bangla]]|access-date=2021-07-25|language=bn}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਆ ਮਲਿਕ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] dgzhi7qhq3b7hgphee9da03kvo75uk3 0 187285 837319 832160 2026-04-22T06:41:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837319 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ਬਸਵਾ | style = Indian Railways | type = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਸਟੇਸ਼ਨ | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|80px]] | caption = | address = ਬਸਵਾ, [[ਦੌਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | country = ਭਾਰਤ | coordinates = {{coord|27.150157|76.575550|type:railwaystation_region:IN|display=inline}} | elevation = {{convert|288|m|ft}} | owned = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] | operator = ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ | lines = [[ਦਿੱਲੀ-ਜੈਪੁਰ ਲਾਈਨ]] | platforms = 2 | tracks = 2 | connections = | structure = Standard (on ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = BU | zone = [[North Western Railway zone|North Western Railway]] | division = {{rwd|Jaipur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = | map_type = India#India Rajasthan | map_dot_label = ਬਸਵਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | map_size = 300 }} '''ਬਸਵਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਦੌਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਡ '''ਬੀ. ਯੂ.''' (BU) ਹੈ। ਇਹ ਬਸਵਾ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 2 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ, ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=BU/Baswa |url=https://indiarailinfo.com/departures/baswa-bu/670 |website=India Rail Info}}</ref><ref>{{Cite web |title=BU:Passenger Amenities Details As on : 31/03/2018, Division : Jaipur |url=https://www.raildrishti.in/raildrishti/IRDBStationPDF.jsp?stncode=BU |website=Raildrishti }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=इंदौर एक्सप्रेस का पावर फेल होने के कारण दिल्ली-जयपुर रेल मार्ग पर खड़ी रहीं कई गाड़ियां |url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/dausa-trains-standing-on-delhi-jaipur-rail-route-due-to-power-failure-of-indore-express-hydrnr-2406025.html |website=News18 |access-date=2024-06-15 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125102538/https://hindi.news18.com/news/rajasthan/dausa-trains-standing-on-delhi-jaipur-rail-route-due-to-power-failure-of-indore-express-hydrnr-2406025.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=बसवा रेलवे स्टेशन पर ओवरब्रिज का निर्माण शुरू, यात्रियों को एक दूसरे प्लेटफार्म पर जाने के लिए मिलेगी सुविधा |url=https://www.bhaskar.com/rajasthan/dausa/news/rajasthan-news-overbreeze-construction-at-baswa-railway-station-starts-passengers-get-access-to-another-platform-092006-5039292.html |website=Bhaskar}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੌਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 7wglf4q7je1wvkzytvhirx35dww1ktz 0 187923 837323 761350 2026-04-22T08:08:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837323 wikitext text/x-wiki ''ਬੀਨੂ ਰਾਜਪੂਤ'' (ਜਨਮ 31 ਅਗਸਤ 1979) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਬੀਨੂ ਰਾਜਪੂਤ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/a-journey-of-a-never-say-die-woman-from-a-small-village-to-tinsel-town/articleshow/68311248.cms</ref><ref>https://www.brutimes.com/news/entertainment/beenurajpoot-a-rising-star-redefining-indian-documentary-cinema</ref><ref>{{Cite web |url=https://hindi.news18.com/news/maharashtra/beenu-rajpoot-film-bhakt-bhagwat-based-on-ritual-8428152.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2024-07-08 |archive-date=2025-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427003027/https://hindi.news18.com/news/maharashtra/beenu-rajpoot-film-bhakt-bhagwat-based-on-ritual-8428152.html |url-status=dead }}</ref> ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ, ਬੀਨੂ ਰਾਜਪੂਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯੁਵਾ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫਿਟ ਇੰਡੀਆ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://fitindia.gov.in/fit-india-champions</ref><ref>https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2021/May/18/free-fitness-gyaan-and-goals-2304021.html</ref> ==ਹਵਾਲੇ== kh4hr1bp1hny2v97y2sw1hv7wfzfpq3 0 190524 837315 771768 2026-04-22T04:08:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837315 wikitext text/x-wiki {{Infobox book|name=ਫੁਸੁਲੁਨ ਫਾਈ ਅਡੀਅਨਿਲ ਹਿੰਦ, ਅਲ-ਹਿੰਦੂਸੀਆਤੂ ਵਾਲਬੁਜ਼ੀਆਤੂ, ਵਾਲਜਿਨਿਆਤੂ, ਵਾਲਸੇਖਯਾਤੂ ਵਾ ਇਲਾਕਾਤੂ ਅਲ ਤਸਾਵੁਫ ਬੀਹਾ| title_orig = فصول في أديان الهند الهندوسية والبوذية والجينية والسيخية وعلاقة التصوف بها|author=[[ਜ਼ਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਆਜ਼ਮੀ]]|country=ਸਊਦੀ ਅਰਬ|language=ਅਰਬੀ|genre=[[ਧਰਮ]]<br />[[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]<br />[[ਇਸਲਾਮ]]<br />[[ਇਤਿਹਾਸ]]|publisher=ਦਾਰੁਲ ਬੁਖਾਰੀ<br />ਮਕਤਾਬੁਰ ਰੁਸ਼ਦ|isbn=|published=1997|pages=216 (ਦਾਰੁਲ ਬੁਖਾਰੀ, ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ)}} ''''ਫਸੁਲੁਨ ਫਾਈ ਅਦੀਨਿਲ ਹਿੰਦ, ਅਲ-ਹਿੰਦੁਸੀਆਤੁ ਵਾਲਬੁਜ਼ੀਆਤੁ, ਵਾਲਜਿਨਿਆਤੁ, ਵਾਲਸੇਖਯਾਤੁ ਵਾ ਇਲਾਕਾਤੂ ਅਲ ਤਸਾਵੁਫ ਬਿਹਾ'''' (ਅਰਥ: [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਏ: ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੂਫੀਵਾਦ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਜ਼ਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਆਜ਼ਮੀ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last1=غازي ،الدكتور |first1=محمود أحمد |title=محاضرات في علوم القرآن الكريم |date=1 January 2019 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية |isbn=978-2-7451-9409-1 |page=222 |url=https://books.google.com/books?id=x46wDwAAQBAJ&dq=%D9%81%D8%B5%D9%88%D9%84+%D9%81%D9%8A+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF+%D8%B6%D9%8A%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D8%B8%D9%85%D9%8A&pg=PT221 |access-date=24 December 2023 |lang=ar}}</ref> ਇਹ ਦਾਰੁਲ ਬੁਖਾਰੀ, ਮਦੀਨਾਹ ਮੁਨਾਵਾਰਾ ਤੋਂ 1997 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2002 ਵਿੱਚ ਮਕਤਾਬੁਰ ਰਸ਼ਦ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=ابراهيم |first1=د سفيان ياسين |title=( الهند في المصادر البلدانية (3 -7 ه ، 9-13 ه |date = 7 February 2018 |publisher=دار المعتز للنشر والتوزيع |isbn=978-9957-65-009-4 |page=63 |url=https://books.google.com/books?id=cO1KDwAAQBAJ&dq=%D9%81%D8%B5%D9%88%D9%84+%D9%81%D9%8A+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF+%D8%B6%D9%8A%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D8%B8%D9%85%D9%8A&pg=PA59 |access-date=24 December 2023 |lang=ar}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ 1997 ਵਿੱਚ ਦਾਰੁਲ ਬੁਖਾਰੀ, [[ਮਦੀਨਾਹ]] ਮੁਨਾਵਰਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2002 ਵਿੱਚ ਮਕਤਾਬੁਰ ਰਸ਼ਦ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਮਦੀਨਾਹ ਇਸਲਾਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ "ਮੈਗਜਲਤ ਅਲ ਜਮੀਅਤ ਅਲ-ਇਸਲਾਮੀਆ ਬਿਲ ਮਦੀਨਾਹ ਅਲ ਮੁਨਾਵਾਰਾ (ਮਦੀਨਾਹ ਇਸਲਾਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ)" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name='AHWT'/> ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮਦੀਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ "ਅਦੀਯਾਨ ਅਲ-ਆਲਮ (ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ)" ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ "ਧਰਮ" ਦਾ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੁੜ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="AHWT"/><ref>{{cite book |last1=الهاشمي |first1=الإمام القاضي أبي البقاء صالح بن الحسين الجعفري |title=تخجيل من حرّف التوراة والإنجيل: الجزء الأول |date = 20 February 1998 |publisher=العبيكان للنشر |isbn=978-9960-02-028-0 |page=7|url=https://books.google.com/books?id=6C6LDwAAQBAJ&dq=%D9%81%D8%B5%D9%88%D9%84+%D9%81%D9%8A+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF+%D8%B6%D9%8A%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D8%B8%D9%85%D9%8A&pg=PT10 |access-date=24 December 2023 |lang=ar}}</ref> ਹੁਣ ਇਹ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ "ਧਰਮ" ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ "ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈਅਤ" (دراست في اليهودية و عديان النسرانية) ਅਤੇ "ਭਾਰਤ ਦਾ ਧਰਮ", ਜੋ ਕਿ ਦਿਰਾਸਤ ਫਿਲ ਯਹੂਦੀਅਤ ਵਾਲ ਮਸੀਹੀਅਤ ਵਾਲ ਅਦਯਾਨਿਲ ਹਿੰਦ (در) ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। است في اليهودية و الكشرينية و عديان الحند, ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਯਹੂਦੀ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ 784 ਪੰਨੇ ਹਨ, <ref name='AHWT'/> ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਹਾਊਸ, ਮਕਤਾਬਤ ਅਲ-ਰੁਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ <ref name='AHWT'/> ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੱਤ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=الفرّاك |first1=أحمد |title=المسلمون والغرب: والتأسيس القرآني للمشترك الإنساني |date=1 June 2021 |publisher=International Institute of Islamic Thought (IIIT) |isbn=978-1-64205-563-4 |page=94 |url=https://books.google.com/books?id=YqoxEAAAQBAJ&dq=%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA+%D9%81%D9%8A+%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9+%D9%88+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D8%A9+%D9%88+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF+%D9%81%D8%B5%D9%88%D9%84+%D9%81%D9%8A+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF&pg=PT45 |access-date= 23 December 2023 |lang=ar}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਇਸਲਾਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=مانع بن حماد الجهنى - الموسوعه الميسره فى الاديان و المذاهب و الاحزاب المعاصره - 2 |publisher=IslamKotob |page=943 |url=https://books.google.com/books?id=BUVICwAAQBAJ&dq=%D9%81%D8%B5%D9%88%D9%84+%D9%81%D9%8A+%D8%A3%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF+%D8%B6%D9%8A%D8%A7%D8%A1+%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%86+%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B9%D8%B8%D9%85%D9%8A&pg=PT374 |access-date=24 December 2023 |lang=ar}}</ref><ref name="AHWT"/> ==ਸਮੱਗਰੀ== ===ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ=== ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, [[ਕੋਲ ਲੋਕ|ਕੋਲ]] ਨਸਲ ਤੀਸਰੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੋਹੰਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, [[ਤੁਰਾਨੀਆਂ]] ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ [[ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਨਸਲ ਉਭਰੀ, ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਮੋਹੰਜੋਦੜੋ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ। ਉਹ [[ਹੜੱਪਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਕੰਨੜ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ।<ref name="AHWT">{{cite book |title=الهندوسية وتأثر بعض الفرق الاسلامية بها |date=2016|last1=Zakaria|first1=abu Bakar Muhammad|author-link1=Abubakar Muhammad Zakaria |publisher=Dār al-Awrāq al-Thaqāfīyah |isbn=978-603-90755-6-1 |pages=17, 63, 95-96, 102, 156, 188-189, 554-558, 698-99, 825, 990-991, 1067-1068, 1071, 1159 |url=https://books.google.com/books?id=zLGztAEACAAJ&q=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A9+%D9%88%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1+%D8%A8%D8%B9%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%82+%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9+%D8%A8%D9%87%D8%A7 |access-date=28 July 2023 |language=ar}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਆਰੀਅਨ]] ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੂ (ਸਿੰਧ) ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ [[ਵੈਦਿਕ]] ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਆਜ਼ਮੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੀਅਨ ਯੂਰਪੀਅਨ [[ਫਾਰਸੀ]] ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਇੱਕੋ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਖੇਤਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।<ref name="AHWT"/> ਫਿਰ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਵਰਨਾਸ਼ਰਮ|ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] (ਆਰੀਅਨ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਂ ਮੌਲਵੀਆਂ), [[ਕਸ਼ਤਰੀ]] ([[ਰਾਜਪੂਤ]] ਯੋਧੇ ਜਾਂ ਮਰਾਠੇ), [[ਵੈਸ਼ਿਆ]] (ਤੁਰਾਨੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ) ਅਤੇ [[ਸ਼ੂਦਰ]] (ਤੁਰਾਨੀ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ), ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਆਰੀਅਨ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਹਨ। ਆਜ਼ਮੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਇਆ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਗਏ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਕਵਰੇਜ ਮਿਲੀ, ਆਜ਼ਮੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ:<ref name=A/> # ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਮੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਉਪਜ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਸਹੀਫਾ ਕਿਤਾਬ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name='AHWT'/> # ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸੂਫੀਵਾਦ]] ਜਾਂ ਤਸਾਵੁਫ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨਸੂਰ ਹੱਲਾਜ, [[ਇਬਨ ਅਰਬੀ]] ਅਤੇ ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ [[ਨਿਰਬਾਨ]] ਅਤੇ [[ਓਮ]] ਨੇ ਵਹਦਤ ਅਲ-ਓਜੁਦ, ਇਬਨ ਅਦਤ, ਅਹਿਮਦ ਇਬਨ ਨਮਸ, ਅਬੂ ਮੁਸਲਿਮ ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਰਜ਼ੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨਾਮਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਲਾਲੂਦੀਨ ਅਕਬਰ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। # ਤੀਜੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਮ੍ਰਿਤੀ]] ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ [[ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ]] ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। # ਚੌਥੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਰੀਅਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਰੀਅਨ ਦੇਵਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਆਰੀਅਨ ਲੋਕ [[ਇੰਦਰ]] ਨੂੰ ਗਰਜ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ, ਅਰੁਣ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ [[ਊਸ਼ਾ]] ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵ]] ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ [[ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ]] ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਈ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਨੁਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੋ ਵਿਨਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਮੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰੀਅਨ ਪਰਵਾਸ ਈਸਾਈ [[ਸੇਂਟ ਪੌਲ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਪੌਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਏਕ ਦੈਵੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤ੍ਰਿਏਕਵਾਦ ਦੁਆਰਾ. , ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ)। <ref name='AHWT'/> # ਪੰਜਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਭਾਰਤ]], [[ਗੀਤਾ]] ਅਤੇ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਆਰੀਅਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=A/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਮੀਰ ਸਿਆਲਕੋਟੀ ਅਤੇ [[ਸਨਾਉੱਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ|ਸਨਾਉੱਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਸਲਾਮੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="AHWT "/> ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਮਾਨੀ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਛੱਡਿਆ, [[ਇਬਰਾਹਿਮ]] ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਆਜ਼ਮੀ ਦੂਜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਉਭਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਟੋਰਾ ਅਤੇ ਸਹਿਹ ਤੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਸੀ, ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਨਿਯਮ.<ref name ="AHWT"/><ref name=A/><ref name=Ab>{{cite journal |last1=الحافي |first1=د عمر |last2=البصول |first2=السيد علي |title=البشارات بنبؤة محمد في الكتب الهندوسية المقدسة |journal=The Jordanian Journal of Islamic Studies |date=24 June 2010 |volume=9 |issue=1 |pages=2, 12 |url=http://repository.aabu.edu.jo/jspui/handle/123456789/363 |access-date=2 September 2022 |publisher=[[Al al-Bayt University]] |archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711120515/http://repository.aabu.edu.jo/jspui/handle/123456789/363 |url-status=dead }}</ref> ਆਜ਼ਮੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, {{quote|ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਸਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਫਲਸਫੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੋ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਧਰਮ ਅਜਿਹੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਜਾਂ ਮੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬੇਜਾਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਈ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਮਾਣ ਵੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਗੁਰੂ [[ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਇਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ - ਹਠ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, 'ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।'<ref name='AHWT'/> ਇਸੇ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਹਿੰਦੂਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, 'ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।'<ref name='AHWT'/> ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਈਸਾਈ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=A/> <ref name=A/>}} ਆਜ਼ਮੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, {{quote|ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਰਿਸਾਲੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਤੌਹੀਦ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ [[ਸੂਫੀਵਾਦ]] ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਸਲ ਮੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ - ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਬਾਹ ਅਤੇ ਤਾਬੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਮੱਤ। ਅਤੇ ਇਮਾਮ ਅਹਿਮਦ ਇਬਨ ਹੰਬਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕੀਦਾਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੁਲ ਇਸਲਾਮ ਇਬਨ ਤੈਮੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿਲੁਸ ਸੁੰਨਤ ਵੱਲ ਜਮਾਤ ਦੇ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹਨਾਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ [[ਅਕੀਦਾ]] ਨੂੰ [[ਪੂਜਾਨ]] ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ [[ਕਬਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਮਕਬਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤਵਾਫ਼, ਸਿਜਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਫ਼ਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਝੂਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਝੂਠ ਫੈਲਾਇਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਿਵਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਹਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ 'ਤੇ ਵੇਦ, ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਰਗੇ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਰਾਨ, ਹਦੀਸ, ਸੀਰਤ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ, [[ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name='AHWT'/> ਮੈਂ ਕੁਝ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਕੀਦਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਸਦਾ ਨਵਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name='AHWT'/><ref name=A>{{cite book |last1=আজমি |first1=জিয়াউর রহমান |author2=মহিউদ্দিন কাসেমী (অনুবাদক) |title=হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন, শিখ ধর্মের ইতিহাস |date = 5 June 2021 |publisher=কালান্তর প্রকাশনী |isbn=978-984-95932-8-7 |pages = 20, 21-30, 36-39, 101-102, 105-106, 173-174 |lang=bn}}</ref>}} ==ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ== [[ਅਬੂਬਕਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਕਰੀਆ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਹਿੰਦੂਸੀਅਤ ਵਾ ਤਸੂਰ ਬਾਦ ਅਲ-ਫਿਰਾਕ ਅਲ-ਇਸਲਾਮੀਅਤ ਬਿਹਾ" ({{lang|ar|الهندوسية وتحرف بعد الفرک السلامية بها}}) (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਬੀਲੇ) ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ [[ਜ਼ਿਆਉਰ ਰਹਿਮਾਨ ਆਜ਼ਮੀ]] ਅਤੇ ਆਜ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਦਦ ਲਈ। "ਫਸੁਲੁਨ ਫੀ ਅਦਯਾਨਿਲ ਹਿੰਦ" ਨੇ ਵੀ ਨੇੜਿਓਂ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਆਰੀਅਨ ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਹਦੂਰ ਦੁਰਗਾ]] * [[ਅਘੋਰ ਸੰਪਰਦਾ]] * [[ਰੁਕੀਆਹ ਸ਼ਰੀਅਤ]] * [[ਵਹਿਦਤ ਅਲ-ਉਜੂਦ]] ==ਹਵਾਲਾ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_books/single_010/ar-adyan-alhind.pdf ਇਸਲਾਮਹਾਉਸ ਡਾਟ ਕਾਮ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ {{ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿਤਰਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ]] 6dlq30h7zcwtqjucwb4m88acubln29y 3 193449 837339 785156 2026-04-22T11:43:31Z EmausBot 2312 Fixing double redirect from [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:가웨인]] to [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arçil xan Günəşsoylu]] 837339 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arçil xan Günəşsoylu]] a6kjc2ys0my7irlefyf79fb8qtthz5l 0 194123 837316 788523 2026-04-22T05:16:54Z Symphonicallyu 59715 837316 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | type = [[ਵਰਣਮਾਲਾ]] | name = ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀ | altname = {{lang|mis|𞗘𞗪𞗢𞗑𞗜𞗥𞗰}} | sample = Ol Onal Alphabet.png | image size = | caption = | languages = [[Bhumij language]]{{efn|The Bhumij language often considered as a dialect of [[Mundari language]].}} | creator = [[ਮਹੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਰਦਾਰ]] | time = 1981 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ | fam1 = | fam2 = | fam3 = | fam4 = | fam5 = | fam6 = | fam7 = | sisters = [[ਸੰਤਾਲੀ ਲਿਪੀ]], [[ਮੁੰਦਰੀ ਬਾਣੀ]]<br/ਹੋਰ: [[ਉੜੀਆ ਲਿਪੀ]], [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ]] | iso15924 = Onao | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1E5D0.pdf U+1E5D0&ndash;U+1E5FF] | footnotes = {{notelist}} | direction = ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ | region = [[ਓਡੀਸ਼ਾ]], [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਅਸਾਮ]] ([[ਭਾਰਤ]]) }} [[ਤਸਵੀਰ:Ol-onal.gif|right|thumb|589x589px| ਓਲ ਓਨਾਲ ਅਤੇ ਗਾਲਾਂਗ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।]] '''ਓਲ ਓਨਾਲ''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਭੂਮਿਜ ਲਿਪੀ''' ਜਾਂ '''ਭੂਮਿਜ ਓਨਾਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ [[ਵਰਨਮਾਲਾ|ਵਰਣਮਾਲਾ]] ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Ol Onal |url=https://omniglot.com/writing/olonal.htm |website=Omniglot}}</ref> ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀ 1981 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ''ਓਲ ਗੁਰੂ'' [[Mahendra Nath Sardar|ਮਹਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਰਦਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਜ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Unicode 16.0.0 Core Specs, Chapter 13, section 13.11 Ol Onal |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode16.0.0/core-spec/chapter-13/#G746334}}</ref> == ਭਾਸ਼ਾ == ਭੂਮਿਜ [[ਆਸਟਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ [[ਮੁੰਡਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਮੁੰਡਾ ਸਮੂਹ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100,000 ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Bhumij language and alphabet |url=https://omniglot.com/writing/bhumij.htm |access-date=2022-04-19 |website=omniglot.com}}</ref> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ [[ਮੁੰਦਰੀ ਬੋਲੀ|ਮੁੰਡਾਰੀ]] (ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਤਮਕ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) ਹੋ ਅਤੇ [[ਸੰਥਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਤਾਲੀ]] ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਭੂਮਿਜ|ਭੂਮੀਜ ਭਾਈਚਾਰੇ]] ਕੋਲ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭੂਮਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਾਗਰੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਉੜੀਆ ਲਿਪੀ|ਉੜੀਆ]] ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭੂਮੀਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਲ ਓਨਲ ਲਿਪੀ 1981 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਜ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੇਂਦਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ''ਗਲੰਗ ਓਨਾਲ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ''ਓਲ ਓਨਾਲ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ''ਗਲੰਗ ਓਨਲ'' ਛੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਵਾਏ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜ਼ਮਾਏ ਗਏ ਰੂਪ ਹਨ।{{Clear|left}} == ਬਣਤਰ == ਓਲ ਓਨਾਲ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਆਮ ਅਬੂਗੀਦਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ : 6 ਮੂਲ ਸਵਰ ਅਤੇ 24 ਮੂਲ ਵਿਅੰਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਜੋਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਵਰ ਕਿਲਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਸਵਰਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਲਈ ਲਿਗਚਰ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਧੂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ : ਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ''mu'' (ਜਾਂ ''ਮੁਨ ਅਰੰਗ'' ) ਸਵਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਡਾਇਕ੍ਰਿਟਿਕ), ਲੰਮਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ''ikir'' (ਜਾਂ ''ikir arang)'' ਇੱਕ ਬਿੰਦੀ ਡਾਇਕ੍ਰਿਟਿਕ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰ ਅੱਖਰ ''a'' [ɔ] ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਾਸਿਕੀਕਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ''mu'' ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ''hoddond'' (ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅੰਜਨ ਅੱਖਰ ''ab'' [b] ਅਤੇ ''uj'' [ʤ] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲੋਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ [ɒ] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)। ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਸ਼ਮਲਵ ਅੰਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸੰਖੇਪ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਬੇਸਲਾਈਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਿੰਗ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਯੂਨੀਕੋਡ == ਓਲ ਓਨਾਲ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਵਰਜਨ 16.0 ਦੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ [[ਯੂਨੀਕੋਡ]] ਸਟੈਂਡਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਲ ਓਨਾਲ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਬਲਾਕ U+1E5D0–U+1E5FF ਹੈ :{{Unicode chart Ol Onal}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭੂਮਿਜ]] * ਭੂਮੀਜ ਭਾਸ਼ਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://omniglot.com/writing/olonal.htm ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਵਿਖੇ ਓਲ ਓਨਲ ਵਰਣਮਾਲਾ] * [https://www.unicode.org/L2/L2022/22151r-ol-onal-script.pdf ਓਲ ਓਨਲ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਏਨਕੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨੀਕੋਡ ਪ੍ਰਸਤਾਵ] {{List of writing systems}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ]] 3w66l279ai2m7px6easupcz2k47bqxr 0 196330 837327 803528 2026-04-22T09:52:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837327 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" | colspan="2" |'''ਬੋਧੀਸਤਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Bodhisattava_International_Film_Festival.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bodhisattava_International_Film_Festival.jpg|479x479px]]<div class="infobox-caption">BIFF 2017 ਦਾ ਲੋਗੋ</div> |}   '''ਬੋਧੀਸਤਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ('''BIFF''') ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜੋ [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਫਰਵਰੀ, 2016 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੋਧੀਸਤਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (BIFF) ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਨੇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == BIFF ਬਾਰੇ == 2016 ਵਿੱਚ, ਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੋਧੀਸਤਵ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (BIFF) ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, BIFF ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵਜੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ 'ਕਲਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਮਹੋਤਸਵ 2016' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਬੋਧੀਸਤਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਉਤਸਵ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। BIFF ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। BIFF 'ਬਿਹਾਰ ਏਕ ਵਿਰਾਸਤ' ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਨੇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (GSF) ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਰਾਹੀਂ, GSF ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। == ਇਵੈਂਟ == === ਬੀ.ਆਈ.ਐਫ.ਐਫ. - 2017 === BIFF 2017<ref>{{Cite web |date=17 February 2017 |title=Bodhisattva International Film Festival Kicks Off in Bihar-News18.com |url=http://www.news18.com/news/movies/bodhisattva-international-film-festival-kicks-off-in-bihar-1349950.html |publisher=}}</ref> 16 ਤੋਂ 23 ਫਰਵਰੀ 2017<ref>{{Cite web |title=Happy ending for film fest with awards- City's affair with culture & tales |url=https://www.telegraphindia.com/1170224/jsp/bihar/story_137362.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084039/https://www.telegraphindia.com/1170224/jsp/bihar/story_137362.jsp |archive-date=August 27, 2017 |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=8 day international film fest from February 16 -Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/8-day-international-film-fest-from-feb-16/articleshow/56574710.cms |website=[[The Times of India]] |publisher=}}</ref> ਤੱਕ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |title=आज से पटना में शुरू होगा 'बोधिसत्व फिल्म महोत्सव' |url=http://www.india.com/hindi-news/entertainment-hindi/bodhisattva-international-film-festival-opens-today/ |publisher= }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Film fest opens today, 102 movies to be screened - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/film-fest-opens-today-102-movies-to-be-screened/articleshow/57172253.cms |website=[[The Times of India]] |publisher=}}</ref> ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਕੱਤਰੇਤ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧੀਵੇਸ਼ਨ ਭਵਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ 122 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 3543 ਫਿਲਮਾਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫਿਲਮਾਂ ਭਾਰਤ, ਈਰਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ, ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ, ਯੂਕੇ, ਤੁਰਕੀ, ਰੂਸ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਜਰਮਨੀ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਕੈਨੇਡਾ, ਪੁਰਤਗਾਲ, ਆਸਟਰੀਆ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਪੋਲੈਂਡ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=पटना में इंटरनैशनल बोधिसत्व फिल्म फेस्टिवल, पहुंचेंगे बॉलिवुड-हॉलिवुड स्टार्स-Navbharat Times |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/patna/international-bodhisattva-film-festival-in-patna/articleshow/56967906.cms |publisher=}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bodhisattva International Film Festival (BIFF) inaugurated by Shatrughan Sinha, Sharda Sinha (Famous Singer) and Akhilendra Mishra |url=http://bollywoodhelpline.com/news-gossips/filmy-buzz/bodhisattva-international-film-festival-biff-inaugurated-by-shatrughan-sinha-sharda-sinha-famous/40075 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="indianexpress.com">{{Cite web |date=12 February 2017 |title=Nana Patekar to get Lifetime Achievement Award |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nana-patekar-to-get-lifetime-achievement-award-4521125/ |publisher=}}</ref> === ਬੀ.ਆਈ.ਐਫ.ਐਫ. - 2016 === "ਕਲਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਮਹੋਤਸਵ 2016" ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਨੇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 4 ਦਿਨਾਂ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾਂ, ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ 9 ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਭਰ ਲੋਕ ਨਾਚ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਲੇਖ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਫਾਈਨਲ ਬੋਧੀਸਤਵ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2017 (BIFF 2017) ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੋਧੀਸਤਵ ਵਾਇਸ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ - ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web |date=13 February 2017 |title=नाना पाटेकर को मिलेगा लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड-News 18 |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood/bollywood-actor-nana-patekar-to-get-lifetime-achievement-award-946249.html |publisher= }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nana Patekar to get Lifetime Achievement Award - Bangalore Mirror - |url=http://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/nana-patekar-to-get-lifetime-achievement-award/articleshow/57112883.cms |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220120436/http://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/nana-patekar-to-get-lifetime-achievement-award/articleshow/57112883.cms |archive-date=2017-02-20 |access-date=2017-02-19 |publisher=}}</ref> == ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਨੇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ == ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਨੇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (GSF) ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ NGO ਹੈ ਜੋ 2009 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ, ਪਛੜੇ ਕੈਂਸਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਜੀਐਸਐਫ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਰੀਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਤਬਦੀਲੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦਲਿਤ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|www.biffindia.com}} dl4fntqvsfx5pboxb5kfievd7k0p7fs 0 196758 837314 828511 2026-04-22T04:08:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837314 wikitext text/x-wiki '''ਫਲੋਰੈਂਸ ਬਾਰਲਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Florence Barla;''' ਜਨਮ 2001) ਝਾਰਖੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੀਟ ਹੈ। ਉਹ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਹਾਂਙਚੋ|ਹਾਂਗਜ਼ੂ]], [[ਚੀਨ]] ਵਿਖੇ 2022 ਦੀਆਂ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-26 |title=Full list of Indian athletes for Asian Games 2023 |url=https://www.firstpost.com/sports/asian-games-2023-full-list-of-634-indian-athletes-who-will-take-part-in-hangzhou-event-13042652.html |access-date=2023-10-02 |website=Firstpost}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਫਲੋਰੈਂਸ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਗੁਮਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਵਾਡੀਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਰੋਜਲੀਆ ਆਇੰਦ ਇੱਕ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ 2013 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ 11ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਡੀਏਵੀ ਨੰਦਰਾਜ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Coronavirus sinks Florence Barla’s Bangkok hope |url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/coronavirus-sinks-florence-barlas-bangkok-hope/cid/1753487 |access-date=2023-10-02 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Mom’s madua roti powers her speed |url=https://www.telegraphindia.com/sports/moms-madua-roti-powers-her-speed/cid/1692049 |access-date=2023-10-02 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਉਹ 2017 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਂਚੀ ਦੇ ਖੇਲ ਗਾਓਂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਕੋਚ ਆਸ਼ੂ ਭਾਟੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਆਸ਼ਾਕਿਰਨ ਬਾਰਲਾ ਵੀ ਇੱਕ ਐਥਲੀਟ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅਗਸਤ 2023 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟ ਆਫ਼ ਸਪੇਨ, ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਯੂਥ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name=":02" /> ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਕੋਲਫੀਲਡ ਲਿਮਟਿਡ (ਸੀਸੀਐਲ) ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ ਸਟੇਟ ਸਪੋਰਟਸ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਜੇ.ਐਸ.ਐਸ.ਪੀ.ਐਸ.) ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Pioneer |first=The |title=CCL felicitates Florence Barla |url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/ccl-felicitates-florence-barla.html |access-date=2023-10-02 |website=The Pioneer |language=en |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424003252/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/ccl-felicitates-florence-barla.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Mantu |first=Sushil Singh |date=2021-06-21 |title=JSSPS प्रबंधन को चंचला की प्रतीभा पर पूरा था विश्वास |url=https://www.sportsjharkhand.com/passport-jssps-chanchla/ |access-date=2023-10-02 |website=Sports Jharkhand |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਕਰੀਅਰ == * 2023: ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਗ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। * 2022: ਉਸਨੇ ਰਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਸੰਭਾਵੀ ਵਜੋਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। * 2022: ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਮੀਟ। * 2020: ਫਲੋਰੈਂਸ ਨੂੰ ਬੈਂਕਾਕ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੂਨੀਅਰ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕੋਵਿਡ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":1"/> ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਦਾ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕੁਆਲੀਫਾਈਂਗ ਮਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 54.73 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":0"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2001]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਥਲੀਟ]] cohtkxke419usohems5o6idv39xh556 0 200666 837324 820264 2026-04-22T08:17:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837324 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਬਿਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਹ | birth_date = 12 ਅਕਤੂਬਰ 1902 | birth_place = ਬਗੇਸ਼ਵਰ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1972|||1902|10|12}} | known_for = [[ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ]] }} '''ਬਿਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਸ਼ਾਹ''' (12 ਅਕਤੂਬਰ 1902 – 1972) [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ|ਉਤਰਾਖੰਡ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=स्वतंत्रता आंदोलन के दौरान जेल जाने वाली उत्तराखंड की पहली महिला के बारे में जानिए - Bishni Devi Sah Know about Bishni Devi Sah the first woman from Uttarakhand to be jailed during freedom movement Jagran Special |url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-bishni-devi-sah-know-about-bishni-devi-sah-the-first-woman-from-uttarakhand-to-be-jailed-during-freedom-movement-jagran-special-22377342.html |access-date=2024-12-02 |website=Jagran |language=hi}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Unsung hero Bishni Devi Shah display held at Chennai airport |url=https://amritmahotsav.nic.in/event-detail.htm?36362}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਬਿਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1902 ਨੂੰ [[ਬਾਗੇਸਵਰ|ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ]], ਹੁਣ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਆਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2021-10-24 |title=उत्तराखंड की पहली महिला स्वतंत्रता सेनानी थीं बिशनी देवी साह, डाक विभाग की पहल से मिलेगी पहचान |url=https://hindi.news18.com/news/uttarakhand/almora-bishni-devi-sah-uttarakhand-first-woman-freedom-fighter-3812981.html |access-date=2024-12-02 |website=News18 हिंदी |language=hi }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=उत्तराखंड की पहली महिला आंदोलनकारी, जो आजादी की लड़ाई के दौरान गईं जेल; द्रौपदी मुर्मू ने किया ज़िक्र |url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/uttarakhands-first-woman-agitator-bishni-devi-shah-who-went-to-jail-during-freedom-struggle-5806591/ |access-date=2024-12-02 |website=www.india.com |language=hi}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=बिशनी देवी: स्वतंत्रता आंदोलन में जेल जाने वाली उत्तराखंड की पहली वीरांगना हैं बिशनी देवी, जानिए इनकी कहानी |url=https://www.amarujala.com/uttarakhand/nainital/bishni-devi-is-the-first-brave-woman-of-uttarakhand-to-go-to-jail-in-the-freedom-movement-2023-10-15 |access-date=2024-12-02 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਬਿਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ [[ਅਲਮੋੜਾ|ਅਲਮੋਡ਼ਾ]] ਦੇ [[ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ]] ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਆਰਤੀ]] ਕਰਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਰਸਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਕਵੀ ਕੁਮਾਓਨੀ ਗੋਰਡਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਛੂਆਛੂਤ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-11 |title=Bishni Devi is first woman freedom fighter of Uttarakhand |url=https://www.prabhatkhabar.com/national/meri-mati-mera-desh-bishni-devi-is-first-woman-freedom-fighter-of-uttarakhand-zzz |access-date=2024-12-02 |website=Prabhat Khabar |language=hi}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਸਾਲ 2021 ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਦਲੇਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਡਾਕ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-08-11 |title=Bishni Devi is first woman freedom fighter of Uttarakhand |url=https://www.prabhatkhabar.com/national/meri-mati-mera-desh-bishni-devi-is-first-woman-freedom-fighter-of-uttarakhand-zzz |access-date=2024-12-02 |website=Prabhat Khabar |language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://indianculture.gov.in/node/2806976 Bishni Devi Shah on Indianculture. ਲਵ gov.in] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਕਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ]] of7oy75898mct3drll95muakvi4xk45 0 201863 837310 836112 2026-04-22T01:56:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837310 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਪ੍ਰੇਮ ਲਾਲ ਗੌਤਮ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1947|12|12}} | birth_place = ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | citizenship = ਭਾਰਤੀ | fields = ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ, ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ | known_for = }} '''ਪ੍ਰੇਮ ਲਾਲ ਗੌਤਮ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Prem Lal Gautam''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਪੂਸਾ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=P L Gautam is new RPCAU chancellor |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/p-l-gautam-is-new-rpcau-chancellor/articleshow/104930406.cms |access-date=July 21, 2025 |website=Times of India}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1947 ਨੂੰ [[ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਬਿਲਾਸਪੁਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਸੋਲਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ]], ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Chancellor's Profile |url=https://rpcau.ac.in/chancellors-profile/ |access-date=July 21, 2025 |website=RPCAU}}</ref> ਉਹ ਜੀ.ਬੀ. ਪੰਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ,<ref>{{Cite web |title=About University, History |url=https://www.gbpuat.ac.in/about/index.html |access-date=July 21, 2025 |website=GBPUAT}}</ref> ਕਰੀਅਰ ਪੁਆਇੰਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ,<ref>{{Cite web |title=Prem Lal Gautam, Vice Chancellor, Career Point University |url=https://cpuh.in/pro-chancellor-message/ |access-date=Aug 10, 2025 |website=CPU}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਪਲਾਂਟ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਪਰਸਨ,<ref>{{Cite web |title=Annual Report 2023-24 |url=https://plantauthority.gov.in/sites/default/files/annual-report-2023-24-english.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=Plant Authority}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਦੀ 5ਵੀਂ ਗਵਰਨਿੰਗ ਬਾਡੀ ਦੇ ਵਾਈਸ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ,<ref>{{Cite web |title=Crop trust celebrates 10th anniversary |url=https://www.croptrust.org/resources/crop-trust-celebrates-10th-anniversary/ |access-date=July 21, 2025 |website=Crop Trust }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਊਰੋ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼, [[ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ]] (ਆਈ.ਸੀ.ਏ.ਆਰ.) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Commission on genetic resources for food and agriculture |url=https://www.fao.org/4/x4111e/x4111e.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=Food and Agricultural Organization of the United Nations}}</ref> ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼,<ref>{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://naas.org.in/detail.php?id=135 |access-date=July 21, 2025 |website=NAAS}}</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼,<ref>{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://nabsindia.org/profiles/gautam.html |access-date=July 21, 2025 |website=NABS India}}</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਹਾਰਟੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਐਂਡ ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ, ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪਲਾਂਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਫੈਲੋ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Indian Society of Plant Genetic Resources |url=http://ispgr.nbpgr.ernet.in/publications/637655726003269002_2.pdf |access-date=July 21, 2025 |website=NBPGR |archive-date=ਜੁਲਾਈ 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720191948/http://ispgr.nbpgr.ernet.in/publications/637655726003269002_2.pdf |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਕਣਕ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਚੌਲਬੀਨ, [[ਫੌਕਸਟੇਲ ਬਾਜਰੇ|ਫੋਕਸਟੇਲ ਬਾਜਰਾ]] ਅਤੇ ਬਕਵੀਟ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੀਨ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Profile Dr. Prem Lal Gautam |url=https://naas.org.in/detail.php?id=135 |access-date=July 21, 2025 |website=NAAS}}</ref> ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ SKUAST-J ਅਤੇ ANDUaT ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ (UP) ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Lt Governor attends the 7th Convocation Ceremony of SKUAST-Jammu |url=https://kashmirdespatch.com/lt-governor-attends-the-7th-convocation-ceremony-of-skuast-jammu/ |access-date=July 21, 2025 |website=Kashmir Despatch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Modern Agri strategies, environment-friendly tech to accelerate rural economy transformation LG |url=https://statetimes.in/amp/modern-agri-strategies-environment-friendly-tech-to-accelerate-rural-economy-transformation-lg |access-date=July 21, 2025 |website=State Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ == ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਰਸਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: * ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ * ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=N-0vSQwAAAAJ ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]] jd7czk0o96spvycm7p0cr8amf63i3wn 0 203032 837336 829831 2026-04-22T11:16:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837336 wikitext text/x-wiki [[File:Administrative structure of India.svg|upright=1.35|thumb|ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ]] [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ '''ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬਲਾਕ''' ('''ਸੀਡੀ ਬਲਾਕ''') ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ '''ਬਲਾਕ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Maheshwari|first=Shriram|title=Rural Development and Bureaucracy in India|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276037|journal=The Indian Journal of Public Administration|volume= XXX| issue = 3|pages=1093–1100}}</ref> ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕਬਾਇਲੀ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ (ਟੀਡੀ ਬਲਾਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Vidyarthi |first=Lalita Prasad |url=https://books.google.com/books?id=8vMhJRF2CdUC&dq=%22tribal+development+block%22&pg=PA62 |title=Tribal Development and Its Administration |date=1981 |publisher=Concept Publishing Company |language=en}}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਵਿਕਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀ (BDO) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i4bV4cKpPlIC|title=Development and Democracy in India|last=Sharma|first=Shailendra D.|publisher=Lynne Rienner Publishers, Inc.|year=1999|isbn=9781555878108|location=Boulder, Colorado}}</ref> ਇੱਕ ਸਮੁਦਾਇਕ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ ਕਈ [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ|ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ]] ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਤਹਿਸੀਲ]] ਸਿਰਫ਼ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਲਾਕ [[ਪੰਚਾਇਤ ਸੰਮਤੀ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |last=CD Blocks of Assam |title=Administrative setup |url=https://des.assam.gov.in/information-services/state-profile-of-assam |access-date=2026-01-21 |archive-date=2025-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429232814/https://des.assam.gov.in/information-services/state-profile-of-assam |url-status=dead }}</ref><ref name=":3" /> == ਨਾਮਕਰਨ == ਨਾਮਕਰਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਬਲਾਕ" ਵਰਗੇ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬਲਾਕ'', ''ਪੰਚਾਇਤ ਯੂਨੀਅਨ ਬਲਾਕ'', ''ਪੰਚਾਇਤ ਬਲਾਕ'', ''ਪੰਚਾਇਤ ਸੰਮਤੀ ਬਲਾਕ'', ''ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ'', ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸੀਡੀ ਬਲਾਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ#ਭਾਰਤ|ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Block development offices; Kerala, Commissionerate of Rural Development. |url=http://rdd.kerala.gov.in/index.php/2016-07-19-10-37-23/block-panchayaths |access-date=2026-01-21 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929163039/http://www.rdd.kerala.gov.in/index.php/2016-07-19-10-37-23/block-panchayaths |url-status=dead }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |publisher=Rural Development Department, Government of Tami Nadu |title=GUIDELINES FOR THE WORKING ARRANGEMENTS OF THE NEWLY CREATED ADDITIONAL BLOCK DEVELOPMENT OFFICERS IN THE PANCHAYAT UNION ADMINISTRATIVE SET-UP |url=https://www.tnrd.tn.gov.in/Establishment/linkfiles/go_rd_653_87_pg141.pdf}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Development Blocks {{!}} District Barabanki, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://barabanki.nic.in/about-district/administrative-setup/development-blocks/ |access-date=2024-04-05 |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ]] 6gk5e9663t89183vscesbof5ixrnvp5 0 204310 837297 837275 2026-04-21T16:51:06Z Mulkh Singh 9921 837297 wikitext text/x-wiki '''ਦਿਲਾ ਰਾਮ''' [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 311 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1804 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 931 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 873 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 205 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.36% ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 938 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 990 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 62.91% ਸੀ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖ਼ਰਤਾ 66.30% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 59.27% ​​ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Dilaram Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34766-dilaram-punjab.html |access-date=2026-04-20 |website=www.census2011.co.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 55xw0zm50ebpmpz1fohgiejhng47v9x 837298 837297 2026-04-21T16:52:05Z Mulkh Singh 9921 837298 wikitext text/x-wiki '''ਦਿਲਾ ਰਾਮ''' [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ 311 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1804 ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 931 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 873 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 0-6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 205 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 11.36% ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਔਸਤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 938 ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਔਸਤ 895 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲਾਰਾਮ ਲਈ ਬਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 990 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਸਤ 846 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਦਿਲਾਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 75.84% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 62.91% ਸੀ। ਦਿਲਾਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਸਾਖ਼ਰਤਾ 66.30% ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 59.27% ​​ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Dilaram Village Population - Firozpur - Firozpur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/34766-dilaram-punjab.html |access-date=2026-04-20 |website=www.census2011.co.in}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] jkchddmu0vkxvjt23l9jpnxzku3lwy0 0 204327 837299 837281 2026-04-21T16:53:34Z Mulkh Singh 9921 837299 wikitext text/x-wiki ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਵਾਲਾ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੱਲ ਖੁਰਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 228 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ। ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਵਾਲਾ ਪਿੰਨ ਕੋਡ 152005 ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਸ਼ੇਰਖਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sher Khan Wala Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Firozepur/Ghall-Khurd/Sher-Khan-Wala |access-date=2026-04-21 |website=www.onefivenine.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 23h9oxubbfsoiyf6eej7dyoy1goyhet 3 204334 837294 2026-04-21T15:09:57Z Qədir 52056 Qədir ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:가웨인]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arçil xan Günəşsoylu]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/가웨인|가웨인]]" to "[[Special:CentralAuth/Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]]" 837294 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Arçil xan Günəşsoylu]] a6kjc2ys0my7irlefyf79fb8qtthz5l 3 204335 837295 2026-04-21T15:24:51Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837295 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Joymelva}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:24, 21 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 9m5c8pch82ygss357sol3zwmwebqaun 3 204336 837318 2026-04-22T06:21:24Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837318 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Marzpet07}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:21, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) acquq330iur7arqpggc9blia9t3t005 3 204337 837320 2026-04-22T06:46:46Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837320 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=JohnsonsMufti}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:46, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) b84phiwm4bg7aw3ctss56ph4ytlttn0 3 204338 837322 2026-04-22T07:36:33Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837322 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AnuragSharma112}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:36, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ijg2hc0fae4kjcz7tb1n10y9l2izpvc 3 204339 837325 2026-04-22T08:47:29Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837325 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Lucivarius}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 64bxcjxyqyi7kv6mebedmok8ei59hm0 3 204340 837335 2026-04-22T11:13:03Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837335 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=The Muhammed Ameen}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:13, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 07s2uonolp0xgldky1s62dq0u5hlfqo