ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2488 837662 837576 2026-04-26T18:08:44Z Nitesh Gill 8973 837662 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | image = Ram.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ | caption = ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਭਾਈ ਜੇਠਾ | birth_date = 24 ਸਤੰਬਰ 1534 | birth_place = ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ, [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1581|09|01|1534|09|24}} | death_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | other_names = ''ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ'' | known_for = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ<ref name="ColeSambhi1995p23">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA23 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=22–24}}</ref> | occupation = ਗੁਰੂ | predecessor = [[ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ]] | successor = [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ]] | ਧਰਮ ਪਤਨੀ = ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ | ਸੰਤਾਨ = ਪਿਰਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂ ਦੇਵ, [[ਗੁਰ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]] | father = ਹਰਿ ਦਾਸ | mother = ਮਾਤਾ ਦਿਆ ਕੌਰ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ''' '''ਜੀ''' (24 ਸਤੰਬਰ 1534 – 1 ਸਤੰਬਰ 1581) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਚੌਥੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]]''' ਸੀ।<ref name="ColeSambhi1995p23"/><ref name="Mandair2013p38">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |year=2013|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4411-5366-1|pages=38–40}}</ref> ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name=eosramdas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Ram Das, Guru (1534–1581) |author=G.S. Mansukhani |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=19 January 2017}}</ref> ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।<ref name="Mandair2013p38" /> 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਜੇ ਆਗੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Mandair2013p38" /><ref name="eosramdas" /><ref>{{cite book |author=Shakti Pawha Kaur Khalsa |url=https://books.google.com/books?id=E6ZgJvdMEzYC&pg=PA76 |title=Kundalini Yoga: The Flow of Eternal Power |publisher=Penguin |year=1998 |isbn=978-0-399-52420-2 |page=76}}</ref> ਰਾਮ ਦਾਸ ("ਰੱਬ ਦਾ ਸੇਵਕ") ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ 1574 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=":2">{{cite book|author=Arvind-pal Singh Mandair|title=Religion and the Specter of the West: Sikhism, India, Postcoloniality, and the Politics of Translation |url=https://books.google.com/books?id=dzeCy_zL0Q8C&pg=PA251 |year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-51980-9|pages=251–252}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚੱਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref><ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="McLeod2009p86">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=86}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1581 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਲੈਰੀਕਲ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਾਂਗ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Shanker |first=Rajkumari |title=Religion and Women |date=Sep 21, 2015 |publisher=State University of New York Press |isbn=9781438419602 |editor-last=Sharma |editor-first=Arvind |pages=198 |chapter=Women in Sikhism}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 24 ਸਤੰਬਰ ਸੰਨ 1534 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ [[ਬਾਸਰਕੇ|ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ]] ਲੈ ਆਏ। ਆਪ ਜੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਕਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ <nowiki>[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]]</nowiki> ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ [[ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ। ਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ 1574 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-2</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ [[ਸੇਵਾ]] ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੀਬੀ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਸੋਢੀ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਖੁਣਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਤੰਬਰ, 1581 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਅਰਜਨ। ਆਪ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-127></ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਲੈ ਗਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹੇ। <ref name="eosramdas" /><ref name=":0">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |url=https://books.google.com/books?id=EhGkVkhUuqoC&pg=PA54 |title=The History of Sikh Gurus |date=2007 |publisher=Lotus Press |isbn=978-81-8382-075-2 |pages=54}}</ref><ref name=":8" /> ਬਾਸਰਕੇ ਵੀ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। <ref name=":0222" /> ਜੇਠਾ ਦੀ ਦਾਦੀ ਇੱਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਨਾਥ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref name=":1" /> ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸਿੱਖੇ, ਪਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। <ref name=":12" /> ਜੇਠਾ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਬਾਸਰਕੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ, ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਛੋਲੇ (ਘੁੱਗਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਉਬਲੀ ਹੋਈ ਕਣਕ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।[11][12] ਜੇਠਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਉਪਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਨੇ ਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਦੇਖੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। <ref name=":1" /> ਅਮਰ ਦਾਸ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਬਸਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖਡੂਰ ਲਈ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਅੰਗਦ, ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।[11] ਜੇਠਾ ਨੇ ਖਡੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। <ref name=":1" /> === ਖਡੂਰ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ === ਅਮਰ ਦਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਤ (ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਾ) ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਠਾ 1546 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਹ ਅਕਸਰ ਖਡੂਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।[11] ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਕਲੀਆਂ (ਉਬਲੀਆਂ ਮੱਕੀ) ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਾਪਸ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।<ref name=":8" /><ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੇਠਾ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ (ਦਰਬਾਰ) ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।[13] ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਜੇਠਾ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਇੱਕ ਕੰਮ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸ ] ਉਸਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਾਧੂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।[.<ref name=":1" />ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ, ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Kohli |first=Surindar Singh |title=History of Punjabi Literature |publisher=National Book Shop |year=1993 |isbn=9788171161416 |pages=42}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=":022">{{Cite book |last=Singh |first=Pashaura |title=The Sikh World |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=9780429848384 |series=Routledge Worlds |quote=Under his [Guru Amar Das] patronage, his son-in-law Ram Das received training in the musical traditions of North India, and his nephew Gurdas Bhalla received his early education in Punjabi, Braj, and Persian languages, including Hindu and Muslim literary traditions at Sultanpur Lodhi.}}</ref> === ਵਿਆਹ === 1553 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਭਾਨੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੋੜ ਵਜੋਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ<ref name=":1" /><ref name=":0222" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ: ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ (1554–1623), ਮਹਾਦੇਵ (1559–1656) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ (1563–1606) ਸਨ।<ref name="Mandair2013p38" /> ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> === ਇੱਕ ਯੋਗ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਵਾਈਆਂ, ਰਾਮੋ ਅਤੇ ਜੇਠਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name=":1" /> ਰਾਮੋ ਨੇ ਚਾਰ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਇਸ ਲਈ ਰਾਮੋ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ।<ref name=":1" /> ਜੇਠਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਮੰਚ ਬਣਾਏ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਪਰ ਰਾਮੋ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਮੰਚ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਇਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।<ref name=":1" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name=":1" /> == ਗੁਰਗੱਦੀ == [[File:22 Missionaries established by Guru Amardas.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੌਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਮੰਜੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਜੇਠਾ 30 ਅਗਸਤ 1574 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣੇ,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/news/today-in-history-guru-ram-das-became-the-fourth-sikh-guru-in-1574/videoshow/70893660.cms|title=Today in History: Guru Ram Das became the fourth Sikh Guru in 1574|work=Times of India|date=30 August 2019|access-date=13 August 2023}}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਿਆ।<ref name=":1" /> ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਾੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਉੱਠੇ।<ref name=":1" /> ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਉਂ ਸਨ।<ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ, ਧਾਰਮਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।<ref name=":1" /> ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨਕ ਲਾਹੌਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name=":1" /> === ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ === ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="McLeod1990p28" /><ref name="ShackleMandair2013xv" /><ref name=":1" /> ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਜ਼ਮੀਨ, ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ 700 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਦਾਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="eosramdas" /><ref>[[#Fenech|Fenech]], p. 67</ref> [[File:Repoussé plaque depicting Guru Ram Das, overseeing enlargement of the pond at Guru ka Chak (later becoming the 'Sarovar' or holy temple tank of the Golden Temple).jpg|thumb|Rਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਰਿਪੋਸੇ ਤਖ਼ਤੀ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਸਰੋਵਰ' ਜਾਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਿਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣ ਗਿਆ) ਵਿਖੇ ਤਲਾਅ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।]] ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਲਾਅ ਸਨ।<ref name=eosramdas/><ref name="Arshi1989p5">{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}</ref><ref>[[#Fenech|Fenech]], p. 33</ref> 1574 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ,<ref name="Mandair2013p38"/> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ "ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ" ਨਾਮਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਲਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=eosramdas/> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਕਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਲ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/> 1574 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਹਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਟੈਕਸਟ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1741 ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=W.H. McLeod|title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |year=1990|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-56085-4|pages=28–29}}</ref> ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਦਾ-ਚਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਪੂਲ (ਸਰੋਵਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਵੀ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰੋਵਰ ਹਨ।<ref name=":1" /> ==ਗੁਰਬਾਣੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ 56 ਦੁਪਦੇ, 2 ਪੰਚਪਦੇ, 2 ਛਿਪਦੇ, 12 ਪੜਤਾਲ ਦੁਪਦੇ, 38 ਛੰਦ। ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ, ਇੱਕ ਪਹਿਰਾ, ਇੱਕ ਵਣਜਾਰਾ, 2 ਕਰਹਲੇ, 2 ਘੋੜੀਆਂ, 2 ਸੋਲਹੇ, 30 ਸਲੋਕ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, 105 ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਅਤੇ 183 ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਲੋਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਐਸ.ਸੀ.ਓ. 57-59, ਸੈਕਟਰ 17-ਸੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 1984, ਪੰਨਾ-39></ref> ===ਵਾਰਾਂ=== ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਲ 8 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]], [[ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ]], [[ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ]], [[ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ]], [[ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ]] ਅਤੇ [[ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਤੇ ਪਉੜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਠੀਕ ਵਜ਼ਨ 15+10 ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- <poem> ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਵਿਚਿ ਤੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਭਾਣਾ॥ ਸਭਿ ਤੁਝੇ ਧਿਆਵਹਿ ਜੀਅ ਜੰਤ, ਹਰਿ ਸਾਰਗ ਪਾਣਾ॥ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਅਗਧਦੇ ਤਿਨ ਹਉ ਕੁਰਬਾਣਾ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ ਕਰਿ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥8 (ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਪਉੜੀ ਨੰ:4) </poem> *ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਗਉੜੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 68 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-21></ref> <poem> ਤੂੰ ਸਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚੁ ਸਚਾ ਗੁਸਾਈ, ਤੁਧੁ ਨੋ ਸਭ ਧਿਆਇਦੀ ਸਭ ਲਾਗੈ ਤੇਰੀ ਪਾਈ॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਵਡੀ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ॥1॥9 </poem> *ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 43 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਐਸ.ਐਸ. ਕੋਹਲੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1963, ਪੰਨਾ-138></ref> *ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਵਡਹੰਸ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ 21 ਅਤੇ ਸਲੋਕ 43 ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਪੰਜ ਤੁਕੀ ਹੈ। *ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 29 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 58 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ। *ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਲ 27 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਤੋਲ 15+10=25 ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:- <poem> ਤੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਿ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਸਭਿ ਤੁਧੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤੂ ਆਪੇ ਆਪਿ ਵਰਤਦਾ॥ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਸੱਤਵੀਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 36 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 74 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 33, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ 9, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨਾ ਜਿਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਆਪੇ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਓਨੁ ਸਭ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥ </poem> *ਅੱਠਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਨੜੇ ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। === ਘੋੜੀਆਂ === [[ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 575 ਅਤੇ 576 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ 'ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਘੋੜੀ ਤੇ ਚੜਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਘੋੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੀਤ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਘੋੜੀਆਂ` ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਘੋੜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਛੇਤੀ ਹੀ [[ਅਕਾਲਪੁਰਖ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ==ਲਾਵਾਂ== *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 773-774 ਉਤੇ [[ਸੂਹੀ ਰਾਗ]] ਦੇ ਛੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਛੰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਤਿ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਅਰਾਧਹੁ ਸਭਿ ਕਿਲ ਵਿਖ ਪਾਪ ਗਵਾਇਆ॥15 </poem> *[[ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:- <poem> ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਨਿਰਭਉ ਭੈ ਮਨੁ ਹੋਇ ਹਉਮੈ ਮੈਲ ਗਵਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਏਕੋ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਜਨ ਮੰਗਲ ਗਾਏ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ਦੂਜੀ ਲਾਵ ਚਲਾਈ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਵਜਾਏ॥ </poem> *[[ਤੀਸਰੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੰੁਦਰ ਵਰਣਨ ਹੈ। <poem> ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧੁਨਿ ਉਪਜੀ ਹਰਿ ਜਪੀਐ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੁ ਜੀਉ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਤੀਜੀ ਲਾਵੈ ਹਰਿ ਉਪਜੈ ਮਨਿ ਬੈਰਾਗ ਜੀਉ॥ </poem> *[[ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ। ਜਿਵੇਂ: <poem> ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮੁ ਜੀਉ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲਿਆ ਸੁਭਾਇ ਹਰਿ ਮਨਿ ਤਨਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਬਲਿਰਾਮ ਜੀਉ॥ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਲਾਇਆ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਭਾਇਆ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵਲਾਈ॥ ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ਸੁਆਸੀ ਹਰਿਨਾਮਿ ਵਜੀ ਵਾਧਾਈ॥ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਠਾਕੁਰਿ ਕਾਜ ਰਚਾਇਆ ਧਨ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮਿ ਵਿਗਾਸੀ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਚਉਥੀ ਲਾਵੇ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ॥ </poem> ==ਕਰਹਲੇ== ਕਰਹਲੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ` ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ '''ਕਰਹਲ''' ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਰਹਲੇ''' ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <poem> ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪ੍ਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਏ| ਗੁਰੂ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ, ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਭਾਇ ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ| ('''ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ''') </poem> ==ਛੰਤ== ਛਕੇ ਛੰਤ ਛੇ ਛੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। [[ਆਸਾ ਰਾਗ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰੁ 4 ਵਿੱਚ ਛੇ ਛੰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛੰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਲ 35 ਪਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਣਜਾਰਾ== ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। [['ਵਣਜਾਰਾ']] ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ==ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ/ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਕਾਰ-ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਆਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਅਰੂਪ ਆਰੇਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ। ਗੁਰਸਿਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਆਚਾਰ ਨੀਤੀ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਦਿਆਵਤੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ, ਸਮਾਣਾ, 2005, ਪੰਨਾ-45></ref> ==ਕਾਵਿ ਕਲਾ== ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਉਰਦੂ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ==ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ== ਜਿਥੇ ਅਨੇਕ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਛੇਕਾਂ [[ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ]] ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸੁਤਿਆਨੁਪ੍ਰਾਸ]] ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ ਦੇ ਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ==ਛੰਦ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਹਾ, ਅਤਿਗੀਤਾ, ਰਵੱਈਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਜਾਂ ਅਨਕਲਾ, ਸੁਗੀਤਕਾ (ਛੰਦ), ਪਉੜੀ, ਸੋਰਠਾ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੁਲ 29 ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਰਸ ਵਿਧਾਨ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ]], ਹਾਸ ਰਾਸ, [[ਕਰੁਣਾ ਰਸ]], [[ਰੌਦਰ ਰਸ]], ਬੀਰ ਰਸ, [[ਭਿਆਨਕ ਰਸ]], ਵੀਭਤਸ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ, [[ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ]], ਵਾਤਸ਼ਲਯ ਰਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਧੇਰੇ ਪਰਬਲ ਹੈ। ==ਸ਼ੈਲੀ== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ੈਲਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਨ ਵਿਧੀ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਨਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਖਾਸ਼ੀਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਹਰਾਉ ਨੀਰਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਂਤਰਿਕ ਸਰੋਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਅਦੁੱਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਨਮੁਖਾਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਖੰਡ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਛਲਕਪਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਘੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜਵਾਬ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।<ref>ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿਲੋਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ: ਜੀਵਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1998, ਪੰਨਾ-29></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} {{ਗੁਰਬਾਣੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] e6bqzj9syf3ro9o1pyzwcgmp4hxmrzs 0 4606 837692 696870 2026-04-27T05:47:04Z Harchand Bhinder 3793 /* ਇਤਿਹਾਸ */ ਕੜੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ 837692 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | native_name = | native_name_lang = | other_name = बरनाला जिला | settlement_type = District of Punjab | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Barnala in Punjab (India).svg | map_alt = ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। | map_caption = Location in Punjab, India | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | established_title = Established | established_date = 2006 | named_for = | parts_type = | parts = | seat_type = Headquarters | seat = [[ਬਰਨਾਲਾ]] | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 1423 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 596294 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=District at a Glance |url=http://barnala.gov.in/english/glance.html |access-date=2016-04-14 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129092649/http://barnala.gov.in/english/glance.html |dead-url=yes }}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = | registration_plate = | website = http://barnala.gov.in/ | footnotes = }} '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ [[2006]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਗਵਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਸਮੇਂ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਤੇ [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]] ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਅਜਾਦ ਹੋਣ ਤੇ 1954 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ [[ਪੈਪਸੂ]] ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਉਦੋਂ ਵੀ ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਸੀ। [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੇ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈਪਸੂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਘਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਬ ਡਵੀਜਨ ਸੀ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਰਨਾਲਾ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਗਤੀ ਵਿਧੀਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ [[ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ]] [[ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢ ਨਾਇਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 19 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੋਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[19 ਨਵੰਬਰ]] 2006 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਨਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮਿਊਸਂਪਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸੀਟ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰਿਆਂ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਵੀ ਧੌਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ। ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਬ ਡਵੀਜਨਾਂ ਹਨ। * [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਤਪਾ]] ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਬ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]], [[ਭਦੌੜ]] ਅਤੇ [[ਧਨੌਲਾ]] ਅੱਗੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਬਰਨਾਲਾ]], [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਸਹਿਣਾ]] ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹਲਕੇ ਹਨ। * [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] * [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] * [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ===ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਚਲੇ ਪਿੰਡ=== *[[ਫਰਵਾਹੀ]] *[[ਰਾਜੀਆ]] * ਅਸਪਾਲ ਕਲਾਂ * ਅਸਪਾਲ ਖੁਰਦ * ਅਤਰਗੜ੍ਹ * ਬਡਬਰ * ਬਹਮਨੀਆ * ਬਜ਼ੀਦਕੇ ਕਲਾਂ * ਬਜ਼ੀਦਕੇ ਖੁਰਦ *ਸੇਖਾ * [[ਹਮੀਦੀ]] * ਕੋਟਦੁਨਾ * [[ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ]] * [[ਕੈਰੇ]] *ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ *[[ਮਹਿਲ ਖੁਰਦ]] *[[ਹੰਡਿਆਇਆ]] *[[ਖੁੱਡੀ ਕਲਾਂ]] *[[ਖੁੱਡੀ ਖੁਰਦ]] *ਧਨੌਲਾ *[[ਧਨੌਲਾ ਖੁਰਦ]] *[[ਧੌਲਾ]] *[[ਰੂੜੇਕੇ ਕਲਾਂ]] *[[ਪੱਖੋਂ ਕਲਾਂ]] *[[ਅਕਲੀਆ]] *[[ਕਾਹਨੇਕੇ]] *[[ਕਾਲੇਕੇ]] *[[ਧੂਰਕੋਟ]] *[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਛੰਨਾ]] *ਤਪਾ ਮੰਡੀ *[[ਉਗੋਕੇ]] *[[ਤਾਜੋਕੇ]] *[[ਮਹਿਤਾ ਖੁਰਦ]] *[[ਘੁੰਨਸ]] *[[ਢਿੱਲਵਾ]] *[[ਜਗਜੀਤਪੁਰਾ]] *[[ਪੱਖੋਕੇ]] *[[ਭੋਤਨਾ]] *[[ਟੱਲੇਵਾਲ]] * [[ਭਦੌੜ]] * [[ਭੱਠਲ]] *ਰਾਜਗੜ੍ਹ *ਕੱਟੂ *ਬਾਲੀਆਂ *ਭੈਣੀ ਜੱਸਾ *ਭੈਣੀ ਮਹਿਰਾਜ *ਭੈਣੀ ਫੱਤਾ *ਸਹਿਣਾ * [[ਠੁੱਲੀਵਾਲ]] *ਹਰੀਗੜ੍ਹ *ਕੁਰੜ *ਸਹਿਜੜਾ *ਮਾਜੂਕੇ *ਤਲਵੰਡੀ *ਅਲਕੜੇ *ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ *ਦੀਪਗੜ੍ਹ ==ਜਾਣਕਾਰੀ== ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 126 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 100 ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕਡਰੀ 32,ਹਾਈ 34, ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ 34,ਹਨ। ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਧੌਲਾ]] ਅਤੇ ਸੰਘੇੜਾ ਵਿਖੇ [[ਟਰਾਈਡੈਂਟ ਗਰੁੱਪ]] ਅਤੇ ਹੰਢਿਆਇਆ ਵਿਖੇ [[ਸਟੈਡਰਡ ਕੰਬਾਈਨ ਗਰੁੱਪ]], [[ਬਲਕਾਰ ਕੰਬਾਈਨ]], [[ਸੂਪਰ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕੰਬਾਈਨ]] ਆਦਿ, ਭਦੌੜ ਵਿਖੇ [[ਗੋਬਿੰਦ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼]], [[ਗੋਬਿੰਦ ਮੋਟਰਜ਼]], [[ਓਂਕਾਰ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼]], [[ਪਾਮ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਸ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼ , [[ਸ਼ਿਵਾ ਧਾਗਾ ਮਿਲ]] ਤਪੇ ਦੀ ਸਾਬਨ ਫੈਕਟਰੀ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹਨ। {{Geographic location |Centre = ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |North = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Northeast = |East = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Southeast = |South = [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ]] |Southwest = |West = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Northwest = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] }} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ]] 2w6v17ripe16adib0jgq9krb9tu64cz 837694 837692 2026-04-27T05:52:56Z Harchand Bhinder 3793 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 837694 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ | native_name = | native_name_lang = | other_name = बरनाला जिला | settlement_type = District of Punjab | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Barnala in Punjab (India).svg | map_alt = ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। | map_caption = Location in Punjab, India | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | established_title = Established | established_date = 2006 | named_for = | parts_type = | parts = | seat_type = Headquarters | seat = [[ਬਰਨਾਲਾ]] | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 1423 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 596294 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=District at a Glance |url=http://barnala.gov.in/english/glance.html |access-date=2016-04-14 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129092649/http://barnala.gov.in/english/glance.html |dead-url=yes }}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] | demographics1_title3 = | demographics1_info3 = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = | registration_plate = | website = http://barnala.gov.in/ | footnotes = }} '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ''' [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ [[2006]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਗਵਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਸਮੇਂ ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਤੇ [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸਾ]] ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਅਜਾਦ ਹੋਣ ਤੇ 1954 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ [[ਪੈਪਸੂ]] ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਉਦੋਂ ਵੀ ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਸੀ। [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] ਤੇ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਪੈਪਸੂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਘਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਬ ਡਵੀਜਨ ਸੀ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਰਨਾਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਜਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਰਨਾਲਾ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਗਤੀ ਵਿਧੀਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ [[ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ]] [[ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢ ਨਾਇਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 19 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੋਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[19 ਨਵੰਬਰ]] 2006 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਨਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮਿਊਸਂਪਲ ਕਮੇਟੀਆਂ ਹਨ। ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸੀਟ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰਿਆਂ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲਕਾਰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਵੀ ਧੌਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ। ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਬ ਡਵੀਜਨਾਂ ਹਨ। * [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਤਪਾ]] ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਬ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]], [[ਭਦੌੜ]] ਅਤੇ [[ਧਨੌਲਾ]] ਅੱਗੇ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। * [[ਬਰਨਾਲਾ]], [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] ਅਤੇ [[ਸਹਿਣਾ]] ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਸੈਂਬਲੀ ਹਲਕੇ ਹਨ। * [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] * [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] * [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ]] ===ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਚਲੇ ਪਿੰਡ=== *[[ਫਰਵਾਹੀ]] *[[ਰਾਜੀਆ]] * ਅਸਪਾਲ ਕਲਾਂ * ਅਸਪਾਲ ਖੁਰਦ * ਅਤਰਗੜ੍ਹ * ਬਡਬਰ * ਬਹਮਨੀਆ * ਬਜ਼ੀਦਕੇ ਕਲਾਂ * ਬਜ਼ੀਦਕੇ ਖੁਰਦ *ਸੇਖਾ * [[ਹਮੀਦੀ]] * ਕੋਟਦੁਨਾ * [[ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ]] * [[ਕੈਰੇ]] *ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ *[[ਮਹਿਲ ਖੁਰਦ]] *[[ਹੰਡਿਆਇਆ]] *[[ਖੁੱਡੀ ਕਲਾਂ]] *[[ਖੁੱਡੀ ਖੁਰਦ]] *ਧਨੌਲਾ *[[ਧਨੌਲਾ ਖੁਰਦ]] *[[ਧੌਲਾ]] *[[ਰੂੜੇਕੇ ਕਲਾਂ]] *[[ਪੱਖੋਂ ਕਲਾਂ]] *[[ਅਕਲੀਆ]] *[[ਕਾਹਨੇਕੇ]] *[[ਕਾਲੇਕੇ]] *[[ਧੂਰਕੋਟ]] *[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਛੰਨਾ]] *ਤਪਾ ਮੰਡੀ *[[ਉਗੋਕੇ]] *[[ਤਾਜੋਕੇ]] *[[ਮਹਿਤਾ ਖੁਰਦ]] *[[ਘੁੰਨਸ]] *[[ਢਿੱਲਵਾ]] *[[ਜਗਜੀਤਪੁਰਾ]] *[[ਪੱਖੋਕੇ]] *[[ਭੋਤਨਾ]] *[[ਟੱਲੇਵਾਲ]] * [[ਭਦੌੜ]] * [[ਭੱਠਲ]] *ਰਾਜਗੜ੍ਹ *ਕੱਟੂ *ਬਾਲੀਆਂ *ਭੈਣੀ ਜੱਸਾ *ਭੈਣੀ ਮਹਿਰਾਜ *ਭੈਣੀ ਫੱਤਾ *ਸਹਿਣਾ * [[ਠੁੱਲ੍ਹੀਵਾਲ]] *ਹਰੀਗੜ੍ਹ *ਕੁਰੜ *ਸਹਿਜੜਾ *ਮਾਜੂਕੇ *ਤਲਵੰਡੀ *ਅਲਕੜੇ *ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ *ਦੀਪਗੜ੍ਹ ==ਜਾਣਕਾਰੀ== ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 126 ਪਿੰਡ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 100 ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕਡਰੀ 32,ਹਾਈ 34, ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ 34,ਹਨ। ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਰਨਾਲਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲਗਾਤਾਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[ਧੌਲਾ]] ਅਤੇ ਸੰਘੇੜਾ ਵਿਖੇ [[ਟਰਾਈਡੈਂਟ ਗਰੁੱਪ]] ਅਤੇ ਹੰਢਿਆਇਆ ਵਿਖੇ [[ਸਟੈਡਰਡ ਕੰਬਾਈਨ ਗਰੁੱਪ]], [[ਬਲਕਾਰ ਕੰਬਾਈਨ]], [[ਸੂਪਰ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕੰਬਾਈਨ]] ਆਦਿ, ਭਦੌੜ ਵਿਖੇ [[ਗੋਬਿੰਦ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼]], [[ਗੋਬਿੰਦ ਮੋਟਰਜ਼]], [[ਓਂਕਾਰ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼]], [[ਪਾਮ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਸ ਬਾਡੀ ਬਿਲਡਰਜ਼ , [[ਸ਼ਿਵਾ ਧਾਗਾ ਮਿਲ]] ਤਪੇ ਦੀ ਸਾਬਨ ਫੈਕਟਰੀ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹਨ। {{Geographic location |Centre = ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |North = [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Northeast = |East = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Southeast = |South = [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ]] |Southwest = |West = [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |Northwest = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] }} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ]] jbf5nma6b3kveno8dsa1o4w4e73zmx7 0 10402 837677 722863 2026-04-26T22:43:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837677 wikitext text/x-wiki '''ਕਲਨ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ '''ਕਲੋਨ''' ਜਾਂ '''ਕੋਲੋਨ'''; ({{IPAc-en|lang|pron|k|ə|ˈ|l|oʊ|n}}, {{lang-de|Köln}} {{IPA-de|kœln||Köln_Aussprache.ogg}}, {{lang-ksh|Kölle}} {{IPA-dedia|ˈkœɫə||Koelle.ogg}}) [[ਬਰਲਿਨ]], [[ਹਾਮਬੁਰਗ]] ਅਤੇ [[ਮਿਊਨਿਖ]] ਮਗਰੋਂ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕੋਲੋਨ, [[ਰਾਈਨ ਨਦੀ]] ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਉੱਤਰੀ ਰਾਈਨ-ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਲਨ]] ਦੇ ਜਰਮਨ ਸੰਘੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਰਾਈਨ-ਰੂਅਰ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। [[ਕੋਲੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 44,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.phdportal.eu/universities/608/university-of-cologne.html |title="Top Universities" |access-date=18 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729134522/http://www.phdportal.eu/universities/608/university-of-cologne.html |archive-date=29 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਕੋਲੋਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>[http://www.koeln.de/cologne_tourist_information/history/from_ubii_village_metropolis "From Ubii village to metropolis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417171004/http://www.koeln.de/cologne_tourist_information/history/from_ubii_village_metropolis |date=17 अप्रैल 2012 }}. City of Cologne. Retrieved 16 April 2011.</ref> ਬੀ.ਸੀ. 38 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ [[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ]] ਫੌਜੀ ਅੱਡਾ ਸੀ। 50 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਲੌਡੀਅਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲੋਨੀਆ ਐਗਰੀਪਿਨੈਂਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ। 870 ਈ: ਵਿਚ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰਬੀ ਵਸਤਾਂ, [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਅਤੇ [[ਮਸਾਲੇ|ਮਸਾਲਿਆਂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। 1794 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਫਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸੀਸੀ]], 1815 ਈ: ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰੂਸ਼ੀਅਨ|ਪ੍ਰੂਸ਼ੀਅਨ]], ਅਤੇ 1918 ਤੋਂ 1926 ਈ: ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ। [[ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, [[ਬੰਬ]] ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1945/1945%20-%201571.html |title=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1945/1945%20-%201571.html |access-date=27 दिसंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709103946/https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1945/1945%20-%201571.html |archive-date=9 जुलाई 2017 |url-status=live }}</ref> ਇਸਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਕਾਸ [[ਰੂਹਰ]] ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਲਵੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ, ਅਨਾਜ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤੇਲ ਆਦਿ [[ਬੈਲਜੀਅਮ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ|ਹਾਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਾਰ, ਚਾਕਲੇਟ, ਸਾਬਣ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਰਸਾਇਣ, ਜਹਾਜ਼, ਮੋਟਰਾਂ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ, ਰਬੜ, ਕੱਚ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਗੌਥਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=कोलोन |url=http://hindi.indiawaterportal.org/node/32969 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105202610/http://hindi.indiawaterportal.org/node/32969 |archive-date=5 जनवरी 2016 |access-date=18 जून 2014}}</ref> == ਜਨਸੰਖਿਆ == {| class="infobox" style="float:right;" | colspan="2" style="text-align:center;" |'''Significant foreign born populations'''<ref>{{cite web|url=http://www.stadt-koeln.de/mediaasset/content/pdf15/statistisches_jahrbuch_k%C3%B6ln_2015.pdf|title=Statistisches Jahrbuch Köln 2015|publisher=Stadt Köln|accessdate=2015-10-01}}</ref> |- !Nationality !Population (2015) |- |{{flag|Turkey}} |81,236 |- |{{flag|Italy}} |25,228 |- |{{flag|Poland}} |18,112 |- |{{flag|Serbia}} |17,739 |- |{{flag|Greece}} |9,874 |- |{{flag|Bulgaria}} |9,385 |- |{{flag|Iraq}} |8,716 |- |{{flag|Syria}} |8,552 |- |{{flag|Russia}} |8,101 |- |{{flag|Iran}} |5,100 |- |{{flag|Bosnia}} |4,885 |- |{{flag|Afghanistan}} |4,378 |- |{{flag|Romania}} |4,277 |- |{{flag|Spain}} |3,999 |- |{{flag|Kosovo}} |3,912 |- |{{flag|Croatia}} |3,746 |- |{{flag|USA}} |3,567 |} == ਮੌਸਮ == {{Weather box | location = Cologne/Bonn Airport 1981-2010, extremes 1981-present |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 16.2 |Feb record high C = 20.7 |Mar record high C = 25.0 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 34.4 |Jun record high C = 36.8 |Jul record high C = 37.3 |Aug record high C = 38.8 |Sep record high C = 32.8 |Oct record high C = 27.6 |Nov record high C = 20.2 |Dec record high C = 16.6 |year record high C = 38.8 |Jan high C = 5.4 |Feb high C = 6.7 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 15.1 |May high C = 19.3 |Jun high C = 21.9 |Jul high C = 24.4 |Aug high C = 24.0 |Sep high C = 19.9 |Oct high C = 15.1 |Nov high C = 9.5 |Dec high C = 5.9 |year high C = 14.8 | Jan avg record high C = 12.5 | Feb avg record high C = 14.0 | Mar avg record high C = 19.0 | Apr avg record high C = 23.7 | May avg record high C = 27.7 | Jun avg record high C = 30.8 | Jul avg record high C = 32.3 | Aug avg record high C = 32.0 | Sep avg record high C = 26.4 | Oct avg record high C = 21.9 | Nov avg record high C = 16.4 | Dec avg record high C = 12.8 | year avg record high C = 34.1 |Jan mean C = 2.6 |Feb mean C = 2.9 |Mar mean C = 6.3 |Apr mean C = 9.7 |May mean C = 14.0 |Jun mean C = 16.6 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.1 |Sep mean C = 14.5 |Oct mean C = 10.6 |Nov mean C = 6.3 |Dec mean C = 3.3 |year mean C = 10.3 |Jan low C = -0.6 |Feb low C = -0.7 |Mar low C = 2.0 |Apr low C = 4.2 |May low C = 8.1 |Jun low C = 11.0 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 12.6 |Sep low C = 9.8 |Oct low C = 6.7 |Nov low C = 3.1 |Dec low C = 0.4 |year low C = 5.8 |Jan avg record low C= -10.3 |Feb avg record low C= -8.9 |Mar avg record low C= -5.2 |Apr avg record low C= -3.2 |May avg record low C= 1.3 |Jun avg record low C= 4.7 |Jul avg record low C= 7.6 |Aug avg record low C= 6.8 |Sep avg record low C= 3.5 |Oct avg record low C= -0.8 |Nov avg record low C= -4.2 |Dec avg record low C= -8.3 |year avg record low C= -13.0 |Jan record low C = -23.4 |Feb record low C = -19.2 |Mar record low C = -12.0 |Apr record low C = -8.8 |May record low C = -2.2 |Jun record low C = 1.4 |Jul record low C = 2.9 |Aug record low C = 1.9 |Sep record low C = 0.2 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -10.4 |Dec record low C = -16.0 |year record low C = -23.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 62.1 |Feb precipitation mm = 54.2 |Mar precipitation mm = 64.6 |Apr precipitation mm = 53.9 |May precipitation mm = 72.2 |Jun precipitation mm = 90.7 |Jul precipitation mm = 85.8 |Aug precipitation mm = 75.0 |Sep precipitation mm = 74.9 |Oct precipitation mm = 67.1 |Nov precipitation mm = 67.0 |Dec precipitation mm = 71.1 |year precipitation mm = 838.6 |Jan sun = 54.0 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 120.3 |Apr sun = 167.2 |May sun = 193.0 |Jun sun = 193.6 |Jul sun = 209.7 |Aug sun = 194.2 |Sep sun = 141.5 |Oct sun = 109.2 |Nov sun = 60.7 |Dec sun = 45.3 |year sun = 1567.5 |source 1 = Data derived from [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{cite web |url=http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fausgabe__monatswerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue |title=Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte |accessdate=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.uni-koeln.de/math-nat-fak/geomet/meteo/Klimastatistik/Wahn/ |title=Klimastatistik Köln-Wahn |accessdate= |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319072349/http://www.uni-koeln.de/math-nat-fak/geomet/meteo/Klimastatistik/Wahn/ |url-status=dead }}</ref> |date=April 27, 2017 }} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|voy=Cologne}} {{Wikisource1911Enc|Cologne}} * {{official|http://www.stadt-koeln.de/}} {{in lang|de|en|mul}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] i3xtituzxiq680nakprdr18fv1u6coh 0 16025 837657 822480 2026-04-26T16:44:55Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Legacy" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351136949|Madhubala]]" 837657 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਧੂਬਾਲਾ | image = | caption = ਮਧੂਬਾਲਾ | birth_name = ਮੁਮਤਾਜ਼ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇਹਲਵੀ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1933|2|14}} | birth_place = ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1969|2|23|1933|2|14}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | spouse = ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ (1960-1969) | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] | religion = [[ਇਸਲਾਮ]] | years_active = 1942–1960 | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ }} '''ਮਧੂਬਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Madhubala; 1933–1969) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ '''ਮੁਮਤਾਜ਼ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇਹਲਵੀ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਹਿੰਦੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮ|ਫ਼ਿਲਮੀ]] [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਸੀ।<ref name="ili">{{cite web | url=http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/madhubala-2826.html | title=Madhubala | publisher=[http://iloveindia.com ILoveIndia.com] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 10, 2012 | archive-date=2012-11-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121114110830/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/madhubala-2826.html | url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ (1942) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਿਲ (1949), ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ 55 (1955), ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ (1958) ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960) ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮੀ ਪਰਦੇ ਦੀ ਉੱਘੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣ ਗਈ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਮਧੂਬਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਪਠਾਣ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name="ili"/> ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਬੇਗ਼ਮ ਜਹਾਂ ਦੇਹਲਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤਾਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ 11 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 5ਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਮਧੂਬਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਕਸਰ ਬੰਬੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਮਾਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ (1942) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਬੇਬੀ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਸ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨੀਲ ਕਮਲ’ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਕੰਮ == ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1942 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ 1947 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨੀਲ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ, ਪਰਾਈ ਆਗ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮਹਿਲ (1949) ਤੋਂ ਮਿਲੀ<ref name="ili"/> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਹਾਫ ਟਿਕਟ, ਬੁਆਏਫਰੈਂਡ, ਪਾਸਪੋਰਟ, ਜਾਅਲੀ ਨੋਟ, ਮਹਿਲੋਂ ਕੇ ਖ਼ਵਾਬ, ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ, ਦੋ ਉਸਤਾਦ, ਇਨਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ, ਕਲ੍ਹ ਹਮਾਰਾ ਹੈ, ਬਾਗ਼ੀ ਸਿਪਾਹੀ, ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ, ਪੁਲੀਸ, ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾਡੀ, ਫਾਗੁਨ, ਗੇਟਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਏਕ ਸਾਲ, ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ, ਅਮਰ, ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ, ਅਰਮਾਨ, ਸੰਗਦਿਲ, ਸਾਕੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਆਰਾਮ, ਨਾਦਾਨ, ਬਾਦਲ, ਤਰਾਨਾ, ਨਿਰਾਲਾ, ਮਧੂਬਾਲਾ, ਬੇਕਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਪਰਦੇਸ, ਅਪਰਾਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ == ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਐੱਸ ਮਹਿੰਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰਾ ਮਧੂਬਾਲਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਪਰਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਕੱਢਦੀ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਇੱਕ ਵੇਰ ਕਿਤਾਬ ਖੁੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸੀ। ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਵੇਰ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਬਣ ਗਈ। ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭੇ। ਕਿਸੇ ਆਖਿਆ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜਿਆ ਕਰ। ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ। ਮਧੂ ਬਾਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ, "ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਜਿਥੇ ਮਰਜੀ ਲੈ ਜਾਵੋ ਪਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੰਬਈ ਅੰਧੇਰੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹਾਜਰੀ ਜਰੂਰ ਲਵਾਉਣੀ ਏ।" ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿਲ ਫੁੱਲ ਭੇਟਾ ਕਰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਅੱਬਾ ਆਇਆ ਕਰਦਾ। ਅਖ਼ੇ ਆਹ ਲਵੋ ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਫੇਰ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਧੇਰੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਪਿਓ ਧੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="55%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ਵਰਸ਼ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਚਰਿਤਰ !! ਟਿੱਪਣੀ |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1971 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1971]] || [[ਜਵਾਲਾ (1971 ਫ਼ਿਲਮ)|ਜਵਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1964 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1964]] || [[ਸ਼ਰਾਬੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਰਾਬੀ]] || ਕਮਲਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1962 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1962]] || [[ਹਾਫ ਟਿਕਟ (1962 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਾਫ ਟਿਕਟ]] || ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ/ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਬੋਆਏਫ੍ਰੈਂਡ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੋਆਏਫ੍ਰੈਂਡ]] || ਸੰਗੀਤਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਝੁਮਰੂ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਝੁਮਰੂ]] || ਅੰਜਨਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਪਾਸਪੋਰਟ(1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਾਸਪੋਰਟ]] || ਰੀਟਾ ਭਗਵਾਨਦਾਸ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਜਾਲੀ ਨੋਟ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਜਾਲੀ ਨੋਟ]] || ਰੇਨੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਮਹਲੋਂ ਕੇ ਖ਼੍ਵਾਬ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਹਲੋਂ ਕੇ ਖ਼੍ਵਾਬ]] || ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ]] || ਅਨਾਰਕਲੀ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ]] || ਸ਼ਬਨਮ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਦੋ ਉਸਤਾਦ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋ ਉਸਤਾਦ]] || ਮਧੁਸ਼ਰਮਾ/ਅਬ੍ਦੁਲ ਰਹਮਾਨ ਖਾੰ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਇੰਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਇੰਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ]] || ਗੌਰੀ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਕਲ ਹਮਾਰਾ ਹੈ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਲ ਹਮਾਰਾ ਹੈ]] || ਮਧੁ/ਬੇਲਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ]] || ਏਦਨਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਪੁਲਿਸ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪੁਲਿਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਕਾਲਾ ਪਾਨੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਲਾ ਪਾਨੀ]] || ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ]] || ਰੇਨੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਫਾਗੁਨ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਫਾਗੁਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਗੇਟਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਗੇਟਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] || ਅੰਜੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਏਕ ਸਾਲ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਏਕ ਸਾਲ]] || ਊਸ਼ਾ ਸਿਨਹਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਢਾਕੇ ਕੀ ਮਲਮਲ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਢਾਕੇ ਕੀ ਮਲਮਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਰਾਜ ਹਠ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਜ ਹਠ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸੇਜ਼ 55 (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸੇਜ਼ 55]] || ਅਨੀਤਾ ਵਰਮਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਨਾਤਾ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਤਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਨਕਾਬ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਕਾਬ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਤੀਰੰਦਾਜ਼ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤੀਰੰਦਾਜ਼]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1954]] || [[ਅਮਰ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਮਰ]] || ਅੰਜੂ ਰਾਯ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1954]] || [[ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1953]] || [[ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1953]] || [[ਅਰਮਾਨ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਰਮਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1952 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1952]] || [[ਸੰਗਦਿਲ (1952 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੰਗਦਿਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1952 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1952]] || [[ਸਾਕੀ (1952 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਕੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਖ਼ਜਾਨਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਖ਼ਜਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਨਾਜ਼ਨੀਨ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਜ਼ਨੀਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਆਰਾਮ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਰਾਮ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਨਾਦਾਨ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਦਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਬਾਦਲ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਾਦਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਸੈਂਯਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੈਂਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਤਰਾਨਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਰਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਨਿਰਾਲਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਿਰਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਮਧੂਬਾਲਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਧੂਬਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਬੇਕਸੂਰ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੇਕਸੂਰ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਹੰਸਤੇ ਆਂਸੂ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੰਸਤੇ ਆਂਸੂ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਨਿਸ਼ਾਨਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਿਸ਼ਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਪਰਦੇਸ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਦੇਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਅਪਰਾਧੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਪਰਾਧੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਦੌਲਤ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੌਲਤ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਦੁਲਾਰੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੁਲਾਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਇਮਤਹਾਨ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਇਮਤਹਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਮਹਲ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਹਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਨੇਕੀ ਔਰ ਬਦੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੇਕੀ ਔਰ ਬਦੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਪਾਰਸ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਾਰਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਸਿੰਗਾਰ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਿੰਗਾਰ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਸਿਪਹੈਯਾ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਿਪਹੈਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਪਰਾਈ ਆਗ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਾਈ ਆਗ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਨੀਲਕਮਲ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੀਲਕਮਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਚਿਤੌੜ ਵਿਜਯ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਚਿਤੌੜ ਵਿਜਯ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਦਿਲ ਕੀ ਰਾਨੀ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦਿਲ ਕੀ ਰਾਨੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੁਨੀਆ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੁਨੀਆ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਮੇਰੇ ਭਗਵਾਨ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੇਰੇ ਭਗਵਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਕੀ ਮੱਲਿਕਾ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਕੀ ਮੱਲਿਕਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਫੂਲਵਰੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਫੂਲਵਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਪੁਜਾਰੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪੁਜਾਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਰਾਜਪੂਤਾਨੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਜਪੂਤਾਨੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1945 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1945]] || [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ (1945 ਫ਼ਿਲਮ)|ਧੰਨਾ ਭਗਤ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1944 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1944]] || [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ (1944 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1942 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1942]] || [[ਬਸੰਤ (1942 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਸੰਤ]] || || |- |} ==ਮੌਤ== ਮਧੂਬਾਲਾ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ 7 ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਿਸਤਰ ’ਤੇ ਹੀ ਲੰਘਾਏ। ਅੰਤ 23 ਫਰਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]] == ਵਿਰਾਸਤ == ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਖਾਲਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਧੁਬਾਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ । ਮਧੂਬਾਲਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਪੋਸਟਰ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="mill">{{Cite web |last=Mohamed |first=Khalid |date=16 December 2017 |title=Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following |url=https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials |access-date=27 July 2021 |website=[[The Quint]] |language=en}}</ref><ref name="eastern">{{Cite web |date=27 July 2013 |title=Amitabh Bachchan crowned greatest Bollywood star in UK poll |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/amitabh-bachchan-crowned-greatest-bollywood-star-in-uk-poll-171783-2013-07-27 |access-date=9 July 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> [ਈ] ''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "33 ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Efn|In a 2007 [[International Women's Day]] special, [[Rediff.com]] ranked her second on its list of "Bollywood's best actresses."<ref name=":16">{{cite web |url=http://specials.rediff.com/women07/2007/mar/06wslid10.htm |title=Bollywood's best actresses. Ever. (Wet, wild and on the run, honey) |work=[[Rediff.com]] |access-date=2 June 2012 |archive-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524033323/http://specials.rediff.com/women07/2007/mar/06wslid10.htm |url-status=dead}}</ref> She has also appeared in rankings by ''[[India Today]]'' (2012),<ref>{{Cite web |title=Top heroines of Bollywood |url=https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/top-actresses-of-bollywood-ever-367543-2012-05-01 |access-date=9 July 2021 |website=India Today |date=May 2012 |language=en}}</ref> [[Yahoo.com]] (2012),<ref>{{Cite web |date=16 June 2012 |title=Most popular actresses of all time Photos {{!}} Pictures – Yahoo! Movies India |url=http://in.movies.yahoo.com/photos/most-popular-actresses-of-all-time-slideshow/most-popular-actresses-of-all-time-photo-1339488686.html |access-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616023801/http://in.movies.yahoo.com/photos/most-popular-actresses-of-all-time-slideshow/most-popular-actresses-of-all-time-photo-1339488686.html |archive-date=16 June 2012}}</ref> [[Rediff.com]] (2013),<ref>{{Cite web |title=Readers' Pick: Top 10 Bollywood Actresses OF ALL TIME! |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-reader-s-pick-top-ten-actresses-in-bollywood-of-all-time-100-years/20130503.htm |access-date=9 July 2021 |website=Rediff |language=en}}</ref> [[News18]] (2013) and ''[[Time Out (magazine)|Time Out]]'' (2025).<ref>{{Cite web |title=The ten best Bollywood actresses |url=https://www.timeout.com/london/film/the-ten-best-bollywood-actresses |access-date=9 July 2021 |website=Time Out London |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 March 2013 |title=IBNLive Poll: Sridevi voted the greatest Indian actress in 100 years |url=https://www.news18.com/news/india/ibnlive-poll-sridevi-voted-the-greatest-indian-actress-in-100-years-595098.html |access-date=9 July 2021 |website=[[News18]] |language=en}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=9 March 2010 |title=33 Women who made India proud |url=https://economictimes.indiatimes.com/pictures/videos/33-women-who-made-india-proud/articlelist/5661286.cms?from=mdr |access-date=29 March 2026 |website=The Economic Times |language=en}}</ref> ਕਈ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।<ref name="story of india">{{Cite web |last=Sirur |first=Simrin |date=23 February 2019 |title=Remembering Madhubala, film screen legend who was 'story of India' and wanted 'to live' |url=https://theprint.in/theprint-profile/remembering-madhubala-film-screen-legend-who-was-story-of-india-and-wanted-to-live/195495/ |access-date=12 July 2021 |website=[[The Print]] |language=en-US}}</ref><ref name="m3">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/madhubala-310060-2016-02-23|title=Remembering Madhubala, the 'Marilyn Monroe of Bollywood'|work=[[India Today]]|access-date=31 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426100644/https://www.indiatoday.in/amp/education-today/gk-current-affairs/story/madhubala-310060-2016-02-23|archive-date=26 April 2019}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਕਰੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mill">{{Cite web |last=Mohamed |first=Khalid |date=16 December 2017 |title=Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following |url=https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials |access-date=27 July 2021 |website=[[The Quint]] |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMohamed2017">Mohamed, Khalid (16 December 2017). [https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials "Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following"]. ''[[ਦ ਕਵਿੰਟ|The Quint]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2021</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2013 |title=100 Years of Indian Cinema: The ethereal Madhubala |url=https://www.news18.com/news/india/100-years-of-indian-cinema-the-ethereal-madhubala-594790.html |access-date=6 July 2021 |website=News 18 |language=en}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ]] ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]] ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ|ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਮੇਡੀਅਨ" ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ "ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਨ" ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |date=14 February 2019 |title=Madhuri Dixit remembers Madhubala on her birth anniversary. See pic |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/madhuri-dixit-re-creates-one-of-madhubala-s-iconic-looks-on-her-birth-anniversary-see-pic/story-UKDkAOJ5SC1oN6huwxO2qJ.html |access-date=13 December 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kangana-ranaut-wants-to-play-madhubala/articleshow/74890408.cms|title=Kangana Ranaut wants to play Madhubala|work=The Times of India|access-date=13 December 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Subhash K. |date=2024-07-30 |title=When Kangana Ranaut was nervous about playing Madhubala in 'Once Upon A Time In Mumbaai' |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/when-kangana-ranaut-was-nervous-about-playing-madhubala-in-once-upon-a-time-in-mumbaai-article-112132955 |access-date=29 March 2026 |website=Times Now |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Bhagat |first=Rasheeda |date=31 May 2011 |title=Madhubala's timeless beauty |url=https://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/rasheeda-bhagat/madhubalas-timeless-beauty/article22993218.ece |access-date=17 December 2021 |website=[[Business Line]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arora |first=Rumani |date=14 June 2016 |title=Rishi Kapoor reveals his FANTASY about Madhubala! |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-rishi-kapoor-fantasy-madhubala-romance-song-334453 |access-date=13 December 2021 |website=India TV News |language=en}}</ref> ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਜਨਤਕ ਅਕਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite web |last=Mishra |first=Nivedita |date=14 February 2018 |title=Madhubala's 85th birth anniversary: Beyond her arresting beauty, a look at her life's tragedies |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-madhubala-beyond-her-arresting-beauty-a-look-at-her-life-s-tragedies/story-LFF77gysIELbj7GNLrVBiK.html |access-date=13 December 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਆਈਕਨ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਫਲ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mint">{{Cite web |last=Ramani |first=Priya |date=30 April 2011 |title=Madhubala and that almost-forgotten age |url=https://www.livemint.com/Opinion/tZ2yrJWnpcuzymTYWJdVGO/Madhubala-and-that-almostforgotten-age.html |access-date=13 December 2021 |website=[[Mint (newspaper)|Mint]] |language=en}}</ref><ref name="mill">{{Cite web |last=Mohamed |first=Khalid |date=16 December 2017 |title=Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following |url=https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials |access-date=27 July 2021 |website=[[The Quint]] |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMohamed2017">Mohamed, Khalid (16 December 2017). [https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials "Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following"]. ''[[ਦ ਕਵਿੰਟ|The Quint]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2021</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-14 |title=Madhubala’s father ‘ruined her life’; pushed her to work even when she vomited blood, fainted on sets |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/madhubala-father-ruined-her-life-she-vomited-blood-pushed-her-to-work-9834070/ |access-date=29 March 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ, ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਪਾਂਡੇ]] ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ "ਸਦੀਵੀ ਆਈਕਾਨ" ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਰਾਜਾਧਿਆਕਸ਼ ਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ "50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਲੈਮਰਸ ਸਟਾਰ" ਵਜੋਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":23">{{Cite web |last=Pande |first=Mrinal |date=3 November 2024 |title=The Enduring Legacy of Madhubala |url=https://thewire.in/culture/film/the-enduring-legacy-of-madhubala |access-date=29 March 2026 |website=The Wire |language=en}}</ref>{{Sfn|Rajadhyaksha|Willemen|2014}} ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਦੀਪ (1996) ਖਤੀਜਾ ਅਕਬਰ (1997) ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਕੁਮਾਰੀ (2010) ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=1996-07-01 |title=Indiscreet Liaisons |url=https://www.outlookindia.com/books/indiscreet-liaisons-news-201688 |access-date=2026-03-02 |website=Outlook India |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}}<ref name=":11">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/capturing-madhubalarsquos-pain/article16836222.ece1|title=Capturing Madhubala's pain|last=Kumar|first=Anuj|date=6 January 2010|work=The Hindu|access-date=13 December 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]] ਵਰਗੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ|ਬਾਇਓਪਿਕਸ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":15">{{Cite web |date=14 February 2020 |title=''Love Aaj Kal'' director Imtiaz Ali is no longer making the much-awaited Madhubala biopic? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/love-aaj-kal-director-imtiaz-ali-is-no-longer-making-the-much-awaited-madhubala-biopic/articleshow/74129452.cms |access-date=27 December 2021 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref><ref name="Biopic">{{Cite web |date=8 July 2018 |title=Madhubala's Sister To Make A Biopic on Actress. Details Here |url=https://www.ndtv.com/entertainment/madhubalas-sister-to-make-a-biopic-on-actress-details-here-1880148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709083727/https://www.ndtv.com/entertainment/madhubalas-sister-to-make-a-biopic-on-actress-details-here-1880148 |archive-date=9 July 2018 |access-date=10 July 2018 |publisher=[[NDTV]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 August 2017 |title=Madhubala's sister Madhur Brij says she wants Kareena Kapoor Khan to play the late actor |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/madhubala-sister-madhur-brij-kareena-late-actor-in-biopic-4792172/ |access-date=7 September 2021 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> {{Efn|In March 2024, Sony Pictures International formally announced a sanctioned biopic to be directed by Jasmeet Reen, produced in collaboration with the actress's sister, Madhur Bhushan.<ref>{{Cite news |date=March 15, 2024 |title=A Biopic Chronicling the Legacy of Iconic Actress Madhubala |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/sony-pictures-unveils-a-momentous-project-madhubala-biopic-885339 |access-date=March 24, 2024 |work=Deccan Chronicle}}</ref><br>Madhubala's life has served as the inspiration behind the characters of [[Soha Ali Khan]] and [[Kangana Ranaut]] in ''[[Khoya Khoya Chand]]'' (2007) and ''[[Once Upon a Time in Mumbaai]]'' (2010) respectively.<ref>{{Cite web |title=Is Madhubala the Marilyn Monroe of Indian cinema? |url=http://www.firstpost.com/entertainment/is-madhubala-the-marilyn-monroe-of-indian-cinema-625810.html |access-date=7 September 2021 |website=[[Firstpost]] |date=14 February 2013}}</ref><ref>{{cite news |title='My character is a mix of Madhubala and Haji Mastan's wife' |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archived-stories/my-character-is-a-mix-of-madhubala-and-haji-mastan-s-wife/article1-560917.aspx |access-date=7 September 2021 |work=Hindustan Times |date=21 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320113034/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archived-stories/my-character-is-a-mix-of-madhubala-and-haji-mastan-s-wife/article1-560917.aspx |archive-date=20 March 2014}}</ref><br>In the 2011 film ''[[Mere Brother Ki Dulhan]]'', the song "[[Mere Brother Ki Dulhan (soundtrack)|Madhubala]]", written by [[Irshad Kamil]] and picturized on [[Katrina Kaif]], pays tribute to Madhubala.<ref>{{Cite news |last=IANS |date=2012-04-14 |title=Ali Zafar mesmerises fans in true Bollywood style |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/ali-zafar-mesmerises-fans-in-true-bollywood-style/story-sL6lZxqhOhIOJbpzbfqAHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927160341/http://www.hindustantimes.com/bollywood/ali-zafar-mesmerises-fans-in-true-bollywood-style/story-sL6lZxqhOhIOJbpzbfqAHO.html |archive-date=27 September 2016 |access-date=2025-01-15 |work=[[Hindustan Times]] |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2011-05-06 |title=Katrina's tribute to Madhubala |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/katrinas-tribute-to-madhubala/articleshow/8166462.cms|access-date=2025-02-21 |work=Times of India |language=en}}</ref>}} 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।{{Sfn|Lanba|Patel|2012}}<ref name=":13">{{Cite web |last=Haasan |first=Mehndi |date=5 June 2011 |title=The legend of Madhubala |url=https://www.dawn.com/2011/06/05/non-fiction-on-screen-off-the-legend-of-madhubala/ |access-date=17 December 2021 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref> ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ "ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ" ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, "ਉਹ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ, [ਅਤੇ] ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਦੇ ਹਨ". ਯਾਸਿਰ ਉਸਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਦੱਸਿਆ, ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]'' ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਧਵਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ" ''ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਆਈਕਾਨ'', ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਰੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ "ਅਸਧਾਰਨ ਸੀਮਾ" ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ "ਕਾਮੇਡੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ" ਅਤੇ "ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਮੇਡੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਬਣਾਇਆ, ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵਰਗੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।[and]<ref name=":23">{{Cite web |last=Pande |first=Mrinal |date=3 November 2024 |title=The Enduring Legacy of Madhubala |url=https://thewire.in/culture/film/the-enduring-legacy-of-madhubala |access-date=29 March 2026 |website=The Wire |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPande2024">Pande, Mrinal (3 November 2024). [https://thewire.in/culture/film/the-enduring-legacy-of-madhubala "The Enduring Legacy of Madhubala"]. ''The Wire''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">29 March</span> 2026</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web |last=Gulati |first=Triya |date=2026-02-14 |title=Madhubala brought songs to life—Mohe Panghat Pe to Aaiye Meherbaan |url=https://theprint.in/theprint-profile/madhubala-songs-mohe-panghat-pe-aaiye-meherbaan/2854743/ |access-date=29 March 2026 |website=The Print |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhawan |first=M. L. |date=25 July 1999 |title=The Immortal Magic of Madhubala |url=https://www.tribuneindia.com/1999/99aug01/sunday/head8.htm |access-date=17 June 2021 |website=[[The Tribune]]}}</ref>{{Sfn|Chaudhuri|2005}} ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਨੇ "ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ 80 ਆਈਕਾਨਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ''ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' (1960) ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 11 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਰਰੇ ਪੋਮੇਰੈਂਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਕਲੋਜ਼-ਅਪਃ ਗ੍ਰੇਟ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 26 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="iconic">{{Cite journal|date=4 June 2010|title=80 Iconic Performances|url=https://tanqeed.com/filmfare-top-80-iconic-performances-old-article-2010/|journal=Filmfare Via Tanqeed.com|access-date=12 January 2012}}</ref> ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਕੋਰੀ ਕੇ. ਕ੍ਰੀਕਮੁਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਟੱਚਸਟੋਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।<ref name=":21" /> ''ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' ਦਾ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰੰਗੀਨ ਸੰਸਕਰਣ 2004 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Unnithan |first=Sandeep |date=19 July 2004 |title=Epic movie Mughale-Azam returns in colour cinemascope, digital sound |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/20040719-epic-movie-mughale-azam-returns-in-colour-digital-sound-789831-2004-07-19 |access-date=16 June 2021 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/chori-chori-half-ticket-black-and-white-classics-now-in-colour-113052900880_1.html|title='Chori Chori', 'Half Ticket' – black and white classics now in colour|date=29 May 2013|work=Business Standard India|access-date=16 June 2021}}</ref> ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ [[ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਲਵਾਰ ਸੂਟ|ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਮਹਿਲ'' (1949) ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਜ਼ '55'' (1955) ਅਤੇ ''ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ'' (1958) ਦੇ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2012-06-27 |title=Bollywood's most iconic outfits that became fashion trends |url=https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/bollywoods-most-iconic-costumes-367822-2012-06-27 |access-date=29 March 2026 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 films that shaped fashion trends across different generations |url=https://www.cosmopolitan.in/fashion/features/story/10-films-that-shaped-fashion-trends-across-different-generations-1075299-2024-08-21 |access-date=29 March 2026 |website=Cosmopolitan |language=en}}</ref> [ਜੀ]{{Efn|''Mughal-e-Azam'' was included in the 2002 [[British Film Institute]] (BFI) poll of Top 10 Indian Films,<ref name="bfipoll">{{Cite web |year=2002 |title=Top 10 Indian Films |url=http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515101729/http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india/ |archive-date=15 May 2011 |access-date=29 March 2026 |website=British Film Institute}}</ref> and was named the greatest Bollywood film of all time by a poll celebrating 100 years of Indian cinema by [[British Asian]] weekly newspaper ''[[Eastern Eye]]'' in 2013.<ref>{{Cite news |date=18 July 2013 |title='Mughal-e-Azam' named greatest Bollywood film in UK poll |work=CNN-News18 |agency=[[Press Trust of India]] |url=http://www.news18.com/news/india/mughal-e-azam-named-greatest-bollywood-film-in-uk-poll-624565.html |url-status=live |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508195215/http://www.news18.com/news/india/mughal-e-azam-named-greatest-bollywood-film-in-uk-poll-624565.html |archive-date=8 May 2016}}</ref> In 2015, BFI included ''Mahal'' in the list of "10 great romantic horror films".<ref>{{Cite web |last=Blyth |first=Michael |date=2015-05-21 |title=10 great romantic horror films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/10-great-romantic-horror-films |access-date=29 March 2026 |website=British Film Institute |language=en}}</ref> In 2019, ''[[Time Out (magazine)|Time Out]]'' placed ''Mughal-e-Azam'' at 2nd and ''Mr. & Mrs. '55'' at 57th place in the list of "The 100 Best Bollywood movies".<ref>{{Cite news |title=The 100 best Bollywood movies of all time |url=https://www.timeout.com/film/the-100-best-bollywood-movies-the-list |archive-url=http://web.archive.org/web/20251109170217/https://www.timeout.com/film/the-100-best-bollywood-movies-the-list |archive-date=2025-11-09 |access-date=29 March 2026 |work=Time Out Worldwide |language=en-GB}}</ref> In 2025, ''Filmfare'' placed ''Chalti Ka Naam Gaadi'' at 22nd place among "Top 44 Comedy Films Made In Bollywood".<ref>{{Cite web |title=Top 44 Comedy Films Made In Bollywood {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/features/top-42-comedy-films-made-in-bollywood-28065.html |access-date=29 March 2026 |website=Filmfare |language=en}}</ref>}} [[ਤਸਵੀਰ:Stamp_of_India_-_2008_-_Colnect_157958_-_Madhubala_Miniature_Sheet.jpeg|thumb|ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] ਮਧੂਬਾਲਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ|ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ]] ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 2008 ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨਰਗਿਸ ਇਕੋ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Mihir, Trivedi |date=19 March 2008 |title=Postal Dept. stamps yesteryear star Madhubala |url=http://ibnlive.in.com/news/postal-dept-stamps-yesteryear-star-madhubala/61526-8.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517151706/http://ibnlive.in.com/news/postal-dept-stamps-yesteryear-star-madhubala/61526-8.html |archive-date=17 May 2012 |access-date=2 June 2012 |publisher=[[IBN Live]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhawan |first=M. L. |date=6 April 2008 |title=Mark of Madhubala |url=https://www.tribuneindia.com/2008/20080406/spectrum/main6.htm |access-date=22 March 2026 |website=Tribune India}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਾਤਤਵ (ਅਭਿਲੇਖ) ਵਿਭਾਗ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਐਨ. ਏ. ਆਈ.) ਨੇ ਮਧੁਬਾਲਾ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਇੰਡਿਆ" ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ 24 ਹੋਰ "ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[s]<ref>{{Cite web |date=2012-05-15 |title=India's history stamped in silver and gold |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2009/Dec/30/indias-history-stamped-in-silver-and-gold-117493.html |access-date=29 March 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}} ਯੂਨਾਨੀ ਗੀਤ "ਮੰਡੋਬਾਲਾ", ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟੇਲਿਓਸ ਕਜ਼ਾਨਜ਼ੀਡਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 2004 ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Nag |first=Uthathya |date=11 March 2022 |title=Madhubala at Athens 2004: Greece's love letter to India's Marilyn Monroe |url=https://olympics.com/en/news/madhubala-song-greece-athens-2004-olympics-closing-ceremony-india-bollywood |access-date=3 May 2022 |website=Olympics.com}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਮ ਤੁਸਾਦ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਮੋਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Madhubala, As Anarkali, Unveiled in Madame Tussauds Delhi |url=https://www.ndtv.com/entertainment/madhubala-as-anarkali-unveiled-in-madame-tussauds-delhi-1736150 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831155231/https://www.ndtv.com/entertainment/madhubala-as-anarkali-unveiled-in-madame-tussauds-delhi-1736150 |archive-date=31 August 2019 |access-date=31 August 2019 |website=NDTV}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਦ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮੈਰਿਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/obituaries/overlooked-madhubala.html|title=Madhubala, a Bollywood Legend Whose Tragic Life Mirrored Marilyn Monroe's|last=Khan|first=Aisha|date=8 March 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=9 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308215255/https://www.nytimes.com/interactive/2018/obituaries/overlooked-madhubala.html|archive-date=8 March 2018}}</ref> 14 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ, [[ਗੂਗਲ ਕ੍ਰੋਮ|ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਸ ਦੀ 86 ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ, ਟਿੱਪਣੀਃ<ref name="Madhubala on Google Doodle">{{Cite web |date=14 February 2019 |title=Google doodle pays a beautiful tribute to Madhubala on her 86th birth anniversary |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/google-doodle-pays-a-beautiful-tribute-to-madhubala-on-her-86th-birth-anniversary/365552 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214024204/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/google-doodle-pays-a-beautiful-tribute-to-madhubala-on-her-86th-birth-anniversary/365552 |archive-date=14 February 2019 |access-date=14 February 2019 |website=[[Times Now]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵੀਨਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਮਧੂਬਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮੇਡੀ, ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ। [...] ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮਧੂਬਾਲਾ - ਜੋ ਅੱਜ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ - ਨੂੰ 1952 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ "ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[1] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1969]] 87by6mz7e599119cj3ukawh8grc6je3 837708 837657 2026-04-27T08:54:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837708 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਧੂਬਾਲਾ | image = | caption = ਮਧੂਬਾਲਾ | birth_name = ਮੁਮਤਾਜ਼ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇਹਲਵੀ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1933|2|14}} | birth_place = ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1969|2|23|1933|2|14}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | spouse = ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ (1960-1969) | occupation = [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] | religion = [[ਇਸਲਾਮ]] | years_active = 1942–1960 | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ }} '''ਮਧੂਬਾਲਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Madhubala; 1933–1969) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ '''ਮੁਮਤਾਜ਼ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਦੇਹਲਵੀ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਹਿੰਦੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮ|ਫ਼ਿਲਮੀ]] [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਸੀ।<ref name="ili">{{cite web | url=http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/madhubala-2826.html | title=Madhubala | publisher=[http://iloveindia.com ILoveIndia.com] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 10, 2012 | archive-date=2012-11-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121114110830/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/madhubala-2826.html | url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ (1942) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਿਲ (1949), ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ 55 (1955), ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ (1958) ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960) ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮੀ ਪਰਦੇ ਦੀ ਉੱਘੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣ ਗਈ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਮਧੂਬਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਪਠਾਣ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name="ili"/> ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਬੇਗ਼ਮ ਜਹਾਂ ਦੇਹਲਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤਾਉੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ 11 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 5ਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੁੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਮਧੂਬਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਕਸਰ ਬੰਬੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਮਾਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ (1942) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਦੇਵਿਕਾ ਰਾਣੀ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਬੇਬੀ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਸ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨੀਲ ਕਮਲ’ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਕੰਮ == ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1942 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ 1947 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨੀਲ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ, ਪਰਾਈ ਆਗ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮਹਿਲ (1949) ਤੋਂ ਮਿਲੀ<ref name="ili"/> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਹਾਫ ਟਿਕਟ, ਬੁਆਏਫਰੈਂਡ, ਪਾਸਪੋਰਟ, ਜਾਅਲੀ ਨੋਟ, ਮਹਿਲੋਂ ਕੇ ਖ਼ਵਾਬ, ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ, ਦੋ ਉਸਤਾਦ, ਇਨਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ, ਕਲ੍ਹ ਹਮਾਰਾ ਹੈ, ਬਾਗ਼ੀ ਸਿਪਾਹੀ, ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ, ਪੁਲੀਸ, ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾਡੀ, ਫਾਗੁਨ, ਗੇਟਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਏਕ ਸਾਲ, ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ, ਅਮਰ, ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ, ਅਰਮਾਨ, ਸੰਗਦਿਲ, ਸਾਕੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਆਰਾਮ, ਨਾਦਾਨ, ਬਾਦਲ, ਤਰਾਨਾ, ਨਿਰਾਲਾ, ਮਧੂਬਾਲਾ, ਬੇਕਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਪਰਦੇਸ, ਅਪਰਾਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ == ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਐੱਸ ਮਹਿੰਦਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਦਾਕਾਰਾ ਮਧੂਬਾਲਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਪਰਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਕੱਢਦੀ ਤੇ ਸਿਰ ਢੱਕ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਇੱਕ ਵੇਰ ਕਿਤਾਬ ਖੁੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸੀ। ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਵੇਰ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਬਣ ਗਈ। ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭੇ। ਕਿਸੇ ਆਖਿਆ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜਿਆ ਕਰ। ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ। ਮਧੂ ਬਾਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ, "ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਜਿਥੇ ਮਰਜੀ ਲੈ ਜਾਵੋ ਪਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੰਬਈ ਅੰਧੇਰੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹਾਜਰੀ ਜਰੂਰ ਲਵਾਉਣੀ ਏ।" ਲੰਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿਲ ਫੁੱਲ ਭੇਟਾ ਕਰਦੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਅੱਬਾ ਆਇਆ ਕਰਦਾ। ਅਖ਼ੇ ਆਹ ਲਵੋ ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਧੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਫੇਰ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਧੇਰੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਤੇ ਪਿਓ ਧੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੀ। == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="55%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ਵਰਸ਼ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਚਰਿਤਰ !! ਟਿੱਪਣੀ |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1971 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1971]] || [[ਜਵਾਲਾ (1971 ਫ਼ਿਲਮ)|ਜਵਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1964 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1964]] || [[ਸ਼ਰਾਬੀ (1964 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਰਾਬੀ]] || ਕਮਲਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1962 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1962]] || [[ਹਾਫ ਟਿਕਟ (1962 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਾਫ ਟਿਕਟ]] || ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ/ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਬੋਆਏਫ੍ਰੈਂਡ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੋਆਏਫ੍ਰੈਂਡ]] || ਸੰਗੀਤਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਝੁਮਰੂ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਝੁਮਰੂ]] || ਅੰਜਨਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1961 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1961]] || [[ਪਾਸਪੋਰਟ(1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਾਸਪੋਰਟ]] || ਰੀਟਾ ਭਗਵਾਨਦਾਸ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਜਾਲੀ ਨੋਟ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਜਾਲੀ ਨੋਟ]] || ਰੇਨੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਮਹਲੋਂ ਕੇ ਖ਼੍ਵਾਬ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਹਲੋਂ ਕੇ ਖ਼੍ਵਾਬ]] || ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ]] || ਅਨਾਰਕਲੀ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1960]] || [[ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਰਸਾਤ ਕੀ ਰਾਤ]] || ਸ਼ਬਨਮ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਦੋ ਉਸਤਾਦ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋ ਉਸਤਾਦ]] || ਮਧੁਸ਼ਰਮਾ/ਅਬ੍ਦੁਲ ਰਹਮਾਨ ਖਾੰ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਇੰਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਇੰਸਾਨ ਜਾਗ ਉਠਾ]] || ਗੌਰੀ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1959]] || [[ਕਲ ਹਮਾਰਾ ਹੈ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਲ ਹਮਾਰਾ ਹੈ]] || ਮਧੁ/ਬੇਲਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਾਗੀ ਸਿਪਾਹੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਾਵੜਾ ਬ੍ਰਿਜ]] || ਏਦਨਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਪੁਲਿਸ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪੁਲਿਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਕਾਲਾ ਪਾਨੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਲਾ ਪਾਨੀ]] || ਆਸ਼ਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ]] || ਰੇਨੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1958]] || [[ਫਾਗੁਨ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਫਾਗੁਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਗੇਟਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਗੇਟਵੇ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] || ਅੰਜੂ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਏਕ ਸਾਲ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਏਕ ਸਾਲ]] || ਊਸ਼ਾ ਸਿਨਹਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1957 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1957]] || [[ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਯਹੂਦੀ ਕੀ ਲੜਕੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਢਾਕੇ ਕੀ ਮਲਮਲ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਢਾਕੇ ਕੀ ਮਲਮਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਰਾਜ ਹਠ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਜ ਹਠ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1956 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1956]] || [[ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ (1956 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸੇਜ਼ 55 (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸੇਜ਼ 55]] || ਅਨੀਤਾ ਵਰਮਾ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਨਾਤਾ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਤਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਨਕਾਬ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਕਾਬ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1955 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1955]] || [[ਤੀਰੰਦਾਜ਼ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤੀਰੰਦਾਜ਼]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1954]] || [[ਅਮਰ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਮਰ]] || ਅੰਜੂ ਰਾਯ || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1954]] || [[ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੁਏ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1953]] || [[ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰੇਲ ਕਾ ਡਿੱਬਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1953]] || [[ਅਰਮਾਨ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਰਮਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1952 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1952]] || [[ਸੰਗਦਿਲ (1952 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੰਗਦਿਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1952 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1952]] || [[ਸਾਕੀ (1952 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਕੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਖ਼ਜਾਨਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਖ਼ਜਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਨਾਜ਼ਨੀਨ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਜ਼ਨੀਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਆਰਾਮ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਰਾਮ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਨਾਦਾਨ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਾਦਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਬਾਦਲ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਾਦਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਸੈਂਯਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੈਂਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1951 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1951]] || [[ਤਰਾਨਾ (1951 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਰਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਨਿਰਾਲਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਿਰਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਮਧੂਬਾਲਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਧੂਬਾਲਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਬੇਕਸੂਰ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੇਕਸੂਰ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਹੰਸਤੇ ਆਂਸੂ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੰਸਤੇ ਆਂਸੂ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਨਿਸ਼ਾਨਾ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨਿਸ਼ਾਨਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1950]] || [[ਪਰਦੇਸ (1950 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਦੇਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਅਪਰਾਧੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਪਰਾਧੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਦੌਲਤ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੌਲਤ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਦੁਲਾਰੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੁਲਾਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਇਮਤਹਾਨ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਇਮਤਹਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਮਹਲ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਹਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਨੇਕੀ ਔਰ ਬਦੀ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੇਕੀ ਔਰ ਬਦੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਪਾਰਸ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਾਰਸ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਸਿੰਗਾਰ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਿੰਗਾਰ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1949 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1949]] || [[ਸਿਪਹੈਯਾ (1949 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਿਪਹੈਯਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1948 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1948]] || [[ਪਰਾਈ ਆਗ (1948 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਾਈ ਆਗ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਨੀਲਕਮਲ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੀਲਕਮਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਚਿਤੌੜ ਵਿਜਯ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਚਿਤੌੜ ਵਿਜਯ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਦਿਲ ਕੀ ਰਾਨੀ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦਿਲ ਕੀ ਰਾਨੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੁਨੀਆ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੁਨੀਆ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਮੇਰੇ ਭਗਵਾਨ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੇਰੇ ਭਗਵਾਨ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1947 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1947]] || [[ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਕੀ ਮੱਲਿਕਾ (1947 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਕੀ ਮੱਲਿਕਾ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਫੂਲਵਰੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਫੂਲਵਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਪੁਜਾਰੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪੁਜਾਰੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1946 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1946]] || [[ਰਾਜਪੂਤਾਨੀ (1946 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਜਪੂਤਾਨੀ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1945 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1945]] || [[ਧੰਨਾ ਭਗਤ (1945 ਫ਼ਿਲਮ)|ਧੰਨਾ ਭਗਤ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1944 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1944]] || [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ (1944 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਲ]] || || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1942 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ|1942]] || [[ਬਸੰਤ (1942 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਸੰਤ]] || || |- |} ==ਮੌਤ== ਮਧੂਬਾਲਾ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ 7 ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਿਸਤਰ ’ਤੇ ਹੀ ਲੰਘਾਏ। ਅੰਤ 23 ਫਰਵਰੀ 1969 ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]] == ਵਿਰਾਸਤ == ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਖਾਲਿਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਧੁਬਾਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਧੂਬਾਲਾ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ । ਮਧੂਬਾਲਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਪੋਸਟਰ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="mill">{{Cite web |last=Mohamed |first=Khalid |date=16 December 2017 |title=Here's Why Madhubala Has a Huge Millennial Fan Following |url=https://www.thequint.com/entertainment/flashback/madhubala-fan-following-among-millennials |access-date=27 July 2021 |website=[[The Quint]] |language=en}}</ref><ref name="eastern">{{Cite web |date=27 July 2013 |title=Amitabh Bachchan crowned greatest Bollywood star in UK poll |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/amitabh-bachchan-crowned-greatest-bollywood-star-in-uk-poll-171783-2013-07-27 |access-date=9 July 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> [ਈ] ''[[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼|ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "33 ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।{{Efn|In a 2007 [[International Women's Day]] special, [[Rediff.com]] ranked her second on its list of "Bollywood's best actresses."<ref name=":16">{{cite web |url=http://specials.rediff.com/women07/2007/mar/06wslid10.htm |title=Bollywood's best actresses. Ever. (Wet, wild and on the run, honey) |work=[[Rediff.com]] |access-date=2 June 2012 |archive-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524033323/http://specials.rediff.com/women07/2007/mar/06wslid10.htm |url-status=dead}}</ref> She has also appeared in rankings by ''[[India Today]]'' (2012),<ref>{{Cite web |title=Top heroines of Bollywood |url=https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/top-actresses-of-bollywood-ever-367543-2012-05-01 |access-date=9 July 2021 |website=India Today |date=May 2012 |language=en}}</ref> [[Yahoo.com]] (2012),<ref>{{Cite web |date=16 June 2012 |title=Most popular actresses of all time Photos {{!}} Pictures – Yahoo! Movies India |url=http://in.movies.yahoo.com/photos/most-popular-actresses-of-all-time-slideshow/most-popular-actresses-of-all-time-photo-1339488686.html |access-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616023801/http://in.movies.yahoo.com/photos/most-popular-actresses-of-all-time-slideshow/most-popular-actresses-of-all-time-photo-1339488686.html |archive-date=16 June 2012}}</ref> [[Rediff.com]] (2013),<ref>{{Cite web |title=Readers' Pick: Top 10 Bollywood Actresses OF ALL TIME! |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-reader-s-pick-top-ten-actresses-in-bollywood-of-all-time-100-years/20130503.htm |access-date=9 July 2021 |website=Rediff |language=en}}</ref> [[News18]] (2013) and ''[[Time Out (magazine)|Time Out]]'' (2025).<ref>{{Cite web |title=The ten best Bollywood actresses |url=https://www.timeout.com/london/film/the-ten-best-bollywood-actresses |access-date=9 July 2021 |website=Time Out London |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 March 2013 |title=IBNLive Poll: Sridevi voted the greatest Indian actress in 100 years |url=https://www.news18.com/news/india/ibnlive-poll-sridevi-voted-the-greatest-indian-actress-in-100-years-595098.html |access-date=9 July 2021 |website=[[News18]] |language=en}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=9 March 2010 |title=33 Women who made India proud |url=https://economictimes.indiatimes.com/pictures/videos/33-women-who-made-india-proud/articlelist/5661286.cms?from=mdr |access-date=29 March 2026 |website=The Economic Times |language=en}}</ref> ਕਈ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।<ref name="story of india">{{Cite web |last=Sirur |first=Simrin |date=23 February 2019 |title=Remembering Madhubala, film screen legend who was 'story of India' and wanted 'to live' |url=https://theprint.in/theprint-profile/remembering-madhubala-film-screen-legend-who-was-story-of-india-and-wanted-to-live/195495/ |access-date=12 July 2021 |website=[[The Print]] |language=en-US}}</ref><ref name="m3">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/madhubala-310060-2016-02-23|title=Remembering Madhubala, the 'Marilyn Monroe of Bollywood'|work=[[India Today]]|access-date=31 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426100644/https://www.indiatoday.in/amp/education-today/gk-current-affairs/story/madhubala-310060-2016-02-23|archive-date=26 April 2019}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਕਰੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਵਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mill"/><ref>{{Cite web |date=6 March 2013 |title=100 Years of Indian Cinema: The ethereal Madhubala |url=https://www.news18.com/news/india/100-years-of-indian-cinema-the-ethereal-madhubala-594790.html |access-date=6 July 2021 |website=News 18 |language=en}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ]] ਅਤੇ [[ਕੰਗਨਾ ਰਾਣਾਵਤ|ਕੰਗਨਾ ਰਣੌਤ]] ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ|ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਮੇਡੀਅਨ" ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੇ "ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਨ" ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |date=14 February 2019 |title=Madhuri Dixit remembers Madhubala on her birth anniversary. See pic |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/madhuri-dixit-re-creates-one-of-madhubala-s-iconic-looks-on-her-birth-anniversary-see-pic/story-UKDkAOJ5SC1oN6huwxO2qJ.html |access-date=13 December 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kangana-ranaut-wants-to-play-madhubala/articleshow/74890408.cms|title=Kangana Ranaut wants to play Madhubala|work=The Times of India|access-date=13 December 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jha |first=Subhash K. |date=2024-07-30 |title=When Kangana Ranaut was nervous about playing Madhubala in 'Once Upon A Time In Mumbaai' |url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/when-kangana-ranaut-was-nervous-about-playing-madhubala-in-once-upon-a-time-in-mumbaai-article-112132955 |access-date=29 March 2026 |website=Times Now |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Bhagat |first=Rasheeda |date=31 May 2011 |title=Madhubala's timeless beauty |url=https://www.thehindubusinessline.com/opinion/columns/rasheeda-bhagat/madhubalas-timeless-beauty/article22993218.ece |access-date=17 December 2021 |website=[[Business Line]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arora |first=Rumani |date=14 June 2016 |title=Rishi Kapoor reveals his FANTASY about Madhubala! |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-rishi-kapoor-fantasy-madhubala-romance-song-334453 |access-date=13 December 2021 |website=India TV News |language=en}}</ref> ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਜਨਤਕ ਅਕਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite web |last=Mishra |first=Nivedita |date=14 February 2018 |title=Madhubala's 85th birth anniversary: Beyond her arresting beauty, a look at her life's tragedies |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-madhubala-beyond-her-arresting-beauty-a-look-at-her-life-s-tragedies/story-LFF77gysIELbj7GNLrVBiK.html |access-date=13 December 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਆਈਕਨ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਫਲ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mint">{{Cite web |last=Ramani |first=Priya |date=30 April 2011 |title=Madhubala and that almost-forgotten age |url=https://www.livemint.com/Opinion/tZ2yrJWnpcuzymTYWJdVGO/Madhubala-and-that-almostforgotten-age.html |access-date=13 December 2021 |website=[[Mint (newspaper)|Mint]] |language=en}}</ref><ref name="mill"/><ref>{{Cite web |date=2025-02-14 |title=Madhubala’s father ‘ruined her life’; pushed her to work even when she vomited blood, fainted on sets |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/madhubala-father-ruined-her-life-she-vomited-blood-pushed-her-to-work-9834070/ |access-date=29 March 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ, ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਮਰਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਪਾਂਡੇ]] ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ "ਸਦੀਵੀ ਆਈਕਾਨ" ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਰਾਜਾਧਿਆਕਸ਼ ਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ "50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਲੈਮਰਸ ਸਟਾਰ" ਵਜੋਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":23">{{Cite web |last=Pande |first=Mrinal |date=3 November 2024 |title=The Enduring Legacy of Madhubala |url=https://thewire.in/culture/film/the-enduring-legacy-of-madhubala |access-date=29 March 2026 |website=The Wire |language=en}}</ref>{{Sfn|Rajadhyaksha|Willemen|2014}} ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨ ਦੀਪ (1996) ਖਤੀਜਾ ਅਕਬਰ (1997) ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਕੁਮਾਰੀ (2010) ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=1996-07-01 |title=Indiscreet Liaisons |url=https://www.outlookindia.com/books/indiscreet-liaisons-news-201688 |access-date=2026-03-02 |website=Outlook India |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}}<ref name=":11">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/capturing-madhubalarsquos-pain/article16836222.ece1|title=Capturing Madhubala's pain|last=Kumar|first=Anuj|date=6 January 2010|work=The Hindu|access-date=13 December 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ]] ਵਰਗੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ|ਬਾਇਓਪਿਕਸ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":15">{{Cite web |date=14 February 2020 |title=''Love Aaj Kal'' director Imtiaz Ali is no longer making the much-awaited Madhubala biopic? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/love-aaj-kal-director-imtiaz-ali-is-no-longer-making-the-much-awaited-madhubala-biopic/articleshow/74129452.cms |access-date=27 December 2021 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref><ref name="Biopic">{{Cite web |date=8 July 2018 |title=Madhubala's Sister To Make A Biopic on Actress. Details Here |url=https://www.ndtv.com/entertainment/madhubalas-sister-to-make-a-biopic-on-actress-details-here-1880148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709083727/https://www.ndtv.com/entertainment/madhubalas-sister-to-make-a-biopic-on-actress-details-here-1880148 |archive-date=9 July 2018 |access-date=10 July 2018 |publisher=[[NDTV]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 August 2017 |title=Madhubala's sister Madhur Brij says she wants Kareena Kapoor Khan to play the late actor |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/madhubala-sister-madhur-brij-kareena-late-actor-in-biopic-4792172/ |access-date=7 September 2021 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> {{Efn|In March 2024, Sony Pictures International formally announced a sanctioned biopic to be directed by Jasmeet Reen, produced in collaboration with the actress's sister, Madhur Bhushan.<ref>{{Cite news |date=March 15, 2024 |title=A Biopic Chronicling the Legacy of Iconic Actress Madhubala |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/sony-pictures-unveils-a-momentous-project-madhubala-biopic-885339 |access-date=March 24, 2024 |work=Deccan Chronicle}}</ref><br>Madhubala's life has served as the inspiration behind the characters of [[Soha Ali Khan]] and [[Kangana Ranaut]] in ''[[Khoya Khoya Chand]]'' (2007) and ''[[Once Upon a Time in Mumbaai]]'' (2010) respectively.<ref>{{Cite web |title=Is Madhubala the Marilyn Monroe of Indian cinema? |url=http://www.firstpost.com/entertainment/is-madhubala-the-marilyn-monroe-of-indian-cinema-625810.html |access-date=7 September 2021 |website=[[Firstpost]] |date=14 February 2013}}</ref><ref>{{cite news |title='My character is a mix of Madhubala and Haji Mastan's wife' |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archived-stories/my-character-is-a-mix-of-madhubala-and-haji-mastan-s-wife/article1-560917.aspx |access-date=7 September 2021 |work=Hindustan Times |date=21 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320113034/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archived-stories/my-character-is-a-mix-of-madhubala-and-haji-mastan-s-wife/article1-560917.aspx |archive-date=20 March 2014}}</ref><br>In the 2011 film ''[[Mere Brother Ki Dulhan]]'', the song "[[Mere Brother Ki Dulhan (soundtrack)|Madhubala]]", written by [[Irshad Kamil]] and picturized on [[Katrina Kaif]], pays tribute to Madhubala.<ref>{{Cite news |last=IANS |date=2012-04-14 |title=Ali Zafar mesmerises fans in true Bollywood style |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/ali-zafar-mesmerises-fans-in-true-bollywood-style/story-sL6lZxqhOhIOJbpzbfqAHO.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927160341/http://www.hindustantimes.com/bollywood/ali-zafar-mesmerises-fans-in-true-bollywood-style/story-sL6lZxqhOhIOJbpzbfqAHO.html |archive-date=27 September 2016 |access-date=2025-01-15 |work=[[Hindustan Times]] |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2011-05-06 |title=Katrina's tribute to Madhubala |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/katrinas-tribute-to-madhubala/articleshow/8166462.cms|access-date=2025-02-21 |work=Times of India |language=en}}</ref>}} 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।{{Sfn|Lanba|Patel|2012}}<ref name=":13">{{Cite web |last=Haasan |first=Mehndi |date=5 June 2011 |title=The legend of Madhubala |url=https://www.dawn.com/2011/06/05/non-fiction-on-screen-off-the-legend-of-madhubala/ |access-date=17 December 2021 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref> ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ "ਸੁਲਝੀ ਹੋਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ" ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, "ਉਹ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ, [ਅਤੇ] ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਦੇ ਹਨ". ਯਾਸਿਰ ਉਸਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਦੱਸਿਆ, ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]'' ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਧਵਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਕਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ" ''ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਆਈਕਾਨ'', ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਰੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ "ਅਸਧਾਰਨ ਸੀਮਾ" ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ "ਕਾਮੇਡੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ" ਅਤੇ "ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਮੇਡੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਬਣਾਇਆ, ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵਰਗੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।[and]<ref name=":23"/><ref>{{Cite web |last=Gulati |first=Triya |date=2026-02-14 |title=Madhubala brought songs to life—Mohe Panghat Pe to Aaiye Meherbaan |url=https://theprint.in/theprint-profile/madhubala-songs-mohe-panghat-pe-aaiye-meherbaan/2854743/ |access-date=29 March 2026 |website=The Print |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhawan |first=M. L. |date=25 July 1999 |title=The Immortal Magic of Madhubala |url=https://www.tribuneindia.com/1999/99aug01/sunday/head8.htm |access-date=17 June 2021 |website=[[The Tribune]]}}</ref>{{Sfn|Chaudhuri|2005}} ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਨੇ "ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ 80 ਆਈਕਾਨਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ''ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' (1960) ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 11 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਰਰੇ ਪੋਮੇਰੈਂਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਕਲੋਜ਼-ਅਪਃ ਗ੍ਰੇਟ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 26 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="iconic">{{Cite journal|date=4 June 2010|title=80 Iconic Performances|url=https://tanqeed.com/filmfare-top-80-iconic-performances-old-article-2010/|journal=Filmfare Via Tanqeed.com|access-date=12 January 2012}}</ref> ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਕੋਰੀ ਕੇ. ਕ੍ਰੀਕਮੁਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਟੱਚਸਟੋਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਫਿਲਮ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।<ref name=":21" /> ''ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' ਦਾ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰੰਗੀਨ ਸੰਸਕਰਣ 2004 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Unnithan |first=Sandeep |date=19 July 2004 |title=Epic movie Mughale-Azam returns in colour cinemascope, digital sound |url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/20040719-epic-movie-mughale-azam-returns-in-colour-digital-sound-789831-2004-07-19 |access-date=16 June 2021 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/chori-chori-half-ticket-black-and-white-classics-now-in-colour-113052900880_1.html|title='Chori Chori', 'Half Ticket' – black and white classics now in colour|date=29 May 2013|work=Business Standard India|access-date=16 June 2021}}</ref> ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ [[ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਲਵਾਰ ਸੂਟ|ਅਨਾਰਕਲੀ ਸਲਵਾਰ ਕਮੀਜ਼]] ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਮਹਿਲ'' (1949) ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਜ਼ '55'' (1955) ਅਤੇ ''ਚਲਤੀ ਕਾ ਨਾਮ ਗਾੜੀ'' (1958) ਦੇ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2012-06-27 |title=Bollywood's most iconic outfits that became fashion trends |url=https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/bollywoods-most-iconic-costumes-367822-2012-06-27 |access-date=29 March 2026 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 films that shaped fashion trends across different generations |url=https://www.cosmopolitan.in/fashion/features/story/10-films-that-shaped-fashion-trends-across-different-generations-1075299-2024-08-21 |access-date=29 March 2026 |website=Cosmopolitan |language=en}}</ref> [ਜੀ]{{Efn|''Mughal-e-Azam'' was included in the 2002 [[British Film Institute]] (BFI) poll of Top 10 Indian Films,<ref name="bfipoll">{{Cite web |year=2002 |title=Top 10 Indian Films |url=http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515101729/http://www.bfi.org.uk/features/imagineasia/guide/poll/india/ |archive-date=15 May 2011 |access-date=29 March 2026 |website=British Film Institute}}</ref> and was named the greatest Bollywood film of all time by a poll celebrating 100 years of Indian cinema by [[British Asian]] weekly newspaper ''[[Eastern Eye]]'' in 2013.<ref>{{Cite news |date=18 July 2013 |title='Mughal-e-Azam' named greatest Bollywood film in UK poll |work=CNN-News18 |agency=[[Press Trust of India]] |url=http://www.news18.com/news/india/mughal-e-azam-named-greatest-bollywood-film-in-uk-poll-624565.html |url-status=live |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508195215/http://www.news18.com/news/india/mughal-e-azam-named-greatest-bollywood-film-in-uk-poll-624565.html |archive-date=8 May 2016}}</ref> In 2015, BFI included ''Mahal'' in the list of "10 great romantic horror films".<ref>{{Cite web |last=Blyth |first=Michael |date=2015-05-21 |title=10 great romantic horror films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/10-great-romantic-horror-films |access-date=29 March 2026 |website=British Film Institute |language=en}}</ref> In 2019, ''[[Time Out (magazine)|Time Out]]'' placed ''Mughal-e-Azam'' at 2nd and ''Mr. & Mrs. '55'' at 57th place in the list of "The 100 Best Bollywood movies".<ref>{{Cite news |title=The 100 best Bollywood movies of all time |url=https://www.timeout.com/film/the-100-best-bollywood-movies-the-list |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109170217/https://www.timeout.com/film/the-100-best-bollywood-movies-the-list |archive-date=2025-11-09 |access-date=29 March 2026 |work=Time Out Worldwide |language=en-GB |url-status=live }}</ref> In 2025, ''Filmfare'' placed ''Chalti Ka Naam Gaadi'' at 22nd place among "Top 44 Comedy Films Made In Bollywood".<ref>{{Cite web |title=Top 44 Comedy Films Made In Bollywood {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/features/top-42-comedy-films-made-in-bollywood-28065.html |access-date=29 March 2026 |website=Filmfare |language=en}}</ref>}} [[ਤਸਵੀਰ:Stamp_of_India_-_2008_-_Colnect_157958_-_Madhubala_Miniature_Sheet.jpeg|thumb|ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਧੂਬਾਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ]] ਮਧੂਬਾਲਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ|ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ]] ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 2008 ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨਰਗਿਸ ਇਕੋ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Mihir, Trivedi |date=19 March 2008 |title=Postal Dept. stamps yesteryear star Madhubala |url=http://ibnlive.in.com/news/postal-dept-stamps-yesteryear-star-madhubala/61526-8.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517151706/http://ibnlive.in.com/news/postal-dept-stamps-yesteryear-star-madhubala/61526-8.html |archive-date=17 May 2012 |access-date=2 June 2012 |publisher=[[IBN Live]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhawan |first=M. L. |date=6 April 2008 |title=Mark of Madhubala |url=https://www.tribuneindia.com/2008/20080406/spectrum/main6.htm |access-date=22 March 2026 |website=Tribune India}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਾਤਤਵ (ਅਭਿਲੇਖ) ਵਿਭਾਗ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਐਨ. ਏ. ਆਈ.) ਨੇ ਮਧੁਬਾਲਾ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ਼ ਇੰਡਿਆ" ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਲੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ 24 ਹੋਰ "ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[s]<ref>{{Cite web |date=2012-05-15 |title=India's history stamped in silver and gold |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2009/Dec/30/indias-history-stamped-in-silver-and-gold-117493.html |access-date=29 March 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref>{{Sfn|Akbar|2011}} ਯੂਨਾਨੀ ਗੀਤ "ਮੰਡੋਬਾਲਾ", ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟੇਲਿਓਸ ਕਜ਼ਾਨਜ਼ੀਡਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 2004 ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Nag |first=Uthathya |date=11 March 2022 |title=Madhubala at Athens 2004: Greece's love letter to India's Marilyn Monroe |url=https://olympics.com/en/news/madhubala-song-greece-athens-2004-olympics-closing-ceremony-india-bollywood |access-date=3 May 2022 |website=Olympics.com}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਮੈਡਮ ਤੁਸਾਦ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਇੱਕ ਮੋਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Madhubala, As Anarkali, Unveiled in Madame Tussauds Delhi |url=https://www.ndtv.com/entertainment/madhubala-as-anarkali-unveiled-in-madame-tussauds-delhi-1736150 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831155231/https://www.ndtv.com/entertainment/madhubala-as-anarkali-unveiled-in-madame-tussauds-delhi-1736150 |archive-date=31 August 2019 |access-date=31 August 2019 |website=NDTV}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਦ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮੈਰਿਲਿਨ ਮੁਨਰੋ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/obituaries/overlooked-madhubala.html|title=Madhubala, a Bollywood Legend Whose Tragic Life Mirrored Marilyn Monroe's|last=Khan|first=Aisha|date=8 March 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=9 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308215255/https://www.nytimes.com/interactive/2018/obituaries/overlooked-madhubala.html|archive-date=8 March 2018}}</ref> 14 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ, [[ਗੂਗਲ ਕ੍ਰੋਮ|ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਸ ਦੀ 86 ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ, ਟਿੱਪਣੀਃ<ref name="Madhubala on Google Doodle">{{Cite web |date=14 February 2019 |title=Google doodle pays a beautiful tribute to Madhubala on her 86th birth anniversary |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/google-doodle-pays-a-beautiful-tribute-to-madhubala-on-her-86th-birth-anniversary/365552 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214024204/https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/google-doodle-pays-a-beautiful-tribute-to-madhubala-on-her-86th-birth-anniversary/365552 |archive-date=14 February 2019 |access-date=14 February 2019 |website=[[Times Now]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵੀਨਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਮਧੂਬਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮੇਡੀ, ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ। [...] ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮਧੂਬਾਲਾ - ਜੋ ਅੱਜ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ - ਨੂੰ 1952 ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਆਰਟਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ "ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਤਾਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[1] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1969]] 5mitn893mwknvla03yisbuhdvu8aufq 0 41671 837681 837531 2026-04-26T23:56:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837681 wikitext text/x-wiki {{For|the academic journal|Astrophysics (journal)}} [[ਤਸਵੀਰ:NIEdot362.jpg|thumb|1900 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕ, ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ]]   ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਮੇਤ '''ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ''' ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=astrophysics |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610085146/http://www.merriam-webster.com/dictionary/astrophysics |archive-date=10 June 2011 |access-date=2011-05-22 |publisher=Merriam-Webster, Incorporated}}</ref> ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੇਮਜ਼ ਕੀਲਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ "ਸਵਰਗੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਪੁਲਾਡ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ-ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਕੀ ਹਨ", ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਵਰਗੀ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite journal|last=Keeler|first=James E.|author-link=James E. Keeler|date=November 1897|title=The Importance of Astrophysical Research and the Relation of Astrophysics to the Other Physical Sciences|journal=The Astrophysical Journal|volume=6|issue=4|pages=271–288|bibcode=1897ApJ.....6..271K|doi=10.1086/140401|pmid=17796068|doi-access=free}}</ref> ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੂਰਜ]] (ਸੂਰਜੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ), ਹੋਰ ਤਾਰੇ, [[ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ|ਗਲੈਕਸੀਆਂ]], ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ, ਇੰ[[ਤਾਰਾ|ਸਟਾਰਸ]] ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nasa.gov">{{Cite web |title=Focus Areas – NASA Science |url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516154030/https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas |archive-date=2017-05-16 |access-date=2017-07-12 |website=nasa.gov}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ, [[ਸੰਘਣਾਪਣ|ਘਣਤਾ]], [[ਤਾਪਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ|ਰਸਾਇਣਕ]] ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਕਸਾਲੀ ਮਕੈਨਕੀ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]], [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]], ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ. [[ਤਾਪ ਗਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]], ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ]] ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸ਼ਾ[[ਬਲੈਕ ਹੋਲ|ਕਾਲੇ ਹੋਲ]] ਹੈ। ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਮਾਮਲਾ , [[ਹਨੇਰ ਊਰਜਾ|ਹਨੇਰਾ ਊਰਜਾ]] , ਕਾਲਾ ਸੁਰਾਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ਕ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਕਿਸਮਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="nasa.gov"/> ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ|ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ]] ਵਿਕਾਸ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਚੌੰਬਕ-ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ-[[ਕੌਸਮਿਕ ਕਿਰਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕਿਰਨਾਂ]] ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਆਮ ਸਾਪੇਖਕਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਕਤਾ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੁਆਂਟਮ]] ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਅਧਿਐਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ|ਸਤਰ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ-ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ (ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਊਜ਼ਨ) ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। [[ਅਰਸਤੂ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗੋਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗਤੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਗਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀ ਇੱਕੋ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਵਰਗੀ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ|ਪਲੈਟੋ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅੱਗ, ਜਾਂ ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਈਥਰ<ref>{{Cite book|deadurl=G. E. R. Lloyd|location=Cambridge}}</ref><ref>{{Cite book|deadurl=F. M. Cornford|location=Indianapolis}}</ref> 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, [[ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ|ਗੈਲੀਲੀਓ]], [[ਰਨੇ ਦੇਕਾਰਤ|ਡੇਕਾਰਟਸ]], ਅਤੇ [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ|ਨਿਊਟਨ]] ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ [[ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ।<ref>{{Cite book|deadurl=Galileo Galilei|location=Chicago}}</ref><ref>{{Cite book|deadurl=Richard S. Westfall|location=Cambridge}}</ref><ref name="Burtt">{{Cite book|deadurl=Edwin Arthur Burtt|location=Mineola, NY}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Ladislav Kvasz|date=2013|title=Galileo, Descartes, and Newton – Founders of the Language of Physics|url=http://www.physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|journal=Acta Physica Slovaca|publisher=Institute of Philosophy, [[Academy of Sciences of the Czech Republic]]|access-date=2015-07-18|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811200845/http://physics.sk/aps/pubs/2012/aps-12-06/aps-12-06.pdf|url-status=dead}}</ref> ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਰੁਟੀਨ ਕੰਮ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Case|first=Stephen|date=2015|title='Land-marks of the universe': John Herschel against the background of positional astronomy|journal=Annals of Science|volume=72|issue=4|pages=417–434|bibcode=2015AnSci..72..417C|doi=10.1080/00033790.2015.1034588|pmid=26221834|quote=The great majority of astronomers working in the early nineteenth century were not interested in stars as physical objects. Far from being bodies with physical properties to be investigated, the stars were seen as markers measured in order to construct an accurate, detailed and precise background against which solar, lunar and planetary motions could be charted, primarily for terrestrial applications.|doi-access=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Donnelly|first=Kevin|date=September 2014|title=On the boredom of science: positional astronomy in the nineteenth century|url=https://zenodo.org/record/999531|journal=The British Journal for the History of Science|volume=47|issue=3|pages=479–503|doi=10.1017/S0007087413000915}}</ref> ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉੱਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਈਡ ਵੋਲਾਸਟਨ ਅਤੇ ਜੋਸਫ ਵਾਨ ਫਰੌਨਹੋਫਰ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ (ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ) [[ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|location=Cambridge}}</ref> 1860 ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗੁਸਤਾਵ ਕਿਰਚੋਫ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਬਰਟ ਬੰਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਲੱਖਣ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਖਾਵਾਂ।<ref>{{Cite journal|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|date=1860|title=Ueber die Fraunhofer'schen Linien|url=https://zenodo.org/record/1423666|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=1|pages=148–150|bibcode=1860AnP...185..148K|doi=10.1002/andp.18601850115}}</ref> ਕਿਰਚੋਫ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸੂਰਜੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਦੁਆਰਾ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kirchhoff|first=Gustav|author-link=Gustav Kirchhoff|date=1860|title=Ueber das Verhältniss zwischen dem Emissionsvermögen und dem Absorptionsvermögen der Körper für Wärme und Licht|url=https://zenodo.org/record/1423668|journal=Annalen der Physik|volume=185|issue=2|pages=275–301|bibcode=1860AnP...185..275K|doi=10.1002/andp.18601850205|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਪੱਟੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਰਮਨ ਲਾਕਅਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1868 ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਉੱਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਮਿਸਟ ਐਡਵਰਡ ਫਰੈਂਕਲੈਂਡ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੂਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋਡ਼ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਤੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਹੇਲੀਓਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Cortie|first=A. L.|year=1921|title=Sir Norman Lockyer, 1836 – 1920|journal=The Astrophysical Journal|volume=53|pages=233–248|bibcode=1921ApJ....53..233C|doi=10.1086/142602}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2004|title=Why Helium Ends in "-ium"|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/115.%20Helium.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=81|issue=7|pages=944–945|bibcode=2004JChEd..81..944J|doi=10.1021/ed081p944}}</ref> 1885 ਵਿੱਚ, ਐਡਵਰਡ ਸੀ. ਪਿਕਰਿੰਗ ਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਕਾਲਜ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿਖੇ ਸਟਾਰਰ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਲੀਅਮੀਨਾ ਫਲੇਮਿੰਗ, ਐਂਟੋਨੀਆ ਮੌਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀ ਜੰਪ ਕੈਨਨ ਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪਲੇਟਾਂ' ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। 1890 ਤੱਕ, 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਸੀ। ਪਿਕਰਿੰਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, 1924 ਤੱਕ ਕੈਨਨ ਨੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਨੂੰ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਾਰਵਰਡ ਵਰਗੀਕਰਣ ਸਕੀਮ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ 1922 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1895 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਐਲਰੀ ਹੇਲ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਈ. ਕੀਲਰ ਨੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਦਸ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ ਜਰਨਲਃ ਐਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਵਿ Review ਆਫ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ.<ref name="Hale1895">{{Cite journal|last=Hale|first=George Ellery|author-link=George Ellery Hale|year=1895|title=The Astrophysical Journal|journal=The Astrophysical Journal|volume=1|issue=1|pages=80–84|bibcode=1895ApJ.....1...80H|doi=10.1086/140011}}</ref> ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਡ਼ੇ ਨੂੰ ਭਰੇਗਾ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨੇਡ਼ਿਓਂ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਖੋਜ 'ਤੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕਾਰਜਾਂ' ਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਗੈਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨਿਰਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ, ਉਲਕਾ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਨੀਬੂਲੇ ਅਤੇ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ' ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Hale1895" /> 1920 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ-ਰਸੇਲ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜੇ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਲਈ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਰਥਰ ਐਡੀੰਗਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਫਿusionਜ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ.<ref name="eddington">{{Cite journal|last=Eddington|first=A. S.|author-link=Arthur Eddington|date=October 1920|title=The Internal Constitution of the Stars|url=https://zenodo.org/record/1429642|journal=The Scientific Monthly|volume=11|issue=4|pages=297–303|bibcode=1920Sci....52..233E|doi=10.1126/science.52.1341.233|jstor=6491|pmid=17747682}}</ref><ref name="eddington2">{{Cite journal|last=Eddington|first=A. S.|author-link=Arthur Eddington|year=1916|title=On the radiative equilibrium of the stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=77|pages=16–35|bibcode=1916MNRAS..77...16E|doi=10.1093/mnras/77.1.16|doi-access=free}}</ref> ਐਡਿੰਗਟਨ ਨੇ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਸਰੋਤ [[ਹਾਈਡਰੋਜਨ|ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਦਾ ਹੀਲੀਅਮ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ|ਫਿਊਜ਼ਨ]] ਸੀ, ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ''E = mc²'' ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੀ ਫਯੂਜਨ ਅਤੇ ਥਰਮੋਨਿਓਕਲੀਅਰ ਊਰਜਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਤਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਵੇਖੋ ਧਾਤੂ) ਅਜੇ ਤੱਕ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. <ref>{{Cite book|location=Boston}}</ref> 1925 ਵਿੱਚ ਸੇਸੀਲੀਆ ਹੈਲੇਨਾ ਪੇਨੇ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੀਸੀਲੀਆ ਪੇਨੇ-ਗੈਪੋਸਚਕਿਨ) ਨੇ ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਹਾ ਦੀ ਆਇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟਾਰਲਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ। ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੋਜ ਇੰਨੀ ਅਚਾਨਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ (ਰਸਲ ਸਮੇਤ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਟੇ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref><ref>{{Cite web |last=Steven Soter and Neil deGrasse Tyson |date=2000 |title=Cecilia Payne and the Composition of the Stars |url=https://www.amnh.org/learn-teach/curriculum-collections/cosmic-horizons-book/cecilia-payne-profile |website=American Museum of Natural History |publisher=[[American Museum of Natural History]]}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਆਪਟੀਕਲ, ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]] ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। == ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ == [[ਤਸਵੀਰ:N_63A-_Chandra_and_Hubble_-_Heic0507f.tif|thumb|ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ LMC N 63A ਨੂੰ ਐਕਸ-ਰੇ (ਬਲੂ-ਆਪਟੀਕਲ (ਗ੍ਰੀਨ) ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ (ਰੈੱਡ-ਵੇਵਲੈਂਥ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਕਸ-ਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਵਿਸਫੋਟ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਦਮੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।]] ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਡ ਹੈ ਜੋ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਟੈਲੀਸਕੋਪ|ਦੂਰਬੀਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ [[ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼|ਆਕਾਸ਼ਕ ਵਸਤੂਆਂ]] ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਰੀਖਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਰੇਡੀਓ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਝ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਖੇਤਰ [[ਰੇਡੀਓ ਛੱਲ|ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ]] ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਠੰਡੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਟਰਸਟੇਲਰ ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂਡ਼ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ [[ਸੂਖਮ ਛੱਲ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]] ਪਿਛੋਕਡ਼ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਜੋ ਕਿ ਬਿਗ ਬਾਂਗ ਪਲਸਰ ਤੋਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਤੇ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਰੇਡੀਓ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੈ ਪਰ ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਨਿਰੀਖਣ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਣੂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਆਪਟੀਕਲ]] ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਠੰਡੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ) ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਆਪਟੀਕਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਚਾਰਜ-ਜੋਡ਼ੇ ਉਪਕਰਣ ਜਾਂ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ੇ ਗਏ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਟੀਕਲ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਆਪਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪੁਲਾਡ਼ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਸੰਭਵ ਚਿੱਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ, ਤਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ, ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਅਤੇ [[ਨੈਬੀਊਲਾ|ਨੀਬੂਲੇ]] ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਅਲਟਰਾ ਵਾਇਲਟ, ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਰੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਊਰਜਾਵਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਈਨਰੀ ਪਲਸਰ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ, ਮੈਗਨੈਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਡ਼ਦੀ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੋ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਪੁਲਾਡ਼ ਅਧਾਰਤ ਦੂਰਬੀਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਧਾਰਤ ਇਮੇਜਿੰਗ ਏਅਰ ਚੇਰੇਂਕੋਵ ਦੂਰਬੀਨ (ਆਈ. ਏ. ਸੀ. ਟੀ.) । ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਆਰਐਕਸਟੀਈ, ਚੰਦਰ ਐਕਸ-ਰੇ ਆਬਜ਼ਰਵੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਟਨ ਗਾਮਾ ਰੇ ਆਬਜ਼ਰਬੇਟਰੀ ਹਨ। ਆਈ. ਏ. ਸੀ. ਟੀ. ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਾਈ ਐਨਰਜੀ ਸਟੀਰੀਓਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ (ID1) ਅਤੇ ਮੈਜਿਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ। ਬਹੁਤ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਲਗਭਗ 4.6 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਟੀਕਲ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕਡ਼ੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਦੀ|ਸਦੀਆਂ]] ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰੇਡੀਓ ਨਿਰੀਖਣ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਲੀ-ਸਕਿੰਟ ਟਾਈਮ ਸਕੇਲ (ਮਿਲੀ-ਸਕਿੱਟ ਪਲਸਰਸ) ਜਾਂ ਡੇਟਾ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਪਲਸਰ ਡੀਸੀਲਰੇਸ਼ਨ ਸਟੱਡੀਜ਼) । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਦੂਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਤਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਕਸਰ ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ-ਰਸੇਲ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਇੱਕ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ == ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੌਪ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਤ ਕਰਨ ਲਈ) । ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਕੁਝ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਾਡਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਮਾਡਲ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਣਗੇ। ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕਡ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਨਵੇਂ ਅੰਕਡ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਧਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੰਗਤਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਰੁਝਾਨ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤ ਡੇਟਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਬ੍ਰਹਿਮੱਡੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ-ਆਮ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ|ਸਤਰ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ-ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਭੌਤਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਛੱਲ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]] ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮਕਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਾਡਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਲੈਂਬਡਾ-ਸੀ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿਗ ਬੈਂਗ]], ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ, ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। === ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === {{Main|Celestial mechanics}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ '''ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Brumberg|first=V. A.|date=2013|title=Celestial mechanics: Past, present, future|url=http://link.springer.com/10.1134/S0038094613040011|journal=Solar System Research|language=en|volume=47|issue=5|pages=347–358|doi=10.1134/S0038094613040011|issn=0038-0946|url-access=subscription}}</ref> ਹਿੱਪਾਰਕਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਿਰੀਖਣ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|location=Princeton}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, [[ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ|ਆਈਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ]] ਨੂੰ ਆਪਣੇ [[ਕੈਲਕੂਲਸ|ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਫੀਲਡ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੀਲਡ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੋਸ਼ਨ ਦੇ ਕੈਪਲਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ|ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Edinburgh}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Chebotarev|first=G.A.|date=1975|title=10.3. Johannes Kepler and celestial mechanics|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/008366567590135X|journal=Vistas in Astronomy|language=en|volume=18|pages=557–565|doi=10.1016/0083-6656(75)90135-X|url-access=subscription}}</ref> ਥੀਓਡੋਰ ਵਾਨ ਓਪੋਲਜ਼ਰ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਮ. ਅਤੇ ਜਿਓਡੈਟਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|location=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York}}</ref> ਸੇਫਾਈਡ ਵੇਰੀਏਬਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਸੀ. ਐੱਮ. ਅਤੇ ਜਿਓਡੈਸੀ ਤੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਪਲਾਜ਼ਮਾ|ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Longair |first=Malcolm |date=2022-04-05 |title=A Brief History of Astronomy, Astrophysics and Cosmology 1945-2000 {{!}} Royal Society |url=https://royalsociety.org/blog/2022/06/brief-history-of-astronomy-astrophysics-and-cosmology-1945-2000/ |access-date=2026-02-15 |website=royalsociety.org |language=en}}</ref> ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸਵੀਨ ਰੋਸਲੈਂਡ ਨੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਥੀਓਰੇਟਿਕਲ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ 1934 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=E.|date=1986|title=Svein Rosseland, 31 March 1894 - 19 January 1985.|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986QJRAS..27..512J/abstract|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=27|issue=3|pages=512–514|issn=0035-8738}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Rosseland|first=S.|date=1928|title=Theoretical Astrophysics|url=https://www.nature.com/articles/122159a0|journal=Nature|language=en|volume=122|issue=3066|pages=159–162|doi=10.1038/122159a0|issn=0028-0836|url-access=subscription}}</ref> ਸੰਨ 1966 ਵਿੱਚ, ਫਰੈੱਡ ਹੋਯੇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਖੋਜ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite journal|last=Hurn|first=M.|date=2004|title=An English astronomical library: the case of the Cambridge Observatory|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004Obs...124...37H/abstract|journal=The Observatory|language=en|volume=124|pages=37–46|issn=0029-7704}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, "ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਰਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀ. ਐਮ. ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Struve|first=Otto|date=1943|title=Fifty years of progress in astronomy|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1943PA.....51..469S/abstract|journal=Popular Astronomy|language=en|volume=51|pages=469|issn=0197-7482}}</ref> 1985 ਵਿੱਚ, [[ਵਰਜੀਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਫ੍ਰੈਕਟਰ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੇਵਲ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਥੀਓਰੇਟਿਕਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |title=Virginia Institute of Theoretical Astronomy |url=https://astronomy.as.virginia.edu/virginia-institute-theoretical-astronomy |access-date=2026-02-15 |website=Department of Astronomy |language=en}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What Can You Do with an Astronomy Degree |url=http://erau.edu/hub-spoke/stories/what-can-you-do-with-an-astronomy-degree |access-date=2026-02-15 |website=Embry-Riddle |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Polyakhova |first=Elena |title=Astrodynamics in Photogravitational Field of the Sun: Space Flights with a Solar Sail |date=2022-12-14 |url=https://www.intechopen.com/chapters/83954 |work=Gravitational Field - Concepts and Applications |editor-last=S. Essa |editor-first=Khalid |publisher=IntechOpen |language=en |doi=10.5772/intechopen.102005 |isbn=978-1-83969-752-4 |access-date=2026-02-15 |last2=Korolev |first2=Vladimir}}</ref> ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਰੀਖਣ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋਡ਼ੇ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=V.|first=Narlikar, Jayant|date=1990|title=Curriculum for the Training of Astronomers|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990teas.conf....7N/abstract|journal=IAU Colloq. 105: The Teaching of astronomy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729103732/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990teas.conf....7N/abstract|archive-date=2024-07-29|access-date=2026-04-25|url-status=live}}</ref> ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Cambridge}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਜਡ਼੍ਹਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱਭਰਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਸਵਰਗੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Burtt"/> ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮਿਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਕ੍ਰੌਸ, [[ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ|ਸੁਬਰਾਮਣੀਅਨ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ]], [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]], ਹੂਬਰਟ ਰੀਵਜ਼, [[ਕਾਰਲ ਐਡਵਰਡ ਸੇਗਨ|ਕਾਰਲ ਸਾਗਨ]] ਅਤੇ ਪੈਟਰਿਕ ਮੂਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ, ਦੇਰ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=D. Mark Manley |date=2012 |title=Famous Astronomers and Astrophysicists |url=http://cnr2.kent.edu/~manley/astronomers.html |access-date=2015-07-17 |publisher=[[Kent State University]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=The science.ca team |date=2015 |title=Hubert Reeves – Astronomy, Astrophysics and Space Science |url=http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=213 |access-date=2015-07-17 |publisher=GCS Research Society}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 |title=Neil deGrasse Tyson |url=http://www.haydenplanetarium.org/tyson/ |access-date=2015-07-17 |publisher=[[Hayden Planetarium]]}}</ref> ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕੌਮ ਸ਼ੋਅ 'ਦਿ ''[[ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਥਿਊਰੀ]]''<nowiki/>' ਨੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]] ਅਤੇ ਨੀਲ ਡੀਗ੍ਰੇਸੇ ਟਾਇਸਨ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Main|Outline of astrophysics}} * ਖਗੋਲ ਰਸਾਇਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅਣੂਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ * ਖਗੋਲੀ ਨਿਗਰਾਨ * ਖਗੋਲੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ - ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਮਾਪ * ਕਣ- ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ - ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਗੁਰੂਤਾ-ਵੇਵ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ * ਹਰਟਜ਼ਸਪ੍ਰੰਗ–ਰਸਲ ਚਿੱਤਰ - ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਖਿੰਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਟ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ * ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਊਰਜਾਵਾਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ * ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨਤਾ * ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸੂਚੀ - (ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) * ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ - ਘੱਟ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਅਤੇ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ * * ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਕਲਸਟ੍ਰਰਸ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਮਾਣੇ ਦੀ ਬਣਤਰ * ਸਫੈਦ ਬੋਣੇ ਦੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ, ਨਿਊਟਰੋਨ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸੁਪਰਨੋਵਾ - ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == * {{Cite book|deadurl=Malcolm S. Longair}} * ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਸਕਾਲਰਪੀਡੀਆ ਮਾਹਰ ਲੇਖ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਵਿਕੀਬੁਕਸ|Astrophysics}}  * [http://www.aanda.org/ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ, ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਜਰਨਲ] * [http://iopscience.iop.org/0004-637X/ ''ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ੀਕਲ ਜਰਨਲ''] * ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਰਨਲ ਡੀ * [https://astro.theoj.org/ ''ਓਪਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ''] * [https://link.springer.com/journal/11207 ''ਸੂਰਜੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''] * Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਆਰਕਾਈਵ 2008-10-21 * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm ਨੇਡ ਰਾਈਟ ਦਾ ਕੌਸਮੋਲੋਜੀ ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ, ਯੂ. ਸੀ. ਐਲ. ਏ.] {{Physics-footer}}{{Astronomy subfields}}{{Astronomy navbox}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 98vx3t82dczvtxkp5u9uk13fr3cynt3 0 45869 837693 837028 2026-04-27T05:51:41Z Harchand Bhinder 3793 ਵਿਆਕਰਨ ਸਹੀ ਕੀਤੀ 837693 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਠੁੱਲ੍ਹੀਵਾਲ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.4864 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.6444 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[Taluka]]s | parts = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = | website = {{URL|http://barnala.gov.in}} | footnotes = }} [[ਤਸਵੀਰ:ਦਰਵਾਜਾ ਚੂਹੜ.jpg|thumb]] '''ਠੁੱਲ੍ਹੀਵਾਲ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਠੁੱਲ੍ਹੀਵਾਲ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਚੁੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਮੱਛੇ ਕਾ ਵਰਵਾਜਾ, ਪਨੈਚ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਚੂਹੜ ਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਬਾਠ ਕਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਪੰਜਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਵਿਦਾਸੀਆਂ ਸਿੰਘਾ ਦਾ ਹੈੈ। ==== ਪਿੰਡ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਸਥਿੱਤੀ:- ==== ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਰਿਆਸਤ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਰਿਆਸਤ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਅੰਗਰੇਜੀ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਬਰਨਾਲਾ|ਬਰਨਾਲੇ]] ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਉਤਰ ਵੱਲ ਸੱਤ ਕੋਹ ਅਤੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਤੋ ਪੱਛਮ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ ਤੇ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ ਅਤੇ [[ਰਾਏਕੋਟ]] ਤੋਂ ਸੱਤ ਕੋਹ ਫਾਸਲਾ ਹੈ। ਦੂਰੀ ਦੀ ਨਵੀਂ [[ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੂਰੀ ਬਰਨਾਲਾ, ਰਾਏਕੋਟ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਧੂਰੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਣਦੀ ਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਲਸਾੜਾ ਡਰੇਨ, ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸੂਆ (ਛੋਟੀ ਨਹਿਰ ਵਗਦੀ) ਹੈ। ਬਜੁਰਗਾਂ ਦੱਸਣ ਮੁਤਾਬਕ ਦੋ ਕੋਹ ਦੂਰ ਪਿੰਡ [[ਖਿਆਲੀ]] ਅਤੇ ਸਹੌਰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਰਾਜ ’ਚ ਪੈਦਾ ਸੀ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਇਹ ਦੋ ਕੋਹ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਨਾਲ ਚੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤ ਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਆਦਮੀ ‘ਛੋਟੇ ਫਾਸਲੇ ਵੱਡੇ ਮੁਨਾਫੇ’ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਵਾਂਗ ਇੱਧਰੋ ਕਣਕ, ਮੱਕੀ ਆਦਿ ਗਧੀਆਂ ਤੇ ਲੱਦੀ,  ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਓਧਰ ਵੇਚ ਕੇ ਸਸਤੀ ਚੀਜ ਉਧਰੋਂ ਲੱਦੀ ਇਧਰ ਆ ਵੇਚੀ ਦੂਹਰਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੇ। '''ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ:-''' ਪਿੰਡ ਵਸਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬਾਬੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਖਲੀਲ, ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਗਰਦਿੱਤੇ ਦੀ ਪਿੰਡ ਚ ਅੱਜ ਦਸਵੀਂ ਤੋ ਚੌਦਵੀਂ ਪੀੜੀ ਚਲ ਰਹੀ ਕੋਈ ਟਾਵਾਂ ਟਿੱਲਾ ਨੌਵੀ ਦਾ ਦਾ ਕੋਈ  ਨਵਾਂ ਬਾਲ ਪੰਦਰਵੀਂ ਜਾ ਸੋਲਵੀਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ 1657 ਚ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਆ। ਇਸ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿੰਡ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਜਾਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਚ ਵਸਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਦੰਦਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਕਾਗੜ (ਬਠਿੰਡਾ) ਦੇ ਠੁੱਲੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਪੋਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੋਰਾਵਰ ਅਤੇ ਧਾਕੜ ਸੀ ਚੰਗਾ ਲੱਠਮਾਰ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਧਾੜਾ ਮਾਰਨ ਜਾਂਦੇ। ਬਾਬੇ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਸੀ "ਖਲੀਲ"।(ਖਲੀਲ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਖਲੀਲ ਪੱਤੀ ਬੱਝਿਆ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਸਬਾ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਦਾ ਭਾਗ ਆ ਅੱਧਾ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਖਲੀਲ ਪੱਤੀ ਈ ਵੱਜਦਾ) ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਲੀਲ ਕਹਿੰਦਾ ਯਾਰ ਗੁਰਦਿੱਤਿਆ ਕੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮਾਰਧਾੜ ਈ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਮੰਨ ਆ ਹਮੀਦੀ ਤੇ ਮਾਂਗੇਵਾਲ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਮੌਜਾ(ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ) ਪਿਆ। ਉਥੇ ਵਸ-ਰਸ ਬਣਦੀ ਸਰਦੀ ਮਦਦ ਮੈਂ ਕਰ ਦਿਉਂ (ਖਲੀਲ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਚ ਚੰਗੀ ਪੁੱਛ ਦੱਸ ਸੀ।) ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗ (ਉਹਨਾ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਅੱਗ ਮਚਾਉਣ ਲਈ ਤੀਲਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬੀ ਨੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਪਿੰਡ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਤਲਾਅ ਪੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਪਾਥੀਆਂ ਰਾਹੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ) ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡਣ ਪਹੁੰਚਿਆ ਉਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੱਬਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੋਢੀ ਪਨੈਚ ਸੀ। ਪਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋਹੜੀ ਨੀ ਸੀ ਗੱਡੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਬੇ ਨੇ ਖਲੀਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਆਇਆ ਟੱਬਰ ਵੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਟੱਬਰ ਅੱਜ ਪਨੈਚ ਕੀ ਪੱਤੀ ਵੱਜਦਾ, ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਦਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਨੈਚ ਨੇ ਮੋੜੀ ਗੱਡ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਧਾਕੜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਨੈਚ ਦੀ ਮੋੜੀ ਪੱਟ ਕੇ ਛੱਪੜੀ 'ਚ ਮਾਰੀ, ਦੱਸਦੇ ਪਨੈਚ ਨੇ ਮੂਲੋਵਾਲ ਆਏ ਦਸ਼ਮ ਪਾਤਸਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰਦਿੱਤੇ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਮੇਰਾ ਬੰਨਿਆ ਪਿੰਡ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕਿ ਕਹਿੰਦੇ ਭਾਈ ਵਸੋਂਗੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਈ ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਔਲਾਦ ਨਰਮ ਤਸ਼ੀਰ ਦੀ ਹੋਉ। ਗੁਰਦਿੱਤੇ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਾਂਗ ਧਾਕੜ ਨੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਇਹ ਪੱਤੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਬਾਬੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਮੱਛਾ, ਮਾਨ, ਤੇ ਚੂਹੜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਜੋ ਘਨੌਰੀ ਪਿੰਡ ਚਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾਰ ਧੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਚਹਿਲ ਵੀ ਧਾਲੀਵਾਲਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪਨੈਚਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਗੋਤੀ ਜੋ ਬਾਅਦ 'ਚ ਆਏ, ਲੰਬਾ ਸਮੇ ਤੱਕ ਹਰਦੁਆਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਜ਼ ਸਨ ਹੁਣ ਹਰੇਕ ਗੋਤੀ ਕੋਲ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਹੱਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਹੋਰ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਵਸੇ । ਜਿਵੇਂ- 1. ਮਾਗਟ                      ਚੱਕ ਕਟਾਣਾ ਤੋਂ। 2. ਸਿੱਧੂ ਭੱਟੀ                   ਭੱਟੀਆਂ ਤੋਂ। 3. ਕਲੇਰ                       ਕਾਝਲਾ, ਧੰਦੀਵਾਲ ਤੋਂ। 4. ਸੋਹੀ                         ਬਾਗੜੀਆਂ ਤੋਂ। 5. ਗਰੇਵਾਲ                     ਨਰੰਗਪੁਰ, ਕਿਲਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਲੋ। 6. ਰਾਏ                          ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ। 7. ਖਰੌੜ ਉਪਲ                 ਤੰਦਾਬੱਧਾ ਤੋਂ। 8. ਗਰਗ(ਅਗਰਵਾਲ)          ਮਨਾਲ ਤੋਂ। 9. ਗੋਇਲ(ਅਗਰਵਾਲ)          ਕੱਟੂ ਤੋਂ। 10. ਮਜਬੀ ਸਿੱਖ                  ਹਮੀਦੀ ਤੋਂ। 11. ਝੀਵਰ ਸਿੱਖ                  ਭੈਣੀ(ਨੇੜੇ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ)ਤੋਂ। 12 ਬਾਲਮੀਕੀ(ਜਮਾਂਦਾਰ) ਹਰਿਆਣਾ। ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੜ ਪਿੱਛੜ ਕਈ ਘਰ ਬਾਲਮੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਰਿਆਣੇ ਤੋ ਆ ਵਸੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾਂ ਆਪਨਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਚ ਵੀ ਹਨ। ਸੋਨੀ ਭਗਤਾਂ (ਸੁਨਾਰਿਆ) ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਘਰ ਪਿੰਡ ਚ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣਾ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਪਿੰਡ ਚ ਈ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿੱਤੇ ਵੀ ਅਪਨਾ ਲਏ ਹਨ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਜਾ ਵਸੇ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਸੁਨਾਰਿਆ ਤੋਂ ਲੋਕ ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਂਣ ਆਉਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਜੇ (ਨਾਈ) ਵੀ ਧਾਲੀਵਾਲ ਗੋਤੀ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਸਣ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਨੇ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਟੇਟਾਂ, ਯੂ ਪੀ, ਕਲਕੱਤਾ, ਗੁਜਰਾਤ ’ਚ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਆਪਣਾ ਪਿੱਤਾ ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿੱਲ, ਸਰਾਅ ਆਦਿ ਗੋਤੀ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ। ਪਰਜਾਪਤ ਜੋ ਚਹਿਲ ਗੋਤੀ ਨੇ ਬੰੜੂਦੀ ਤੋ ਆਏ ਦੱਸਦੇ ਆ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤਰੱਕੀ ’ਚ ਯੋਗਦਾਨ ਤਾਂ ਪਾਇਆ ਹੀ ਆ ਪਰ ਕਬੱਡੀ ਦੀਆ ਟੀਮਾਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹੀ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਉਦਮੀ ਲੋਕ ਥੋਕ ਵਿੱਚ ਆਲੂ, ਪਿਆਜ ਖਰੀਦ ਕਿ ਰੇੜਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ । ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਚ ਪਨੇਸ਼ਰ ਅਤੇ ਰੁਪਾਲ ਗੋਤ ਜਿਆਦਾ ਹਨ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੇ। ਡੇਰਾ ਬਿਆਸ ਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਸੱਤਸੰਗ ਘਰ ਡੇਰਾ ਬਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਸੱਤਸੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। '''ਰਕਬਾ:-''' ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿੱਘਾ (ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਰਸਤਿਆਂ ਛੱਪੜਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਰੁਕ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨੌਂ ਸੌ ਬਿੱਘਾ) ਬਾਕੀ ਹੈ, ਜਿਆਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਰੇਤਲੀ ਸੀ ਉਪਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਤੀ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਭਾਵ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਵਿਧਵਾ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਰਾ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਜਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਭੈਣ ਨੇ ਬਾਅਦ ਚ ਤਿੰਨੇ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ । ਅੱਜ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਦੇ ਵਾਰਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਮੱਛੇ ਦੇ ਚਾਰ ਠੁਲੇ (ਸਰੀਕਾ) ਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਠੁਲੇ, ਚੂਹੜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਠੁਲਿਆ ਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੈਣ ਦੀ ਛੇ ਸੌ ਬਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਚਹਿਲ ਠੁਲੇ ਕੋਲ ਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਤੀਹ ਵਿੱਘੇ ਡੇਰੇ ਉਦਾਸੀ ਕੋਲ, ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪੰਜਾਹ ਬਿੱਘਾ, ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਜੰਡਸਰ ਦੇ ਨਾਮ ਚੌਦਾ ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਵਲੋ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਲਗਭਗ ਹਰ ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ====== ਧਾਰਮਿਕ  ਸਥਾਨ:- ====== ਪਿੰਡ ਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਠੁੱਲੀਵਾਲ, ਗੁਰੁਦੁਆਰਾ ਜੰਡਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਮੰਦਰ, ਮਸੀਤ ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਟਿੱਲਾ ਦੁੱਧਾਧਾਰੀ, ਕੁੱਟੀਆ ਸੱਚ ਕੀ ਨੰਦ, ਬਾਬਾ ਧੂਤ ਚ ਵੀ ਲੋਕ ਆਸਥਾ ਰੱਖਦੇ ਆ। ਗੁੱਗਾ ਮੈੜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਵੀ ਪਿੰਡ ਚ ਸ਼ਸੋਬਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਜੰਡਸਰ ਸਾਹਿਬ- ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰੋਹੀ ’ਚ ਸਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੇਟ ਵੀ ਬਣਿਆ ਇਹ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸਾਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਅਨੇਕਾ ਪੜਾਵਾਂ ਚ ਲੰਘੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੋਠਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀਰਖਾਨਾ ਆਖਦੇ ਸੀ। ਦੱਸਦੇ ਆ ਫਿਰ ਬਾਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) 'ਚੌਂ ਆਏ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸੱਤ ਕਰਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਦਾ ਸੱਤ ਕਰਤਾਰ, ਸੱਤ ਕਰਤਾਰ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਉਸ ਨੇ ਰੁਪਿਆ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਸੱਤ ਕਰਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਹੋਂਦ ਚ ਆਇਆ। ਗੁਰੂਘਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਤਮੀਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਚ ਮੀਰੀ ਪੂਰੀ ਦੇ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੂਲਦੇ ਹਨ। ====ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ:-==== # ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੱਛੇਕਾ- ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪੱਤੀ ਮੱਛੇਕੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸਾ ਚ ਸਥਿਤ ਆ। 1987 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ। ਗੋਲ ਡਾਟਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਆਇਤਾਕਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਇਹ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੱਛੇਕਿਆ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਮੱਛੇਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆ ਅੱਗੇ ਮਾਨ ਅਤੇ ਮੱਛੇਕਿਆ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਧਰਮਸਾਲਾ (ਜੰਝਘਰ) ਜੋ ਕਿ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਭਾਲਦੀ ਆ। ਜਦੋ ਇਥੇ ਪਟਵਾਰੀ ਬੈਠਦਾ ਸੀ ਰੌਣਕਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ’ਚ ਆ ਇਹ ਧਰਮਸਾਲਾ। 2. ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚੂਹੜ ਕਾ- ਇਹ ਦਰਵਾਜਾ ਬਾਬੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚੂਹੜ ਦੇ ਨਾਂ ਬਣੀ ਚੂਹੜ ਪੱਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਬਾਹੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਆ। ਡਾਟਦਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ ਛੱਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। 3. ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਨੈਚ- ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਗੁੱਠ ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਨੈਚ ਪੱਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੀ ਛੱਤਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਤੀ ਚ ਸਰਾਅ, ਰਾਏ, ਪਨੇਸਰ, ਸਿੱਧੂ ਭੱਟੀ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਗਿੱਲ ਗੋਤੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। 4. ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਾਠ- ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਆ ਇਹ ਬਾਠ ਪੱਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਰ ਇਸ ਪੱਤੀ ਚ ਬਾਠਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਗਟ, ਸੋਹੀ, ਗਿੱਲ ਆਦਿ ਗੋਤੀ ਵਸਦੇ ਹਨ ਇਸ ਦੀ ਡਾਟਦਾਰ ਦਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਕੋ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀ ਥਾਈ (ਧਰਮਸਾਲਾ, ਜੰਝਘਰ) ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਭ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਆ। 5. ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਵਿਦਾਸੀਆਂ ਸਿੰਘ- ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਡਾਟਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਵਿਦਾਸੀਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਦਾ ਹੈ। । ਰਵਿਦਾਸੀਆਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਚ ਚੁਹਾਨ, ਸੀਂਹਮਾਰ ਅਤੇ ਜੱਸੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ’ਚ ਹਨ। 6. ਕਿਲਾ ਸੋਡੀਆ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਪੱਤੀ ਮੱਛੇਕੀ ਅਤੇ ਪੱਤੀ ਚੂਹੜ ਦੀ ਹੱਦ ਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੱਤ ਅੱਠ ਫੁਟ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਦੋ ਢਾਈ ਇੱਟ ਦੀਆ ਚੌੜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ 30×40 ਵਰਗ  ਫੁੱਟ ਦਾ ਭਵਨ ਆ ਅੱਗੇ ਖਾਲੀ ਚਬੂਤਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਖੂਹ ਵੀ ਸੀ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨਸਾਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਸੁਣਿਆ ਇਥੇ ਤਿੰਨ  ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਰ (ਟੈਕਸ) ਅਨਾਜ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਗਰਾ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋ ਬਚਾਊਣ ਲਈ ਉਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ ਗਈ  ਸੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਕਿਲੇ ਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਆ। ਕਾਗੜਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਡਾਟਃ- ਪਿੰਡ ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਡਾਟਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆ ਡਾਟਾਂ ਤੇ ਕਾਗੜਾ ਸੈਲੀ  ਚ ਪਰੀਆਂ, ਗੁਰੁਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿੱਤਰ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅੱਜ ਵੀ ਰੰਗ ਪੱਖੋਂ ਵਧੀਆ ਹਾਲਤ ’ਚ ਹਨ । ਇਹ ਘਰ ਮੌਜੂਦਾ ਨੰਬਰਦਾਰ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣਾ ਤਲਾਅਃ- ਪਿੰਡ ਦੀ ਉੱਤਰ ਬਾਹੀ ’ਤੇ ਮਾਂਗੇਵਾਲ ਰੋਡ ਅਤੇ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚਾਲੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਟੋਭਾ(ਛੱਪੜ) ਲਗਭਗ ਏਕੜ ਡੇਢ ਏਕੜ ’ਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਲਾਅ ਆਖਦੇ ਸਨ । ਉਦੋਂ ਇਹ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ ਤੇ ਸੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਬੋਰਾਂ ’ਤੇ ਇੰਜਣ ਚਲਾ ਕੇ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਈ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ ਬਾਹੀ ਬਾਉਲੀ ਵਾਂਗ 25-30 ਫੁੱਟ ਲੰਬੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਲਹੌਰੀ ਇੱਟ ਦੀਆ ਬਣੀਆਂ ਸੀ। ਜਿੰਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 15 ਕੁ ਹੋਉ, ਇਸ ਦੇ ਦੋਨੇ ਪਾਸੇ ਚੌੜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਵਿਆਸ ਦੀਆ ਬੁਰਜੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਤਲਾਬ ਪਿੰਡ ਵਸਣ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਬੁਰਜੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠ ਮਾਈਆਂ ਕੱਪੜਾ ਲੱਤਾ ਧੋਂਦੀਆਂ। ਮੁੰਡੇ ਬੁਰਜੀਆਂ ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਤਲਾਅ ਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ। ਜੇਠ ਹਾੜ ’ਚ ਲੋਕ ਪਾਉੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਠੇ ਲਿੱਪਣ ਲਈ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ, ਅੱਜ ਇਹ ਪੌੜੀਆਂ ਪਾਣੀ ’ਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਲਾਅ ਪਿੰਡ ਵਸਣ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨੰਬਰਦਾਰੀਆਂ - ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ’ਚ ਤਿੰਨ ਨੰਬਰਦਾਰੀਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚ ਪੰਜ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਨੰਬਰਦਾਰੀ ਮੱਛੇ ਕੀ, ਦੋ ਮਾਨ ਕੀਆ, ਇੱਕ ਚੂਹੜ ਕੀ, ਇੱਕ ਰਵੀਦਸੀਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਨੰਬਰਦਾਰੀਆ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਹਨ। ਅਬਾਦੀ- ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਗਭਗ 3600 ਵੋਟ ਹੈ ਕੁੱਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸਾਢੇ ਕੁ ਪੰਜ ਹਜਾਰ ਹੈ ਪਿੰਡ ’ਚ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਿਮ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਅਮਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੱਸਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੇਠ ਮਾਰੀ ਮੱਲ ਦੀਆ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੌਣਾ ’ਚ ਮੈਬਰੀ ਦੀਆ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੀਆ ਵੋਟਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਜਦੋ ਗੱਲ ਪਰਚੀਆਂ ਤੇ ਆਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਭਰਾਵੋ ਮੀਰੀ ਮੱਲ ਨੌਜਵਾਨ ਆ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰੂ ਇਹਨੂੰ ਈ ਟਿੱਕਲੋ। ਇਹ ਸੀ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ। ਪੰਚਾਇਤ ਨੌ ਮੈਂਬਰੀ ਚੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਆ। ਜੇ ਸਰਪੰਚੀ ਦੀ ਚੋਣ ਮੈਬਰਾਂ ਦੁਵਾਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਰਪੰਚ ਇਨਾਂ ਨੌ ਮੈਬਰਾਂ ਚ ਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਸਿੱਧੀ ਤਾ ਸਰਪੰਚ ਸਮੇਤ ਮੈਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਬੱਡੀ ਤੇ ਕਾੜਨੀਃ- ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ੌਂਕੀ ਨੇ ਗੱਭਰੂ ਘੁਲਦੇ ਮੁਦਗਰ ਚੁੱਕਦੇ ਮੂੰਗਲੀਆ ਫੇਰਦੇ। ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਘੋਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਬੱਡੀ ਨੇ ਮੱਲ ਲਈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਕਬੱਡੀ ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਚਰਚਾ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸੱਤਵੇ ਅੱਠਵੇ ਦਹਾਕੇ ਚ ਜਦੋ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਚ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਿੰਡ ’ਚ ਸਾਲਾਨਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾਦੇ। ਚਲਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਚ ਪਤਾ ਈ ਨਾ ਲਗਦਾ  ਕਦ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਾਹੜਨੀਆ ਚੁੱਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਗਰਾਊਡ ਆ ਜਾਂਦੇ ਜਿਹੜੀਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹੀ ਕਾਹੜੀਆ ਜਾਦੀਆ ਸਨ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਾਹੜਨੀਆ ਹੀ ਕਾਹੜਨੀਆ ਨਜਰ ਆਉਦੀਆਂ।  ਸ਼ਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਘਰ ਟੋਕਨੀਆ ’ਚ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਆਉਦੇ ਦੁੱਧ-ਘਿਉ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੁੰਦੀ ਆ। ਚੋਬਰ ਰੇਡ ਪਾਉਦੇ, ਜੱਫੇ ਲਾਉਂਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਮਲਾਈ ਵਾਲਾ ਕਾੜਿਆ ਦੁੱਧ ਛਕੀ ਜਾਦੇ। ਸ਼ਾਲਾ! ਕਾਹੜਨੀਆ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਚੋਬਰ ਕਬੱਡੀਆ ਪਾਉਦੇ ਰਹਿਣ, ਜੱਫੇ ਲਾਉਦੇ ਰਹਿਣ। ਪਰਤਾਪਾ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀਃ- ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਡੇ ਉਤਰ ਕੇ ਮਨਾਲ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਵੱਲ ਜਾਈਏ, ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਵਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਪਿੱਪਲ ਨਜਰ ਆਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦੇ ਟਹਿਣ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਦਾ ਫਲਾਅ ਲਗਭਗ ਦੋ ਢਾਈ ਬਿੱਘੇ ਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੱਸਦੇ ਆ ਇਹ ਪਿੱਪਲ ਪਰਤਾਪੇ ਮਿਸਤਰੀ ਨੇ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਤੋ ਬਿਨਾਂ ਪਰਤਪੇ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਲਾਏ ਸੀ। ਜਾ ਸਵਰਗੀ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ, ਨੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ’ਚ ਅਥਾਹ ਰੁੱਖ ਲਾਏ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਮਾਣਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਪਰਤਾਪੇ ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਣ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼। ਲਾਉਡ ਸਪੀਕਰ ਆਉਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਖਾਸਕਰ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਰੱਖਣ ਦੀ। ਪਰਤਾਪਾ ਕਿਸੇ ਚੁਬਾਰੇ ਤੇ ਚੜ ਕੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦਾ, ਭਾਈ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ਤੀ ਆ, ਕਾਸ਼ਤੀ; ਕੋਈ ਭਾਈ ਗੁਉ ਦੇ ਜਾਏ ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਨਾ ਕਰਿਓ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਨਾ ਦਿਓ । ਆਪਣਾ ਪੱਠਾ ਤੱਥਾ ਅੱਜ ਈ ਲੈ ਆਓ  ਭਾਈ। ਕਾਸ਼ਤੀ ਨੀ ਤੋੜਨੀ, ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਗੁੜ ਦੀ ਭੇਲੀ ਲੱਗੂ। ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇਹ ਜੁੰਮੇਵਰੀ ਬਖਸੀ ਮਜਬੀ ਨੇ ਢੋਲ ਤੇ ਡੱਗਾ ਲਾ ਕੇ ਨਿਭਾਈ। ਪਰਵਾਸਃ- ਪਿੰਡ ਚ ਪਹਿਲਾ ਪਰਵਾਸ 1947  ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਇਸ ਪਿੰਡ ਚ ਲਗਭਗ 50-60 ਘਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕਮਾਲਾਂ ਜੁਲਾਹਾ, ਜਾਨ ਅਤੇ ਕੁੰਮਾ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਚ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ ਰੱਖਦੇ ਸੀ। ਤਸੱਲੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਆ ਇਸ ਪਿੰਡ ਚ ਵੰਡ ਟੁੱਕ ਨੀ ਹੋਈ ਰਿਆਸਤ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਹੱਦ ਢਾਈ ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਸੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਮੁਸਲਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਛੱਡ ਆਏ। ਦਸਮ ਪਾਤਸਾਹ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਾਰਨ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ ਚ ਕੋਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆਂ। ਧਾੜਵੀ ਵੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਜੂਹ ’ਚ ਕਾਤਲੋ ਗਾਰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਨੇ  ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰੱਖ ਲਏ। ਇੱਕ ਘਰ ਭਰਾਈਆਂ ਦਾ, ਇੱਕ ਤੇਲੀਆ ਦਾ, ਇੱਕ ਵੱਗ ਚਾਰਨ ਲਈ ਗੁੱਜਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਗੁਜਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੱਝ ਜਮੀਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਚ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋ ਅਗਰਵਾਲ ਭਾਈਚਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੱਲੇ ਅਗਰਵਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵੱਛੀ ਵੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਨੇ ਮੋੜਤੀ ਸੇਠ ਹੱਤਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਗਏ। ਅੱਜ ਇਸ ਅਗਰਵਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁੰਬਈ, ਦਿੱਲੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਖੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਚ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਕੁੱਝ ਤਰੱਕੀ ਵਾਸਤੇ ਸਹਿਰੀਂ ਜਾ ਵਸੇ। ਪਰ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਿਆ ਨੀਂ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇਹ ਪਿੰਡ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਬੇ ਧੂਤ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬੇ ਧੂਤ ਦੀ ਉਜੜੀ ਤੇ ਓਬੜ ਖੋਬੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਾਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ  ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਆ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪਰਵਾਸਃ- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੈਡਾ, ਅਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਯੂਕੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾਂ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰ, ਧਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਮਨ ਸਿੰਘ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਲਾਲੀ ਸਿੰਘ ਯੂਕੇ, ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਕਿਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਮ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Facebook - log in or sign up |url=http://www.facebook.com |access-date=2025-02-02 |website=Facebook |language=en-US}}</ref> ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂਃ- ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੈਕਾਂ, ਟੈਲੀਫੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਬਿਜਲੀ ਘਰ, ਹਸਪਤਾਲ, ਵੈਟਨਰੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਸੈਕੈਂਡਰੀ ਤੱਕ ਲੜਕੇ ਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸਕੂਲ, ਫੋਕਲ ਪੋਇੰਟ, ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਲਈ ਕਰਾਏ ਦੇ ਸੰਦਾ ਦਾ ਪਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਦੀ ਆ। ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਅਬਾਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ 18 ਫੁੱਟੀਆ ਸੜਕਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਭਰੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਹਾਹਿਕ ਧੰਦੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ, ਅਰਧ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਦਾਰਿਆਂ ਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਨ== ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿਪਾਹੀ [[ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ]] [[ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ]] ਜੰਗ ਵਿਚ (12 ਸਤੰਬਰ 1897 ) ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ 36 ਵੀ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਹਰ ਸਾਲ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਜਵਾਨ== 1, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿਪਾਹੀ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ (ਬੈਲਜੀਅਮ ਜੰਗ 1916) 2, ਸ਼ਹੀਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ (ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ 1917) 3, ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ, ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਮਾਂਗਟ (ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ 1917) ==ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ== 1 ਸ਼ਹੀਦ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ (ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਜੰਗ 1962) ==[[ਕਾਰਗਿਲ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ]]== 1 ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਇਕ ਪਰਗਟ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਕਲੇਰ (ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ 1999) 2 ਸ਼ਹੀਦ ਜਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ ( ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ 1999) {{ਅਧਾਰ}} {{ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] plv15yz12b0451sur93uya26e1g90yt 1 59391 837683 821509 2026-04-27T02:05:56Z ~2026-25530-70 59826 /* Firozdin sharf */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 837683 wikitext text/x-wiki {{talkheader}} == Firozdeen sharaf == Firozdeen sharaf [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2025-27721-20|&#126;2025-27721-20]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2025-27721-20|talk]]) 08:13, 8 ਅਕਤੂਬਰ 2025 (UTC) == Firozdin sharf == Jiwani [[ਖ਼ਾਸ:ਯੋਗਦਾਨ/&#126;2026-25530-70|&#126;2026-25530-70]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:&#126;2026-25530-70|talk]]) 02:05, 27 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) crqb02y1xe69os5hbnj97w861y70xbb 0 62881 837698 709841 2026-04-27T06:33:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837698 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਬਿਨ ਰੋਏ | image = Bin Roye film.jpg | alt = | caption = Theatrical release poster | director = ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ<br>[[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ]] | producer = [[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ]] | writer = [[ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼]] | starring = [[ਮਾਹਿਰਾ ਖ਼ਾਨ]]<br> [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]] <br> [[ਅਰਮੀਨਾ ਰਾਣਾ ਖਾਨ]] <br> [[ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ]] <br> [[ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ]] | music = | cinematography = ਫਰਹਾਨ ਆਲਮ | editing = ਤਨਵੀਰ | studio = MD ਫ਼ਿਲਮਸ | distributor = [[ਹਮ ਫ਼ਿਲਮਸ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])<br>[[B4U ਫ਼ਿਲਮਸ]] ([[ਭਾਰਤ]]) | released = {{film date|2015|7|18}} | runtime = 150 ਮਿੰਟ | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | language = ਉਰਦੂ | budget = | gross = | Web [http://binroyethemovie.com Official Website] }} '''''ਬਿਨ ਰੋਏ''''' ਸਾਲ 2015 ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਫ਼ਿਲਮ<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1188359|title=Humayun Saeed and Mahira fall flat in Bin Roye's music vids. What went wrong?}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mahira-Khan-to-clash-with-Salman-Khan-at-the-box-office/articleshow/47971082.cms|title=Mahira Khan to clash with Salman Khan at the box office}}</ref> ਹੈ ਜੋ [[ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼]] ਦੇ [[ਨਾਵਲ]] [[ਬਿਨ ਰੋਏ ਆਂਸੂ (ਨਾਵਲ)|ਬਿਨ ਰੋਏ ਆਂਸੂ]] ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 18 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ]] ਮੌਕੇ ਰੀਲਿਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{cite news|title=‘Bin Roye’ to hit cinemas this Eid|url=http://www.dailytimes.com.pk/entertainment/27-May-2015/bin-roye-to-hit-cinemas-this-eid|accessdate=28 May 2015|work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> ਇਸਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ]] ਹਨ।<ref name=DawnOctober>{{cite news|title=Mahira Khan to appear in two films|url=http://www.dawn.com/news/1137707|accessdate=November 23, 2014|publisher=dawn.com|date=October 13, 2014}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ [[ਮਾਹਿਰਾ ਖ਼ਾਨ]]<ref>{{cite news|last1=Ansari|first1=Hasan|title=Mahira Khan soon to mesmerise in Bin Roye Ansoo|url=http://tribune.com.pk/story/791652/mahira-khan-soon-to-mesmerise-in-bin-roye-ansoo/|accessdate=November 23, 2014|publisher=tribune.com.pk|date=November 15, 2014}}</ref>, [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]], [[ਅਰਮੀਨਾ ਰਾਣਾ ਖਾਨ]], [[ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ]] ਅਤੇ [[ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ]] ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਦਿਨ ਕੁਝ ਚੁਣਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{cite news|title='बजरंगी भाईजान' से टकराने भारत आ रही है पाकिस्तान की ये फिल्म|url=http://www.amarujala.com/feature/multiplex/bollywood/pakistani-film-bin-roye-will-release-in-india-hindi-news/}}</ref><ref>{{cite news|title=The makers of ‘Humsafar’ now bring to their loving Indian audiences “Bin Roye” a love story.|url=http://www.media247.co.uk/showbiz/b4u-to-release-hum-networks-bin-roye-outside-pakistan-2015|access-date=2015-07-08|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707144034/http://www.media247.co.uk/showbiz/b4u-to-release-hum-networks-bin-roye-outside-pakistan-2015|dead-url=yes}}</ref> ==ਕਾਸਟ== # [[ਮਾਹਿਰਾ ਖ਼ਾਨ]] (ਸਬਾ) # [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]] (ਇਰਤਜ਼ਾ) # [[ਅਰਮੀਨਾ ਰਾਣਾ ਖਾਨ]] (ਸਮਨ) # [[ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ]] # [[ਆਦਿਲ ਹੁਸੈਨ]] # ਜ਼ੇਬਾ ਬਖਤਿਆਰ ==ਸੰਗੀਤ== ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ 13 ਜੂਨ 2015 ਨੂੰ ਰੀਲਿਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ [[ਰਾਹਤ ਫ਼ਤਹਿ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]] ਅਤੇ [[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ [[ਹਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ]], [[ਰੇਖਾ ਭਾਰਦਵਾਜ]] ਅਤੇ [[ਅੰਕਿਤ ਤਿਵਾਰੀ]] ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। {| class="wikitable sortable" |- ! # !! ਗੀਤ!! ਗੀਤਕਾਰ!! ਕੰਪੋਸਰ !! ਗਾਇਕ |- | <center>'''1'''</center> | "''ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ''" | ਸ਼ਕੀਨ ਸੋਹੇਲ | [[ਸ਼ਿਰਾਜ ਉੱਪਲ]] | [[ਸ਼ਿਰਾਜ ਉੱਪਲ]], [[ਹਰਸ਼ਦੀਪ ਕੌਰ]] |- | <center>'''2'''</center> | "''ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਜੀਣਾ''" | [[ਸਬੀਰ ਜ਼ਫਰ]] | [[ਸਾਹਿਰ ਅਲੀ ਬੱਗਾ]] | [[ਰਾਹਤ ਫ਼ਤਹਿ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]], ਸਲੀਮਾ ਜਵਾਦ |- | <center>'''3'''</center> | "''ਚੰਨ ਚੜਿਆ''" | [[ਸਬੀਰ ਜ਼ਫਰ]] | ਸ਼ਾਨੀ ਅਰਸ਼ਦ | [[ਰੇਖਾ ਭਾਰਦਵਾਜ]], ਮੋਮਿਨ ਦੁਰਾਨੀ |- | <center>'''4'''</center> | "''ਮੌਲਾ ਮੌਲਾ''" | [[ਸਬੀਰ ਜ਼ਫਰ]] | ਸ਼ਾਨੀ ਅਰਸ਼ਦ |[[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ]], ਜੇਬ ਬਂਗਾਸ਼ |- | <center>'''5'''</center> | "''ਓ ਯਾਰਾ''" | [[ਸਬੀਰ ਜ਼ਫਰ]] | [[ਵਕਾਰ ਅਲੀ]] | [[ਅੰਕਿਤ ਤਿਵਾਰੀ]] |- | <center>'''6'''</center> | "''ਬਿਨ ਰੋਏ''" | ਸ਼ਕੀਨ ਸੋਹੇਲ | [[ਸ਼ਿਰਾਜ ਉੱਪਲ]] | [[ਸ਼ਿਰਾਜ ਉੱਪਲ]] |- |} ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [http://binroyethemovie.com official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307112453/http://binroyethemovie.com/ |date=2019-03-07 }} * [http://www.hum.tv Hum TV's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314082341/https://www.hum.tv/ |date=2022-03-14 }} * {{Facebook|binroyethemovie}} ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] j7zt1hrl4gg6kgjyo4lma26266gks1y 0 63256 837682 837593 2026-04-27T00:38:35Z MaplesyrupSushi 42894 Kartar Singh Jhabbar, not Mota Singh. 837682 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-07-22 |archive-date=2015-07-16 |url-status=live|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ|ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] mrw4bhgmbhskwvn55tpxfrg490lbstg 837710 837682 2026-04-27T10:24:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837710 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ | image = | image_size = 120px | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1888|02|28}} | birth_place = ਪਾਤੜਾਂ ਜਲੰਧਰ ਪੰਜਾਬ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1960|01|09|1888|02|28}} | death_place = [[ਜਲੰਧਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_cause = | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | known_for = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | alma_mater = | employer = | occupation = ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ | years_active = | term = | predecessor = | successor = | boards = | religion = [[ਸਿੱਖ]] | spouse = | partner = | children = | parents = ਗੁਪਾਲ ਸਿੰਘ | relations = | footnotes = }} '''ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ''' (28 ਫਰਵਰੀ 1888 - 9 ਜਨਵਰੀ 1960)<ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html|title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ|access-date=2015-07-22|archive-date=2015-07-16|url-status=bot: unknown|last=Singh|first=Harbans|date=2023-02-01|website=sikhhistory.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716143002/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/mastermotasingh.html}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠੀ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ 1888, [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ ਸੀ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਰਨੈਕੁਲਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾ ਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਫਾਜਿਲ ਗਿਆਨੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼) ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਝੇ ਆਲੇ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਵੀ।<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ - ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ - Khalsa Akhbaar |url=https://khalsaakhbaar.com/%e0%a8%95%e0%a9%8d%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4%e0%a9%80%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%86%e0%a8%97%e0%a9%82-%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%b8/ |access-date=2026-04-25 |language=en-US}}</ref> ==ਸੰਘਰਸ਼== ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। 1919 ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਕੀਤੀ ਤਕਰੀਰ ਬਦਲੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਥੱਲੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਬੰਨਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਇਹਨਾਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੀ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ। [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ , ਤਰਤਾਰਨ ਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਪਰੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ [[ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ|ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ]] ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ,ਤਾਂ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੱਜਣ ਫੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂ-ਪੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |last=TeamGlobalPunjab |date=2020-01-09 |title=ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ: ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ |url=https://globalpunjabtv.com/master-mota-singh-doabi-babar-movement/ |access-date=2026-04-25 |website=Global Punjab Tv |language=en-US}}</ref> ==ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ== ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਜੱਥੇ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਆਪ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਫਲਾਣੇ ਦਿਨ , ਫਲਾਣੀ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗਾ ਆਪ ਨੇ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਥ ਮਲਦੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਆਪ ਦੇ ਸਬੰਧ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ, ਰੂਸੀ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਮੁਜ਼ਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 15 ਜੂਨ, 1922 ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਤੇ ਦਫ਼ਾ 124 ਅਤੇ 153 ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਾ ਕੇ ਨੂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ । ਫਿਰ ਪੂਨਾ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਤੇ 105 ਦਿਨ ਦੀ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਝੰਗ ਵਿਖੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ 1942-45 ਤੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ," ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਮਹਲਪੁਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਮੇਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ” ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਕੋਟ-ਫਤੂਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਛਿੱਟ-ਭਿੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਗੱਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਵਾ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Bhagat |title=Blood Sprinkled on the Day of Holi Babbar Akalis on the Crucifix |url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1925/03/15.htm |access-date=2026-04-26 |website=www.marxists.org}}</ref> ==ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ== 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਟਿਕਟ ਤੇ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਮਾਰੂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਿਆ । 1959 ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ==ਦਿਹਾਂਤ== ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 9 ਜਨਵਰੀ 1960 ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] gb8uzdbsh4e0lm6a83hixn4s20wrv4c 0 65776 837646 822568 2026-04-26T13:42:33Z Geet Arts 44962 837646 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਰਘੂ ਰਾਏ | image = Raghu Rai pix by Vikramjit Kakati.jpg | image_size = 280px | caption = ਰਘੂ ਰਾਏ (2015) | birth_date = {{Birth year and age|df=yes|1942}}<!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = [[ਝੰਗ]], ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | years_active = 1965 – ਵਰਤਮਾਨ | known_for = | occupation = ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, [[ਫ਼ੋਟੋਜਰਨਲਿਜ਼ਮ]] }} '''ਰਘੂ ਰਾਏ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Raghu Rai;''' ਜਨਮ 1942) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ|ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ।<ref>[http://www.globaladjustments.com/?q=node/723 Raghu Rai: The Man Who Redefined Photojournalism in India]</ref><ref>[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/imaging-india/article28527950.ece Imaging India]</ref> 1977 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਫ਼ੋਟੋਜਰਨਲਿਸਟ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਨਰੀ ਬਰੇਸੋੰਵੱਲੋਂ ਮੈਗਨਮ ਫ਼ੋਟੋਸ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇਨਰੀ ਬਰੇਸੋੰ ਨੇ ਮੈਗਨਮ ਫ਼ੋਟੋਸ ਦੀ ਸਹਿ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਘੂ ਰਾਏ 1965 ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ [[ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਇਹ ਅਖਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਰੀਲਾਂਸ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1992 ਤੱਕ ਰਾਏ [[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]] ਦਾ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸੰਚਾਲਕ ਰਿਹਾ। 1990 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਰਾਏ ਨੇ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੈਸ ਫ਼ੋਟੋ (World Press Photo) ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਰਘੂ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 1942 ਵਿੱਚ [[ਝੰਗ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ==ਪੁਰਸਕਾਰ== * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1972) - ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ 'ਤੇ ਕੰਮ ਲਈ<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/raghu-rai-chosen-as-first-recipient-of-newly-instated-international-photography-award-119091600865_1.html|title=Raghu Rai chosen as first recipient of newly instated international photography award|date=2019-09-16|work=Business Standard India|access-date=2021-01-16|agency=Press Trust of India}}</ref> * ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (1992) * ਅਕਾਦਮੀ ਡੇਸ ਬਿਊਕਸ ਆਰਟਸ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਵਿਲੀਅਮ ਕਲੇਨ 2019<ref>{{cite web |date=13 September 2019 |title=The Magnum Digest: September 13, 2019 |url=https://www.magnumphotos.com/newsroom/magnum-digest/the-magnum-digest-september-13-2019/ |access-date=2019-09-16 |website=Magnum Photos}}</ref> * ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ (ਆਈ ਐਂਡ ਬੀ) ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ 2017<ref>{{Cite web |last=Ahluwalia |first=Harveen |date=2017-03-23 |title=Raghu Rai conferred with Lifetime Achievement award |url=https://www.livemint.com/Politics/QKAHkuUV65G0lkOm8ZKwZP/Raghu-Rai-conferred-with-Lifetime-Achievement-award.html |access-date=2021-01-16 |website=mint |language=en}}</ref> == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ == * 1997 ਰੈਟ੍ਰੋਸਪੈਕਟਿਵ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ। * 2002 ਰਘੂ ਰਾਏ ਦਾ ਇੰਡੀਆ - ਏ ਰੈਟ੍ਰੋਸਪੈਕਟਿਵ, ਫੋਟੋਫਿਊਜ਼ਨ, ਲੰਡਨ * 2002 ਵੋਲਕਾਰਟ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਵਿੰਟਰਥਰ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ * 2003 ਭੋਪਾਲ - ਸਾਲਾ ਕੌਂਸਿਲੀਅਰ, ਵੇਨਿਸ, ਇਟਲੀ; ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਗੈਲਰੀ, ਹੇਲਸਿੰਕੀ, ਫਿਨਲੈਂਡ * 2003 ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ: ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਏ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕ੍ਰਾਈਮ - ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਐਨ ਆਰਬਰ, ਯੂਐਸਏ * 2004 ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ - ਡ੍ਰਿਕ ਗੈਲਰੀ, ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼; ਲੀਕਾ ਗੈਲਰੀ, ਪ੍ਰਾਗ, ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ * 2005 ਭੋਪਾਲ 1984–2004 – ਮੇਲਕਵੇਗ ਗੈਲਰੀ, ਐਮਸਟਰਡਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ * 2005 ਭਾਰਤ – ਮਿਊਜ਼ੀ ਕੈਪੀਟੋਲਿਨੀ ਸੈਂਟਰਲ ਮੋਂਟੇਮਾਰਟੀਨੀ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ * 2007 ਰੇਨਕੋਂਟਰੇਸ ਡੀ'ਆਰਲਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਫਰਾਂਸ * 2012 ਮਾਈ ਇੰਡੀਆ – ਫੋਟੋਫ੍ਰੀਓ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ * 2013 ਟ੍ਰੀਜ਼ (ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * 2014 ਇਨ ਲਾਈਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ: ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਰਘੂ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਟੋ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ * 2015 ਟ੍ਰੀਜ਼, ਆਰਟ ਅਲਾਈਵ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਦਿੱਲੀ * 2016, ਦ ਗ੍ਰੇਟੈਸਟ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਸ ਆਫ਼ ਰਘੂ ਰਾਏ, ਓਜਸ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਤਰਕਾਰ]] szr4lla5yay6hthh8zij65dc3g4keeo 837647 837646 2026-04-26T13:46:04Z Geet Arts 44962 837647 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਰਘੂ ਰਾਏ | image = Raghu Rai pix by Vikramjit Kakati.jpg | image_size = 280px | caption = ਰਘੂ ਰਾਏ (2015) | birth_date = {{Birth year and age|df=yes|1942}}<!-- {{Birth date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = [[ਝੰਗ]], ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | years_active = 1965 – ਵਰਤਮਾਨ | known_for = | occupation = ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, [[ਫ਼ੋਟੋਜਰਨਲਿਜ਼ਮ]] }} '''ਰਘੂ ਰਾਏ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Raghu Rai;''' ਜਨਮ 1942) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ|ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ।<ref>[http://www.globaladjustments.com/?q=node/723 Raghu Rai: The Man Who Redefined Photojournalism in India]</ref><ref>[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/imaging-india/article28527950.ece Imaging India]</ref> 1977 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਫ਼ੋਟੋਜਰਨਲਿਸਟ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਨਰੀ ਬਰੇਸੋੰਵੱਲੋਂ ਮੈਗਨਮ ਫ਼ੋਟੋਸ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇਨਰੀ ਬਰੇਸੋੰ ਨੇ ਮੈਗਨਮ ਫ਼ੋਟੋਸ ਦੀ ਸਹਿ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਘੂ ਰਾਏ 1965 ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ [[ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਇਹ ਅਖਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਰੀਲਾਂਸ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1982 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1992 ਤੱਕ ਰਾਏ [[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]] ਦਾ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸੰਚਾਲਕ ਰਿਹਾ। 1990 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਰਾਏ ਨੇ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੈਸ ਫ਼ੋਟੋ (World Press Photo) ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਰਘੂ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 1942 ਵਿੱਚ [[ਝੰਗ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਾਲ 2026 ਦੀ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲੋਧੀ ਰੋਡ ਕ੍ਰੀਮੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਵਿਖੇ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ==ਪੁਰਸਕਾਰ== * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1972) - ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ 'ਤੇ ਕੰਮ ਲਈ<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/raghu-rai-chosen-as-first-recipient-of-newly-instated-international-photography-award-119091600865_1.html|title=Raghu Rai chosen as first recipient of newly instated international photography award|date=2019-09-16|work=Business Standard India|access-date=2021-01-16|agency=Press Trust of India}}</ref> * ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (1992) * ਅਕਾਦਮੀ ਡੇਸ ਬਿਊਕਸ ਆਰਟਸ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਵਿਲੀਅਮ ਕਲੇਨ 2019<ref>{{cite web |date=13 September 2019 |title=The Magnum Digest: September 13, 2019 |url=https://www.magnumphotos.com/newsroom/magnum-digest/the-magnum-digest-september-13-2019/ |access-date=2019-09-16 |website=Magnum Photos}}</ref> * ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ (ਆਈ ਐਂਡ ਬੀ) ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ 2017<ref>{{Cite web |last=Ahluwalia |first=Harveen |date=2017-03-23 |title=Raghu Rai conferred with Lifetime Achievement award |url=https://www.livemint.com/Politics/QKAHkuUV65G0lkOm8ZKwZP/Raghu-Rai-conferred-with-Lifetime-Achievement-award.html |access-date=2021-01-16 |website=mint |language=en}}</ref> == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ == * 1997 ਰੈਟ੍ਰੋਸਪੈਕਟਿਵ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ। * 2002 ਰਘੂ ਰਾਏ ਦਾ ਇੰਡੀਆ - ਏ ਰੈਟ੍ਰੋਸਪੈਕਟਿਵ, ਫੋਟੋਫਿਊਜ਼ਨ, ਲੰਡਨ * 2002 ਵੋਲਕਾਰਟ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਵਿੰਟਰਥਰ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ * 2003 ਭੋਪਾਲ - ਸਾਲਾ ਕੌਂਸਿਲੀਅਰ, ਵੇਨਿਸ, ਇਟਲੀ; ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਗੈਲਰੀ, ਹੇਲਸਿੰਕੀ, ਫਿਨਲੈਂਡ * 2003 ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ: ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਏ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕ੍ਰਾਈਮ - ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ੀਗਨ, ਐਨ ਆਰਬਰ, ਯੂਐਸਏ * 2004 ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ - ਡ੍ਰਿਕ ਗੈਲਰੀ, ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼; ਲੀਕਾ ਗੈਲਰੀ, ਪ੍ਰਾਗ, ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ * 2005 ਭੋਪਾਲ 1984–2004 – ਮੇਲਕਵੇਗ ਗੈਲਰੀ, ਐਮਸਟਰਡਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ * 2005 ਭਾਰਤ – ਮਿਊਜ਼ੀ ਕੈਪੀਟੋਲਿਨੀ ਸੈਂਟਰਲ ਮੋਂਟੇਮਾਰਟੀਨੀ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ * 2007 ਰੇਨਕੋਂਟਰੇਸ ਡੀ'ਆਰਲਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਫਰਾਂਸ * 2012 ਮਾਈ ਇੰਡੀਆ – ਫੋਟੋਫ੍ਰੀਓ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ * 2013 ਟ੍ਰੀਜ਼ (ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ * 2014 ਇਨ ਲਾਈਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ: ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਰਘੂ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਟੋ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ * 2015 ਟ੍ਰੀਜ਼, ਆਰਟ ਅਲਾਈਵ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਦਿੱਲੀ * 2016, ਦ ਗ੍ਰੇਟੈਸਟ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਸ ਆਫ਼ ਰਘੂ ਰਾਏ, ਓਜਸ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਤਰਕਾਰ]] r50n796xmhnbbrlowm5lpmv4dd0wun0 0 71676 837669 576025 2026-04-26T20:52:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837669 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Aranmula mirror.jpg|right|thumb|"ਆਰਣਮੁਲ ਕਨਾਟੀ" ਸ਼ੀਸ਼ਾ]] '''ਆਰਣਮੁਲ ਕਨਾਟੀ''' ({{Lang-ml|ആറന്മുളക്കണ്ണാടി}}, ਅਰਥ '''ਆਰਣਮੁਲ ਸ਼ੀਸ਼ਾ''') [[ਕੇਰਲਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਆਰਣਮੁਲ]] ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਮ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੂਹਰੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ '''[[ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ]]''' ({{Lang-ml|വിശ്വകർമ്മജർ}}) ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਹੱਸ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਤਾਂਬਾ|ਤਾਂਬੇ]] ਅਤੇ [[ਟਿਨ]] ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਪਾਲਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Hindu2012">{{Cite news|url = http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/article3634151.ece?textsize=small&test=2|location = Kollam, India|work = The Hindu|title = Aranmula mirrors|date = 2012-07-13}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ 8 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ “ਅਸ਼ਟਮੰਗਲਿਅਮ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕੇਰਲ ਦੁਲਹਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਕੇਰਲ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Hindu2012"/> ਇਹ ਆਰਣਮੁਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰਣਮੁਲ ਪਰਥਾਸਾਰਾਥੀ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਰ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਅੱਠ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰੂਨੇਲਵੇਲੀ ਤੋਂ ਆਰਣਮੁਲ ਵਿੱਚ ਪਰਥਾਸਾਰਾਥੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਲੰਡਨ ਦੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਜਾਇਬਘਰ]] ਵਿੱਚ 45 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਆਰਣਮੁਲ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name="Hindu2012"/> 2004-05 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੂਚਕ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="GITag">{{Cite web|url = http://ipindia.nic.in/girindia/|title = STATE WISE REGISTRATI ON DETAILS OF G.I APPLICATIONS|year = 2004-05|publisher = |pages = |accessdate = 13 June 2013|location = India}}</ref> == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * ਆਰਣਮੁਲ ਕੋਟਰਮ *  ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.aranmulakannadi.org aranmulakannadi.org] * [http://www.aranmulamirror.com aranmulamirror.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607004907/http://aranmulamirror.com/ |date=2019-06-07 }} * [http://www.exploreruralindia.org/sitenvillages/Aranmula/tourism_interests.asp?atpSltState=Kerala&atpSltVillage=Aranmula ਐਕਸਪਲੋਰ ਰੂਰਲ ਇੰਡੀਆ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Explore Rural India) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਰਲਾ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੀਸ਼ੇ]] 970wrl7y2rx9g4y1jdgswdssj9wwmxt 0 79510 837673 624406 2026-04-26T21:14:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837673 wikitext text/x-wiki {{Infobox geopolitical organisation |conventional_long_name = ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ |native_name = {{native name|ar|منظمة التعاون الإسلامي|italics=off}}<br/>{{native name|fr|Organisation de la coopération islamique}} |common_name = OIC |linking_name = ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ |image_flag = |image_coat = OrganizationOfIslamicCooperation.png |alt_coat = Logo of the OIC |motto = <!--"To safeguard the interests and ensure the progress and well-being of Muslims"--> |image_map = OIC_map.png |map_width = 275px |map_caption = <div style="padding-left:9.0em;text-align:left;font-size:100%;">{{legend|#41A317|ਸੱਦਸ ਰਾਜ}}{{legend|#FF0000|ਨਿਰੀਖਕ ਰਾਜ}}{{legend|navy|ਅਵਰੋਧਿਤ ਰਾਜ}}{{legend|orange|ਨਿਲੰਬਿਤ ਰਾਜ}}</div> |org_type = ਧਾਰਮਿਕ |membership_type = ਸਦੱਸਤਾ |membership = [[Member states of the Organisation of Islamic Cooperation|57 ਸਦੱਸ ਰਾਜ]] |admin_center_type = ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ |admin_center = {{nowrap|{{flagicon|Saudi Arabia}} [[ਜੇਡਾ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰੇਬੀਆ]]}} |languages_type = ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ |languages = {{hlist |[[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] |[[ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ]] |[[ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]]}} |leader_title1 = {{nowrap|ਰਾਸਟਰਪਤੀ}} |leader_name1 = [[ਰਿਸਪ ਤਾਈਬ ਇਦਰੋਗਾਨ]] |leader_title2 ={{nowrap|ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ}} |leader_name2 = [[ਇਆਦ ਬਿਨ ਅਮੀਨ ਮਦਾਨੀ]] |established_event1 = ਚਾਰਟਰ ਬਣਿਆ |established_date1 = 25 ਸਤੰਬਰ 1969 |established_event2 = |established_date2= |official_website = [http://www.oic-oci.org/ www.oic-oci.org] |population_estimate = 1.6 ਬਿਲੀਅਨ |population_estimate_year = 2011 |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = <!--[$?] 6.15 trillion--> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = |GDP_nominal_per_capita = |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = <!--number only--> |Gini_ref = |HDI_year = |HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> |HDI = <!--number only--> |HDI_ref = }} '''ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ'''('''OIC'''; {{lang-ar|منظمة التعاون الإسلامي}}; {{lang-fr|Organisation de la coopération islamique}}, '''OCI''') ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ<ref group>Upon the groups's renaming, some sources provided the English-language translation "Organisation of the Islamic Cooperation", but [http://www.oic-oci.org/ the OIC's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704173219/http://www.oic-oci.org/index.asp |date=2012-07-04 }} and [http://www.oicun.org/ the website of the OIC Mission to the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114221835/http://www.oicun.org/ |date=2013-01-14 }} have since indicated the preferred English translation omits the "the".</ref>। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1969ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ 57 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਕੰਮ "ਮੁਸਲਿਮ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਾਜ਼" ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਘ]] ਦੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ [[ਅਰਬੀ]], [[ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫਰਾਂਸੀਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਹਨ। == ਓ.ਆਈ.ਸੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ == [[ਭਾਰਤ]], ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਿਮ ਅਬਾਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਦੱਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਦੱਸਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਲੌਕ ਕੀਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} bdc2yw1x4263uwc6w5zef47vi0b4x7s 0 86438 837699 781976 2026-04-27T06:33:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837699 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name =ਬਿਨ ਰੋਏ<br />'''بن روۓ''' | image = File:Official Title Screen of Bin Roye.png | image_upright = | image_size = 300px | image_alt = | caption = | show_name_2 = {{big|'''بن روۓ آنسؤ'''}} | genre = <!-- Must be reliably sourced --> {{plainlist| * [[ਰੇਮਾਂਟਿਕ]] }} | creator = | based_on = ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼ ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਬਿਨ ਰੋਏ]] ਉੱਪਰ | developer = | writer = [[ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼]] | screenplay = | story = | director = [[ਹਾਸਿਮ ਹੁਸੈਨ]]<br>[[ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ]]<br>[[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ]] | creative_director = | presenter = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | starring = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list -->[[ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ]]<br>[[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]]<br>[[ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ]] | judges = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | voices = <!-- Organized by broadcast credit order, with new main cast added to the end of the list --> | narrated = | theme_music_composer = | opentheme = "ਬਿਨ ਰੋਏ" <br>ਤਿਆਰਕਰਤਾ [[ਸ਼ਿਰਾਜ਼ ਉੱਪਲ]] | endtheme = | composer = | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | language = [[ਉਰਦੂ]] | num_seasons = <!-- Or num_series. Increment when new seasons/series begin. See template documentation for more info.--> | num_episodes = 4th as of 23rd October | list_episodes = | executive_producer = [[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ]] | producer = ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ | editor = ਸੱਯਦ ਤਨਵੀਰ ਆਲਮ<br />ਫੈਜ਼ਨ ਸਲੀਮ | location = | cinematography = ਫਰਹਾਨ ਆਲਮ | camera = [[ਮਲਟੀ ਕੈਮਰਾ ਸੈਟਅੱਪ]] | runtime = <!-- Reliable source required --> | company = <!-- Production companies only--> [[MD Productions]] | distributor = [[ਹਮ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਿਮਿਟਿਡ]] | budget = | network = [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] | picture_format = {{plainlist| * [[576i]] ([[SDTV]]) * [[1080i]] ([[HDTV]]) }} | audio_format = Stereophonic sound | first_run = <!-- The nation in which the series first aired, if different from country parameter --> | released = <!-- {{Start 15 September 2016}} --> | first_aired = {{Start date|df=yes|2016|10|02}} | last_aired = <!-- {{End date|df=yes|2017|02|04}} --> | preceded_by = ''[[ਉਡਾਰੀ]]'' (2016) | followed_by = | related = <!-- To be used only for remakes, spin-offs, and adaptations --> | website = <!-- Remove or comment out this parameter line completely if URL exists on or is moved to Wikidata --> http://www.hum.tv | website_title = Official Website | production_website = | production_website_title = }} '''''ਬਿਨ ਰੋਏ '''''({{Lang-ur|{{nastaliq|''' بن روۓ'''}}}}; [[ਸ਼ਬਦੀ ਅਤੇ ਲਾਖਣਿਕ ਭਾਸ਼ਾ|lit]]: '''''Without Crying'''''), ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ 2 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] ਉੱਪਰ ਨਸ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਨਾਂ '''ਬਿਨ ਰੋਏ ਆਂਸੂ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨ ਰੋਏ ਇੱਕ ਤਰਹਾਂ ਨਾਲ [[ਡਰਾਮਾ|ਡਰਾਮੇ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਫਿਲਮ]] ਹੈ।<ref name="Reviewit">{{Cite web|url=http://reviewit.pk/farhat-ishtiaqs-bin-roye-aansu-coming-soon-on-hum-tv/|title=Farhat Ishtiaq’s Bin Roye Aansu coming soon on HUM TV {{!}} Reviewit.pk|last=|first=|date=|publisher=|access-date=20 July 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://feed.pk/4846/humayun-saeed-mahira-khan-starrer-bin-roye-to-on-air-as-drama-in-coming-months/|title=Humayun Saeed-Mahira Khan starrer Bin Roye to on-air as Drama in coming months {{!}} FEED|last=Hamza|first=Rana|date=|publisher=|access-date=20 July 2016|archive-date=20 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041613/http://feed.pk/4846/humayun-saeed-mahira-khan-starrer-bin-roye-to-on-air-as-drama-in-coming-months/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਹੈਸਮ ਹੁਸੈਨ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਕਹਾਣੀ [[ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼]] ਨੇ ਅਤੇ ਸਕਰੀਨਪਲੇਅ ਮੁਹੰਮਦ ਵਾਸੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1157531|title=Bin Roye story more mature than Humsafar: Humayun Saeed|last=Anwer|first=Zoya|date=2015-01-17|publisher=|access-date=20 July 2016}}</ref> ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ ਨੇ ਐਮਡੀ ਪਰੋਡਕਸਨਸ ਦੇ ਬੈਨਰ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/28580/five-reasons-why-you-should-or-should-not-watch-bin-roye/|title=Five reasons why you should (or should not) watch Bin Roye|last=|first=|date=|publisher=|access-date=23 July 2016|archive-date=25 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160825174442/http://blogs.tribune.com.pk/story/28580/five-reasons-why-you-should-or-should-not-watch-bin-roye/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bin-roye-rides-pakistani-new-wave-1.1551281|title=‘Bin Roye’ rides Pakistani new wave|last=|first=|date=|publisher=|access-date=23 July 2016|archive-date=17 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817100529/http://m.gulfnews.com/life-style/celebrity/desi-news/bin-roye-rides-pakistani-new-wave-1.1551281|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਰਹਤ ਇਸ਼ਤਿਆਕ਼ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਵਲ ਉੱਪਰ ਇਸੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ [[ਬਿਨ ਰੋਏ (ਫਿਲਮ)|ਫਿਲਮ]] ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ [[ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ]], [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]], [[ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ]] ਹਨ। == ਕਹਾਣੀ == ਬਿਨ ਰੋਏ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਛਤਾਵਾ, ਬੇਵਫਾਈ ਤੇ ਮਿਲਾਪ। ਕਹਾਣੀ ਸਬਾ ਸ਼ਫੀਕ([[ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ]]) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਪੁੱਤ ਇਰਤਜ਼ਾ([[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]]) ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਰਤਜ਼ਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸਬਾ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਰਤਜ਼ਾ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਮਨ([[ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ]]) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਰਤਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਨ ਸਬਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਹੈ। ਸਮਨ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਬਾ ਸਮਨ ਤੇ ਇਰਤਜ਼ਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪਰਵਾਨ ਚੜਦਾ ਦੇਖ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਕੋਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਮਨ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾ ਪਰਤਦੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਨਾ ਬਣਦੀ। ਸਮਨ ਤੇ ਇਰਤਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਜ਼ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਉੱਪਰ ਸਮਨ ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਸਬਾ ਨੂੰ ਇਰਤਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਮਨਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਬਾ ਦੀ ਜਿਸ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਰਤਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਬਾ ਦੇ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਬਾ ਤੇ ਇਰਤਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਕਾਸਟ == * [[ਮਾਹਿਰਾ ਖ਼ਾਨ|ਮਾਹਿਰਾ ਖਾਨ]] - ਸਬਾ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ * [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਈਦ]] - ਇਰਤਜ਼ਾ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿਚ * [[ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ]] - ਸਮਨ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ * [[ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ|ਜਾਵੇਦ ਸ਼ੇਖ]] - ਸ਼ਫਿਕ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ * ਜ਼ੈਬਾ ਬਖਤਿਆਰ - ਮਲੀਹਾ ਸ਼ਫੀਕ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿਚ * ਅਰਜ਼ਾ ਮੰਜ਼ੂਰ - ਦਾਦੀ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ * ਜ਼ਾਹੀਨ ਤਾਹਿਰਾ - ਰਹਿਮਤ ਭੂਆ ਦੇ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿੱਚ * ਜਹਾਂਜ਼ੇਬ ਖਾਨ - as ਜ਼ਫਰ ਸ਼ਫੀਕ ਦੇ ਰੋਲ ਵਿਚ  * ਸਮਨ ਅੰਸਾਰੀ * ਰਾਸ਼ਿਦ ਖਵਾਜ਼ਾ * ਐਨੀ ਜ਼ੈਦੀ * ਹੁਮਾ ਨਵਾਬ * ਅਰਜ਼ੁਮੰਦ ਅਜ਼ਹਰ * ਸ਼ਾਜ਼ੀਆ ਨਾਜ਼ * ਸੈਮਾ ਕੰਵਲ * ਅਦਨਾਨ ਮਲਿਕ - ਅਬਦੁੱਲਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝਲਕ) * ਜੁਨੈਦ ਖਾਨ - ਸਫੀਰ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝਲਕ) * ਸਿਦਰਾ ਬਾਤੂਲ - ਮਾਹਨੂਰ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝਲਕ) * [[ਅਦੀਲ ਹੁਸੈਨ]] - (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਝਲਕ) === ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ === * ਮਨਾਹਿਲ ਦੁਰੈਦ * ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਨ ਦੁਰੈਦ * ਮਈਸ਼ਾ ਦੁਰੈਦ * ਜ਼ੇਰਲੀਨਾ ਦੁਰੈਦ * ਸ਼ਾਯਾਨ ਦੁਰੈਦ * ਅਜ਼ਲਾਨ ਅਲੀ ਅਸਕਾਰੀ * ਸਲਰ ਕਸ਼ੀਫ * ਅਸਫ ਕਸ਼ੀਫ * ਸ਼ਾਂਜ਼ੇ ਹਸਨ * ਅਨਮ ਹਾਸ਼ਿਮ * ਸ਼ਾਹ ਜ਼ੈਨ * ਅਰਜ਼ ਨੋਫਿਲ * ਮਹਿਰੀਨ ਬਾਰੀ == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * [[ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * 2016 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.hum.tv ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ<br> ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314082341/https://www.hum.tv/ |date=2022-03-14 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਡਰਾਮੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਡਰਾਮੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] tbwj8dodgutw9uflj8rstgn1j5hcaza 0 87043 837704 836958 2026-04-27T07:38:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837704 wikitext text/x-wiki {{Infobox Test team | team_name = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ | nickname = ਟਾਈਗਰਜ਼ | image =Bangladesh national cricket team 1986.jpg | caption = ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ 1986 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ | test_status_year = 2000 | test_captain = [[ਮੁਸ਼ਫ਼ੀਕਰ ਰਹੀਮ]] | od_captain = [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] | t20i_captain = [[ਸ਼ਕੀਬ ਅਲ ਹਸਨ]] | coach = ਖਾਲੀ | test_rank = 8 | odi_rank = 7<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|title=Live Cricket Scores & News International Cricket Council|website=www.icc-cricket.com|access-date=2017-11-21|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324175838/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi|url-status=dead}}</ref> | t20i_rank = 10 | test_rank_best = 8 | odi_rank_best = 6 | t20i_rank_best = 4<ref>{{cite web|title=Bangladesh to play extra T20 in Netherlands|url=http://www.espncricinfo.com/ireland-nl-v-bangladesh-2012/content/story/573750.html|website=ESPNcricinfo.com|accessdate=6 January 2017}}</ref> | first_test = ਬਨਾਮ {{cr|IND}} [[ਬੰਗਬੰਧੂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਢਾਕਾ]] ਵਿੱਚ; 10–13 ਨਵੰਬਰ 2000 | num_tests = 104 | num_tests_this_year = 6 | test_record = 11/76<br />(15 ਡਰਾਅ) | test_record_this_year = 2/4 (0 ਡਰਾਅ) | most_recent_test = ਬਨਾਮ {{cr|AUS}} [[ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਢਾਕਾ]]; 27–30 ਅਗਸਤ 2017 | first_odi = ਬਨਾਮ {{cr|PAK}} [[ਡੇ ਸੋਇਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਮੋਰਤੁਵਾ]] ਵਿੱਚ; 31 ਮਾਰਚ 1986 | num_odis = 335 | num_odis_this_year = 14 | odi_record = 105/222<br />(0 ਟਾਈ, 7 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | odi_record_this_year = 4/7<br />(0 ਟਾਈ, 3 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_odi = ਬਨਾਮ {{cr|SA}} at [[ਬੁਫ਼ੈਲੋ ਪਾਰਕ]], [[ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਪੂਰਬੀ ਲੰਡਨ]]; 22 ਅਕਤੂਬਰ 2017 | wc_apps = 5 | wc_first = [[1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|1999]] | wc_best = ਕੁਆਰਟਰ-ਫ਼ਾਈਨਲ ([[2015 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2015]]) | first_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|ZIM}} at [[ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸੇਰ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਖੁਲਨਾ]]; 28 ਨਵੰਬਰ 2006 | num_t20is = 67 | num_t20is_this_year = 5 | t20i_record = 21/44<br />(0 ties, 2 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | t20i_record_this_year = 1/4<br />(0 ties, 0 ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ) | most_recent_t20i = ਬਨਾਮ {{cr|SL}} at [[ਆਰ. ਪਰੇਮਦਾਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]]; 6 ਅਪਰੈਲ 2017 | wt20_apps = 6 | wt20_first = [[2007 ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ. ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ-20|2007]] | wt20_best = ਦੂਜੇ ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ (2007, 2014, 2016) | h_pattern_la = _borderonwhite | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = _borderonwhite | h_pattern_pants = | h_leftarm = 004931 | h_body = FFFFFF | h_rightarm = 004931 | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _redborder | a_pattern_b = _ban_odi_26 | a_pattern_ra = _redborder | a_pattern_pants = | a_leftarm = 004931 | a_body = 004931 | a_rightarm = 004931 | a_pants = 004931 | t_pattern_la = _ban_t20i25 | t_pattern_b = _ban_t20i25 | t_pattern_ra = _ban_t20i25 | t_pattern_pants = | t_leftarm = FF0000 | t_body = FF0000 | t_rightarm = FF0000 | t_pants = 004931 | asofdate = 16 ਜੂਨ 2017 }} '''ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ''' ({{lang-bn|বাংলাদেশ জাতীয় ক্রিকেট দল}}) ਜਿਸਨੂੰ ਕਿ 'ਟਾਈਗਰਜ਼' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਟੀਮ ਹੈ ਜੋ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਭਾ]] ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਟੀਮ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ]], [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2000 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਖਿਲਾਫ਼ [[ਢਾਕਾ]] ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚ]] ਖੇਡਿਆ ਸੀ। ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਦਸਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਸੀ। 31 ਮਾਰਚ 1986 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਖਿਲਾਫ਼ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਮੈਚ 1986 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਕੇਵਲ [[ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ|ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਈ। 1997 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਆਈਸੀਸੀ ਟਰਾਫ਼ੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕੁਈਲੀਫ਼ਾਈ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਟੀਮ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ 26 ਜੂਨ 2000 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਈਸੀਸੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮੈਂਬਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ (21, 2000 ਤੋਂ 2002 ਵਿਚਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ (23, 2001 ਤੋਂ 2004 ਵਿਚਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਆਈਸੀਸੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1999 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2004 ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਟੀਮ ਨੂੰ ਓਡੀਆਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕਾਫੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਟੀਮ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਹਾਰ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੋ ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀ ਟੀਮ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਅਗਲਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਡਰਾਅ (ਬਰਾਬਰ) ਰਿਹਾ। ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀਰੀਜ਼ ਸੀ। ਫਿਰ 2009 ਵਿੱਚ ਇਹ ਟੀਮ [[ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼]] ਖੇਡਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਦੋ ਟੈਸਟ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਸ ਟੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਜਿੱਤ ਸੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਤੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ 95 ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਕੇਵਲ 8 ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ, ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਜਿੱਤਾਂ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਖਿਲਾਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੈਚ ਡਰਾਅ ਖੇਡੇ ਹਨ।<ref name="Testlist">{{citation |url=http://stats.cricinfo.com/statsguru/engine/team/25.html?class=1;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – Test matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=30 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]] ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ 318 ਵਿੱਚੋਂ 101 ਮੈਚ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=2;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – ODI matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=12 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ 62 [[ਟਵੰਟੀ ਟਵੰਟੀ|ਟਵੰਟੀ20]] ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20 ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/25.html?class=3;template=results;type=team;view=results |title=Statsguru – Bangladesh – T20I matches – Team analysis |publisher=Cricinfo |accessdate=26 ਮਾਰਚ 2016}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟਵੰਟੀ20 ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੀਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਸਵਾਂ ਹੈ।<ref name="ICCrankings">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/rankings/content/page/211271.html |title=ICC rankings - ICC Test, ODI and Twenty20 rankings |publisher=[[ESPNcricinfo]] |accessdate=30 ਅਕਤੂਬਰ 2016}}</ref> ==ਕ੍ਰਿਕਟ ਰਿਕਾਰਡ== ===ਟੈਸਟ ਮੈਚ=== * ਟੀਮ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਸਕੋਰ: 638 ਵਿਰੋਧੀ ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ, 8-12 ਮਾਰਚ 2013 ਨੂੰ ਗਾਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਗਾਲੇ ਖਿਲਾਫ਼ * ਉੱਚਤਮ ਨਿੱਜੀ ਸਕੋਰ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ: 206, ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ ਵਿਰੋਧੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], 28 ਅਪ੍ਰੈਲ-2 ਮਈ 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸਰ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਖੁਲਨਾ ਵਿਖੇ * ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੋਰ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ: 231, ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ (25 ਅਤੇ 206) ਵਿਰੋਧੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], 28 ਅਪ੍ਰੈਲ-2 ਮਈ 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਅਬੂ ਨਾਸਰ ਸਟੇਡੀਅਮ ਖੁਲਨਾ ਵਿਖੇ * ਸਰਵੋਤਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ: 8/39, 'ਤੇਜੁਲ ਇਸਲਾਮ' ਵਿਰੋਧੀ 'ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ', 25-27 ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ * ਸਰਵੋਤਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ: 12/159, 'ਮੇਹੇਦੀ ਹਸਨ ਮਿਰਾਜ਼' ਵਿਰੋਧੀ 'ਇੰਗਲੈਂਡ', 28-30 ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਬੰਗਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] 8refm0ymrhone02zv1yj2z86wju4cgf 0 88564 837675 695495 2026-04-26T21:32:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837675 wikitext text/x-wiki {{Infobox model | name = ਉਰਵਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ | image =Urvashi_Sharma_snapped_at_Sachiin_Joshis_bash-5_(cropped).jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1984|07|13}} | birth_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | yearsactive = 2007-ਵਰਤਮਾਨ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮੌਡਲ | birth_name = ਉਰਵਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ | alias = ਰੈਨਾ ਜੋਸ਼ੀ | death_date = | death_place = | spouse = | height = {{height|ft=5|in=8}} | weight = | measurements = | eye_color = ਭੂਰਾ | hair_color = ਕਾਲਾ }} '''ਉਰਵਸ਼ੀ ਸ਼ਰਮਾ '''ਇੱਕ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮੌਡਲ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਲੇਠੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਕ਼ਾਬ'' 13 ਜੁਲਾਈ 2007 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।  == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2012 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref>{{cite web|title=indiaFM|work=Sachiin Joshi gets married to Urvashi Sharma |url=http://www.bollywoodhungama.com/more/news/view/id/1413173}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੈਨਾ ਜੋਸ਼ੀ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/dec/281212-Urvashi-Sharma-changed-her-name-to-Raina.htm|title=Urvashi Sharma changed her name to Raina|publisher=[[Mid Day]]|date=28 December 2012|access-date=28 December 2012|location=Mumbai, India|archive-date=2 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602081613/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/dec/281212-Urvashi-Sharma-changed-her-name-to-Raina.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-02/news-interviews/36685274_1_sachiin-raina-joshi-urvashi-sharma|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813025528/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-02/news-interviews/36685274_1_sachiin-raina-joshi-urvashi-sharma|url-status=dead|archive-date=13 August 2013|title=Changed my name as part of a tradition: Raina Joshi|work=[[The Times of India]]|date=2 Feb 2013|access-date=2 Feb 2013}}</ref> 21 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਮੀਰਾ ਹੈ<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/news/2379189/Sachiin-and-Raina-Joshi-blessed-with-baby-girl Sachiin and Raina Joshi blessed with baby girl]</ref><ref>[http://www.bollywoodhungama.com/news/2381641/Sachiin-and-Rainas-daughter-named-Samaira Sachiin and Raina's daughter named Samaira]</ref> ਅਤੇ 26 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। == ਫ਼ਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="margin-bottom: 109px;" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਨਾਂਅ ! scope="col" |ਕਿਰਦਾਰ ! scope="col" |ਭਾਸ਼ਾ ! scope="col" |ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ |- |2007 |''ਨਕਾਬ'' |ਸੋਫ਼ੀਆ ਡੀਕੌਸਟਾ ਓਬਰਾਏ |ਹਿੰਦੀ |ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ |- |2008 |''ਥ੍ਰੀ'' |ਨਿਸ਼ਾ |ਤੇਲਗੂ |- |2009 |''ਬਾਬਰ'' |ਜ਼ੀਆ |ਹਿੰਦੀ |- |2010 |''ਖੱਟਾ ਮੀਠਾ'' |ਅੰਜਲੀ ਟਿਚਕੁਲੇ |ਹਿੰਦੀ |- |2010 |''ਆਕ੍ਰੋਸ਼'' |ਹਿੰਦੀ |<br> |- |2012 |''ਚਕ੍ਰਾਧਾਰ'' |ਮਦੀਰਾ |ਹਿੰਦੀ |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == *2008: ''[[Fear Factor: Khatron Ke Khiladi#Season 1|Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 1]]'' as Contestant/Finalist *2016: ''[[Amma (Hindi TV series)|Amma]]'' as Amma == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *{{IMDb name|name=Urvashi Sharma<!--spelling at website-->}} *{{Twitter|name=Urvashi Sharrma<!--spelling at website-->}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qdbn25r01atfx4ei0io069a9o90khk2 0 91119 837668 762354 2026-04-26T20:52:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837668 wikitext text/x-wiki {{Infobox person||name=<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਆਰ</span> <span class="">ਐਸ</span> <span class="">ਸੁਬਾ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ</span></span>|image=Sister Subbalakshmi with some ladies of Madras.jpg|birth_date={{Birth date|df=yes|1886|08|18}}|birth_place=[[Mylapore|ਮੇਲਾਪੁਰ]], [[Madras|ਮਦਰਾਸ]]|death_date={{death date and age|1969|12|20|1886|08|18}}|death_place=[[Madras|ਮਦਰਾਸ <br>]]|residence=[[Madras|ਮਦਰਾਸ]]|nationality=ਭਾਰਤੀ<br>|citizenship=ਭਾਰਤ<br>|education=[[Botany|ਬੌਟਨੀ<br>]]|alma mater=[[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ </span><span class="">ਕਾਲਜ,</span> <span class="">ਮਦਰਾਸ</span></span>]]|alma_mater=[[Presidency College, Madras]]|occupation=<span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ</span><span class=""></span></span>, ਸਿੱਖਿਆਵਿਦ, <span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਮਦਰਾਸ</span> <span class=""></span> <span class="">ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਮੈਂਬਰ</span><span>,</span> <span class="">ਮਦਰਾਸ</span> </span>[[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ</span></span>]]|movement=<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਸਿੱਖਿਆ</span> <span class="">ਦੁਆਰਾ</span> ਬਾ<span class="">ਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦਾ </span></span><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪੁਨਰਵਾਸ</span> <span class=""></span></span>|awards=[[Kaiser-i-Hind]] award, [[Padma Shree]] award|website={{url|sites.google.com/site/sisterrssubbalakshmi/}}}}ਸਿਸਟਰ <span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਆਰ</span> <span class="">ਐਸ</span> <span class="">ਸੁਬਾ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ</span></span></span> (ਕਈ ਵਾਰ '''<span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਸੁਬੂ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ</span></span></span>''' ਜਾਂ<span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"> <span class="">ਸੁਭਾ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ </span></span></span><span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class=""><span class="cx-segment" data-segmentid="91">ਲਿਖਿਆ </span></span></span></span>ਜਾਂਦਾ ਹੈ) (18 ਅਗਸਤ 1886 – 20 ਦਸੰਬਰ 1969), ਭਾਰਤ  ਦੀ ਇੱਕ [[ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ]] ਅਤੇ <span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਸਿੱਖਿਆਵਾਦੀ ਸੀ। </span></span> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == <span class="cx-segment" data-segmentid="91"><span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਸੁਬਾ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ</span></span></span></span> ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਅਲਾਪੋਰੇ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]]<ref>{{Cite book|title=A Child Widow's Story|last=Felton|first=Monica|publisher=Katha|isbn=81-87649-91-7|pages=13, 14}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="97">ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। </span>ਉਹ ਵਿਜਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਆਰ ਵੀ ਸੁਬਰਾਮਨਿਆ ਆਯਰ (ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ. ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, <span class="cx-segment" data-segmentid="97">ਆਰ ਵੀ ਸੁਬਰਾਮਨਿਆ </span> ਸੀ <span class="">ਮਦਰਾਸ</span> [[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ</span></span>]] ਦੇ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ)<span class="cx-segment" data-segmentid="97"> ਦੀ ਜੇਠੀ ਧੀ ਸੀ। </span><ref name="Who's who">{{cite book|title=The Who's who in Madras: ... A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency|publisher=Pearl Press|year=1940|pages=247}}</ref> ਉਹ ਥੰਜਾਵੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="100">ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ </span><span class="cx-segment" data-segmentid="100"><span class="cx-segment" data-segmentid="100">ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।</span></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="91"><span class="fn"><span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਸੁਬਾ</span><span class="">ਲਕਸ਼ਮੀ</span></span></span></span> ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ <span class="cx-segment" data-segmentid="99"><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਮਦਰਾਸ</span> </span>[[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ</span></span>]]</span> ਦੀ <span class="cx-segment" data-segmentid="103">ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਚੋਂ ਚਿੰਗਲੇਪੁਟ</span> ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Sister R.S.Subbalakshmi,Social Reformer and Educationist|last=Ramanathan|first=Malathi|publisher=Lok Vangmaya Griha|year=1989|location=Bombay|pages=11}}</ref><span class="cx-segment" data-segmentid="104"> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਮੁਤਾਬਿਕ </span>ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ <span class="cx-segment" data-segmentid="104"> ਛੇਤੀ ਹੀ ਬਾਅਦ </span>ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=A Child Widow's Story|last=Felton|first=Monica|publisher=Katha|isbn=81-87649-91-7|pages=36}}</ref>  ਅਪ੍ਰੈਲ 1911<span class="cx-segment" data-segmentid="105"> ਵਿੱਚ </span>ਉਹ <span class="cx-segment" data-segmentid="103"><span class="cx-segment" data-segmentid="99"><span id="result_box" class="" lang="pa"><span class="">ਮਦਰਾਸ</span> </span>[[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ</span></span>]]</span></span> ਦੀ <span class="cx-segment" data-segmentid="105"> ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ </span>ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ।<ref>http://madrasmusings.com/Vol%2020%20No%2024/madras-first-hindu-woman-graduate.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ [[Presidency College, Madras|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ</span></span>]] ਕਾਲਜ, ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ<span class="cx-segment" data-segmentid="105"> ਫਰਸਟ ਕਲਾਸ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ।</span> == ਕੰਮ == 1912 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੌਰਦਾ ਲੇਡੀਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਰਦਾ ਇਲਮ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਲਈ ਥਾਂ ਅਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1921 ਜਾਂ 1927 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਦਾ ਲੇਡੀਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਧੀਨ ਸਾਰਦਾ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1922 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੇਡੀ ਵਿਲਿੰਗਡਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸਕੂਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1942 ਵਿੱਚ ਮਾਈਲਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਬਾਲਗ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਸ਼੍ਰੀਵਿਦਿਆ ਕਲਾਨੀਲਯਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਇਲਾਪੋਰ ਲੇਡੀਜ਼ ਕਲੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1956 ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਮੰਦਰ ਸਕੂਲ, ਮਾਈਲਾਪੋਰ ਵਿੱਚ ਮਾਈਲਾਪੋਰ ਲੇਡੀਜ਼ ਕਲੱਬ ਸਕੂਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ 1954 ਵਿੱਚ ਤੰਬਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਡਮਬੱਕਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ==ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ== ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1920 ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੈਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma Shri">{{cite web|last=Search|first=Padma Shri Awardee|title=Padma Shri awardees list|url=http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php|accessdate=23 April 2012|archive-date=31 ਜਨਵਰੀ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131221505/http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php|dead-url=yes}}</ref><ref name=Photo>{{cite web|last=Padma Shri Awardees|first=Photos of|title=Padma Shri Award photo|url=http://photodivision.gov.in/IntroPhotodetails.asp?thisPage=1007|publisher=Government of India|accessdate=26 April 2012}}</ref> ==ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ== [[ਤਸਵੀਰ:R.S.Subbalakshmi_early_1900s.jpg|thumb|R.S.Subbalakshmi early 1900s]] ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੇਡੀ ਵਿਲਿੰਗਡਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾ ਅਤੇ ਆਈਸ ਹਾਊਸ ਹੋਸਟਲ ਦੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੁਬਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੁਬਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਹਿਲਾ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਪਹਿਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਫਾਰਮ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ, ਪੂਨਾ ਵਿਖੇ ਜਨਵਰੀ 1927 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Aparna Basu">{{cite book|last=Ray|first=Aparna Basu, Bharati|title=Women's struggle : a history of the All India Women's Conference, 1927–2002|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.42.bas.20287|year=2003|publisher=Manohar|location=New Delhi|isbn=978-81-7304-476-2|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.305.42.bas.20287/page/23 23], 213|edition=2nd}}</ref> ਸੁਬਾਲਕਸ਼ਮੀ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਠਵੰਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=Theosophist>{{cite book|last=Besant|first=Annie|title=Theosophist Magazine January 1927&nbsp;– March 1927|year=2003|publisher=Kessinger Publishing|pages=630–633}}</ref> ਉਸਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਏ [[ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕੂ ਐਕਟ]] ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀ ਕਮੇਟੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਸੀ<ref name=rappaport>{{cite book|last=Rappaport|first=Helen|title=Encyclopedia of women social reformers|url=https://archive.org/details/encyclopediawome00rapp|url-access=limited|year=2001|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=978-1-57607-101-4|pages=[https://archive.org/details/encyclopediawome00rapp/page/n698 652]}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1930 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕੂ ਐਕਟ" ਦਾ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਉਮਰ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 16 ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਇਆ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1952 ਤੋਂ 1956 ਤੱਕ ਮਦਰਾਸ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite book|last=Ramanathan|first=Malathi|title=Sister Subbalakshmi Sister Subbalakshmi Ammal Birth Centenary Souvenir|year=1986|publisher=Sarada Ladies Union|location=Madras}}</ref> == ਮੌਤ == 20 ਦਸੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Rajaji>{{cite journal|last=Rajagopalachari|first=C|title=Sahodari Subbalakshmi Sevai: Rajaji's Garland of Praise|journal=Sister Subbalakshmi Ammal First Commemorative Souvenir|year=1970|issue=Madras Sarada Ladies Union}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book |title=Feminism and World Religions |editor1-first=Arvind |editor1-last=Sharma |editor2-first=Katherine K. |editor2-last=Young |publisher=SUNY Press |year=1999 |isbn=978-0-7914-4024-7 |url=https://books.google.com/books?id=Fkay_WoTdHcC |chapter=Brimming with Bhakti, Embodiments of Shakti: Devotees, Deities, Performers, Reformers, and Other Women of Power in the Hindu Tradition |last=Narayanan |first=Vasudha}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] 3h1g2xo7ojsibjvl5a4526006dktdes 0 91523 837659 706568 2026-04-26T17:00:24Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Works" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346305168|Bhikhari Thakur]]" 837659 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਲਿਖਾਰੀ | name = ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1887|12|18}} | birth_place = ਕੁਤੁਬਪੁਰ &nbsp;(ਦਿਆਰਾ), ਸਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਬਿਹਾਰ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|1971|7|10|1887|12|18}} | occupation = ਨਾਟਕਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ, ਫੋਕ ਡਾਂਸਰ, ਲੋਕ ਗਾਇਕ, ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ | notable works = ''Bidesiya'', ''Beti-Bechwa'', ''Bhai-Birod'', ''Kalyuga Prem'', ''Radhesyam Behar'', ''Ganga-Asnan'', ''Bidwa-Bilap'', ''Putrabadh'', ''Gobar-Ghichor'' | image = Bhikhari_Thakur.jpg }} '''ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ''' ([[ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ|ਦੇਵਨਗਰੀ]]: भिखारी ठाकुर; [[ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ]]: بھکھڑی ٹھاکر; {{ਅਵਾਜ਼|BhikhariThakur2.ogg|listen}}) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ, [[ਲੋਕ-ਨਾਚ|ਲੋਕ-ਨਾਚਾਰ]], ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਦਾ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੇਕਸ਼ਪੀਅਰ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article3534122.ece|title=On the Shakespeare of Bhojpuri|publisher=''[[The Hindu]]''date=16 June 2012|author=Shalaja Tripathi|accessdate=2 January 2015}}</ref> ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਦਸੰਬਰ 1887 ਨੂੰ  ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਤੁਬਪੁਰ (ਦਿਆਰਾ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਈ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਲ ਸਿੰਗਾਰ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵਕਲੀ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਹੋਰ ਠਾਕੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਖੜਗਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਏ, ਲੇਕਿਨ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ। ਰਾਮਲੀਲਾ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਜਗੰਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੀਰਥ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁੱਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਾਮਲੀਲਾ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਸ਼ੋ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਮਾ , ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਆਦਿ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਛਪਰਾ ਅਤੇ ਹਾਵੜਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡਰਾਮੇ (ਬਿਦੇਸਿਆ, ਬੇਟੀ-ਬੇਚਵਾ, ਬਿਧਵਾ-ਬਿਲਾਪ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਖੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।  83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 10 ਜੁਲਾਈ 1971 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''ਚਾਰਫੁਟੀਆ ਛੋਕਰੇ'' ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਮਨੀਸ਼ ਹਰੀਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ,  ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਗੀਤ 'ਕੌਨ ਸੀ ਨਗਰੀਆ' ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਦੇ ਧੀ-ਬੇਚਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।  ਬਿਹਾਰ ਕੋਕਿਲਾ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਇਆ। == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਦਸੰਬਰ 1887 ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਤੁਬਪੁਰ (ਦਿਆਰਾ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਲ ਸਿੰਗਾਰ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵਕਲੀ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਨਾਈ ਸਿੱਖ|ਨਾਈ]] (ਨਾਈ ਜਾਤੀ) ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਕੰਮ ਵਾਲ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਹਜਾਮਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਦਦ ਸ਼ਾਦੀ ਗਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਨੇਹੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ-ਜਗੀਰੂ ਸੈੱਟਅੱਪ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਕਾਮੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। == ਕੰਮ == ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ। ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3 ਦਰਜਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ '''ਭਿਖਾਰੀ ਠਾਕੁਰ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ''' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 1979 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਟਕ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਦੇਸਿਆ, ਭਾਈ ਬੀਰੋਧ, ਬੇਟੀ ਬੇਚਵਾ, ਕਲਜੁਗ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰਾਧਸ਼ਿਆਮ ਬਾਹਰ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ 1986 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹੋਰ ਨਾਟਕ ਹਨ- ਪੁਤਰਾ ਬਧ, ਗਾਬਰਗੀਚੋਰ, ਨਾਨਦ-ਭੁਜਾਈ, ਗੰਗਾ ਅਸਨਾਨ ਅਤੇ ਬਿਧਵਾ ਬਿਲਾਪ। ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਟਕ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਮੋਨੋਲੋਗ ਹਨ।<ref>{{Cite book|location=Allahabad}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.bhikharithakur.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509142005/http://www.bhikharithakur.com/ |date=2017-05-09 }} * [http://blog.aaobihar.com/?tag=bhikhari-thakur '''Poems of Bhikhari Thakur'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102062412/http://blog.aaobihar.com/?tag=bhikhari-thakur |date=2015-01-02 }} * [http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php '''भिखारी ठाकुर के व्यक्तित्व और कृतित्व पर समर्पित जाल स्थल'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610090946/http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php |date=2013-06-10 }} (bidesia.co.in) * [https://books.google.com/books?isbn=8171198147! '''सूत्रधार'''] (भिखारी ठाकुर के जीवन पर सुप्रसिद्ध कथाकार * [[iarchive:ChandanKumarMishrabidesiabhojpurinatakbhikharithakur!|'''भिखारी ठाकुर कृत बिदेसिया नाटक''']] (pdf file) * [http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php?subaction=showfull&id=1306680409&archive=&start_from=&ucat=13&! '''भिखारी ठाकुर का एकमात्र प्रकाशित साक्षात्कार'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113043529/http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php?subaction=showfull&id=1306680409&archive=&start_from=&ucat=13&! |date=2013-11-13 }} (बिदेसिया, 1987 में प्रकाशित) * BHOJPURI ARTISTIC TRADITION AND BHOKHARI THAKUR – http://singerkalpana.blogspot.in/2012/05/bhojpuri-artistic-tradition-and.html * [http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php?subaction=showfull&id=1324108195&archive=&start_from=&ucat=13&! '''लोक कला मर्मज्ञ और सुप्रसिद्ध नाटककार जगदीश चंद्र माथुर का भिखारी ठाकुर पर संस्मरण'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113043045/http://bidesia.co.in/bidesia-bhikhari-thakur-natak.php?subaction=showfull&id=1324108195&archive=&start_from=&ucat=13&! |date=2013-11-13 }} (1971 में प्रकाशित) * [http://rangvarta.com/on-stage.php?&subaction=showfull&id=1324183155! '''एंजोय डर्टी पिक्चर,वी कांट टॉलरेट लौंडा'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113043120/http://rangvarta.com/on-stage.php?&subaction=showfull&id=1324183155! |date=2013-11-13 }} (परिचयात्मक आलेख) * [http://rangvarta.com/on-stage.php?&subaction=showfull&id=1341903360! '''ब्रेख्त,भिखारी,बादल और बोल'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113043208/http://rangvarta.com/on-stage.php?&subaction=showfull&id=1341903360! |date=2013-11-13 }} (भिखारी ठाकुर के रंगमंचीय अवदान पर तुलनात्मक आलेख) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1887]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] okhwyzx5oalznoufex9hunvhq7i1zf2 0 94138 837688 832511 2026-04-27T03:41:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837688 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=August 2014}} {{Infobox person | name = ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ | image_size = 180px | image = Dayanita singh book museum 12.JPG | alt = | caption = ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ [[National Museum, New Delhi|ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਉਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ, 2014 | birth_date = {{Birth year and age|1961}}<ref name=guard14/> | birth_place =ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = |residence=ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ |years_active= | known_for = |style= [[documentary photography|ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ]], [[portrait photography|ਪੋਰਟਰੇਟ]] | occupation = ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ, ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ |website={{URL|http://dayanitasingh.com/}} }}'''ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਫਾਰਮੈਟ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]],  [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ]] ਅਤੇ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://dayanitasingh.com/about|title=About Dayanita Singh|access-date=4 ਜੂਨ 2017|archive-date=10 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310171927/http://www.dayanitasingh.com/about|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਵੇਵਰੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਮੋਬਾਈਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸੰਪਾਦਿਤ, ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ "ਕਿਤਾਬਾਂ-ਵਸਤੂਆਂ" ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ - ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਟਾਲਾਗਾਂ - ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਟੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਭਵਨ ਨੂੰ ਹੇਵਰਡ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ (2013), ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫੁਰ ਮੋਡੇਰਨ ਕੁੰਸਤ (2014), ਆਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ (2014) ਅਤੇ ਕਿਰਨ ਨਾਦਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (2016) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕਲਾਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.princeclausfund.org/en/network/dayanita.html|title=Dayanita Singh|work=Prince Claus Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081757/http://www.princeclausfund.org/en/network/dayanita.html|archive-date=24 September 2015|accessdate=25 November 2014|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == 1961 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ।<ref name="guard14">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/oct/10/dayanita-singh-best-photograph-schoolgirlr|title=Dayanita Singh's best photograph – a sulking schoolgirl|last=Malone|first=Theresa|date=10 October 2013|website=The Guardian|access-date=2014-11-25}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਬਲਾ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਸਰਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇ ਸਰਦ ਮੌਸਮਾਂ ਲਈ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਹੁਸੈਨ ਟੂਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ 1986 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜ਼ਾਕਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ “ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ” ਦੱਸਦਿਆਂ ਸਿੰਘ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/4d9bced8-a90f-11e2-bcfb-00144feabdc0.html#axzz3HVmrTWI3|title=Infinite Possibilities|work=Financial Times}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਰਨਲਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ "ਮਾਈ ਸੇਲਫ ਮੋਨਾ ਅਹਿਮਦ" 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੋਟੋਬੁੱਕ, ਜੀਵਨੀ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਇਹ 'ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਨਾਵਲ' ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਫੋਟੋ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪੱਛਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਸਰਲ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੈਂਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://dayanitasingh.com/myself-mona-ahmed|title=Myself Mona Ahmed|access-date=29 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024111452/http://dayanitasingh.com/myself-mona-ahmed|archive-date=24 October 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/mag/2002/02/03/stories/2002020300230400.htm|title=It's Her Story|work=The Hindu|access-date=31 ਮਾਰਚ 2021|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://archive.today/20141029084006/http://www.thehindu.com/mag/2002/02/03/stories/2002020300230400.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == === ਕਿਤਾਬ ਆਬਜੈਟ === * ''Box 507,'' Spontaneous, New Delhi. * ''Box of Shedding,'' Spontaneous, New Delhi. * ''BV Box,'' Spontaneous, New Delhi. * ''Pothi Box,'' Spontaneous, New Delhi. * ''Kochi Box,'' Spontaneous, New Delhi. * ''Museum of Chance Book Object.'' * ''File Room Book Object'' === ਦਯਾਨੀਤਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === * ''Zakir Hussain,'' Himalaya, 1986. * ''Myself Mona Ahmed,'' Scalo, 2001. {{ISBN|978-3908247463}} * ''Privacy,'' [[Steidl]], 2004. {{ISBN|978-3-88243-962-5}} * ''Chairs,'' [[Isabella Stewart Gardner Museum]] and Steidl, 2005. * ''Go Away Closer,'' Steidl, 2006. {{ISBN|978-3-86521-386-0}} * ''Sent a Letter,'' Steidl, 2008. {{ISBN|978-3-86521-454-6}} * ''Blue Book,'' Steidl, 2009. <nowiki>ISBN 978-3-86521-839-1</nowiki> * ''Dream Villa,'' Steidl, 2010. {{ISBN|978-3-86521-985-5}} * ''House of Love,'' Radius & Peabody Museum 2011. {{ISBN|978-1-934435-27-4}} * ''File Room,'' Steidl, 2013. {{ISBN|978-3-86930-542-4}} * ''Museum of Chance,'' Steidl, 2015. {{ISBN|978-3-86930-693-3}} * ''Museum Bhavan,'' Steidl, 2017. {{ISBN|978-3-95829-161-4}} * ''Zakir Hussain Maquette,'' Steidl, 2019. {{ISBN|978-3-95829-623-7}} * ''Bawa Chairs,'' Steidl, 2021. {{ISBN|978-3-95829-673-2}} == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ == === ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Dayanita_singh_book_museum_14.JPG|thumb|Book Museum in the National Museum, New Delhi]] * 1997 Images from the 90s, Scalo Galerie, Zurich<ref name="nmorte" /> * 1998 Family Portraits, Nature Morte, New Delhi * 1999 Family Portraits, Studio Guenzani, Milan * 1999 Mona Darling, Venezia Immagine, Venice * 2000 Dayanita Singh, Tempo Festival, Stockholm * 2000 Dayanita Singh, Gallery Rodolphe Janssen, Brussels * 2000 I am as I am, Ikon Gallery, Birmingham * 2000 Demello Vado, Saligao Institute, Goa * 2001 Empty Spaces, Frith Street Gallery, London * 2002 Bombay to Goa, Art House India, Goa * 2002 Bombay to Goa, Kalaghoda Festival, Bombay * 2002 Parsees at Home, Gallery Chemould, Bombay * 2002 I am as I am, Myself Mona Ahmed, Scalo Galerie, Zurich * 2003 Dayanita Singh: Image/Text (Photographs 1989–2002), Department of Art and Aesthetics. Jawaharlal Nehru University, New Delhi * 2003 Myself Mona Ahmed, [[Museum of Asian Art]], Berlin * 2003 Dayanita Singh: Privacy, Nationalgalerie im [[Hamburger Bahnhof]], Berlin<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mag/2003/11/30/stories/2003113000100200.htm|title=Documentation of life|author=Gayatri Sinha|date=30 November 2003|work=[[The Hindu]]|accessdate=7 October 2013|location=Chennai, India|author-link=Gayatri Sinha|archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031212202023/http://www.hindu.com/mag/2003/11/30/stories/2003113000100200.htm|dead-url=yes}}</ref> * 2004 Privacy, Rencontres-Arles, Arles<ref name="nmorte" /> * 2005 Chairs, Studio Guenzani, Milan * 2005 Chairs, Frith Street Gallery, London * 2005 Chairs, Isabella Stewart Gardner museum, Boston<ref name="repose">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/03/30/arts/design/30cott.html|title=Objects of Repose and Remembrance|author=Holland Cotter|date=30 March 2005|work=[[The New York Times]]|accessdate=7 October 2013|author-link=Holland Cotter}}</ref> * 2006 Go Away Closer, Nature Morte, New Delhi<ref name="telegraph">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070111/asp/opinion/story_7243529.asp|title=A Distance of One's Own – Dayanita Singh's Go Away Closer|author=Aveek Sen|date=11 January 2007|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|accessdate=7 October 2013|location=Calcutta, India}}</ref> * 2006 Beds and Chairs, Valentina Bonomo gallery, Rome<ref name="nmorte" /> * 2007 Beds and Chairs, Gallery Chemould, Mumbai * 2007 Go Away Closer, Gallerie Steinruecke Mirchandani, Mumbai<ref name="telegraph" /> * 2007 Go Away Closer, Kriti gallery, Varanasi<ref name="telegraph" /> * 2008 Ladies of Calcutta, Bose Pacia Gallery, Calcutta<ref name="nmorte" /> * 2008 Sent a Letter, National Gallery of Modern Art, Mumbai * 2008 Sent a Letter, Alliance Francaise, New Delhi * 2008 Dream Villa, Frith Street Gallery, London<ref>{{cite web|url=http://www.frithstreetgallery.com/shows/view/dayanita_singh|title=Dayanita Singh: Dream Villa|year=2008|publisher=Frith Street Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208104610/http://www.frithstreetgallery.com/shows/view/dayanita_singh|archive-date=8 December 2015|accessdate=7 October 2013|url-status=dead}}</ref> * 2008 Let You Go, Nature Morte, Berlin<ref name="nmorte" /> * 2008 [[:fr:Rencontres d'Arles|Les Rencontres d'Arles]] festival, France * 2009 Blue Book, Galerie Mirchandani Steinruecke, Bombay * 2009 Blue Book, Nature Morte, New Delhi * 2010 Dayanita Singh (Photographs 1989 – 2010), Huis Marseille, Amsterdam, Netherlands<ref name="huisvoorfoto">{{cite web|url=http://www.huismarseille.nl/en/exhibition/dayanita-singh|title=Dayanita Singh – Exhibitions|publisher=Museum Huis Voor Fotografie|accessdate=7 October 2013}}</ref> * 2010 Dream Villa, Nature Morte, New Delhi<ref name="nmorte" /> * 2010 Dayanita Singh, Mapfre Foundation, Madrid * 2011 Dayanita Singh, Museum of Art, Bogota * 2011 House of Love, Peabody Museum, Harvard University, Cambridge * 2011 Adventures of a Photographer, Shiseido Gallery, Tokyo<ref name="art-it">{{cite web|url=http://www.art-it.asia/u/admin_ed_feature_e/1j3bL0txwB8dPsIuYFUD|title=The Always Exceptional Condition of Images|date=1 February 2012|publisher=Art-iT|accessdate=7 October 2013}}</ref> * 2012 House of Love, Nature Morte, New Delhi<ref name="mint" /> * 2012 Monuments of Knowledge, Photographs by Dayanita Singh, King's College London<ref name="artinfo">{{cite web|url=http://www.blouinartinfo.com/news/story/811946/i-don%E2%80%99t-want-to-be-bound-by-anything-dayanita-singh-brings-her-cerebral-art-to-londons-frith-street-gallery|title="I Don't Want to Be Bound by Anything": Dayanita Singh Brings Her Cerebral Art to London's Frith Street Gallery|date=6 July 2012|publisher=[[Artinfo]]|accessdate=7 October 2013|archive-date=13 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813081900/http://www.blouinartinfo.com/news/story/811946/i-don%E2%80%99t-want-to-be-bound-by-anything-dayanita-singh-brings-her-cerebral-art-to-londons-frith-street-gallery|dead-url=yes}}</ref> * 2012 Dayanita Singh / The Adventures of a Photographer, [[Bildmuseet]], Umea University, Sweden * 2012 Dayanita Singh: File Room, Frith Street Gallery, London<ref name="frithbio">{{cite web|url=http://www.frithstreetgallery.com/artists/bio/dayanita_singh/|title=Bio: Dayanita Singh|publisher=Frith Street Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208105715/http://www.frithstreetgallery.com/artists/bio/dayanita_singh/|archive-date=8 December 2015|accessdate=7 October 2013|url-status=dead}}</ref> * 2013 Go Away Closer, Hayward Gallery, London<ref name="infinite" /> * 2014 Building the Book Museum: photography, language, form National Museum, New Delhi * 2014 Go Away Closer, MMK Museum für Moderne Kunst Frankfurt am Main, Frankfurt<ref name="e-flux">{{cite web|url=http://www.e-flux.com/announcements/dayanita-singh-3/|title=Dayanita Singh e-flux|accessdate=19 November 2014|archive-date=11 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011212643/http://www.e-flux.com/announcements/dayanita-singh-3/|url-status=dead}}</ref> * 2014 Dayanita Singh a solo exhibition at the Art Institute, Chicago<ref name="aic-2014" /> * 2014 Museum of Chance: A Book Story, Goethe-Institut, Mumbai<ref name="Goethe-Institut2">{{cite web|url=http://www.goethe.de/ins/in/en/mum/ver.cfm?fuseaction=events.detail&event_id=20431065|title=Mumbai – Event Calendar|accessdate=19 November 2014}}</ref> * 2015 Dayanita Singh: Book works, Goethe-Institut / Max Mueller Bhavan, New Delhi<ref name="Goethe-Institut">{{cite web|url=http://www.goethe.de/ins/in/en/ned/ver.cfm?fuseaction=events.detail&event_id=20461077|title=New Delhi – Event Calendar|accessdate=10 May 2015}}</ref> * 2015–2016 Conversation Chambers Museum Bhavan, a solo exhibition at [[Kiran Nadar Museum of Art]], New Delhi<ref name="knm" /> * 2016 Museum of Chance Book Object, a solo exhibition at the Hawa Mahal, Jaipur<ref name="Dayanita Singh Official Website">{{cite web|url=http://dayanitasingh.net/about-2/|title=About – Dayanita Singh|accessdate=5 August 2016}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Third-party inline|reason=An artist's own website is an inadequate source for her own achievements.|date=April 2017}} * 2016 Museum of Chance Book Object, a solo project at the [[Dhaka Art Summit]], Bangladesh<ref name="Dayanita Singh Official Website" /> * 2017 Dayanita Singh: Museum Bhavan, a solo exhibition at the Tokyo Photographic Art Museum, Tokyo<ref name=":1">{{Cite web|url=https://topmuseum.jp/e/contents/exhibition/index-2779.html|title=Dayanita Singh, Museum Bhavan|date=9 March 2019|website=TOP Museum|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> * 2018 ''Dayanita Singh: Pop-Up Bookshop/My Offset World,'' Callicoon Fine Arts, New York, NY<ref>{{cite web|url=http://callicoonfinearts.com/exhibitions/book-shop-dayanita-singh/|title=Dayanita Singh, Pop-up book shop|website=callicoonfinearts.com|accessdate=23 March 2019|archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128180448/http://www.callicoonfinearts.com/exhibitions/book-shop-dayanita-singh/|url-status=dead}}</ref> * 2019 Dayanita Singh and Box 507 Pop Up, Frith Street Gallery, London<ref>{{Cite web|url=https://www.frithstreetgallery.com/exhibitions/dayanita-singh|title=Dayanita Singh - Exhibitions|last=Gallery|first=Frith Street|website=Frith Street Gallery|language=en|access-date=2021-03-19}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Dayanita_singh_book_museum_10.JPG|thumb|Kitchen Museum in the National Museum, New Delhi]] * 1995 So many worlds—Photographs from DU Magazine, Holderbank, Aargau, Switzerland<ref name="nmorte" /> * 2000 Century City, [[Tate Modern]], London<ref name="time">{{cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2022544,00.html|title=Postcards from the Edge|date=11 October 2010|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=7 October 2013}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2002 Photo Sphere, [[Gallery Nature Morte|Nature Morte]], New Delhi<ref name="nmorte" /> * 2005 ''Edge of Desire'', Asia Society, New York<ref name="repose" /> * 2005 Presence, Sepia International, New York<ref name="repose" /> * 2006 Cities in Transition, NYC, Boston Hartford<ref name="nmorte" /> * 2013 [[Biennale di Venezia]], German Pavilion<ref name="infinite" /> * 2016 [[Biennale of Sydney]], [[Museum of Contemporary Art Australia|Museum of Contemporary Art, Sydney]], Australia<ref>{{cite web|url=https://www.mca.com.au/artists-works/exhibitions/20th-biennale-of-sydney/|title=20th Biennale of Sydney|website=www.mca.com.au|accessdate=10 March 2019}}</ref> * 2016 [[Dhaka Art Summit]], Bangladesh<ref>{{Cite web|url=https://www.frithstreetgallery.com/news/6456-dayanita-singh-at-the-2016-dhaka-art-summit|title=Dayanita Singh at the 2016 Dhaka Art Summit|last=Gallery|first=Frith Street|website=Frith Street Gallery|language=en|access-date=2021-03-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2017 [[Tate Modern]], London.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/art/artist-dayanita-singh-brings-museums-to-people/article19416993.ece|title=Change is a constant|last=Tripathi|first=Shailaja|date=2017-08-03|work=The Hindu|access-date=2021-03-22|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * 2018 Fearless: Contemporary South Asian Art, Art Gallery New South Wales, Sydney<ref>{{Cite web|url=http://artasiapacific.com/Magazine/WebExclusives/FearlessContemporarySouthAsianArt|title=ArtAsiaPacific: Fearless Contemporary South Asian Art|website=artasiapacific.com|access-date=2021-03-22|archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226094514/http://artasiapacific.com/Magazine/WebExclusives/FearlessContemporarySouthAsianArt|dead-url=yes}}</ref> * 2018 57th Carnegie International, [[Carnegie Museum of Art]], Pittsburgh<ref>{{Cite web|url=https://www.frithstreetgallery.com/news/dayanita-singh-at-the-57th-carnegie-international|title=Dayanita Singh at the 57th Carnegie International|last=Gallery|first=Frith Street|website=Frith Street Gallery|language=en|access-date=2021-03-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2019 ''Surrounds: 11 Installations'', The [[Museum of Modern Art]], New York<ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/5073|title=Surrounds: 11 Installations {{!}} MoMA|website=The Museum of Modern Art|language=en|access-date=2021-03-22}}</ref> * 2020 ''Off the Wall'', [[San Francisco Museum of Modern Art]], San Francisco<ref>{{Cite web|url=https://www.sfmoma.org/exhibition/off-the-wall/|title=Off the Wall · SFMOMA|website=SFMOMA|language=en-US|access-date=2021-03-22}}</ref> == ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮ == * 2008 Robert Gardner Fellowship, Harvard University<ref>{{Cite web|url=https://www.peabody.harvard.edu/node/409|title=Dayanita Singh {{!}} Peabody Museum|website=www.peabody.harvard.edu|access-date=2021-03-19|archive-date=21 ਮਾਰਚ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321010520/https://www.peabody.harvard.edu/node/409|dead-url=yes}}</ref> * 2008 Prince Claus Award, Government of The Netherlands<ref>{{Cite web|url=https://www.netindian.in/news/delhi/photographer-dayanita-singh-receives-prince-claus-award-netherlands|title=Photographer Dayanita Singh receives Prince Claus Award from The Netherlands|last=Network|first=NetIndian News|website=NetIndian|language=en|access-date=2021-03-19|archive-date=8 ਮਾਰਚ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308123532/https://www.netindian.in/news/delhi/photographer-dayanita-singh-receives-prince-claus-award-netherlands|url-status=dead}}</ref> * 2014 Chevalier dans l’Ordre des Arts et des Lettres<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/lit-for-life/the-hindu-lit-for-life-writing-for-the-arts/article7762082.ece|title=The Hindu Lit For Life Writing for the Arts|date=2015-10-14|work=The Hindu|access-date=2021-03-19|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * 2017 Paris Photo-Aperture Foundation PhotoBook Awards, PhotoBook of the Year: ''Museum Bhavan''<ref name=":2">{{Cite web|url=https://aperture.org/exhibition/2017-paris-photo-aperture-foundation-photobook-awards-shortlist/|title=The 2017 Paris Photo–Aperture Foundation PhotoBook Awards Shortlist|website=Aperture|language=en-US|access-date=2021-03-19}}</ref> * 2018 International Center of Photography Infinity Award, Artist’s Book: ''Museum Bhavan''<ref name=":3" /> == ਸੰਗ੍ਰਹਿ == Singh's work is held in the following public collections: * Allen Memorial Art Museum, Oberlin, Ohio<ref>{{Cite web|url=https://allenartcollection.oberlin.edu:8443/people/11996/dayanita-singh|title=Dayanita Singh|website=allenartcollection.oberlin.edu|language=en|access-date=2021-03-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Art Gallery of New South Wales, Sydney<ref>{{Cite web|url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/81.2018.1-46/|title=Suitcase Museum, 2017-2018 by Dayanita Singh|website=www.artgallery.nsw.gov.au|access-date=2021-03-22|archive-date=14 ਮਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514212903/https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/works/81.2018.1-46/|url-status=dead}}</ref> * The Art Institute of Chicago, Chicago<ref>{{Cite web|url=https://www.artic.edu/artists/107078/dayanita-singh|title=Dayanita Singh|website=The Art Institute of Chicago|language=en|access-date=2021-03-22}}</ref> * Asian Art Museum, San Francisco<ref>{{Cite web|url=https://about.asianart.org/press/asian-art-museum-asks-lifes-biggest-questions-in-divine-bodies/|title=Asian Art Museum Asks Life's Biggest Questions in Divine Bodies|website=About|language=en-US|access-date=2021-03-22}}</ref> * Centre Pompidou, Paris<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.frithstreetgallery.com/news/dayanita-singh-collection-display-at-mmk-frankfurt|title=Dayanita Singh: Collection Display at MMK Frankfurt|website=[[Centre Pompidou]]|url-status=live}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * National Centre for Visual Arts, CNAP, France * Fondazione MAST, Bologna<ref>{{Cite web|url=https://www.mast.org/dayanita-singh|title=Dayanita Singh, Museum of Machines|website=[[mast]]|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/94078ee2-aa83-11e6-ba7d-76378e4fef24|title=The drama of Dayanita Singh’s art|date=18 November 2016|work=[[Financial Times]]|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.1854.photography/2016/11/dayanita-singhs-museum-of-machines-at-mast-bologna/|title=Dayanita Singh's Museum Of Machines at Mast, Bologna {{!}} 1854 Photography|website=www.1854.photography|language=en-GB|access-date=2021-03-22}}</ref> * Fotomuseum Winterthur, Winterthur<ref>{{Cite web|url=https://www.fotomuseum.ch/en/sammlung-fotomuseum-winterthur/|title=Collection Fotomuseum Winterthur|website=Fotomuseum Winterthur|language=en-US|access-date=2021-03-22}}</ref> * Fundacion Mapfre, Madrid<ref>{{Cite web|url=https://www.fundacionmapfre.org/arte-y-cultura/colecciones/dayanita-singh/|title=Dayanita Singh|website=Fundación MAPFRE|language=es-ES|access-date=2021-03-22}}</ref> * Herbert F Johnson Museum of Art, Cornell University<ref>{{Cite web|url=https://museum.cornell.edu/exhibitions/all-one-and-one-all-portfolios-permanent-collection|title=All for One and One for All: Portfolios from the Permanent Collection {{!}} Herbert F. Johnson Museum of Art|website=museum.cornell.edu|access-date=2021-03-22}}</ref> * Huis Marseille, Museum for Photography, Amsterdam<ref>{{Cite web|url=https://huismarseille.nl/en/exhibitions/dayanita-singh/|title=Dayanita Singh|website=Huis Marseille|language=en-GB|access-date=2021-03-22}}</ref> * Kunsthaus Zurich, Switzerland * Louisiana Museum of Modern Art, Humlebaek<ref name=":4" /> * Isabella Stewart Gardener Museum, Boston<ref>{{Cite web|url=https://artdaily.cc/news/12623/Isabella-Stewart-Gardner-Museum-Presents-Chairs|title=Isabella Stewart Gardner Museum Presents Chairs|last=Artdaily|website=artdaily.cc|language=English|access-date=2021-03-22}}</ref> * Ishara Art Foundation, Dubai<ref>{{Cite web|url=https://www.worldartfoundations.com/no/ishara-art-foundation-body-building/?v=c86ee0d9d7ed|title=Ishara Art Foundation body building|website=[[World Art Foundations]]|url-status=dead|access-date=31 ਮਾਰਚ 2021|archive-date=8 ਮਾਰਚ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308125040/https://www.worldartfoundations.com/no/ishara-art-foundation-body-building/?v=c86ee0d9d7ed}}</ref> * Mead Art Gallery, University of Warwick<ref>{{Cite web|url=https://warwick.ac.uk/services/art/artist/dayanitasingh/wu0919/|title=University of Warwick Art Collection - Blue Book No.5 by Dayanita Singh|website=warwick.ac.uk|access-date=2021-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.contemporaryartsociety.org/donated-works/dayanita-singh/|title=Dayanita Singh|last=Society|first=Contemporary Art|website=Contemporary Art Society|language=en-US|access-date=2021-03-22}}</ref> * Arthur M. Sackler Museum, Harvard University, Cambridge, Massachusetts<ref>{{Cite web|url=https://harvardartmuseums.org/index.php/collections/person/51585|title=Dayanita Singh|last=Harvard|website=harvardartmuseums.org|language=en|access-date=2021-03-22|url-status=live}}</ref> * Metropolitan Museum of Art, New York<ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/collection/works/221934|title=Dayanita Singh. Museum of Chance. 2013 {{!}} MoMA|website=The Museum of Modern Art|language=en|access-date=2021-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.architecturaldigest.in/content/moma-new-york-dayanita-singhs-museum-chance-new-home/|title=MOMA, New York: Dayanita Singh’s Museum of Chance finds a new home|last=Lakhotia|first=Sakshi|website=Architectural Digest India|language=en-us|access-date=2021-03-22}}</ref> * Moderna Museet, Stockholm<ref>{{Cite web|url=https://www.modernamuseet.se/stockholm/en/2018/12/21/aqusitions-within-larger-world/|title=Further aqusitions within A Larger World|date=2018-12-21|website=Moderna Museet i Stockholm|language=en-US|access-date=2021-03-22}}</ref> * Museum für Moderne Kunst, Frankfurt<ref>{{Cite web|url=https://artmap.com/mmkfrankfurt/exhibition/dayanita-singh-2014|title=Dayanita Singh at MMK Museum für Moderne Kunst Frankfurt - Artmap.com|website=artmap.com|access-date=2021-03-22}}</ref> * Museum of Fine Arts, Houston, Texas<ref>{{Cite web|url=https://emuseum.mfah.org/people/29796/dayanita-singh/objects|title=Dayanita Singh|website=[[Museum of Fine Arts Houston]]|url-status=live}}</ref> * Museum of Modern Art, New York<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/museum-of-chance-inside-the-world-of-dayanita-singh/story-pwaqZMDvD6frmEVkwTnbyN.html|title=Museum of Chance: Inside the world of Dayanita Singh|date=2017-07-01|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-03-22}}</ref> * The National Gallery of Australia, Canberra * The National Gallery of Canada, Ottawa<ref>{{Cite web|url=https://www.gallery.ca/collection/artwork/file-museum|title=File Museum|website=www.gallery.ca|language=en|access-date=2021-03-22|archive-date=19 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119202435/https://www.gallery.ca/collection/artwork/file-museum|dead-url=yes}}</ref> * The National Gallery of Modern Art, New Delhi<ref>{{Cite web|url=http://ngmaindia.gov.in/sh-photo.asp|title=National Gallery of Modern Art, New Delhi|website=ngmaindia.gov.in|access-date=2021-03-22}}</ref> * The Nelson-Atkins Museum of Art, Kansas City, Missouri<ref>{{Cite web|url=https://art.nelson-atkins.org/people/14886/dayanita-singh/objects|title=Works – Dayanita Singh – Artists/Makers – The Nelson-Atkins Museum of Art|website=art.nelson-atkins.org|access-date=2021-03-22}}</ref> * The New Art Gallery Walsall, Walsall<ref>{{Cite web|url=https://thenewartgallerywalsall.org.uk/exhibition/2020-twenty-years-of-collecting-contemporary-art/|title=20&colon;20: Twenty Years of Collecting Contemporary Art {{!}} The New Art Gallery Walsall|website=thenewartgallerywalsall.org.uk|access-date=2021-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brumpic.com/homeblog/2020/2/3/the-new-art-gallery-walsall-celebrates-20-years|title=Culture Bab|website=Brumpic|language=en-GB|access-date=2021-03-22|archive-date=8 ਮਾਰਚ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308123531/https://www.brumpic.com/homeblog/2020/2/3/the-new-art-gallery-walsall-celebrates-20-years|url-status=dead}}</ref> * The University of Chicago Booth School of Business, Chicago * Tokyo Photographic Art Museum<ref>{{Cite web|url=https://topmuseum.jp/e/contents/exhibition/index-2779.html|title=東京都写真美術館|website=東京都写真美術館|language=ja|access-date=2021-03-22}}</ref> * Southampton City Art Gallery, Southampton * Tate Modern, London<ref name=":4" /><ref name=":5" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lay7ay2ur34tyer7io8mwd1d23roevp 0 95700 837684 836453 2026-04-27T02:25:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837684 wikitext text/x-wiki == A == * Abati ([[ਅਰਜਨਟੀਨਾ|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }} * ACO 2000 ([[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|South Africa]]) * Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/] * AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/] ** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/] ** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }} ** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} ** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/] ** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com] ** Valtra ([[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|Finland]]) [http://www.valtra.com/] * Agrale ([[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/] * Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/] * Agria (Spain) [http://www.agria.net/] * Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/] * Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/] ** Yanmar Agritech * Agro Tractors Ltd ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * [https://www.agroasiatractors.ae/ AGROASIA TRACTORSUAE] ** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan) * AGT ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) * AHS ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/] * Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/] * Al Jadah ([[ਲੀਬੀਆ|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson) * Alfrat ([[ਸੀਰੀਆ|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }} * Amul (India) * Anglo-Thai New Holland ([[ਥਾਈਲੈਂਡ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/] * Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/] * Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/] * Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/] * ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/] ** Fort ** Landini [http://www.landini.it/] ** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }} ** SEP [http://www.sep.it/] ** Valpadana [http://www.valpadana.it/] * ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO) * ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/] == B == * Balram (India) * Baltiets (Russia) * Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/] * Basak Traktor ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/] * BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/] ** BCS ** Ferrari tractors ** Pasquali * Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/] * Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }} * BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }} * Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/] * BM ([[ਉਰੂਗੁਏ|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&langpair=es%7Cen&u=http://www.domingobasso.com/tractores&rurl=translate.google.com&client=tmpg&usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A] * Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/] * BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }} * BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr] * BS ([[ਵੀਅਤਨਾਮ|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }} * Budny (Brazil) * Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&url=agriculture_tractors] == C == * CAMARTEC (Tanzania) * Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }} * Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/] * Carrian (China) * CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com] * Ceahlau ([[ਰੋਮਾਨੀਆ|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }} * Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} * Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }} * Changlin (China) [http://www.changlin.net/] ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr) * Changzhou (China) ** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/] * Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }} ** ChTZ * Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }} ** Detank * CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/] * China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }} ** TaiShan [http://www.tstractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706170143/http://www.tstractor.com/ |date=2017-07-06 }} * Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }} * Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }} * Cirta ([[ਅਲਜੀਰੀਆ|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }} ** CMT ** PMA * Claas (Germany) [http://www.claas.com/] * CMZ (Argentina) ** Zanello (CMZ) [http://www.zanello.com.ar/] * CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107031722/http://www.cnh.com/ |date=2009-01-07 }} ** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/] ** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/] ** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} ** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/] ** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan) * Cockshutt Plow Company (Canada) * Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] ** Atmak ** Captain ** Nissan * Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/] * Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/] == D == * DaeDong ([[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/] ** DaeDong ** Kioti [http://www.kioti.com/] ** Landpower * Deere & Company (USA) [http://www.deere.com/] ** Benye (China) [http://www.benye.com/] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102015935/http://www.benye.com/ |date=2013-01-02 }} (purchased by John Deere in 2007) ** John Deere ** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/] ** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} *** Apollo *** Iron Bull * Dewan Tractors (Pakistan) ** Dewan Euro Leopard ** Dewan Foton ** Dewan Tumosan * Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }} * Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/] * Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }} * Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co., LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/] * Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/] * DTZ (Ukraine) == E == * Eastman Industries ** Eastman Commercial ** Hover Mower ** Ingersoll Power Equipment * Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson) * Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/] * Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }} ** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/] * Escorts (India) ** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }} ** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }} ** Farmtrac ** Powertrac * ETRAG (Algeria) [http://www.etrag.dz/] == F == * FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020927/http://www.farmalltechnology.com/ |date=2021-01-25 }} ** URSUS * Farmcart (India) * Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }} * Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }} * Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/] ** Balwan ** Tempo Ox * Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }} * Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }} ** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }} ** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/] ** Foton ** Lovol * Fuyang Tractor (China) ** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }} == G == * Ganja Auto Plant ([[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }} * Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/] * GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }} * GIAD ([[ਸੁਡਾਨ|Sudan]]) [http://www.giad.com/] * GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/] * Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/] * Greaves (India) * Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }} == H == * Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/] * Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }} ** Hattat (licensed Valtra) ** Hattat Universal (licensed UTB Universal) ** Valtra (licensed) * Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817105221/http://www.hnslsjx.com/ |date=2017-08-17 }} ** Henan Lishen ** Hercules ** Foison * Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }} ** Hero Russi ** Hero Russi Belarus (licensed Belarus) * HMT (India) [http://hmttractors.co.in] * Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008) * Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }} * Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }} * HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }} * Husqvarna ** Craftsman ** Dixon ** Murray (built under license in North America from Briggs & Stratton) ** Poulan ** Weed Eater * Hydrema (Denmark) == I == [[ਤਸਵੀਰ:NelsUgland.jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਵੇਟਰ<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|right|thumb|<center>IMT (ਸਰਬੀਆ)<br> </center>]] * IMK ([[ਸਰਬੀਆ|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs] * IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627040335/http://www.imr-rakovica.com/ |date=2012-06-27 }} * IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs] * Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in] ** Indo Power ** Staunch * International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com] ** Solis ** Sonalika International * Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/] * Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp] * ITMCo ([[ਈਰਾਨ|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }} ** Baskent ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }} ** ITM ** ITMCo ** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911162653/http://ktmcompany.com/ |date=2017-09-11 }} ** Massey Ferguson (under license) ** Motira ([[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }} ** MTF ** TajIran ([[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }} ** UgIran ([[ਯੁਗਾਂਡਾ|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }} ** VenIran ([[ਵੈਨੇਜ਼ੁਐਲਾ|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve] == J == * Jaya (India) * JCB (England) * JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }} ** Eicher *** Valtra Eicher * Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }} * Jindal (India) * JIROFT (Iran) * John Deere (USA) * Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }} == K == [[ਤਸਵੀਰ:T_150_K_front.JPG|right|thumb|<center>KhTZ (ਯੂਕਰੇਨ)<br> </center>]] * KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/] * Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }} * KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial) * KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }} * Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }} * KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204032824/http://www.xtz.ua/ |date=2009-02-04 }} * Khyber (Iran) * KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/] * Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }} ** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr) ** Kirovets-Pronar ** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }} * Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }} * KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806012634/http://kmz.ru/ |date=2017-08-06 }} * Koyker * Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/] * Krishi Shakti (India) * KTZ (Moldova) * KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s |date=2013-06-24 }} * Kubota (Japan) [http://www.kubota.com] * Kukje (South Korea) * Branson == L == [[ਤਸਵੀਰ:Lamborghini_traktor.jpg|right|thumb|ਲੋਂਬੋਰਗਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ<br> ]] * Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern) * Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/] * Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Landmarshal (India) * Lanz (Germany) * LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }} * LIMB (LUXS) ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) [http://www.limb.si/] * Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }} * Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com] * LKT (Slovenia) * Lovson (India) [http://www.lovson.com/] * LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [http://www.lstractor.co.kr/] ** LS * LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }} * Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }} * Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/] == M == [[ਤਸਵੀਰ:Belarus_1220.4.jpg|right|thumb|<center>MTZ (ਬੇਲਾਰੂਸ)<br> </center>]] * Machinery & Industrial Group N.V. (Russia)[http://tplants.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/ |date=2017-07-30 }} * Mahindra & Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }} ** Jiangling Motors (Mahindra, China) *** FengShou *** Lenar [http://www.lenarusa.com/] ** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }} ** Mahindra ** Mahindra Tractors ** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/] * Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }} * MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }} * Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }} * Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }} * Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/] * Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/] * Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/] ** Massey Ferguson under license ** MT * Mini (Romania) * Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/] * MoAZ (Belarus) * Morooka (Japan) - [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }} * MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/] ** Bolens ** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/] ** Gutbrod (Germany) ** Rover (Australia) ** White Outdoor ** Yard Machines ** Yard Man * MTZ ([[ਬੇਲਾਰੂਸ|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }} ** Belarus [http://www.belarus.com/] == N == * NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }} * Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }} * New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }} == O == * ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/] * OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license) * O.T.M.Co (Iran) [http://www.otm.co.ir/] == P == * Panther (India) * Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/] ** Pauny Rino 3000 ** Zanello * Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/] * Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }} ** Polmot-Foton ** Ursus Pol-Mmot ** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/] * Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/] * PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.) * Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }} * Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }} * Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/] * Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }} == Q == * Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/] * Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China) ** Laotuo == R == * Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }} * Rakovica (IMT) (Serbia) * RAZ (Russia) * Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com] ** Metrac ** Mounty * Renault (France) * Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }} == S == * Saktraktori ([[ਜਾਰਜੀਆ (ਦੇਸ਼)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }} * Samarakoon Tractor Industries ([[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|Sri Lanka]]) ** Farmwell * SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy) ** Deutz-Fahr (Germany) ** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets) ** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }} ** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/] ** SAME (Italy) ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Changlin) * Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/] * Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }} * Savatrac (Iran) * Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }} * Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/] * Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }} * Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/] ** SENS ** Shifeng * Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }} ** Shuangli * Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com] ** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} * Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }} ** Weitai * Shanghai (China) (joint venture) ** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} * Shanghai Newyear (China) ** Newyear * Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }} * ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }} * Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }} * Shenzhen Victor Industrial (China) ** SWT * Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/] * Silvatec (Denmark) * Sirgroh Ursus ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]] (Ursus under license) * Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/] * Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610025647/http://www.stalliontractor.com/ |date=2017-06-10 }} * Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/] * STMC (Saudi Arabia) [http://www.eajb.com/stmc.htm]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html] == T == * Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/] ** Eicher ** Eicher Valtra (under license) ** TAFE * Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }} * Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/] * Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }} ** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} ** Tianjin * TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }} * Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia) ** Titran * Tolpar (Russia) * Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }} ** Tong Yang ** TYM * Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }} * Toro ** Wheel Horse (defunct as of 2007) * Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }} * Tracom ([[ਮੋਲਦੋਵਾ|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }} * Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** TMZ Zanello (Argentina) ** Zanello (Tractomade) * Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina) ** T&M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }} * Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }} ** Titan ** Universal UTB * TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }} * Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }} * Trishul (India) [http://www.trishultractors.com/] * TTZ ([[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }} * Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/] * Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/] == U == * UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/] ** KYI * Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }} * URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }} * USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/] ** Chaman Ford ** Euro-F * UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania) * UVZ (Russia) [http://www.uvz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product |date=2013-03-17 }} * UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH) * Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }} == V == * Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Valtec (Romania) [http://www.valtectractors.com/] * Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/] * Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }} * Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }} * Ventrac (USA) [http://ventrac.com/] * Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/] * VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }} ** Eurotrac ** Eurotrac-VST ** Mitsubishi-Shakti ** Shakti ** VST Mitsubishi Shakti ** VST-Shakti ** VTL-Vishvas == W == * WeiFang (China) [http://www.weituo.com/] * WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/] ** YiDaneng * Weizhong (China) * Wesseler (Germany) * Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in] ** Utsav ** Vaibhav * Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }} ** Agro Master * Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }} * Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }} * World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }} * Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/] == X == * Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} ** Sahm ** Xiagong * Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} * XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }} * XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html] * Xing Zhou (China) * XingTai (China) * Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }} == Y == * Yagmur (Turkey) [http://www.yagmur.com/] ** Valpadana (licensed) * Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }} * Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/] * YTO (China) [http://www.yto.com.cn/] * YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/] == Z == * Zanello (Argentina) * Zephyr (Zephyr Engineers) ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/] * Zhengzhou (China) * ZhongLian (China) * Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }} ** Indotrak * Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }} * Zimidara (India) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਕਟਰ - ਭਾਰਤੀ ਟਰੈਕਟਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.tractordata.com List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)] * [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006235648/http://www.tractorfan.us/machine/ |date=2017-10-06 }}  * [http://www.traktor-power.com Large tractor video archive (traktor-power.com)] * [https://tractorguru.in/tractor-blog/importance-of-tractors-for-farmers-in-india IMPORTANCE OF TRACTOR] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] rrip2606hhjg6mxj39tjwin2xr5awq2 0 96882 837701 827392 2026-04-27T06:41:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837701 wikitext text/x-wiki '''ਬਿਹਾਗ''' ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ]] ਹੈ। == ਥਿਊਰੀ == ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਪੇਚੀਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਲਿਖਤੀ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਸਮੀ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ. ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਲਿਖਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਥਾਟ-ਬਿਲਵਲ ਸੁਰ-ਦੋਨੋ ਮ, ਬਾਕੀ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਜਿਤ ਸੁਰ- ਰੇ, ਧ (ਅਰੋਹ ਵਿਚ) ਜਾਤੀ-ਔੜਵ-ਸਂਪੂਰਨ ਵਾਦੀ-ਗ ਸੰਵਾਦੀ-ਨੀ ਸਮਾਂ-ਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਰ ਪ੍ਰ੍ਕਿਰਤੀ-ਗੰਭੀਰ ਆਰੋਹ-ਨੀ ਸ ਗ, ਮ ਪ, ਨੀ, ਸ। ਅਵਰੋਹ- ਸਂ ਨੀ, ਧਪ, ਮ'ਪਗਮਗ, ਰੇਸ। ਪਕੜ- ਨੀ ਸ ਗ, ਮ ਪ, ਮ'ਪਗਮਗ, ਰੇਸ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ]] == Film songs == {| class="infobox" style="width: 19em; text-align: center;" |+ class="infobox-title" id="4" |ਬਿਹਾਗ ! class="infobox-label" scope="row" |[[Thaat|ਤਾਟ]] | class="infobox-data" |ਬਿਲਾਵਲ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕਿਸਮ | class="infobox-data" |ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨਾ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ | class="infobox-data" |ਰਾਤ, 9-12 |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Arohana|ਅਰੋਹਾਨਾ]] | class="infobox-data" |'ਨੀ ਸਾ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਨੀ ਸੰ' |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Avarohana|ਅਵਾਰੋਹਣ]] | class="infobox-data" |ਸੰ 'ਨੀ (ਧਾ ਪਾ ਮਾ ਪਾ ਗਾ ਮਾ ਗਾ ਰੇ ਸਾ) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Pakad|ਪੱਕਾਡ]] | class="infobox-data" |'ਨੀ ਸਾ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਗਾ ਮਾ ਗਾ ਰੇ ਸਾ' |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Chalan (music)|ਚਾਲਨ]] | class="infobox-data" |ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਨੀ ਧਾ ਪਾ ਮਾ ਗਾ, ਗਾ ਮਾ ਗਾ ਸਾ |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Vadi (music)|ਵਾਦੀ]] | class="infobox-data" |ਗਾ. |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Samavadi|ਸਾਮਵਾਦੀ]] | class="infobox-data" |ਨੀ. |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[Maru Bihag|ਮਾਰੂ ਬਿਹਾਗ]] * [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗਰਾ]] </div> |}   ''[[ਰਾਗ]]'' ਬਿਹਾਗ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ''ਰਾਗ'' ਹੈ ਜੋ [[ਬਿਲਾਵਲ]] ''ਥਾਟ'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਬਿਹਾਗ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ''[[ਮੱਧਯਮ]]'' (''ਸ਼ੁੱਧ'' ਅਤੇ ''ਤਿਵਰਾ'') ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਿਅਮ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ''ਤਿਵਰਾ'' ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ''[[ਪੰਚਮ (ਸੁਰ)|ਪੰਚਮਾ]]'' ਦੇ ਨਾਲ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ ਗ ਮ ਗ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ''ਧੈਵਤ'' ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਸੁਧਾਰ'' ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ''ਰਾਗ'' ਵਿੱਚ, [[ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੁਰ|''ਨਿਸ਼ਾਦ'']] ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੋਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਲਾਪ ਜਾਂ ਤਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸੁਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Raag Bihag – Indian Classical Music – Tanarang.com |url=http://www.tanarang.com/english/bihag_eng.htm |access-date=1 September 2021 |website=www.tanarang.com |archive-date=17 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517101539/http://www.tanarang.com/english/bihag_eng.htm |url-status=dead }}</ref> === ਭਾਸ਼ਾਃ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] === {| class="wikitable" ! style="background:#CD5C5C" |ਗੀਤ. ! style="background:#CD5C5C" |ਫ਼ਿਲਮ ! style="background:#CD5C5C" |ਸੰਗੀਤਕਾਰ ! style="background:#CD5C5C" |ਗਾਇਕ |- |ਯਾਰਾਡੀ ਵੰਥਾਰ |ਵਨਮਬਾਦੀ | rowspan="3" |ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨ |ਐਲ. ਆਰ. ਈਸਵਾਰੀ |- |ਉਰੁਵਥਾਈਕਾਟੀਡਮ ਕਨਾਡੀ |ਸਰਸਵਤੀ ਸਬਥਮ |[[ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ]] |- |ਕੈਨੈਥੀਅਰ ਥੋਂਡਰਿਨਲ |ਇਰੂਵਰ ਉਲਾਮ | rowspan="4" |ਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ |- |ਚਿੱਠੀਰਾਮ ਪੇਸੂਥਾਦੀ |ਸਾਬਾਸ਼ ਮੀਨਾ |ਟੀ. ਜੀ. ਲਿੰਗੱਪਾ |- |ਪਾਵਦਾਈ ਧਵਾਨੀਇਲ |ਨਿਚਯਾ ਥਾਮਬੂਲਮ | rowspan="5" |ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀ |- |ਓਰੂ ਪੇਨਾਈ ਪਾਰਥੂ |ਧੇਵਾ ਥਾਈ |- |ਮਨੀਥਨ ਐਨਬਾਵਨ |ਸੁਮੈਥਾਂਗੀ |ਪੀ. ਬੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ |- |ਤਮੀਜ਼ੁਕੂ ਅਮੁਤੇਂਦਰੂ ਪੇਰ |ਪੰਚਵਰਨਾ ਕਿਲੀ | rowspan="4" |[[ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ]] |- |ਆਲੀਆ ਮੈਨਿਨ |ਪਾਲਮ ਪਾਜ਼ਮਮ |- |ਓਰੂ ਨਾਲ ਯਾਰੋ |ਮੇਜਰ ਚੰਦਰਕਾਂਤ |ਵੀ. ਕੁਮਾਰ |- |ਐਥਨ ਉਈਰ ਕਦਲਨ ਕੰਨਨ |ਕਲਿਆਣ ਉਰੋਵਲਮ |R.Parthasarathy |- |ਮੋਹਨਾ ਪੁੰਨਗਾਈ ਓਰਵਲਾਮੇ |ਉਰਵੂ ਸੋਲਾ ਓਰੁਵਨ |ਵਿਜੈ ਭਾਸਕਰ |[[ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੂਦਾਸ|ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸ]] |- |ਆਦਿ ਵੇਲਿ |ਮੂੰਡਰੂ ਮੁਡੀਚੂ | rowspan="3" |ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ |ਪੀ. ਜੈਚੰਦਰਨ, [[ਵਾਣੀ ਜੈਰਾਮ]] |- |ਕਨਿਲੇ ਐਨਾ ਉੰਡੂ |ਅਵਲ ਓਰੂ ਥੋਦਰ ਕਥਈ |[[ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ]] |- |ਅਵਲ ਓਰੂ ਨਵਾਰਸਾ |ਉਲਾਗਮ ਸੁੱਤਰਮ ਵਾਲਿਬਾਨ | rowspan="2" |ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ |- |ਹੇ ਓਰਾਈਰਾਮ |ਮੀਂਡਮ ਕੋਕਿਲਾ | rowspan="7" |ਇਲੈਅਰਾਜਾ |- |ਉਨ ਪਾਰਵੈਲ |ਅੰਮਾਨ ਕੋਵਿਲ ਕਿਝਾਕਲੇ |[[ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੂਦਾਸ|ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸ]], [[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾ]] |- |ਵੀਨਾਈ ਮੀਤੁਮ ਕੈਗਲੇ |ਵਜ਼ਾ ਨਿਨੈਥਲ ਵਜ਼ਲਮ | rowspan="2" |[[ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ]] |- |ਇਨੀਮਲ ਨਾਲਮ |ਇਰਾਵੂ ਪੁੱਕਲ |- |ਥਾਈਮੈਥਮ ਕਲਿਆਣਮ |ਥੰਬੀਕੂ ਓਰੂ ਪੱਟੂ |ਪੀ. ਜੈਚੰਦਰਨ, ਸਵਰਨਲਤਾ[[ਸਵਰਨਲਥਾ|ਸਵਰਨਾਲਥਾ]] |- |ਉਲਾਸਾ ਪੂੰਗਟਰ |ਕੋਲੰਗਲ |[[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾ]] |- |ਕੰਨਈ ਪਦੀਥੇਨ |ਪੋਨਾਰ ਸ਼ੰਕਰ |ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਪਾਰਥਾਸਾਰਥੀ, [[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ]] |- |ਉੱਨਈ ਏਥਨਈ ਮੁਰਈ ਪਾਰਥਲੂਮ |ਨੀਆ? |ਸ਼ੰਕਰ-ਗਣੇਸ਼ |ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, [[ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ]] |- |ਅਜ਼ਹੇਗ ਅਜ਼ੂਗਾਈ ਐਨਾ |ਵੈਰਾਗਿਆਮ |ਮਨੋਜ-ਗਿਆਨ |ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀ[[ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ]] |- |ਸੁੱਤਮ ਵਿਜ਼ੀ |ਕੰਦੁਕੌਂਡੈਨ ਕੰਦੁਕੋਕੌਂਡੈਨ | rowspan="7" |[[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] |[[ਹਰੀਹਰਨ (ਗਾਇਕ )|ਹਰੀਹਰਨ]] |- |ਮਲਾਰਗਲ ਕੈਟੇਨ |ਓ ਕਦਲ ਕਨਮਾਨੀ |[[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾ]], [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]], ਸਾਜਿਥ |- |ਛੋਟਾ ਛੋਟਾ |ਤਾਜ ਮਹਿਲ | rowspan="2" |ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਨ |- |ਮੁਧਲ ਮੁਰਈ ਕਿੱਲੀ ਪਾਰਥੇਨ |ਸੰਗਮਮ |- |ਯਾਰੋ ਯਾਰੋਡੀ |ਅਲਾਈ ਪੇਊਥੇ |[[ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਈਅਰ]], [[ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮੰਤ]], [[ਰਿਚਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਗਾਇਕਾ)|ਰਿਚਾ ਸ਼ਰਮਾ]] |- |ਵਲਯਾਪੱਤੀ ਥਵੀਲੇ (ਰਾਗਮਾਲਿਕਾਃ ਬਿਹਾਗ, [[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]], ਨੀਲਾਮਬਰੀ) |ਅਜ਼ਾਗੀਆ ਤਾਮਿਲ ਮਗਨ |ਨਰੇਸ਼ ਅਈਅਰ, ਉੱਜਯਿੰਨੀ ਰਾਏ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ, ਦਰਸ਼ਨਾ ਕੇ. ਟੀ. |- |ਕਲਵਰੇ |ਰਾਵਣ |[[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ]] |- |ਮਾਲਵਿਕਾ ਮਾਲਵਿਕਾ |ਉੱਨਈ ਥੇੜੀ | rowspan="2" |ਦੇਵਾ |[[ਹਰੀਹਰਨ (ਗਾਇਕ )|ਹਰੀਹਰਨ]], [[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾ]] |- |ਨੀਲਾਦੀ ਇੰਦਰਧੂ (ਰਾਗਮ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ) |''ਕਾਲਮੇਲਮ ਕਾਥੀਰੂਪੇਨ'' | rowspan="2" |ਐਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, [[ਕੇ.ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ|ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾ]] |- |ਇਥੋ ਇੰਥਾ ਨੇਨਜੋਡੂ |<nowiki><i id="mwARQ">ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ।</i></nowiki> |ਮਨੋਜ ਭੱਟਨਾਘਰ |- |ਅਥੀ ਅਥਿੱਕਾ |ਆਥੀ |ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ |ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, [[ਸਾਧਨਾ ਸਰਗਮ]] |- |ਵਿਜ਼ੀਇਲ ਉਨ ਵਿਜ਼ੀਇਲ |ਕੀਰੇਡਮ | rowspan="2" |ਜੀ. ਵੀ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਮਾਰ |[[ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ]], [[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੋਹਨ]] |- |ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਪੇਸਾ ਪੇਸਾ (ਮਾਂਦ ਨੇ ਵੀ ਛੋਹਿਆ) |ਥਲਾਈਵੀ |ਸੈਂਧਵੀ |- |ਕਦਲਾਮ ਕਦਵੁਲ ਮੁਨ (ਮਾਰੂਬਿਹਾਗ ਰਾਗ) |ਉੱਤਮ ਵਿਲੇਨ |ਗਿਬਰਨ |ਪਦਮਾਲਾਥਾ |- |ਕੌਸਲਯਾ ਕਲਿਆਣ |ਥੁਲੀ ਥਿਰਿਨਥਾ ਕਾਲਮ |ਜੈਅੰਤ |[[ਹਰੀਨੀ (ਗਾਇਕਾ)|ਹਰੀਨੀ]], ਬੇਬੀ ਦੀਪਿਕਾ |- |ਐਂਗਿਰਿੰਧੂ ਵੰਧਯਾਦਾ |ਫਾਈਵ ਸਟਾਰ |ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ, [[ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ੍ਰੀਰਾਮ|ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ]] |ਚੰਦਨਾ ਬਾਲਾ |- |ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਲੂਟ ਲੀਆ | rowspan="2" |ਅਜ਼ਾਗੀਆ ਥੀਏ | rowspan="2" |ਰਮੇਸ਼ ਵਿਨਾਇਕਮ |ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ, [[ਮਾਤੰਗੀ|ਮਥੰਗੀ]] |- |ਸੰਦਨਾ ਪੂਂਗਟਾਰੇ |ਲਾਵਨੀਆ, ਰਮੇਸ਼ ਵਿਨਾਇਕਮ |} '''<big>ਭਾਸ਼ਾ</big> <big>[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]</big> ''' h711qcbsqmewmw05wv911qc9uitbuta 0 98359 837678 829344 2026-04-26T23:15:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837678 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=June 2012}} '''ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਧੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਸਹੀ ਸਹੀ ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ, ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦਰਮਿਆਨ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੂਚਨਾ#ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਨਾਮ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਸਾਂਝੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਹੀ ਸਹੀ) ਸੰਚਾਰਿਤ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਟ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼]] ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਦੋ (ਇੰਟੈਗਲਡ) ਐਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕਿਉਬਿਟ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ,<ref name="nyt"/><ref name="barrett"/><ref name="riebe"/> ਫੇਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾਮ [[ਫਿਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਸਿਰਫ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਵਾਏ ਬਗੈਰ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਪੇਪਰ<ref>[[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 online]).</ref> ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, [[ਚਾਰਲਸ ਐੱਚ. ਬੈਨੈੱਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਸੀ. ਐੱਚ. ਬੇਨੇੱਟ]], [[ਗਿਲਸ ਬ੍ਰਾਸਰਡ|ਜੀ. ਬ੍ਰਾਸਰਡ]], [[ਕਾਲਾਉਡ ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ|ਸੀ. ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ]], [[ਰਿਚਰਡ ਜੋਜ਼ਸਾ|ਆਰ. ਜੋਜ਼ਸਾ]], [[ਅਸ਼ਰ ਪੇਰੇਸ|ਏ. ਪੇਰੇਸ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੂਟਰਜ਼|ਡਬਲਿਊ. ਕੇ. ਵੂਟਰਜ਼]] ਰਾਹੀਂ 1993 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Dance of the Photons'', Farrar, Straus and Giroux, New York, 2010, p. 46. ("The quantum mechanical solution [to teleportation] was proposed in 1993 by an international collaboration of six theoretical physicists: Charles Bennett of IBM; Gilles Brassard, Claude Crépeau, and Richard Jozsa of the University of Montreal; Asher Peres of the Technion (the Israel Institute of Technology in Haifa); and William K. Wooters of Williams College... The Bennett-Brassard-Crépeau-Jozsa-Peres-Wooters paper has the title 'Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen channels.' To have the word 'teleporting' in the title of a physics paper was quite unusual at the time, since teleportation was considered to be part of science fiction and a somewhat shaky topic. But apparently, there was no better name for the interesting theoretical discovery these people made, and it was a very fitting name indeed.")</ref> ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੰਗਲ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{cite journal | last1 = Bouwmeester | first1 = D. | display-authors = 1 | last2 = et al | year = 1997 | title = Experimental quantum teleportation | url = http://www.nature.com/doifinder/10.1038/37539 | journal = Nature | volume = 390 | issue = 6660| pages = 575–579 | doi=10.1038/37539 | bibcode=1997Natur.390..575B}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ, ਆਇਨ੍ਹਾਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਸਰਕਟਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ {{convert|1400|km|mi|abbr=on}} ਹੈ।<ref>{{cite arxiv|last=Ren|first=Ji-Gang|last2=Xu|first2=Ping|last3=Yong|first3=Hai-Lin|last4=Zhang|first4=Liang|last5=Liao|first5=Sheng-Kai|last6=Yin|first6=Juan|last7=Liu|first7=Wei-Yue|last8=Cai|first8=Wen-Qi|last9=Yang|first9=Meng|date=2017-07-04|title=Ground-to-satellite quantum teleportation|eprint=1707.00934|class=quant-ph}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|title=A 'Teleportation' to Outer Space|last=Kluger|first=Jeffrey|website=Time|access-date=2017-07-16|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330224703/http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/scientists-teleport-a-photon-from-earth-to-orbit-for-the-first-time_uk_5965ea7de4b09b587d636526|title=Scientists Teleport A Photon From Earth To Orbit For The First Time|date=2017-07-12|work=Huffington Post|access-date=2017-07-16|language=en-AU}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, [[ਡੈਲਫਟ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ]] ਦੇ [[ਕਾਵਲੀ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਔਫ ਨੈਨੋਸਾਇੰਸ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ "ਲੂਪਹੋਲ-ਸੁਤੰਤਰ ਬੇੱਲ ਪਰਖ" ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ 96% ਯਕੀਨ ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="NTR-20151021">{{cite journal|date=21 October 2015|title=Loophole-free Bell inequality violation using electron spins separated by 1.3 kilometres|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature15759.html|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=526|issue=7575|pages=682–686|doi=10.1038/nature15759|author=Hensen, B.|accessdate=21 October 2015|display-authors=etal|bibcode = 2015Natur.526..682H|pmid=26503041}}</ref><ref name="NYT-20151021">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/22/science/quantum-theory-experiment-said-to-prove-spooky-interactions.html|title=Sorry, Einstein. Quantum Study Suggests ‘Spooky Action’ Is Real.|last=Markoff|first=Jack|date=21 October 2015|work=[[New York Times]]|accessdate=21 October 2015}}</ref> ਇਹ ਨਤੀਜੇ 5 ਮਿਆਰੀ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋ ਅਧਿਐਨਾਂ ਰਾਹੀੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="PRL115-250401">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Significant-Loophole-Free Test of Bell's Theorem with Entangled Photons|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250401|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250401|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250401|author=Giustina, M.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03190 |bibcode = 2015PhRvL.115y0401G|pmid=26722905}}</ref><ref name="PRL115-250402">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Strong Loophole-Free Test of Local Realism|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250402|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250402|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250402|author=Shalm, L. K.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03189 |bibcode = 2015PhRvL.115y0402S|pmid=26722906}}</ref> == ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਰਾਂਸ਼ == [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਜਾਂ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਸੰਭਵ ਯੂਨਿਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ-ਅਵਸਥਾ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ (ਜਾਂ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਿੱਟ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਤੁੱਲ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟ, ਜਾਂ [[ਕਿਉਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਬਿੱਟ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਐੱਨਕੋਡ (ਸਕੇਂਤਬੱਧ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਹੀ ਕੌਪੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]]) ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਡਿਲੀਟਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]])। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਛੁਪੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਉਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇਤਰਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, {{As of|2013|lc=y}}, ਸਿਰਫ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਐਟਮ ਹੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਵਾਹਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ "ਵਸਤੂਆਂ" ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ [[ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ|ਇੰਟੈਗਲਡ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]] ਰਚੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੋ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਮੰਜਿਲ, ਜਾਂ [[ਐਲਿਸ ਅਤੇ ਬੌਬ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਂਕੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਦੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਪਰਕ]] ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੱਲਬਾਤ ਅਧੀਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓਆਂ ਜਾਂ ਲੇਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜੋ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਤੋਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਖੁੱਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਲ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="nyt">New York Times, [https://www.nytimes.com/2004/06/17/us/scientists-teleport-not-kirk-but-an-atom.html Scientists Teleport Not Kirk, but an Atom] (2004)</ref><ref name="barrett">{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation of atomic qubits | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02608.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 737–739 | doi = 10.1038/nature02608 |bibcode = 2004Natur.429..737B }}</ref><ref name="riebe">{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Benhelm | first5 = J. | last6 = Lancaster | first6 = G. P. T. | last7 = Körber | first7 = T. W. | last8 = Becher | first8 = C. | last9 = Schmidt-Kaler | first9 = F. | last10 = James | first10 = D. F. V. | last11 = Blatt | first11 = R. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation with atoms | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02570.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 734–737 | doi = 10.1038/nature02570 |bibcode = 2004Natur.429..734R }}</ref> ਇੱਕ ਐਟਮ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: *[[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸ਼ੈੱਲ]]ਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿੱਟ, *ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿਟ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ *ਐਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ]]। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤੇ ਕਿਉਬਿਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ, ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਐਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟੌਕ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਛਾਪਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿਣ। ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਐਟਮ ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਾਈਪ੍ਰਫਾਈਨ ਸਪਲਿਟਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਭਵਿੱਖਾਤਮਿਕ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਉਪਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਹਿਸ-ਯੋਗ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਆਂਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ) ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਥੋਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਓਦੋਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬੈੱਲ ਪਰਖ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਤੋਂ ਨਤੀਜਨ ਕੋਈ ਨਿਰੀਖਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ ਅਜੇ ਇੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ([[EPR ਪੈਰਾਡੌਕਸ]])। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੇ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਵੀ [[ਸੁਪਰਲਿਊਮੀਨਲ]] ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਿਊਬਿਟ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ-ਰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਹਿਯੋਗਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਨਜਬਰਾ|ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਅਲਜਬਰੇ]], [[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]ਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਊਬਿਟ ਕਿਸੇ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ([[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]) ਵਰਤ ਕੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਰੀਆਂ ਰਸਮੀ ਦਖਲ਼-ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਲਈ ਮੁਢਲੇ ਅਧਾਰ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਗੈਰ, ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਰਹੱਸਮਈ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ == [[ਤਸਵੀਰ:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ.png|300px|thumb|right| ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਜਰੂਰਤਾਂ ਇੱਕ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ) ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਯੋਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ]], ਅਤੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ|EPR ਜੋੜੇ]] ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਬੈੱਲ ਨਾਪ]] ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜੀ ਕਰਨਾ, ਹੈ। [[ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ (ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ|ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ]] ਫੇਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: # ਇੱਕ EPR ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ B ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ (ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math>) ਦਾ ਇੱਕ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਨਕੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟ ਫੇਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। # ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਸਟੈੱਪ 1 ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਸਟੈੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ ਵਾਲਾ ਕਿਉਬਿਟ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਜੋ ਉਹ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ == 1998 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੇ ਆਰੰਭਿਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ,<ref name="Rome1998">{{cite journal |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=80 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi= 10.1103/PhysRevLett.80.1121 |title=Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen Channels |author=D. Boschi |author2=S. Branca |author3=F. De Martini |author4=L. Hardy |author5=S. Popescu |date=1998 |arxiv = quant-ph/9710013 |bibcode = 1998PhRvL..80.1121B }}</ref> ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਡਿਸਟੈਂਸ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿੱਚ 600 ਮੀਟਰਾਂ ਤਤੱਕ [[ਔਪਟਿਕ ਫਾਈਬਰ]] ਵਰਤ ਕੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Danube2004">{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v430/n7002/full/430849a.html |title=Quantum teleportation across the Danube |author=Rupert Ursin |date=August 2004 |journal=Nature |accessdate=2010-05-22 |volume=430 }}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ ਦਰਜਾਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 16&nbsp;km ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,<ref>http://www.nature.com/nphoton/journal/v4/n6/full/nphoton.2010.87.html</ref> ਫੇਰ 97&nbsp;km ਤੱਕ,<ref>http://www.nature.com/nature/journal/v489/n7415/full/nature11472.html</ref> ਅਤੇ ਹੁਣ {{convert|143|km|mi|abbr=on}} ਤੱਕ, ਜੋ ਕੈਨੇਰੀ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀਤੇ ਖੁੱਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last2=Herbst|first2=T.|last3=Scheidl|first3=T.|last4=Wang|first4=D.|last5=Kropatschek|first5=S.|last6=Naylor|first6=W.|last7=Wittmann|first7=B.|last8=Mech|first8=A.|last9=Kofler|first9=J.|displayauthors=8|date=2012|title=Quantum teleportation over 143 kilometres using active feed-forward|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-13_489_7415/page/268|journal=Nature|volume=489|issue=7415|pages=269–273|bibcode=2012Natur.489..269M|doi=10.1038/nature11472|pmid=22951967|last1=Ma|first1=X. S.}}</ref> ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਨੈਨੋਵਾਇਰ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ (ਸਤੰਬਰ 2015 ਤੱਕ) ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੈੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ ਉੱਪਰ {{convert|102|km|mi|abbr=on}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Takesue|first1=Hiroki|last2=et al|title=Quantum teleportation over 100 km of fiber using highly efficient superconducting nanowire single-photon detectors|journal=Optica|date=2015-10-20|volume=2|issue=10|pages=832–835|doi=10.1364/OPTICA.2.000832|url=https://www.osapublishing.org/abstract.cfm?URI=optica-2-10-832|accessdate=2016-07-26}}</ref> ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ, ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ 21{{nbsp}}m ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|arxiv=1212.3127|last1=Nölleke|first1=Christian|title=Efficient Teleportation between Remote Single-Atom Quantum Memories|journal=Physical Review Letters|volume=110|issue=14|pages=140403|last2=Neuzner|first2=Andreas|last3=Reiserer|first3=Andreas|last4=Hahn|first4=Carolin|last5=Rempe|first5=Gerhard|last6=Ritter|first6=Stephan|year=2012|doi=10.1103/PhysRevLett.110.140403|pmid=25166964|bibcode=2013PhRvL.110n0403N}}</ref> ਓਪਨ-ਡੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰੀਅੰਟ, ਜੋ ਕਈ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਰਿਸੀਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ-ਫੋਟੌਨ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 2004 ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Nature 430, 54-58 (1 July 2004) http://www.nature.com/nature/journal/v430/n6995/full/nature02643.html</ref> ਦੋ ਸਿੰਗਲ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>Experimental quantum teleportation of a two-qubit composite system Qiang Zhang, Alexander Goebel, Claudia Wagenknecht, Yu-Ao Chen, Bo Zhao, Tao Yang, Alois Mair, Jörg Schmiedmayer & Jian-Wei Pan Nature Physics 2, 678–682</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਕਤਵਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 10&nbsp;MHz ਦੀ ਇੱਕ ਬੈਂਡਵਿਡਥ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟਾਂ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name=Lee2011>{{cite journal |last=Lee |first=Noriyuki |author2=Hugo Benichi |author3=Yuishi Takeno |author4=Shuntaro Takeda |author5=James Webb |author6=Elanor Huntington |author7=Akira Furusawa |date=April 2011 |title=Teleportation of Nonclassical Wave Packets of Light |journal=Science |volume=332 |issue=6027 |pages=330–333 |doi=10.1126/science.1201034 |url=http://www.sciencemag.org/content/332/6027/330.abstract |accessdate=2011-04-26 |bibcode = 2011Sci...332..330L |arxiv = 1205.6253 |pmid=21493853}}</ref><ref name=NewQuantTelep>{{cite web|last=Trute|first=Peter|title=Quantum teleporter breakthrough|url=http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|publisher=The University Of New South Wales|accessdate=17 April 2011|archive-date=18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418200747/http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Takeda et al., [http://www.nature.com/nature/journal/v500/n7462/abs/nature12366.html "Deterministic quantum teleportation of photonic quantum bits by a hybrid technique"], ''Nature'', August 2013.</ref> 29 ਮਈ 2014 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਡੈਟੇ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਡੈਟੇ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="NYT-20140529">{{cite news |last=Markoff |first=John |title=Scientists Report Finding Reliable Way to Teleport Data |url=https://www.nytimes.com/2014/05/30/science/scientists-report-finding-reliable-way-to-teleport-data.html |date=29 May 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=29 May 2014 }}</ref><ref name="SCI-20140529">{{cite journal |author=Pfaff, W. |title=Unconditional quantum teleportation between distant solid-state quantum bits |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2014/05/28/science.1253512 |date=29 May 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.1253512 |accessdate=29 May 2014 |arxiv = 1404.4369 |bibcode = 2014Sci...345..532P |display-authors=etal |volume=345 |issue=6196 |pages=532–535 |pmid=25082696}}</ref> 26 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹੇਫ਼ੇਈ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਔਫ ਚਾਈਨਾ|ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ]] ਵਿਖੇ, [[ਚਾਓ-ਯਾਂਗ ਲੁ]] ਅਤੇ [[ਜੀਆਨ-ਵੇਈ ਪਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਟੈਗਲਡ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 150 ਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਰਬਿਡੀਅਮ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਬਿਡੀਆ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Two quantum properties teleported together for first time|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2015/feb/27/two-quantum-properties-teleported-together-for-first-time|publisher=PhysicsWorld.com|date=27 February 2015}}</ref><ref name=nature-20150226>{{cite journal |last=Wang |first=Xi-Lin |author2=Xin-Dong Cai |author3=Zu-En Su |author4=Ming-Cheng Chen |author5=Dian Wu |author6=Li Li |author7=Nai-Le Liu | author8=Chao-Yang Lu | author9=Jian-Wei Pan |date=26 February 2015 |title=Quantum teleportation of multiple degrees of freedom of a single photon |journal=Nature |volume=518 |issue=7540 |pages=516–519 |doi=10.1038/nature14246 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v518/n7540/full/nature14246.html|bibcode=2015Natur.518..516W }}</ref> ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਗੈਸ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੇ, ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Quantum teleportation between atomic systems over long distances|url=http://phys.org/news/2013-06-quantum-teleportation-atomic-distances.html|publisher=Phys.Org}}</ref><ref>http://www.nature.com/nphys/journal/vaop/ncurrent/full/nphys2631.html#auth-1</ref> == ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ== ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵੈਰਾਇਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮੂਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਠੋਸ ਹਨ। ਥੱਲੇ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ:ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ, ਏਲੀਸ ਦੀ ਪੁਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਕਿਉਬਿਟ <math>|\psi\rangle</math> ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਉਬਿਟ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>|\psi\rangle_C = \alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C.</math> ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ''C'' ਸਿਰਫ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਥੱਲੇ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] ਅਵਸਥਾ ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਣ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹੜੀ ਹੋਵੇ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Phi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>. ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਅਵਸਥਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AB}</math> ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ। ਏਲੀਸ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸਨੂੰ, ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਦੋ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (''C'', ਜੋ ਉਹ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''A'', ਜੋ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਬੌਬ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਕਣ, ''B'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, :<math> |\Phi^+\rangle_{AB} \otimes |\psi\rangle_C = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_B + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_B)\otimes (\alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C). </math> ਫੇਰ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਫੁਰਮਾਏਗੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਪ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>|0\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle + |\Phi^-\rangle),</math> :<math>|0\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle + |\Psi^-\rangle),</math> :<math>|1\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle - |\Psi^-\rangle),</math> ਅਤੇ :<math>|1\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle - |\Phi^-\rangle).</math> ਇਹਨਾਂ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''C'' ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾੰ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''A'', ''B'' ਅਤੇ ''C'' ਦੀ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਣ ਅਵਸਥਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਚਾਰ-ਰਕਮਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \begin{align} |\Phi^+\rangle_{AB} \ \otimes\ | & \psi\rangle_C = \\ \frac{1}{2} \Big \lbrack \ & |\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B) \ + \ |\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B) \\ \ + \ & |\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B) \ + \ |\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B) \Big \rbrack . \\ \end{align} </math> ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਓ ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਏਲੀਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਕਣ ਅਜੇ ਵੀ ਓਸੇ ਕੁੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਓਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ A,C, ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AC}, |\Phi^-\rangle_{AC}, |\Psi^+\rangle_{AC}, |\Psi^-\rangle_{AC}</math> ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਨਾਪ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਣੀਆਂ (ਵੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ) ਲੇਜ਼ਰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਲੀਸ ਦੇ (ਲੋਕਲ) ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ (ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਟੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ]] ਹੈ: *<math>|\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B)</math> ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋ ਕਣ ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦਾ ਕਣ ਓਪਰੋਕਤ ਦਿਖਾਈਆਂ ਚਾਰ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦੇ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਲੀਸ ਦੇ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਓਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਅਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਚਾਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਏਲੀਸ ਕੋਲੋਂ ਬੌਬ ਦੁਆਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਹ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਣ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ <math>\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਤੱਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AC}</math> ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਦਾ ਕਾਰਣ ਸੂਖਮ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਜੇਕਰ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Phi^-\rangle_{AC}</math> ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]] ਸਦਕਾ ਅਪਣਾ ਕਿਉਬਿਟ ਭੇਜੇਗਾ। :<math>\sigma_3 = \begin{bmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1\end{bmatrix}</math> *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Psi^+\rangle_{AC}</math> ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਆਪਣੇ ਕਿਉਬਿਟ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੇਟ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; :<math>\sigma_1 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0\end{bmatrix}</math> *ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਮਾਮਲੇ ਲਈ, ਢੁਕਵਾਂ ਗੇਟ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \sigma_3 \sigma_1 = - \sigma_1 \sigma_3 = i \sigma_2 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 0\end{bmatrix}.</math> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨੇ ਗੇਟ, ਢੁਕਵੇਂ ਧੁਰਿਆਂ (X, Y ਅਤੇ Z) ਦੁਆਲ਼ੇ π ਰੇਡੀਅਨਾਂ (180°) ਦੀਆਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।{{clarify|reason=This remark is confusing. Rotations of what? And don't the 3 rotations generate an abelian group of order 8, whereas the 3 gates don't commute? One is the spin representation, but this should be spelled out.|date=May 2015}} ===ਕੁੱਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ === * ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ <math>|\psi\rangle_B= \alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਨੋ ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ "ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ", ਜੋ ਬੈਨੇਟ, ਬ੍ਰਾਸਰਡ, ਕ੍ਰੇਪੀਉ, ਜੋਜ਼ਸਾ, ਪੇਰੇਸ ਅਤੇ ਵੂਟਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਨਿਖੇੜਨਯੋਗਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। *ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਭੇਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਉਬਿਟ ਬਾਬਤ ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਛਿਪ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨਬਿੰਨ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਰਿਕਵਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਾਭਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬੌਬ ਦੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਕਣ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੁੰਦੀ। == ਬਦਲਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ == {{wide image|Teleport.svg|780px| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ<ref name=coecke>{{Cite journal|arxiv=0908.1787|last1=Coecke|first1=Bob|title=Quantum Picturalism|journal=Contemporary Physics|volume=51|issue=2010|pages=59–83|year=2009|doi=10.1080/00107510903257624|bibcode=2010ConPh..51...59C}}</ref>, [[ਪੈਨਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।<ref name=Penrose>R. Penrose, Applications of negative dimensional tensors, In: Combinatorial Mathematics and its Applications, D.~Welsh (Ed), pages 221–244. Academic Press (1971).</ref> ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਜਿਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਡੈਗਰ ਕੰਪੈਕਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ, [[ਸ਼੍ਰੇਣਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।}} [[File:Quantum teleportation circuit.svg|300px|thumb|right| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਰਕਟ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]]ਾਂ ਦੀ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਜੋ ਅਧਾਰ ਦੀ (ਮਿਆਰੀ ਗੁਣਨਫਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਤੱਕ ਦੀ) ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੇਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>G = (H \otimes I) \; C_N</math> ਜਿੱਥੇ ''H'', ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ [[ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ|ਵਾਲਸ਼-ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ <math>C_N</math>, ]]ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ NOT ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ == ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ (ਪੇਅਰ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੌਬ ਵਾਲੇ ਕਣ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੌਬ ਇਸ ਕਣ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਕੈਰਲ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਵਸਿਥ ਤਰੀਕਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੌਬ ਕੋਲ ਦੋ, ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਬੌਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਣ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਦਾ ਕਣ ਵੀ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ___ / \ ਏਲੀਸ-:-:-:-:-:-ਬੌਬ 1 -:- ਬੌਬ 2-:-:-:-:-:-ਕੈਰਲ \___/ ਹੁਣ, ਜੇਕਰ ਬੌਬ, ਬੈਲ ਅਵਸਥਾ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਨਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ, ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਣ ਹੁਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਦੀ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਬੌਬ ਕੋਇੱਕੇ]],<ref>Bob Coecke, "The logic of entanglement". ''Research Report PRG-RR-03-12'', 2003. [http://arXiv.org/abs/quant-ph/0402014 arXiv:quant-ph/0402014] (8 page shortversion) [http://web.comlab.ox.ac.uk/oucl/publications/tr/rr-03-12.html (full 160 page version)]</ref> ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੈਟੇਗੋਰਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == N-ਅਵਸਥਾ ਕਣ == ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ''N''-ਅਵਸਥਾ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ''N'' ਅਯਾਮੀ ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ ਇੱਕ <math>N^3</math> ਅਯਾਮੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ, <math>N^2</math> ਅਯਾਮੀ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਧਾਰ (ਬੇਸਿਸ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਿਕ ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਪ ਦੇ <math>N^2</math> ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੌਬ ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਲੌਜਿਕ ਗੇਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ == ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ρ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ω ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਮੁੱਢਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਵਿਵਰਣ === ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ (ਸਕੀਮ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਸਟਮ 1 ਏਲੀਸ ਰਾਹੀਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ (ਅਗਿਆਤ) ਅਵਸਥਾ ''ρ'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ 2 ਅਤੇ 3 ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ''ω'' ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਫੇਰ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\rho \otimes \omega</math> ਇੱਕ ਸਫਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਇੱਕ [[LOCC]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] Φ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; :<math>(\operatorname{Tr}_{12} \circ \Phi) (\rho \otimes \omega) = \rho\,,</math> ਜਿੱਥੇ; * Tr₁₂, ਸਬੰਧਤ ਸਿਸਟਮ 1 ਅਤੇ 2 ਵਾਲਾ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਟ੍ਰੇਸ]] ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਅਤੇ *<math>\circ</math>, ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਵਾਸਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega)| I \otimes O \rangle = \langle \rho | O \rangle</math> <math>I \otimes O</math> ਵਿੱਚ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਿਚਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ === ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸਬ-ਸਿਸਟਮਾਂ (1 ਅਤੇ 2) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>{F_i} = {M_i ^2}</math> ਜੇਕਰ ਨਾਪ ''i''-ਵਾਂ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ (ਕੌਲੈਪਸ ਹੋ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> <math>(M_i \otimes I)</math> ਅੰਦਰਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਾਲਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੌਬ ਫੇਰ ਸਿਸਟਮ 3 ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ Ψ''_i'' ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>(Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਜਿੱਥੇ ''Id'', ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ <math>1 \otimes 2</math> ਉੱਤੇ ਪਛਾਣ ਨਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\Phi (\rho \otimes \omega) = \sum_i (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ Φ, [[LOCC]] ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਲਈ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega), I \otimes O \rangle = \langle \rho, O \rangle</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਇਹ ਹੈ: :<math> \sum_i \langle (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes O \rangle </math> :<math> = \sum_i \langle (M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes \Psi_i ^*(O)\rangle </math> ਜਿੱਥੇ Ψ''_i*'' ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਅੰਦਰ Ψ''_i'' ਦਾ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਅਯਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇੰਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i^*(O)).</math> ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਕੁੰਜੀ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i ^*(O)) = \operatorname{Tr} \; \rho \cdot O.</math> == ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ == ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਲੋਕਲ]] ਵਿਆਖਿਆ [[ਡੇਵਿਡ ਡਿਊਟਸਚ]] ਅਤੇ [[ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ [[ਕਈ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਜੋ ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ..., ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ, ... ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ।"<ref>{{Cite journal| arxiv=quant-ph/9906007| last1=Deutsch| first1=David| title=Information Flow in Entangled Quantum Systems| journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences| volume=456| issue=1999| pages=1759–1774| last2=Hayden| first2=Patrick| date=1999| doi=10.1098/rspa.2000.0585|bibcode = 2000RSPSA.456.1759H }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਕਣ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੈਟਵਰਕ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਐਨਰਜੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੌਨ-ਲੌਕੈਲਿਟੀ]] ** [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] * [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮਨ ਔਬਜ਼ਰੌਬਰ ਥਿਊਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == === ਖਾਸ === {{Reflist|30em}} === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ === {{refbegin}} *ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਉੱਤੇ ਸਮੀਖਿਆ: ** {{cite journal | last1 = Pirandola | first1 = S. | last2 = Eisert | first2 = J. | last3 = Weedbrook | first3 = C. | last4 = Furusawa | first4 = A. | last5 = Braunstein | first5 = S. L. | year = 2015 | title = Advances in Quantum Teleportation | url = http://www.nature.com/nphoton/journal/v9/n10/full/nphoton.2015.154.html | journal = [[Nature Photonics]] | volume = 9 | issue = 10 | pages = 641–652 | arxiv = 1505.07831 | doi = 10.1038/nphoton.2015.154 | bibcode = 2015NaPho...9..641P }} *ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ: ** [[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 pdf]). This is the seminal paper that laid out the entanglement protocol. ** {{cite journal | last1 = Vaidman | first1 = L. | authorlink = Lev Vaidman | title = Teleportation of Quantum States | journal = [[Phys. Rev. A]] | volume = 49 | issue = 2 | pages = 1473–1476 | date = February 1994 | doi=10.1103/physreva.49.1473 | bibcode=1994PhRvA..49.1473V |arxiv = hep-th/9305062 }} ** {{cite journal | last1 = Shahriar | first1 = M.S. et al. | title = Wavelength locking via teleportation using distant quantum entanglement and Bloch–Siegert oscillation| journal = [[Optics communications]] | volume = 266 | issue = 1 | pages = 349–353 | doi=10.1016/j.optcom.2006.04.072| year = 2006 | bibcode = 2006OptCo.266..349S }} ([http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219072847/http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf |date=2019-02-19 }}) ** {{cite journal | last1 = Brassard | first1 = G | authorlink = Gilles Brassard | authorlink2 = Samuel L. Braunstein | authorlink3 = Richard Cleve | last2 = Braunstein | first2 = S | last3 = Cleve | first3 = R | date = 1998 | title = Teleportation as a Quantum Computation | journal = Physica D | volume = 120 | issue = 1–2 | pages = 43–47 | doi=10.1016/s0167-2789(98)00043-8 | bibcode=1998PhyD..120...43B |arxiv = quant-ph/9605035 }} ** [[Asher Peres|A. Peres]], "What is actually teleported?", ''IBM Journal of Research and Development'' Vol. 48, Issue 1, (2004)([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0304158 this document online]) ** G. Rigolin, ''Quantum Teleportation of an Arbitrary Two Qubit State and its Relation to Multipartite Entanglement'', [[Phys. Rev. A]] '''71''' 2005; 032303 ([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0407219 this document online]) ** Shi-Biao Zheng (2004) "Scheme for approximate conditional teleportation of an unknown atomic state without the Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''69''', 064302 ** W. B. Cardoso, A. T. Avelar, B. Baseia, and N. G. de Almeida, "Teleportation of entangled states without Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''72''', [https://archive.today/20130223183440/http://pra.aps.org/abstract/PRA/v72/i4/e045802 045802 (2005)]. ** Michael N. Leuenberger, Michael E. Flatte, David D. Awschalom, "Teleportation of Electronic Many-Qubit States Encoded in the Electron Spin of Quantum Dots via Single Photons", [[Phys. Rev. Lett.]] '''94''', [https://archive.today/20130223161210/http://prl.aps.org/abstract/PRL/v94/i10/e107401 107401 (2005)]. ** A. N. Pyrkov, Tim Byrnes, "Quantum teleportation of spin coherent states: beyond continuous variables teleportation", [[New J. Phys.]] '''16''', 073038 (2014) ([http://iopscience.iop.org/1367-2630/16/7/073038 this document online]) ** Yuchuan Wei, How to teleport a '''particle''' rather than a state, Phys Rev E93 (2016)[http://journals.aps.org/pre/abstract/10.1103/PhysRevE.93.066103 066103]. *ਫੋਟੌਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **D. Bouwmeester, J.-W. Pan, K. Mattle, M. Eibl, H. Weinfurter, [[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Experimental Quantum Teleportation'', [[Nature (journal)|Nature]] '''390''', 6660, 575-579 (1997). **D. Boschi, S. Branca, F. De Martini, L. Hardy, & S. Popescu, ''Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual classical and Einstein–Podolsky–Rosen channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''80''', 6, 1121–1125 (1998) ** {{cite journal | last1 = Kim | first1 = Y.-H. | last2 = Kulik | first2 = S.P. | last3 = Shih | first3 = Y. | title = Quantum teleportation of a polarization state with a complete bell state measurement | journal = [[Phys. Rev. Lett.]] | volume = 86 | issue = 7 | pages = 1370–1373 | date = 2001 | doi=10.1103/PhysRevLett.86.1370 | bibcode=2001PhRvL..86.1370K |arxiv = quant-ph/0010046 }} **{{cite journal | last1 = Marcikic | first1 = I. | last2 = Tittel | first2 = W. | last3 = Zbinden | first3 = H. | last4 = Gisin | first4 = N. | date = 2003 | title = Long-Distance Teleportation of Qubits at Telecommunication Wavelengths | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-30_421_6922/page/508 | journal = Nature | volume = 421 | issue = 6922 | pages = 509–513 | doi=10.1038/nature01376 | bibcode=2003Natur.421..509M |arxiv = quant-ph/0301178 }} **{{cite journal | last1 = Ursin | first1 = R. | display-authors = etal | title = Communications: Quantum Teleportation Link across the Danube | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/848 | journal = Nature | volume = 430 | issue = 7002 | page = 849 | date = August 2004 | doi=10.1038/430849a | bibcode=2004Natur.430..849U }} *ਐਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Ruth | first5 = M. | last6 = Benhelm | first6 = J. | last7 = Lancaster | first7 = G. P. T. | last8 = Körber | first8 = T. W. | last9 = Becher | first9 = C. | last10 = Schmidt-Kaler | first10 = F. | last11 = James | first11 = D. F. V. | last12 = Blatt | first12 = R. | date = 2004 | title = Deterministic Quantum Teleportation with Atoms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/734 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 734–737 | doi=10.1038/nature02570 | bibcode=2004Natur.429..734R }} **{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004| title = Deterministic Quantum Teleportation of Atomic Qubits | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/736 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 737–739 | doi=10.1038/nature02608 | bibcode=2004Natur.429..737B }} **{{cite journal | last1 = Olmschenk | first1 = S. | last2 = Matsukevich | first2 = D. N. | last3 = Maunz | first3 = P. | last4 = Hayes | first4 = D. | last5 = Duan | first5 = L.-M. | last6 = Monroe | first6 = C. | date = 2009 | title = Quantum Teleportation between Distant Matter Qubits | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-01-23_323_5913/page/486 | journal = Science | volume = 323 | issue = 5913 | pages = 486–489 | doi=10.1126/science.1167209 | bibcode=2009Sci...323..486O |arxiv = 0907.5240 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ Loophole-free Bell test] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704082456/http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ |date=2018-07-04 }} - [[Kavli Institute of Nanoscience]] *[http://www.signandsight.com/features/614.html "Spooky action and beyond"] - Interview with Prof. Dr. [[Anton Zeilinger]] about quantum teleportation. Date: 2006-02-16 *[http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ Quantum Teleportation at IBM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107152340/http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ |date=2011-01-07 }} *[http://www.spacedaily.com/news/physics-04zi.html Physicists Succeed In Transferring Information Between Matter And Light] *[http://www.physorg.com/news10924.html Quantum telecloning: Captain Kirk's clone and the eavesdropper] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://www.math.uwaterloo.ca/~amchilds/talks/pi03.ppt Teleportation-based approaches to universal quantum computation] *[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=/sdarticle.pdf Teleportation as a quantum computation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129204929/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=%2Fsdarticle.pdf |date=2009-01-29 }} *[http://www.iop.org/EJ/article/1367-2630/9/7/211/njp7_7_211.html#nj248372s4 Quantum teleportation with atoms: quantum process tomography]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20081218105900/http://www.imit.kth.se/QEO/qucomm/DelD19QuComm.pdf Entangled State Teleportation] *[http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf Fidelity of quantum teleportation through noisy channels by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130085711/http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf |date=2012-11-30 }} *[http://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf TelePOVM— A generalized quantum teleportation scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127063649/https://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf |date=2020-11-27 }} *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://web.am.qub.ac.uk/users/m.s.kim/PRL04236.pdf Entanglement Teleportation via Werner States] *[http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/writing/Assign/topics/Q-trans-prl.pdf Quantum Teleportation of a Polarization State] *[https://books.google.com/books?id=zENRkvFO0SEC&pg=PA224 The Time Travel Handbook: A Manual of Practical Teleportation & Time Travel] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://heart-c704.uibk.ac.at/publications/papers/nature04_riebe.pdf letters to nature: Deterministic quantum teleportation with atoms] *[http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf Quantum teleportation with a complete Bell state measurement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606142155/http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf |date=2013-06-06 }} *[http://sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet Welcome to the quantum Internet.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130091556/http://www.sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet |date=2012-11-30 }} ''Science News'', Aug. 16 2008. *[http://www.QuantumLab.de Quantum experiments - interactive.] *[http://lightlike.com/teleport/ A (mostly serious) introduction to quantum teleportation for non-physicists] {{Quantum computing}} {{Emerging technologies}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] j1ky2rrd25zf4zos05huszwzvz5rq1t 0 105174 837665 613879 2026-04-26T19:33:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837665 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-bottom: 126px;" tabindex="0" ! colspan="2" style="text-align:center;font-size:125%;font-weight:bold;font-size: 130%;" |<span class="fn">ਅਨੂ ਅਗਾ</span> |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[ਤਸਵੀਰ:Anu_Aga.jpg|frameless]]<div>ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਥਰਮੈਕਸ ਲਿਮਿਟਿਡ.,ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡੀ, ਐਮਪੀ- ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ- ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਇਜ਼ਰੀ ਕੌਂਸਲ (ਜੀਓਸੀ)</div> |- |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" | [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀ [[ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਪੀ]] (ਨਾਮਜ਼ਦ) |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |Member, <br /> [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਇਜ਼ਰੀ ਕੌਂਸਲ]] |- ! colspan="2" style="text-align:center;background:lavender" |ਪਰਸਨਲ ਜਾਣਕਾਰੀ |- ! scope="row" |ਜਨਮ | (<span class="bday">1942-08-03</span>) 3 ਅਗਸਤ 1942<span class="noprint ForceAgeToShow"> (ਉਮਰ75)</span><br /> [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ |- ! scope="row" |ਕੌਮੀਅਤ | [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] |- ! scope="row" |ਰਿਹਾਇਸ਼ | class="label" | [[ਪੂਨੇ]], ਭਾਰਤ |- ! scope="row" |[[ਅਲਮਾ ਮਾਤਰ]] | [[ਸੈਂਟ ਐਕਸਵਾਇਜ਼ਰ'ਸ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ]]<br /> [[ਟਾਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼]] |- ! scope="row" |ਕੰਮ-ਕਾਰ | [[ਥੇਰਮੈਕਸ]] ਲਿਮਿਟਿਡ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੇਅਰਪਰਸਨ), [[ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ]] |} '''ਅਨੂ ਅਗਾ''' (ਜਨਮ 1942) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਥਰਮੈਕਸ ਲਿਮਟਿਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ,ਉਸਦਾ ₹ 32.46 ਅਰਬ (ਯੂਐਸ $ 500 ਮਿਲੀਅਨ) ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਇਹ 1996-2004 ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੇਅਰਪਰਸਨ) ਰਹੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/56382/|title=Anu Aga passes Thermax baton to new chairperson|date=5 October 2004|publisher=[[Indian Express]]}}</ref> ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅੱਠ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ [[ਫੋਰਬਜ਼]] ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ 40 ਭਾਰਤੀ ਅਮੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="fo">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/2007/77/biz_07india_Indias-Richest_Rank_2.html|title=India's Richest|date=14 November 2007|publisher=[[Forbes.com]]|page=2}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/Anu-Aga-and-triumph-of-the-spirit/articleshow/484592.cms|title=Anu Aga and triumph of the spirit|last=Vashisht|first=Pooja|date=9 February 2004|publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਆਲ ਲੇਡੀਜ਼ ਲੀਗ, ਐਸੋਚੈਮ ਦਾ ਮਹਿਲਾ ਸਮੂਹ, ਦੁਆਰਾ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਦਹਾਕਾ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.afternoondc.in/city-news/women-of-the-decade/article_99847/|title=Women of the Decade|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219114553/http://www.afternoondc.in/city-news/women-of-the-decade/article_99847|archive-date=19 February 2014|dead-url=yes}}</ref> ਥੇਰਮੈਕਸ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite press release|title=This Year's Padma Awards announced|url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|date=25 January 2010}}</ref> ਇਹ ਇਸ ਸਮੇਂ "ਟੀਚ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਆ" ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੇਅਰਪਰਸਨ) ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.teachforindia.org/about/board-of-directors.php|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311232126/http://www.teachforindia.org/about/board-of-directors.php|archive-date=11 March 2012|dead-url=yes|access-date=2012-03-03}}</ref> ਉਸਨੂੰ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2012 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ, ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਸਦਨ, ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://mplads.nic.in/rshtml/rsanst00.htm|title=Nominated (Rajya Sabha) - Statement as on 03/02/2014|publisher=Govt. of India|access-date=2014-02-04|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222002503/http://mplads.nic.in/rshtml/rsanst00.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਨੂ ਅਗਾ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।  ਉਸਨੇ ਸੈਂਟ ਐਗਸਵਾਇਰ'ਸ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਅਰਥਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ, ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-05/bollywood/28139734_1_memory-lane-alma-mater-alumni|title=St Xavier’s past, present, future...|date=5 January 2010|publisher=[[The Times of India]]|access-date=2018-04-05|archive-date=2011-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811031713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-05/bollywood/28139734_1_memory-lane-alma-mater-alumni|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਟਾ"ਟਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼" (ਟੀਆਈਐਸਐਸ), ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਨੂ ਨੇ ਰੋਹਿਨਟਨ ਅਗਾ, ਹਾਰਵਰਡ ਬਿਜ਼ਨੈਸ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਮੇਹਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੇ ਕੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਹਿਨਟਨ ਦੀ ਮੌਤ  ਵੱਡੇ ਸਟ੍ਰੋਕ ਨਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਰੁਸ਼ ਦੀ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://business.in.com/column/zen-garden/anu-aga-a-house-by-the-river/2362/1|title=Anu Aga: A House by the River|date=21 July 2009|publisher=Forbes India|access-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|archive-date=24 ਜੁਲਾਈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724140636/http://business.in.com/column/zen-garden/anu-aga-a-house-by-the-river/2362/1|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724140636/http://business.in.com/column/zen-garden/anu-aga-a-house-by-the-river/2362/1 |date=24 ਜੁਲਾਈ 2009 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.blonnet.com/canvas/2002/10/26/stories/2002102600010200.htm|title=Fitness – executive style|date=26 October 2002|publisher=[[Business Line]]|access-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|archive-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209202558/http://blonnet.com/canvas/2002/10/26/stories/2002102600010200.htm|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਨੂ ਅਗ [[ਪੂਨੇ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>[http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=1412 Silk & steel: Anu Aga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716083832/http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=1412 |date=2011-07-16 }} Harmony India.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.thermaxindia.com/About-Us/Heritage-and-Values/Founding-Family.aspx Anu Aga – Director, Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518233924/http://www.thermaxindia.com/about-us/heritage-and-values/founding-family.aspx |date=2015-05-18 }} Themax India. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਰਬਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਵਪਾਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] dgbe4oenjaurrmqwpy1h6k71z9m9wr6 0 113349 837709 709301 2026-04-27T09:17:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837709 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਲਾਇਕਾ ਅਰੋੜਾ | image = Malaika Arora at the launch of Richfeel Ice Cube 2.0 technology.jpg | caption = 2017 ਵਿੱਚ ਮਲਾਇਕਾ ਅਰੋੜਾ | birth_date = {{birth date and age|1973|10|23|df=yes}} | birth_place = [[ਥਾਣੇ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਨਚਾਰ, ਮਾਡਲ, ਵੀਜੇ, ਟੀਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ | years_active = 1997–ਹੁਣ ਤੱਕ | spouse = {{marriage|ਅਰਬਾਜ ਖ਼ਾਨ|1998|2017|reason=div.}} | partner = [[ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ]] (2016–ਹੁਣ ਤੱਕ) | relatives = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਅਰੋੜਾ]] (ਭੈਣ) | children = 1 | website = }} '''ਮਲਾਇਕਾ ਅਰੋੜਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਚਾਰ, ਮਾਡਲ, ਵੀਜੇ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਛਈਆਂ ਛਈਆਂ (1998), ਗੁੜ ਨਾਲੋ ਇਸ਼ਕ ਮਿੱਠਾ (1998), ਮਾਹੀ ਵੇ (2002), ਕਾਲ ਧਮਾਲ (2005) ਅਤੇ ਮੁੰਨੀ ਬਦਨਾਮ (2010) ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਅਰਬਾਜ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਅਰਬਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਨੇ [[ਦਬੰਗ]] (2010) ਅਤੇ ਦਬੰਗ 2 (2012) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਮਲਾਇਕਾ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ [[ਥਾਣੇ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦੀ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਅਰੋੜਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ]] ਨਾਲ ਚੈਂਬਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋਇਸ ਪੋਲੀਕਾਰਪ, ਮਲਿਆਲੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਨਿਲ ਅਰੋੜਾ, ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਰਚੈਂਟ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="chk">{{cite web|url=http://www.chakpak.com/celebrity/malaika-arora-khan/biography/16865|title=Malaika Arora Khan's Biography|publisher=Chakpak.com|archiveurl=https://archive.today/20130118231520/http://www.chakpak.com/celebrity/malaika-arora-khan/biography/16865|archivedate=18 January 2013|deadurl=yes|accessdate=6 May 2010|df=dmy-all}}</ref><ref name="savvy">{{cite web|url=http://www.magnamags.com/savvy/Malaika-Arora-Khan-I-won%E2%80%99t-unnecessarily-fool-around-with-Salman%20-and-nor-are-we-on-backslapping-terms/4742|title=Malaika Arora Khan – "I won’t unnecessarily fool around with Salman, and nor are we on backslapping terms!"|last1=Chakraborty|first1=Sumita|website=Magna Magazines|accessdate=8 December 2014|archive-date=26 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126004459/http://www.magnamags.com/savvy/Malaika-Arora-Khan-I-won%E2%80%99t-unnecessarily-fool-around-with-Salman%20-and-nor-are-we-on-backslapping-terms/4742|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-have-special-memories-of-thane-1013318|title=‘I have special memories of Thane’|last1=Arya|first1=Reshma|website=Daily News and Analysis|accessdate=8 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Malaika-Arora-Khan-Arbaaz-is-a-complete-reflection-of-his-dad/articleshow/45760900.cms|title=Malaika Arora Khan: Arbaaz is a complete reflection of his dad|last=Gupta|first=Priya|date=6 January 2015|newspaper=[[The Times of India]]|accessdate=15 March 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਚੈਂਬੂਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ, ਗ੍ਰੇਸ ਪੋਲੀਕਾਰਪ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ। ਉਹ ਹੋਲੀ ਕਰਾਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਥਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 9 ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਚਰਚਗੇਟ ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਡਲ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਰਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਕੈਮਬੁਰ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/metro/2006/jun/139591.htm|title=Chembur will always be our home|date=16 June 2006|work=Mid-Day|accessdate=21 February 2011|archive-date=3 ਜੁਲਾਈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703135015/http://www.mid-day.com/metro/2006/jun/139591.htm|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Malaika_Arora,_Amrita_Arora_at_Shilpa_Shetty's_baby_shower_ceremony_(4).jpg|left|thumb|ਆਪਣੀ ਭੈਣ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਅਰੋੜਾ]] ਨਾਲ ਮਲਾਈਕਾ ਅਰੋੜਾ (ਖੱਬੇ)]] [[ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਅਰੋੜਾ ਨੂੰ ਵੀਜੇਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਲੱਬ ਐਮਟੀਵੀ ਦੇ  ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ<ref>{{cite web|url=http://www.screenindia.com/jun06/music.htm|title=New VJs on the Block|website=[[Screen (magazine)|Screen]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060326075110/http://www.screenindia.com/jun06/music.htm|archivedate=26 March 2006|accessdate=14 November 2018}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਈਰਸ ਬਰੋਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਹੋਸਟ ਸ਼ੌਅ ਲਵ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਸਟਾਇਲ ਚੈੱਕ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="bio">{{cite web|url=http://www.netglimse.com/celebs/pages/malaika_arora/index.shtml|title=Malaika Arora&nbsp;– Biography|publisher=Netglimse.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100406005618/http://www.netglimse.com/celebs/pages/malaika_arora/index.shtml|archivedate=6 April 2010|deadurl=yes|accessdate=6 May 2010|df=dmy-all}}</ref> ਮਲਾਈਕਾ 1998 ਦੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ਦਿਲ ਸੇ ... ਵਿੱਚ ਛਈਆਂ ਛਈਆਂ,ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਸਾਗੂ ਦੇ ਗੀਤ "ਗੁੜ ਨਾਲੋ ਇਸ਼ਕ ਮਿੱਠਾ" ਵਰਗੇ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਡਲਿੰਗ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। 2000 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਿਲਮ ਈਐਮਆਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਸੀ। 2010 ਵਿਚ, ਉਹ ਫਿਲਮ ਦਬੰਗ ਵਿੱਚ ਆਈਟਮ ਗੀਤ "ਮੁੰਨੀ ਬਦਨਾਮ ਹੂਈ" ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਅਰਬਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaimagine.com/munni-badnaam-hui-a-big-hit/|title=Munnif Badnaam Hui., a big hit!|publisher=India Imagine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101001054623/http://www.indiaimagine.com/munni-badnaam-hui-a-big-hit/|archivedate=1 October 2010|deadurl=yes|accessdate=17 November 2010|df=dmy-all}}</ref> 12 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ 1235 ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ "ਮੁੰਨੀ ਬਦਨਾਮ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਰਿਓਗ੍ਰਾਫਡ ਡਾਂਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ 2012 ਵਿੱਚ ਤਾਇਵਾਨ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਦੀ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਐਂਡੌਸਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.taiwanexcellence.com.tw/ind/news.aspx?serno=226&cid=0&Pid=|title=Malaika Arora Launches "Taiwan Excellence Campaign 2012"|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510033848/http://www.taiwanexcellence.com.tw/ind/news.aspx?serno=226&cid=0&Pid=|archive-date=10 May 2015|dead-url=yes|access-date=10 July 2012}}</ref> ਉਸਨੇ ਡਬੁਰ 30ਪਲੱਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Dabur-ropes-in-Malaika-Arora-Khan-to-endorse-30-Plus/articleshow/16679482.cms|title=Times of India|access-date=11 October 2012}}</ref> ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-never-wanted-to-do-acting-Malaika/articleshow/16602667.cms|title=times of india}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਵਿੱਚ ਐਲਜੀ ਅਰੀਨਾ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਓ 2 ਅਰੇਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ [[ਆਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ]], [[ਸ਼ਾਨ (ਗਾਈਕ)]] ਅਤੇ [[ਬਿਪਾਸ਼ਾ ਬਾਸੂ]] ਨਾਲ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://bollyspice.com/56860/bollywood-showstoppers-press-conference|title=Special Report: Bollywood Showstoppers Press conference!|access-date=29 April 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a447013/bipasha-basu-atif-aslam-malaika-arora-khan-to-perform-uk-gigs.html|title=Bipasha Basu, Atif Aslam, Malaika Arora Khan to perform UK gigs|access-date=11 October 2012}}</ref> 2014 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ [[ਫ਼ਰਾਹ ਖ਼ਾਨ|ਫਰਾਹ ਖ਼ਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਐਕਸ਼ਨ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈਪੀ ਨਿਊ ਯੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a545435/malaika-arora-khan-i-am-doing-a-cameo-in-happy-new-year.html|title=Malaika Arora Khan: "I am doing a cameo in Happy New Year"|publisher=Digital Spy|access-date=21 January 2014|archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122161726/http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a545435/malaika-arora-khan-i-am-doing-a-cameo-in-happy-new-year.html|url-status=dead}}</ref> === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਮਲਾਇਕਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਜੱਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਸਨੇ ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 2 ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਦੀ ਭੁਮਿਕਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਜ਼ਰਾ ਨੱਚਕੇ ਦਿਖਾ 'ਤੇ ਜੱਜ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਦੀ ਜੱਜ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/still-with-the-moves-madhuri-returns-to-tv/725525/|title=Still with the moves, Madhuri returns to TV|publisher=Indian Express|access-date=28 December 2010}}</ref> ਉਹ ਇੰਡੀਆ ਗੌਟ ਟੇਲੈਂਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿਚੱ ਜੱਜਾਂ ਦੇ ਪੈਨਲ 'ਤੇ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/Indias-Got-Talent-Karan-Malaika-and-Kirrons-hidden-talents/articleshow/16503447.cms|title=Judging in TV show|last=Khan|first=Malaika|access-date=11 October 2012}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਲਾਇਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ 1998 ਵਿੱਚ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਰਬਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਪੀ ਐਡ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੀ ਸੀ। 28 ਮਾਰਚ 2016 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Pic-Malaika-and-Arbaaz-attend-first-counselling-session-after-filing-for-divorce/articleshow/55699734.cms]</ref><ref>[http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/post-filing-for-divorce-malaika-arora-khan-and-arbaaz-khan-attend-first-counselling-session-at-bandra-family-court-see-pics-4402907/]</ref> ਜੋੜੇ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 11, 2017 ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.theedgymind.com/malaika-arora-arbaaz-khan-divorced-14-year-old-sons-custody-granted/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-12-05 |archive-date=2017-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026163639/http://www.theedgymind.com/malaika-arora-arbaaz-khan-divorced-14-year-old-sons-custody-granted/ |dead-url=yes }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਰਹਾਨ (ਜਨਮ 9 ਨਵੰਬਰ 2002) ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.movietalkies.com/artiste/55988/malaika-arora-khan|title=MALAIKA ARORA KHAN|website=Movie Talkies|access-date=8 December 2014|archive-date=8 ਦਸੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208220325/http://www.movietalkies.com/artiste/55988/malaika-arora-khan|dead-url=yes}}</ref> ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਮਲਾਇਕਾ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਬਾਂਦਰਾ ਫੈਮਿਲੀ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਬਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੋਹੇਲ ਖਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਜੇਠ ਅਤੇ ਦਿਉਰ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਸਹੁਰਾ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਸਲੀਮ ਖਾਨ ਸੀ।<ref name="yahoo">{{cite web |url=http://in.movies.yahoo.com/artists/Malaika-Arora/biography-7904.html |title=Malaika Arora&nbsp;– Biography |publisher=[[Yahoo! Movies]] |access-date=6 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106103037/http://in.movies.yahoo.com/artists/Malaika-Arora/biography-7904.html |archive-date=6 January 2010}}</ref> ਮਲਾਇਕਾ 2016 ਤੋਂ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=Malaika Arora: "If I want to marry a man younger than me, it's not your problem!" |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/malaika-arora-if-i-want-to-marry-a-man-younger-than-me-it-s-not-your-problem/story-9OEgYS39MVPCjVfng9l0fL.html |work=Hindustan Times |date=30 June 2019 |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206093141/https://www.hindustantimes.com/brunch/malaika-arora-if-i-want-to-marry-a-man-younger-than-me-it-s-not-your-problem/story-9OEgYS39MVPCjVfng9l0fL.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Malaika Arora Shares Details About Her Relationship and Marriage Plans with Arjun Kapoor |url=https://www.news18.com/news/movies/malaika-arora-shares-details-about-her-relationship-and-marriage-plans-with-arjun-kapoor-2256975.html |website=news.com |date=3 August 2019 |access-date=6 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206094517/https://www.news18.com/news/movies/malaika-arora-shares-details-about-her-relationship-and-marriage-plans-with-arjun-kapoor-2256975.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine |url=https://www.indiatoday.in/movies/gossip/story/arjun-kapoor-malaika-arora-hold-hands-at-milan-airport-and-set-tongues-wagging-1375095-2018-10-25 |title=Malaika and Arjun holding hands at Milan airport sets tongues wagging |date=25 October 2018 |magazine=India Today |access-date=4 April 2020 |archive-date=9 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190309130757/https://www.indiatoday.in/movies/gossip/story/arjun-kapoor-malaika-arora-hold-hands-at-milan-airport-and-set-tongues-wagging-1375095-2018-10-25 |url-status=live}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਮੁੰਬਈ-ਪੁਣੇ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਦਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਰਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਅਪੋਲੋ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਟਾਂਕੇ ਲੱਗੇ।<ref>{{Cite news |title=Malaika Arora discharged from hospital after car accident; friend shares she got few stitches but is doing okay |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/malaika-arora-discharged-hospital-car-accident-friend-shares-got-stitches-okay/ |access-date=4 April 2022 |work=Bollywood Hungama |date=3 April 2022 |language=en}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਬਤੌਰ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ === *1998: ''[[Dil Se..]]'' in ''[[Chaiyya Chaiyya]]'' * 1999: ''Pyar Ke Geet'' in ''Dholna'' * 2000: ''[[Bichhoo]]'' in ''Ekwari Tak Le'' *2001: ''[[Indian (2001 film)|Indian]]'' in ''Yeh Pyar'' * 2002: ''[[Maa Tujhhe Salaam (film)|Maa Tujhhe Salaam]]'' (cameo appearance) * 2002: ''[[Kaante]]'' as Lisa *2005: ''[[Kaal (2005 film)|Kaal]]'' in ''Kaal Dhamaal'' * 2007: ''[[Hey Baby (film)|Heyy Babyy]]'' in ''Heyy Babyy'' * 2007: ''[[Athidhi (2007 film)|Athidhi]]'' in ''Rathraina'' ([[Telugu language|Telugu]]) * 2007: ''[[Om Shanti Om]]'' in ''Deewangi Deewangi'' * 2007: ''[[Welcome (2007 film)|Welcome]]'' in ''Hoth Rasiley'' * 2008: ''[[EMI (film)|EMI]]'' as Nancy * 2009: ''Helloo India'' (cameo appearance) * 2010: ''[[Prem Kaa Game]]'' in ''I Wanna Fall in Love'' * 2010: ''[[Housefull (2010 film)|''Housefull'' (2010 film)]]'' as ''Pooja'' * 2010: ''[[Dabangg]]'' in ''[[Munni Badnaam Hui]]'' * 2012: ''[[Gabbar Singh (2012 film)|Gabbar Singh]]'' in ''Kevvu Keka'' ([[Telugu cinema|Telugu film]]) * 2012: ''[[Housefull 2]]'' in ''Anarkali Disco Chali'' * 2012: ''[[Dabangg 2]]'' in ''Pandey Ji Seeti'' *2014: [[Happy New Year (2014 film)|''Happy New Year'']] (cameo appearance) * 2015: ''[[Dolly Ki Doli]]'' in ''Fashion Khatam Mujh Par'' * 2018: ''[[Pataakha]]'' in ''Hello Hello'' === ਬਤੌਰ ਨਿਰਮਾਤਾ === * 2010: ''[[Dabangg]]'' – [[Filmfare Award for Best Film]],<ref name=":0">{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Udaan-Dabangg-top-winners-at-Fimfare-Awards/articleshow/7385103.cms |title=Udaan, Dabangg top winners at Filmfare Awards|work=The Times of India |date=29 January 2011 |access-date=13 August 2014 |archive-date=11 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111015515/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Udaan-Dabangg-top-winners-at-Fimfare-Awards/articleshow/7385103.cms |url-status=live}}</ref> [[National Film Award for Best Popular Film Providing Wholesome Entertainment]]<ref name=":1">{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/dabangg-wins-national-award-for-wholesome-entertainment-106989 |title=Dabangg Wins National Award for Wholesome Entertainment&nbsp;— NDTV |publisher=Movies.ndtv.com |date=19 May 2011 |access-date=13 August 2014 |archive-date=2 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202180813/http://movies.ndtv.com/bollywood/dabangg-wins-national-award-for-wholesome-entertainment-106989 |url-status=live}}</ref> * 2012: ''[[Dabangg 2]]'' * 2015: ''[[Dolly Ki Doli]]'' === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable" |- ! ਸਾਲ ! ਨਾਂ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 2004 | ''Style Mantra'' | Host |<ref>{{cite news |title=The Sunday Tribune - Spectrum - A model style guru |url=https://www.tribuneindia.com/2004/20041219/spectrum/tv.htm |access-date=11 August 2022 |work=Tribune |date=19 December 2004}}</ref> |- | 2005–2006 | ''[[Nach Baliye]]'' | rowspan="2" | Judge | two seasons |- | 2008 | ''[[Zara Nachke Dikha]]'' | |- |2008 | ''Dhoom Macha De'' |Host |<ref>{{cite news |title=Hostess with the mostest |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-hostess-with-the-mostest-1148322 |access-date=11 August 2022 |work=DNA India |date=19 November 2013}}</ref> |- | 2008 | ''[[Nachle Ve with Saroj Khan]]'' | Herself | |- | 2009 | ''[[Perfect Bride]]'' | rowspan="2" | Judge | |- | 2010;2015 | ''[[Jhalak Dikhhla Jaa]]'' | Seasons 4 and 8 |- | 2015 | ''[[Swaragini]]'' | Herself | |- | 2012–2018 | ''[[India's Got Talent]]'' | Judge | Season 4–8 |- | 2017–2018 | ''[[India's Next Top Model]]'' | Judge | Season 3–4 |- |2019 |''[[MTV Supermodel of the Year]]'' |Judge | |- |2020–present |''[[India's Best Dancer]]'' |Judge |<ref name="IBD">{{Cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/television/indias-best-dancer-malaika-arora-geeta-kapoor-terence-lewis-to-judge-new-dance-show-1120899 |title=India's Best Dancer: Malaika Arora, Geeta Kapoor & Terence Lewis To Judge New Dance Show |date=8 December 2019 |website=news.abplive.com |language=en-US |access-date=28 December 2019 |archive-date=24 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224063137/https://news.abplive.com/entertainment/television/indias-best-dancer-malaika-arora-geeta-kapoor-terence-lewis-to-judge-new-dance-show-1120899 |url-status=live}}</ref> |} === ਐਲਬਮ === {| class="wikitable" |- ! Year ! Name ! Notes |- | 1997 | ''jalebi Bai'' | |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Malaika Arora|ਮਲਾਈਕਾ ਅਰੋੜਾ}} * {{IMDb name|id=0037019|name=Malaika Arora}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 84dtao022frt0cxljp2fbzed69po7ht 0 114136 837689 821759 2026-04-27T03:43:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837689 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical specialty | title = ਦਾਈਪੁਣਾ | image = [[File:Midwife_check-up.jpg|230px]] | caption = ਇੱਕ [[ਦਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦਾ ਚੈੱਕ-ਅਪ | focus = {{ublist|class=nowrap |[[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] | [[ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ]] | [[ਛਿਲਾ]] |[[ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ]]| [[ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ]]| [[ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ]]}} | specialist = [[ਦਾਈ]] }} '''ਦਾਈਪੁਣਾ''', ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ|ਗਰਭ]], [[ਜਣੇਪਾ|ਜਣੇਪੇ]], ਅਤੇ [[ਛਿਲਾ]] (ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ)<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/midwifery|title=Definition of Midwifery|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=5 February 2017}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.internationalmidwives.org/who-we-are/policy-and-practice/icm-international-definition-of-the-midwife/|title=International Definition of the Midwife|publisher=International Confederation of Midwives|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922213449/http://internationalmidwives.org/who-we-are/policy-and-practice/icm-international-definition-of-the-midwife/|archive-date=2017-09-22|dead-url=yes|access-date=30 August 2017}}</ref> ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਈਪੁਣਾ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਿੱਤਾ (ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਉਲਝਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਆਮ ਸਿਖਲਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.belgianmidwivesassociation.be/die-hebamme-in-belgien/|title=Die Hebamme in Belgien|publisher=Belgian Midwives Association (BMA)|access-date=13 May 2017|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819102137/http://www.belgianmidwivesassociation.be/die-hebamme-in-belgien/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vecmasuasociacija.lv/?page_id=59|title=Vecmātes specialitātes nolikums|publisher=Latvijas Vecmāšu Asociācija|access-date=13 May 2017|archive-date=21 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621052507/http://www.vecmasuasociacija.lv/?page_id=59|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ordre-sages-femmes.fr/etre-sage-femme/competences/general/|title=Les compétences des sages-femmes|publisher=Ordre des sages-femmes|access-date=13 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.av-m.nl/bacheloropleiding|title=Bacheloropleiding Verloskunde|publisher=Academie Verloskunde Maastricht|access-date=13 May 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.verloskunde-academie.nl/waarom-verloskunde/|title=Waarom Verloskunde?|publisher=Academie Verloskunde Amsterdam Groningen|access-date=13 May 2017}}</ref> ਦਾਈਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨੂੰ [[ਦਾਈ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2013 ਕੋਚਰੇਨ ਰਿਵਿਊ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ "ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਜਟਿਲਤਾ ਵਾਲੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੇਖਭਾਲ ਐਪੀਡੁਰਲਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ, ਘੱਟ ਐਪੀਸੀਓਟੋਮੀਜ਼ ਜਾਂ ਯੰਤਰ-ਜਨਮਾਂ, ਅਤੇ 24 ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਾਈਪੁਣੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Eucharius_Rößlin_Rosgarten_Childbirth.jpg|right|thumb|342x342px|ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਣਨ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਜਰਮਨ ਡਾਕਟਰ ਇਉਚਰਿਉਸ ਰੋਬਿਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Рождество-Богородицы-Ростов-XVII_crop.jpg|thumb|ਮੈਰੀ ਦਾ ਆਈਕਨ ਜਨਮ। ਰੂਸ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ]] [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ, ਦਾਈਪੁਣੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਬੇਰਸ ਪਾਪਯੁਰਸ ਦੁਆਰਾ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1900 ਤੋਂ 1550 ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਾਪਯੁਰਸ ਦੇ ਪੰਜ ਕਾਲਮ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਅਤੇ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। 1700 ਈ. ਪੂ. ਦੀ ਲਿਖੀ ਵੈਸਟਕਾਰ ਪਪਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜਣਨ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਟਾਈਲ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੁਕਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਜਨਮ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸ ਸੁੱਖਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="TowlerBramall-9">Jean Towler and Joan Bramall, ''Midwives in History and Society'' (London: Croom Helm, 1986), p. 9</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ancient_Roman_relief_carving_of_a_midwife_Wellcome_M0003964.jpg|thumb|ਇੱਕ ਦਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਰਾਹਤ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == '''ਸੂਚਨਾ'''{{reflist|30em}}'''ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ''' * Craven, Christa. 2007 A “Consumer’s Right” to Choose a Midwife: Shifting Meanings for Reproductive Rights under Neoliberalism. American Anthropologist, Vol. 109, Issue 4, pp.&nbsp;701–712. In I.L. Montreal and Kingston: McGill-Queens University Press. * Ford, Anne R., & Wagner, Vicki. In Bourgeautt, Ivy L., Benoit, Cecilia, and Davis-Floyd, Robbie, ed. 2004 Reconceiving Midwifery. McGill-Quenn’s University Press: Montreal & Kingston * MacDonald, Margaret. 2007 At Work in the Field of Birth: Midwifery Narratives of Nature, Tradition, and Home. Vanderbilt University Press: Nashville * {{Cite journal|last=Martin Emily|year=1991|title=The Egg and the Sperm: How Science Has Constructed a Romance Based on Stereotypical Male-Female Roles|journal=Journal of Women in Culture and Society|volume=16|issue=3|pages=485–501|doi=10.1086/494680}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Martin Emily</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1991</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Egg and the Sperm: How Science Has Constructed a Romance Based on Stereotypical Male-Female Roles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">Journal of Women in Culture and Society</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">16</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">485–501</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1086/494680</div></div></div></div> * (in Dutch){{nl icon}} [http://www.verloskundigenpraktijkgroningen.nl Obstetricians in the city of Groningen.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625050250/http://verloskundigenpraktijkgroningen.nl/ |date=2013-06-25 }} == ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * Litoff, Judy Barrett. "An historical overview of midwifery in the United States." ''Pre-and Peri-natal Psychology Journal'' 5.1 (1990): 5+ [https://www.questia.com/library/journal/1P3-1386989071/an-historical-overview-of-midwifery-in-the-united online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031133004/https://www.questia.com/library/journal/1P3-1386989071/an-historical-overview-of-midwifery-in-the-united |date=2018-10-31 }} * Litoff, Judy Barrett. "Midwives and History." In Rima D. Apple, ed., ''The History of Women, Health, and Medicine in America: An Encyclopedic Handbook'' (Garland Publishing, 1990) covers the historiography. * S. Solagbade Popoola, ''Ikunle Abiyamo: It is on Bent Knees that I gave Birth'' 2007 Research material, scientific and historical content based on traditional forms of African Midwifery from Yoruba of [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|West Africa]] detailed within the Ifa traditional philosophy. Asefin Media Publication * {{Cite journal|last=Greene|first=M. F.|year=2012|title=Two Hundred Years of Progress in the Practice of Midwifery|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-11-01_367_18/page/1732|journal=New England Journal of Medicine|volume=367|issue=18|pages=1732–1740|doi=10.1056/NEJMra1209764|pmid=23113484}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Greene</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">M. F.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2012</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Two Hundred Years of Progress in the Practice of Midwifery</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">New England Journal of Medicine</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">367</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">18</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">1732–1740</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1056/NEJMra1209764</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pmid" class="cx-template-editor-param-key">PMID</span><span data-key="pmid" title="PubMed Unique Identifier" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pmid" style="position: relative;">23113484</div></div></div></div> * Tsoucalas, G., Karamanou, M., & Sgantzos, M. (2014). Midwifery in ancient Greece, midwife or gynaecologist-obstetrician? Journal of Obstetrics & Gynaecology, 2014, Vol.34(6), p.&nbsp;547-547, 34(6), 547–547. http://doi.org/10.3109/01443615.2014.911834 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commonscat-inline}} * [http://internationalmidwives.org/ International Confederation of Midwives (ICM)] * [http://www.who.int/pmnch/en/ Partnership Maternal Newborn and Child Health (PMNCH)] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਧ-ਪਤਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸਿਹਤ]] 46286m660etn7y557n2hco7d40l2pna 3 119060 837686 484432 2026-04-27T03:13:41Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Hargobind Singh Desu]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)|HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]]" to "[[Special:CentralAuth/Hargobind Singh Desu|Hargobind Singh Desu]]" 484432 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 11:08, 3 ਅਗਸਤ 2019 (UTC) mh7zdful5y3s7q2f93pdttfsp57zky7 0 120196 837663 837458 2026-04-26T19:11:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837663 wikitext text/x-wiki '''2019 ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸੀਜ਼ਨ''' ਮਈ 2019 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 2019 ਤੱਕ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ [[2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 30 ਮਈ 2019 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23309263/old-trafford-host-india-pakistan-world-cup-clash|title=Old Trafford to host India-Pakistan World Cup clash|website=ESPN Cricinfo|access-date=25 April 2018}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ 11 [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਮੈਚ]], 91 [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟੀ]] (ਓਡੀਆਈ) ਅਤੇ 71 [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ]] ਖੇਡੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ, ਜਦਕਿ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਨਡੇ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਟੀ -20 ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। 3 ਮਈ ਨੂੰ, [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਭਾ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੌਂਸਲ]] (ਆਈਸੀਸੀ) ਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟੀ20ਆਈ ਰੈਂਕਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਆਈਸੀਸੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 80 ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1205588|title=ICC unveils Global Men's ਟੀ20ਆਈ Rankings Table featuring 80 teams|publisher=International Cricket Council|access-date=3 May 2019}}</ref> ਮਹਿਲਾ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਵ.ਓ.ਡੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਵ.ਟੀ20ਆਈ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਤੇ ਸੀ। 1 ਅਗਸਤ 2019 ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ ਖੇਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ICCJuly19">{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1288479|title=ICC board and full council concludes in London|website=International Cricket Council|access-date=18 ਜੁਲਾਈ2019}}</ref> ਸੱਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਦਲਾਅ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ [[2019 ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ]] ਦੌਰਾਨ [[ਸਟੀਵ ਸਮਿੱਥ|ਸਟੀਵ ਸਮਿਥ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਊਂਸਰ ਗੇਂਦ ਗਰਦਨ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮਾਰਨਸ ਲਬੂਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27412396/steven-smith-withdrawn-lord-ਟੈਸਟ-due-concussion|title=Steven Smith withdrawn from Lord's ਟੈਸਟ due to concussion|last=Brettig|first=Daniel|date=18 ਅਗਸਤ 2019|website=ESPNCricinfo|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=18 ਅਗਸਤ 2019}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ [[ਆਇਰਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਓਡੀਆਈ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ। [[2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਮਈ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਚ ਅਤੇ ਸੁੂਪਰ ਓਵਰ ਟਾਈ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਾਊਂਡਰੀਆਂ ਮਾਰਨ ਕਾਰਨ ਜੇਤੂ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ [[2019 ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ|71ਵੀਂ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ]] ਖੇਡੀ ਗਈ। ਇਹ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਟੈਸਟ [[2019–21 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ|2019-21 ਦੀ ਆਈਸੀਸੀ ਵਰਲਡ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27279509/faqs-happens-world-ਟੈਸਟ-championship-final-ends-draw-tie|title=FAQs - What happens if World ਟੈਸਟ Championship final ends in a draw or tie?|website=ESPN Cricinfo|access-date=29 ਜੁਲਾਈ2019}}</ref> ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੇ ਲੜੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਟੈਸਟ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਲੜੀ 2-2 ਨਾਲ ਡਰਾਅ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਇਹ 1972 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਿਲੀ ਡਰਾਅ ਲੜੀ ਸੀ।, 1972 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/49708021|title=Ashes 2019: England level series after beating Australia in final ਟੈਸਟ|website=BBC Sport|access-date=15 ਸਤੰਬਰ 2019}}</ref> ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 38 ਦੌੜਾਂ 'ਤੇ ਆਊਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਟੈਸਟ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਕੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ 1955 ਵਿੱਚ 26 ਦੌੜਾਂ 'ਤੇ ਆਊਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਕੋਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/145832.html|title=RECORDS {{!}} ਟੈਸਟ MATCHES {{!}} TEAM RECORDS {{!}} LOWEST INNINGS TOTALS|last=|first=|date=|website=ESPN Cricinfo|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=26 ਜੁਲਾਈ2019}}</ref> [[2019 ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ]] ਦੇ ਤੀਜੇ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 67 ਦੌੜਾਂ' ਤੇ ਆਊਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। 1887 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਟੀਮ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 70 ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੌੜਾਂ 'ਤੇ ਆਊਟ ਹੋ ਕੇ ਮੈਚ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;event=1;filter=advanced;innings_number=1;innings_number=2;orderby=team_score;orderbyad=reverse;result=1;template=results;type=team;view=innings|title=Team records{{!}}ਟੈਸਟ matches{{!}}Cricinfo Statsguru|last=|first=|date=|website=ESPNCricinfo|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=25 ਅਗਸਤ 2019}}</ref> ==ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰੇ |- ! rowspan=2 | ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ! rowspan=2 | ਘਰੇਲੂ ਟੀਮ ! rowspan=2 | ਮਹਿਮਾਨ ਟੀਮ ! colspan=5 | ਨਤੀਜੇ [ਮੈਚ] |- ! width=50 | [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ! width=50 | [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਓਡੀਆਈ]] ! width=50 | [[ਟਵੰਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ20ਆਈ]] ! width=50 | [[ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਪਹਿ.ਦ.]] ! width=50 | [[ਲਿਸਟ ਏ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਲਿ.ਏ.]] |- | style="text-align:left" | [[#ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ|3 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | — || 0–1 [1] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਇਂੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ|5 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || 4–0 [5] || 1–0 [1] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ|8 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG}} | — || 0–1 [2] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ|18 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || 0–1 [2] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ|19 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG}} | — || 1–1 [2] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|19 ਜੂਨ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || 2–0 [2] || 1–1 [2] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|1 ਜੁਲਾਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || 3–0 [3] || 1–1 [3] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ|24 ਜੁਲਾਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | 1–0 [1] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|26 ਜੁਲਾਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | — || 3–0 [3] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ|1 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | 2–2 [5] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਵਿੱਚ ਯੂਏਈ|3 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|UAE}} | — || — || 0–4 [4] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ|3 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" | {{flagicon|USA}} {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | 0–2 [2] || 0–2 [3] || 0–3 [3] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ|14 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | 1–1 [2] || — || 1–2 [3] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਗਸਤ 2019]]<ref name="AfgZim" group="n">ਅਗਸਤ 2019 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੌਰਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।</ref> | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG}} | [1] || [5] || [3] || — || — |- ! colspan=8 |ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ |- ! ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ! colspan=4 | ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ! colspan=3 | ਜੇਤੂ |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ|5 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|IRE|cricket}} [[2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|BAN}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ|20 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UGA}} [[2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|NAM}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|30 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|ENG}} {{flagicon|Wales}} [[2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|ENG}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ|15 ਜੂਨ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|GUE}} [[2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|JER}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ|22 ਜੁਲਾਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|SIN}} [[2018–19 ਆਈਸਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ|2019 ਆਈਸਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|SIN}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ|14 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|SCO}} [[2019 ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|SCO}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲਾਫਾਇਰ|18 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|BER}} [[2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲਾਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲਾਫਾਇਰ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|CAN}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | ਮਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੌਰੇ |- ! rowspan=2 | ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ! rowspan=2 | ਘਰੇਲੂ ਟੀਮ ! rowspan=2 | ਮਹਿਮਾਨ ਟੀਮ ! colspan=3 | ਨਤੀਜੇ [ਮੈਚ] |- ! width=50 | [[ਮਹੀਲਾ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਮ.ਟੈਸਟ]] ! width=50 | [[ਮਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਮ.ਓਡੀਆਈ]] ! width=50 | [[ਮਹਿਲਾ ਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਮ.ਟੀ20ਆਈ]] |- | style="text-align:left" | [[#ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਹਿਲਾਵਾਂ|6 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{crw|SA}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | — || 1–1 [3] || 3–2 [5] |- | style="text-align:left" | [[#ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ|26 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | — || — || 0–3 [3] |- | style="text-align:left" | [[#ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ|6 ਜੂਨ 2019]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | — || 3–0 [3] || 1–0 [3] |- | style="text-align:left" | [[#ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਮਹਿਲਾਵਾਂ|2 ਜੁਲਾਈ 2019]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | 0–0 [1] || 0–3 [3] || 1–2 [3] |- | style="text-align:left" | [[#ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ|10 ਜੁਲਾਈ 2019]]<ref name="ZimIre" group="n">Zimbabwe Women were scheduled to tour Ireland in June 2019, but the tour did not take place.</ref> | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | — || — || [3] |- ! colspan=6 |ਮਹਿਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ |- ! ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰੀਕ ! colspan=3 | ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ! colspan=2 | ਜੇਤੂ |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|5 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ZIM}} [[2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|ZIM}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਈਏਪੀ|6 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|VAN}} [[2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਈਏਪੀ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|PNG}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਮਰੀਕਾ|17 ਮਈ 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|USA}} [[2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਮਰੀਕਾ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|USA}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਯੂਰਪ|26 June 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ESP}} [[2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਯੂਰਪ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|NED}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੋਰ ਲੜੀ|8 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|NED}} [[2019 ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੋਰ ਲੜੀ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|THA}} |- | style="text-align:left" | [[#2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ|31 ਅਗਸਤ 2019]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|SCO}} [[2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|BAN}} |} ==ਦਰਜੇ (Rankings)== <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ: {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" style="white-space: nowrap;" ! colspan="5" | [[ਆਈਸੀਸੀ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] <small>3 ਮਈ 2019</small><ref name="Test">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/test |title=Men's Test Team Rankings |publisher=International Cricket Council |accessdate=3 May 2019}}</ref><ref name="update">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1205034 |title=India and England remain on top after annual rankings update |work=International Cricket Council |accessdate=3 May 2019}}</ref> |- ! ਦਰਜਾ ! ਟੀਮ ! ਮੈਚ ! ਅੰਕ ! ਰੇਟਿੰਗ |- style="background:gold" <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> | 1 || style="text-align:left" | {{cr|IND}} || 32 || 3,631 || 113 |- | 2 || style="text-align:left" | {{cr|NZ}} || 23 || 2,547 || 111 |- | 3 || style="text-align:left" | {{cr|SA}} || 27 || 2,917 || 108 |- | 4 || style="text-align:left" | {{cr|ENG}} || 35 || 3,663 || 105 |- | 5 || style="text-align:left" | {{cr|AUS}} || 27 || 2,640 || 98 |- | 6 || style="text-align:left" | {{cr|SL}} || 37 || 3,462 || 94 |- | 7 || style="text-align:left" | {{cr|PAK}} || 27 || 2,263 || 84 |- | 8 || style="text-align:left" | {{cr|WIN}} || 29 || 2,381 || 82 |- | 9 || style="text-align:left" | {{cr|BAN}} || 25 || 1,898 || 65 |- | 10 || style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} || 9 || 140 || 16 |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" style="white-space:nowrap" ! colspan="5" | [[ਆਈਸੀਸੀ ਓਡੀਆਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] <small>3 ਮਈ 2019</small><ref name="update"/><ref name="ODI">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=International Cricket Council |accessdate=3 May 2019 |archive-date=24 ਮਾਰਚ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324175838/https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/odi |url-status=dead }}</ref> |- ! ਦਰਜਾ !! ਟੀਮ !! ਮੈਚ !! ਅੰਕ !! ਰੇਟਿੰਗ |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left;" | {{cr|ENG}} || 38 || 4,659 || 123 |- | 2 || style="text-align:left;" | {{cr|IND}} || 47 || 5,669 || 121 |- | 3 || style="text-align:left;" | {{cr|SA}} || 39 || 4,488 || 115 |- | 4 || style="text-align:left;" | {{cr|NZ}} || 33 || 3,729 || 113 |- | 5 || style="text-align:left;" | {{cr|AUS}} || 40 || 4,342 || 109 |- | 6 || style="text-align:left;" | {{cr|PAK}} || 37 || 3,552 || 96 |- | 7 || style="text-align:left;" | {{cr|BAN}} || 31 || 2,667 || 86 |- | 8 || style="text-align:left;" | {{cr|WIN}} || 34 || 2,719 || 80 |- | 9 || style="text-align:left;" | {{cr|SL}} || 43 || 3,266 || 76 |- | 10 || style="text-align:left;" | {{cr|AFG}} || 28 || 1,780 || 64 |- | 11 || style="text-align:left;" | {{cr|ZIM}} || 30 || 1,609 || 54 |- | 12 || style="text-align:left;" | {{cr|IRE}} || 20 || 921 || 46 |- | 13 || style="text-align:left;" | {{cr|SCO}} || 9 || 359 || 40 |- | 14 || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || 8 || 152 || 19 |- | 15 || style="text-align:left;" | {{cr|UAE}} || 15 || 144 || 10 |- | 16 || style="text-align:left;" | {{cr|PNG}} || 9 || 50 || 6 |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | [[ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20ਆਈ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] <small>3 ਮਈ 2019</small><ref name="T20Irank">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/rankings/mens/team-rankings/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=International Cricket Council |accessdate=25 March 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1205588 |title=ICC unveils Global Men's T20I Rankings Table featuring 80 teams |publisher=International Cricket Council |accessdate=3 May 2019}}</ref> |- ! ਦਰਜਾ ! ਟੀਮ ! ਮੈਚ ! ਅੰਕ ! ਰੇਟਿੰਗ |- style="background:gold" | 1 || style=text-align:left; | {{cr|Pakistan}} || 25 || 7154 || 286 |- | 2 || style=text-align:left; | {{cr|South Africa}} || 16 || 4196 || 262 |- | 3 || style=text-align:left; | {{cr|England}} || 15 || 3917 || 261 |- | 4 || style=text-align:left; | {{cr|Australia}} || 21 || 5471 || 261 |- | 5 || style=text-align:left; | {{cr|India}} || 28 || 7273 || 260 |- | 6 || style=text-align:left; | {{cr|New Zealand}} || 16 || 4056 || 254 |- | 7 || style=text-align:left; | {{cr|Afghanistan}} || 16 || 3849 || 241 |- | 8 || style=text-align:left; | {{cr|Sri Lanka}} || 18 || 4093 || 227 |- | 9 || style=text-align:left; | {{cr|West Indies}} || 21 || 4747 || 226 |- | 10 || style=text-align:left; | {{cr|Bangladesh}} || 16 || 3525 || 220 |- | 11 || style=text-align:left; | {{cr|Nepal}} || 8 || 1698 || 212 |- | 12 || style=text-align:left; | {{cr|Scotland}} || 11 || 2185 || 199 |- | 13 || style=text-align:left; | {{cr|Zim}} || 9 || 1730 || 192 |- | 14 || style=text-align:left; | {{cr|Netherlands}} || 9 || 1686 || 187 |- | 15 || style=text-align:left; | {{cr|Ireland}} || 19 || 3455 || 182 |- | 16 || style=text-align:left; | {{cr|UAE}} || 14 || 2527 || 181 |- | colspan="5" |<small>''ਸਿਰਫ ਸਿਖਰਲੀਆਂ 16 ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।''</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON --> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਓਡੀਆਈ ਰੈਂਕਿੰਗ <small>24 ਮਾਰਚ 2019</small><ref name="WomenODI">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/odi |title=Women's ODI Rankings |publisher=International Cricket Council |accessdate=24 March 2019 |archive-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012013837/https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/odi |url-status=dead }}</ref> |- ! ਦਰਜਾ ! ਟੀਮ ! ਮੈਚ ! ਅੰਕ ! ਰੇਟਿੰਗ |- style="background:gold" | 1 || style="text-align:left;" | {{crw|AUS}} || 25 || 3602 || 144 |- | 2 || style="text-align:left;" | {{crw|ENG}} || 30 || 3673 || 122 |- | 3 || style="text-align:left;" | {{crw|IND}} || 33 || 4018 || 122 |- | 4 || style="text-align:left;" | {{crw|NZ}} || 33 || 3714 || 113 |- | 5 || style="text-align:left;" | {{crw|SA}} || 39 || 3864 || 99 |- | 6 || style="text-align:left;" | {{crw|WIN}} || 22 || 1921 || 87 |- | 7 || style="text-align:left;" | {{crw|PAK}} || 26 || 1978 || 76 |- | 8 || style="text-align:left;" | {{crw|SL}} || 29 || 1617 || 56 |- | 9 || style="text-align:left;" | {{crw|BAN}} || 13 || 632 || 49 |- | 10 || style="text-align:left;" | {{crw|IRE}} || 10 || 211 || 21 |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} <!-- THESE ARE THE RANKINGS AT THE START OF THE SEASON - THEY DO NOT GET UPDATED DURING THE SEASON - FOR BREVITY ONLY INCLUDE THE TOP 16 TEAMS--> {| class="wikitable" stp;" |- ! colspan="5" | ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਟੀ20ਆਈ ਰੈਂਕਿੰਗ <small>1 ਮਈ 2019</small><ref name="WomenT20">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/t20i |title=Women's T20I Rankings |publisher=International Cricket Council |accessdate=8 April 2019 |archive-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134826/https://www.icc-cricket.com/rankings/womens/team-rankings/t20i |url-status=dead }}</ref> |- ! ਦਰਜਾ ! ਟੀਮ ! ਮੈਚ ! ਅੰਕ ! ਰੇਟਿੰਗ |- style="background:gold" | 1 | style="text-align:left;" | {{crw|Australia}} || 28 || 7,937 || 283 |- | 2 | style="text-align:left;" | {{crw|England}} || 30 || 8,332 || 278 |- | 3 | style="text-align:left;" | {{crw|New Zealand}} || 32 || 8,837 || 276 |- | 4 | style="text-align:left;" | {{crw|West Indies}} || 27 || 7,044 || 261 |- | 5 | style="text-align:left;" | {{crw|India}} || 38 || 9,504 || 250 |- | 6 | style="text-align:left;" | {{crw|South Africa}} || 28 || 6,824 || 244 |- | 7 | style="text-align:left;" | {{crw|Pakistan}} || 34 || 7,713 || 227 |- | 8 | style="text-align:left;" | {{crw|Sri Lanka}} || 31 || 6,373 || 206 |- | 9 | style="text-align:left;" | {{crw|Bangladesh}} || 31 || 5,913 || 191 |- | 10 | style="text-align:left;" | {{crw|Ireland}} || 17 || 3,153 || 185 |- | 11 | style="text-align:left;" | {{crw|Zimbabwe}} || 23 || 3,518 || 153 |- | 12 | style="text-align:left;" | {{crw|Thailand}} || 40 || 6,044 || 151 |- | 13 | style="text-align:left;" | {{crw|Scotland}} || 8 || 1,199 || 150 |- | 14 | style="text-align:left;" | {{crw|Nepal}} || 19 || 2,425 || 128 |- | 15 | style="text-align:left;" | {{crw|Uganda}} || 25 || 3,166 || 127 |- | 16 || style="text-align:left;" | {{crw|UAE}} || 27 || 3,381 || 125 |- | colspan="5" |<small>''ਸਿਰਫ ਸਿਖਰਲੀਆਂ 16 ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।''</small> |} {{stack end}}{{clear}} ==ਮਈ== ===ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ=== {{main|ਇੰਗਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਓਡੀਆਈ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਘਰੇਲੂ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1161014.html ODI 4127] || 3 ਮਈ || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫੀਲਡ]] || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਮੈਦਾਨ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] || {{cr|ENG}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ=== {{main|2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ}} {{2019 ਆਇਰਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕਾ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168508.html ਓਡੀਆਈ 4128] || 5 ਮਈ || {{cr|IRE}} || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫੀਲਡ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਕਾਸਲ ਐਵੇਨਿਊ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਮੈਦਾਨ]], [[ਕਲੌਨਟਾਰਫ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ]] || {{cr|WIN}} 196 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168509.html ਓਡੀਆਈ 4129] || 7 ਮਈ || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਕਾਸਲ ਐਵੇਨਿਊ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਮੈਦਾਨ]], [[ਕਲੌਨਟਾਰਫ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ]] || {{cr|BAN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168510.html ਓਡੀਆਈ 4130a] || 9 ਮਈ || {{cr|IRE}} || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫੀਲਡ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168511.html ਓਡੀਆਈ 4132] || 11 ਮਈ || {{cr|IRE}} || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫੀਲਡ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] || {{cr|WIN}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168512.html ਓਡੀਆਈ 4134] || 13 ਮਈ|| {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] || {{cr|BAN}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168513.html ਓਡੀਆਈ 4136] || 15 ਮਈ || {{cr|IRE}} || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫੀਲਡ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਕਾਸਲ ਐਵੇਨਿਊ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਮੈਦਾਨ]], [[ਕਲੌਨਟਾਰਫ, ਡਬਲਿਨ|ਕਲੌਨਟਾਰਫ]] || {{cr|BAN}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="8" |ਫ਼ਾਈਨਲ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168514.html ਓਡੀਆਈ 4137] || 17 ਮਈ || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਦ ਵਿਲੇਜ]], [[ਮਾਲਾਹਾਈਡ]] || {{cr|BAN}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ=== {{main|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਟੀ20ਆਈ |- ! ਨੰ: ! ਤਰੀਕ ! ਘਰੇਲੂ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152840.html ਟੀ20ਆਈ 772] || 5 ਮਈ || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] || {{cr|ENG}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"| ODI series |- ! ਨੰ: ! ਤਰੀਕ ! ਘਰੇਲੂ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152841.html ਓਡੀਆਈ 4130] || 8 ਮਈ || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152842.html ਓਡੀਆਈ 4133] || 11 ਮਈ || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || {{cr|ENG}} 12 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152843.html ਓਡੀਆਈ 4135] || 14 ਮਈ || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਬ੍ਰਿਟਲ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] || {{cr|ENG}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152844.html ਓਡੀਆਈ 4138] || 17 ਮਈ || [[ਜੋਸ ਬਟਲਰ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || {{cr|ENG}} 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152845.html ਓਡੀਆਈ 4140] || 19 ਮਈ || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[Leeds]] || {{cr|ENG}} 54 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ=== {{main|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਰੁੱਪ ਏ}} {{col-2}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਰੁੱਪ ਬੀ}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182643.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 623] || 5 ਮਈ || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || {{crw|KEN}} || ਮਾਰਗਰੇਟ ਐਗੋਚੇ|| [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|NAM}} 39 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182642.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 624] || 5 ਮਈ || {{crw|ZIM}} || [[ਮੇਰੀ-ਐਨ ਮੁਸੋਂਡਾ]] || {{crw|MOZ}} || ਪਾਲਮਿਰਾ ਕਿਊਨਿਕਾ|| [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|ZIM}} 163 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182645.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 625] || 5 ਮਈ || {{crw|NGR}} || ਬਲੈਸਿੰਗ ਐਟਿਮ|| {{crw|RWA}} || ਸਾਰਾ ਉਵੇਰਾ|| [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|RWA}} 37 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182644.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 626] || 5 ਮਈ || {{crw|UGA}} || [[ਕੈਵਿਨ ਅਵੀਨੋ]] || {{crw|SLE}} || ਲਿੰਡਾ ਬੁੱਲ|| [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|UGA}} 90 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182647.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 631] || 6 ਮਈ || {{crw|KEN}} || ਮਾਰਗਰੇਟ ਐਗੋਚੇ|| {{crw|SLE}} || ਲਿੰਡਾ ਬੁੱਲ|| [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|KEN}} 106 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182646.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 632] || 6 ਮਈ || {{crw|MOZ}} || ਪਾਲਮਿਰਾ ਕਿਊਨਿਕਾ|| {{crw|NGR}} || ਬਲੈਸਿੰਗ ਐਟਿਮ|| [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|NGR}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182648.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 633] || 6 ਮਈ || {{crw|UGA}} || [[ਕੈਵਿਨ ਅਵੀਨੋ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{cr|NAM}} 14 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182649.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 634] || 6 ਮਈ || {{crw|TAN}} || ਫ਼ਾਤੁਮਾ ਕਿਬਾਸੂ|| {{crw|ZIM}} || [[ਮੇਰੀ-ਐਨ ਮੁਸੋਂਡਾ]] || [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|ZIM}} 92 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182650.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 639] || 8 ਮਈ || {{crw|MOZ}} || ਪਾਲਮਿਰਾ ਕਿਊਨਿਕਾ|| {{crw|RWA}} || ਸਾਰਾ ਉਵੇਰਾ|| [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|RWA}} 1 ਵਿਕਟ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182651.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 640] || 8 ਮਈ || {{crw|NGR}} || ਬਲੈਸਿੰਗ ਐਟਿਮ|| {{crw|TAN}} || ਫ਼ਾਤੁਮਾ ਕਿਬਾਸੂ|| [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|TAN}} 86 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182652.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 641] || 8 ਮਈ || {{crw|KEN}} || ਮਾਰਗਰੇਟ ਐਗੋਚੇ|| {{crw|UGA}} || [[ਕੈਵਿਨ ਅਵੀਨੋ]] || [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|UGA}} 4 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182653.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 642] || 8 ਮਈ || {{crw|SLE}} || ਲਿੰਡਾ ਬੁੱਲ|| {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|NAM}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182655.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 647] || 9 ਮਈ || {{crw|TAN}} || ਫ਼ਾਤੁਮਾ ਕਿਬਾਸੂ|| {{crw|MOZ}} || ਯੂਲੇਲੀਆ ਮੋਏਨ || [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|TAN}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182654.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 648] || 9 ਮਈ || {{crw|RWA}} || ਸਾਰਾ ਉਵੇਰਾ|| {{crw|ZIM}} || [[ਮੇਰੀ-ਐਨ ਮੁਸੋਂਡਾ]] || [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|ZIM}} 82 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182657.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 652] || 11 ਮਈ || {{crw|RWA}} || ਸਾਰਾ ਉਵੇਰਾ|| {{crw|TAN}} || ਫ਼ਾਤੁਮਾ ਕਿਬਾਸੂ|| [[ਤਕਸ਼ਿੰਗਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|TAN}} 38 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182656.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 653] || 11 ਮਈ || {{crw|ZIM}} || [[ਮੇਰੀ-ਐਨ ਮੁਸੋਂਡਾ]] || {{crw|NGR}} || ਬਲੈਸਿੰਗ ਐਟਿਮ|| [[ਓਲਡ ਹਰਾਰੀਅਨਸ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|ZIM}} 10 ਵਿਕਟਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="8" |ਫਾਈਨਲ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182658.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 654] || 12 ਮਈ || {{crw|ZIM}} || [[ਮੇਰੀ-ਐਨ ਮੁਸੋਂਡਾ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || [[ਹਰਾਰੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ]], [[ਹਰਾਰੇ]] || {{crw|ZIM}} 50 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਈਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਈਏਪੀ=== {{main|2019 ਆਈਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਈਏਪੀ }} {{2019 ਆਈਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਈਏਪੀ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- !ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182904.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 627] || 6 ਮਈ || {{crw|VAN}} || [[ਸੇਲੀਨਾ ਸੋਲਮਨ]] || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|PNG}} 57 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182905.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 628] || 6 ਮਈ || {{crw|JPN}} || [[ਮਾਈ ਯਾਨਾਗੀਡਾ]] || {{crw|INA}} || ਪੂਜੀ ਹਰਿਆਂਟੀ || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|INA}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182906.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 629] || 6 ਮਈ || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || {{crw|INA}} || ਪੂਜੀ ਹਰਿਆਂਟੀ || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|PNG}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182907.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 630] || 6 ਮਈ || {{crw|SAM}} || [[ਰੈਜੀਨਾ ਲਿਲੀ]] || {{crw|FIJ}} || ਰੂਸੀ ਮੁਰੀਯਾਲੋ|| [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|SAM}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182908.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 635] || 7 ਮਈ || {{crw|SAM}} || [[ਰੈਜੀਨਾ ਲਿਲੀ]] || {{crw|JPN}} || [[ਮਾਈ ਯਾਨਾਗੀਡਾ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|SAM}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182909.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 636] || 7 ਮਈ || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || {{crw|FIJ}} || ਰੂਸੀ ਮੁਰੀਯਾਲੋ|| [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|PNG}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182910.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 637] || 7 ਮਈ || {{crw|INA}} || ਪੂਜੀ ਹਰਿਆਂਟੀ || {{crw|SAM}} || [[ਰੈਜੀਨਾ ਲਿਲੀ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|SAM}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182911.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 638] || 7 ਮਈ || {{crw|VAN}} || [[ਸੇਲੀਨਾ ਸੋਲਮਨ]] || {{crw|FIJ}} || ਰੂਸੀ ਮੁਰੀਯਾਲੋ|| [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|VAN}} 63 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182912.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 643] || 9 ਮਈ || {{crw|VAN}} || [[ਸੇਲੀਨਾ ਸੋਲਮਨ]] || {{crw|SAM}} || [[ਰੈਜੀਨਾ ਲਿਲੀ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|SAM}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182913.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 644] || 9 ਮਈ || {{crw|FIJ}} || ਰੂਸੀ ਮੁਰੀਯਾਲੋ|| {{crw|JPN}} || [[ਮਾਈ ਯਾਨਾਗੀਡਾ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|JPN}} 31 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182914.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 645] || 9 ਮਈ || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || {{crw|JPN}} || [[ਮਾਈ ਯਾਨਾਗੀਡਾ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|PNG}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182915.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 646] || 9 ਮਈ || {{crw|INA}} || ਪੂਜੀ ਹਰਿਆਂਟੀ || {{crw|VAN}} || [[ਸੇਲੀਨਾ ਸੋਲਮਨ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|VAN}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182916.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 649] || 10 ਮਈ || {{crw|INA}} || ਪੂਜੀ ਹਰਿਆਂਟੀ || {{crw|FIJ}} || ਰੂਸੀ ਮੁਰੀਯਾਲੋ|| [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|INA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182917.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 650] || 10 ਮਈ || {{crw|JPN}} || [[ਮਾਈ ਯਾਨਾਗੀਡਾ]] || {{crw|VAN}} || [[ਸੇਲੀਨਾ ਸੋਲਮਨ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 2, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|VAN}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182918.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 651] || 10 ਮਈ || {{crw|SAM}} || [[ਰੈਜੀਨਾ ਲਿਲੀ]] || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || [[ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ, ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ|ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਪਾਰਕ]] ਗਰਾਊਂਡ 1, [[ਪੋਰਟ ਵਿਲਾ]] || {{crw|PNG}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾਵਾ=== {{main|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2017–20 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] – ਮ.ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177015.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1152] || 6 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਸੈਨਵੈਸ ਪਾਰਕ]], [[ਪੋਸ਼ੈਫ਼ਸਟ੍ਰੂਮ]] || {{crw|PAK}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177016.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1153] || 9 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਸੈਨਵੈਸ ਪਾਰਕ]], [[ਪੋਸ਼ੈਫ਼ਸਟ੍ਰੂਮ]] || {{crw|SA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177017.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1154] || 12 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਵਿਲੋਮੂਰ ਪਾਰਕ]], [[ਬੇਨੋਨੀ, ਗੌਂਟੈਂਗ|ਬੇਨੋਨੀ]] || ਮੈਚ ਟਾਈ ਹੋਇਆ |- ! colspan="9"|ਮ.ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177018.html ਮਟੀ20ਆਈ 655] || 15 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਐਲ.ਸੀ. ਡੇ ਵਿਲੀਅਰਜ਼ ਓਵਲ|ਟੁਕਸ ਓਵਲ]], [[ਪ੍ਰੇਟੋਰੀਆ]] || {{crw|PAK}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177019.html ਮਟੀ20ਆਈ 657] || 18 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਸਿਟੀ ਓਵਲ|ਪੀਟਰਮਾਰਿਟਜ਼ਬਰਗ]], [[ਪੀਟਰਮਾਰਿਟਜ਼ਬਰਗ]] || {{crw|SA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177020.html ਮਟੀ20ਆਈ 659] || 19 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਸਿਟੀ ਓਵਲ|ਪੀਟਰਮਾਰਿਟਜ਼ਬਰਗ]], [[ਪੀਟਰਮਾਰਿਟਜ਼ਬਰਗ]] || {{crw|PAK}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177021.html ਮਟੀ20ਆਈ 661] || 22 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਵਿਲੋਮੂਰ ਪਾਰਕ]], [[ਬੇਨੋਨੀ, ਗੌਂਟੈਂਗ|ਬੇਨੋਨੀ]] || {{crw|SA}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1177022.html ਮਟੀ20ਆਈ 662] || 23 ਮਈ || [[ਸੂਨੇ ਲੂਸ]] || [[ਬਿਸਮਾਹ ਮਾਰੂਫ਼]] || [[ਵਿਲੋਮੂਰ ਪਾਰਕ]], [[ਬੇਨੋਨੀ, ਗੌਂਟੈਂਗ|ਬੇਨੋਨੀ]] || {{crw|SA}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== {{main|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1169329.html ਓਡੀਆਈ 4129a] || 8 ਮਈ || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਦ ਗਰਾਂਜ ਕਲੱਬ]], [[ਐਡਿਨਬਰਗ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1169330.html ਓਡੀਆਈ 4131] || 10 ਮਈ || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਦ ਗਰਾਂਜ ਕਲੱਬ]], [[ਐਡਿਨਬਰਗ]] || {{cr|AFG}} 2 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਮਰੀਕਾ=== {{main|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਮਰੀਕਾ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਅਮਰੀਕਾ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183855.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 656] || 17 ਮਈ || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || {{crw|CAN}} || [[ਮਾਹੇਵਿਸ਼ ਖਾਨ]] || [[ਸੈਂਟਰਲ ਬ੍ਰੋਵਾਰਡ ਰੀਜਨਲ ਪਾਰਕ]], [[ਲੌਡਰਹਿਲ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ|ਲੌਡਰਹਿਲ]] || {{crw|USA}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183856.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 658] || 18 ਮਈ || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || {{crw|CAN}} || [[ਮਾਹੇਵਿਸ਼ ਖਾਨ]] || [[ਸੈਂਟਰਲ ਬ੍ਰੋਵਾਰਡ ਰੀਜਨਲ ਪਾਰਕ]], [[ਲੌਡਰਹਿਲ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ|ਲੌਡਰਹਿਲ]] || {{crw|USA}} 37 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183857.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 660] || 19 ਮਈ || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || {{crw|CAN}} || [[ਮਾਹੇਵਿਸ਼ ਖਾਨ]] || [[ਸੈਂਟਰਲ ਬ੍ਰੋਵਾਰਡ ਰੀਜਨਲ ਪਾਰਕ]], [[ਲੌਡਰਹਿਲ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ|ਲੌਡਰਹਿਲ]] || {{crw|USA}} 35 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ=== {{main|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਜਗ੍ਹਾ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1169331.html ਓਡੀਆਈ 4138a] || 18 ਮਈ || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਦ ਗਰਾਂਜ ਕਲੱਬ]], [[ਐਡਿਨਬਰਗ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1169332.html ਓਡੀਆਈ 4142] || 21 ਮਈ|| [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਦ ਗਰਾਂਜ ਕਲੱਬ]], [[ਐਡਿਨਬਰਗ]] || {{cr|SL}} 35 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |} ===ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== {{main|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168515.html ਓਡੀਆਈ 4139] || 19 ਮਈ || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਸਟੋਰਮੌਂਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸਟੋਰਮੌਂਟ]], [[ਬੈਲਾਫ਼ਾਸਟ]] || {{cr|IRE}} 72 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168516.html ਓਡੀਆਈ 4141] || 21 ਮਈ || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਸਟੋਰਮੌਂਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸਟੋਰਮੌਂਟ]], [[ਬੈਲਾਫ਼ਾਸਟ]] || {{cr|AFG}}126 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ=== {{main|2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184259.html ਟੀ20ਆਈ 776] || 20 ਮਈ || {{cr|KEN}} || [[ਸ਼ੈਮ ਐਂਗੋਚੇ]] || {{cr|NGR}} || [[ਅਡੇਮੋਲਾ ਓਨੀਕੋਈ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|KEN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184258.html ਟੀ20ਆਈ 777] || 20 ਮਈ || {{cr|GHA}} || [[ਇਸਾਕ ਅਬੋਆਗੇ]] || {{cr|NAM}} || [[ਗੇਰਾਹਰਡ ਇਰਾਸਮਸ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|NAM}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184260.html ਟੀ20ਆਈ 778] || 20 ਮਈ || {{cr|UGA}} || [[ਰੌਜਰ ਮੁਕਾਸਾ]] || {{cr|BOT}} || [[ਕਾਰਾਬੋ ਮੋਟਲਹਾਂਕਾ]] || [[ਲੁਗੋਗੋ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|UGA}} by 52 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184262.html ਟੀ20ਆਈ 779] || 21 ਮਈ || {{cr|NAM}} || [[ਗੇਰਾਹਰਡ ਇਰਾਸਮਸ]] || {{cr|UGA}} || [[ਰੌਜਰ ਮੁਕਾਸਾ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|NAM}} 42 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184263.html ਟੀ20ਆਈ 780] || 21 ਮਈ || {{cr|BOT}} || [[ਕਾਰਾਬੋ ਮੋਟਲਹਾਂਕਾ]] || {{cr|NGR}} || [[ਅਡੇਮੋਲਾ ਓਨੀਕੋਈ]] || [[ਲੁਗੋਗੋ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|NGR}} 11 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184261.html ਟੀ20ਆਈ 781] || 21 ਮਈ || {{cr|KEN}} || [[ਸ਼ੈਮ ਐਂਗੋਚੇ]] || {{cr|GHA}} || [[ਇਸਾਕ ਅਬੋਆਗੇ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|KEN}} 53 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184900.html ਟੀ20ਆਈ 782] || 22 ਮਈ || {{cr|NGR}} || [[ਅਡੇਮੋਲਾ ਓਨੀਕੋਈ]] || {{cr|GHA}} || [[ਇਸਾਕ ਅਬੋਆਗੇ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|NGR}} 28 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184901.html ਟੀ20ਆਈ 783] || 22 ਮਈ || {{cr|NAM}} || [[ਗੇਰਾਹਰਡ ਇਰਾਸਮਸ]] || {{cr|BOT}} || [[ਕਾਰਾਬੋ ਮੋਟਲਹਾਂਕਾ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|NAM}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184902.html ਟੀ20ਆਈ 784] || 22 ਮਈ || {{cr|UGA}} || [[ਰੌਜਰ ਮੁਕਾਸਾ]] || {{cr|KEN}} || [[ਸ਼ੈਮ ਐਂਗੋਚੇ]] || [[ਲੁਗੋਗੋ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|KEN}}1 ਦੌੜ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184265.html ਟੀ20ਆਈ 784a] || 23 ਮਈ || {{cr|BOT}} || [[ਕਾਰਾਬੋ ਮੋਟਲਹਾਂਕਾ]] || {{cr|KEN}} || [[ਸ਼ੈਮ ਐਂਗੋਚੇ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184264.html ਟੀ20ਆਈ 784b] || 23 ਮਈ || {{cr|NGR}} || [[ਅਡੇਮੋਲਾ ਓਨੀਕੋਈ]] || {{cr|NAM}} || [[ਗੇਰਾਹਰਡ ਇਰਾਸਮਸ]] || [[ਲੁਗੋਗੋ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184266.html ਟੀ20ਆਈ 785] || 23 ਮਈ || {{cr|UGA}} || [[ਰੌਜਰ ਮੁਕਾਸਾ]] || {{cr|GHA}} || [[ਇਸਾਕ ਅਬੋਆਗੇ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || {{cr|UGA}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184268.html ਟੀ20ਆਈ 785a] || 24 ਮਈ || {{cr|GHA}} || [[ਇਸਾਕ ਅਬੋਆਗੇ]] || {{cr|BOT}} || [[ਕਾਰਾਬੋ ਮੋਟਲਹਾਂਕਾ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184267.html ਟੀ20ਆਈ 785b] || 24 ਮਈ || {{cr|NAM}} || [[ਗੇਰਾਹਰਡ ਇਰਾਸਮਸ]] || {{cr|KEN}} || [[ਸ਼ੈਮ ਐਂਗੋਚੇ]] || [[ਕਿਆਮਬੋਗੋ ਕ੍ਰਿਕਟ ਓਵਲ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1184269.html ਟੀ20ਆਈ 785c] || 24 ਮਈ || {{cr|NGR}} || [[ਅਡੇਮੋਲਾ ਓਨੀਕੋਈ]] || {{cr|UGA}} || [[ਰੌਜਰ ਮੁਕਾਸਾ]] || [[ਲੁਗੋਗੋ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੰਪਾਲਾ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |} ===ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ=== {{main|ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|ਮ.ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185154.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 663] || 26 ਮਈ || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੈਲਰ]] || [[ਵਾਈ.ਐਮ.ਸੀ.ਏ. ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ]], [[ਡਬਲਿਨ]] || {{crw|WIN}} 64 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185155.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 664] || 28 ਮਈ || [[ਕਿਮ ਗਾਰਥ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੈਲਰ]] || [[ਸਿਡਨੀ ਪਰੇਡ]], [[ਡਬਲਿਨ]] || {{crw|WIN}} 45 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185156.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 665] || 29 ਮਈ || [[ਕਿਮ ਗਾਰਥ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੈਲਰ]] || [[ਸਿਡਨੀ ਪਰੇਡ]], [[ਡਬਲਿਨ]] || {{crw|WIN}} 72 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ=== {{main|2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ}} {{2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅੰਕ ਸੂਚੀ}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| 2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144483.html ਓਡੀਆਈ 4143] || 30 ਮਈ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|ENG}} 104 ਦੌੜਾਂ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144484.html ਓਡੀਆਈ 4144] || 31 ਮਈ || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || {{cr|WIN}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144485.html ਓਡੀਆਈ 4145] || 1 ਜੂਨ || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] || {{cr|NZ}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144486.html ਓਡੀਆਈ 4146] || 1 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਨ]], [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] || {{cr|AUS}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144487.html ਓਡੀਆਈ 4147] || 2 ਜੂਨ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|BAN}} 21 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144488.html ਓਡੀਆਈ 4148] || 3 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || {{cr|PAK}} 14 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144489.html ਓਡੀਆਈ 4149] || 4 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] || {{cr|SL}} 34 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144490.html ਓਡੀਆਈ 4150] || 5 ਜੂਨ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || {{cr|IND}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144491.html ਓਡੀਆਈ 4151] || 5 ਜੂਨ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|NZ}} 2 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144492.html ਓਡੀਆਈ 4152] || 6 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || {{cr|AUS}} 15 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144493.html ਓਡੀਆਈ 4152a] || 7 ਜੂਨ || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਨ]], [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144494.html ਓਡੀਆਈ 4153] || 8 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] || {{cr|ENG}} 106 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144495.html ਓਡੀਆਈ 4154] || 8 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] || {{cr|NZ}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144496.html ਓਡੀਆਈ 4155] || 9 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|IND}} 36 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144497.html ਓਡੀਆਈ 4156] || 10 ਜੂਨ || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144498.html ਓਡੀਆਈ 4156a] || 11 ਜੂਨ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਨ]], [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144499.html ਓਡੀਆਈ 4157] || 12 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] || {{cr|AUS}} 41 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144500.html ਓਡੀਆਈ 4157a] || 13 ਜੂਨ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144501.html ਓਡੀਆਈ 4158] || 14 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || {{cr|ENG}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144502.html ਓਡੀਆਈ 4159] || 15 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|AUS}} 87 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144503.html ਓਡੀਆਈ 4160] || 15 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼ (ਕ੍ਰਿਕ ਮੈਦਾਨ)|ਸੋਫੀਆ ਗਾਰਡਨਜ਼]], [[ਕਾਰਡਿਫ਼]] || {{cr|SA}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144504.html ਓਡੀਆਈ 4161] || 16 ਜੂਨ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|IND}} 89 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144505.html ਓਡੀਆਈ 4162] || 17 ਜੂਨ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਮੈਦਾਨ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] || {{cr|BAN}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144506.html ਓਡੀਆਈ 4163] || 18 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|ENG}} 150 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144507.html ਓਡੀਆਈ 4165] || 19 ਜੂਨ || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|NZ}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144508.html ਓਡੀਆਈ 4166] || 20 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਟਰੈਂਟ ਬਰਿੱਜ]], [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] || {{cr|AUS}} 48 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144509.html ਓਡੀਆਈ 4168] || 21 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] || {{cr|SL}} 20 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144510.html ਓਡੀਆਈ 4169] || 22 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || {{cr|IND}} 11 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144511.html ਓਡੀਆਈ 4170] || 22 ਜੂਨ || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|NZ}} 5 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144512.html ਓਡੀਆਈ 4171] || 23 ਜੂਨ || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|PAK}} 49 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144513.html ਓਡੀਆਈ 4172] || 24 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || [[ਰੋਜ਼ ਬੌਲ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਰੋਜ਼ ਬੌਲ]], [[ਸਾਊਥਹੈਂਪਟਨ]] || {{cr|BAN}} 62 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144514.html ਓਡੀਆਈ 4173] || 25 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|AUS}} 64 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144515.html ਓਡੀਆਈ 4174] || 26 ਜੂਨ || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|PAK}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144516.html ਓਡੀਆਈ 4175] || 27 ਜੂਨ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|IND}} 125 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144517.html ਓਡੀਆਈ 4176] || 28 ਜੂਨ || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਮੈਦਾਨ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] || {{cr|SA}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144518.html ਓਡੀਆਈ 4177] || 29 ਜੂਨ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] || {{cr|PAK}} 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144519.html ਓਡੀਆਈ 4178] || 29 ਜੂਨ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|AUS}} 86 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144520.html ਓਡੀਆਈ 4179] || 30 ਜੂਨ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|ENG}} 31 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144521.html ਓਡੀਆਈ 4180] || 1 ਜੁਲਾਈ || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਮੈਦਾਨ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] || {{cr|SL}} 23 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144522.html ਓਡੀਆਈ 4182] || 2 ਜੁਲਾਈ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|IND}} 28 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144523.html ਓਡੀਆਈ 4183] || 3 ਜੁਲਾਈ || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਰਿਵਰਸਾਈਡ ਮੈਦਾਨ]], [[ਚੈਸਟਰ ਲੀ ਸਟ੍ਰੀਟ]] || {{cr|ENG}} 119 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144524.html ਓਡੀਆਈ 4184] || 4 ਜੁਲਾਈ || {{cr|AFG}} || [[ਗੁਲਬਦੀਨ ਨਾਇਬ]] || {{cr|WIN}} || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] || {{cr|WIN}} 23 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144525.html ਓਡੀਆਈ 4186] || 5 ਜੁਲਾਈ || {{cr|BAN}} || [[ਮਸ਼ਰਫ਼ੇ ਮੋਰਤਾਜ਼ਾ]] || {{cr|PAK}} || [[ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|PAK}} 94 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144526.html ਓਡੀਆਈ 4187] || 6 ਜੁਲਾਈ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|SL}} || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]] || {{cr|IND}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144527.html ਓਡੀਆਈ 4188] || 6 ਜੁਲਾਈ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|SA}} || [[ਫ਼ਾਫ਼ ਡੂ ਪਲੈਸੀ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|SA}} 10 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="8" |ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144528.html ਓਡੀਆਈ 4190] || 9–10 ਜੁਲਾਈ || {{cr|IND}} || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫ਼ਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|NZ}} 18 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144529.html ਓਡੀਆਈ 4191] || 11 ਜੁਲਾਈ || {{cr|AUS}} || [[ਆਰੋਨ ਫ਼ਿੰਚ]] || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|ENG}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="8" |ਫਾਈਨਲ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144530.html ਓਡੀਆਈ 4192] || 14 ਜੁਲਾਈ || {{cr|NZ}} || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || {{cr|ENG}} || [[ਇਓਨ ਮੌਰਗਨ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || ਮੈਚ ਅਤੇ [[ਸੂਪਰ ਓਵਰ]] ਟਾਈ ({{cr|ENG}} ਵੱਧ ਬਾਊਂਡਰੀਆਂ ਮਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿੱਤਿਆ) |} ===ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ=== {{main|ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[2017–20 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] – ਮ.ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168016.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1155] || 6 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਗ੍ਰੇਸ ਰੋਡ]], [[ਲੀਸੈਸਟਰ]] || {{crw|ENG}} 208 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168017.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1156] || 9 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਨਿਊ ਰੋਡ, ਵੌਰਸੈਸਟਰ|ਨਿਊ ਰੋਡ]], [[ਵੌਰਸੈਸਟਰ]] || {{crw|ENG}} 121 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168018.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1157] || 13 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ, ਚੈਲਮਸਫ਼ੋਰਡ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਚੈਲਮਸਫ਼ੋਰਡ]] || {{crw|ENG}} 135 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- ! colspan="9"|ਮ.ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168019.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 668a] || 18 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ, ਨੌਰਥੈਂਪਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਨੌਰਥੈਂਪਟਨ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168020.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 675] || 21 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ, ਨੌਰਥੈਂਪਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਨੌਰਥੈਂਪਟਨ]] || {{crw|ENG}} 42 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168021.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 679a] || 25 ਜੂਨ || [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਸਟੈਫ਼ਨੀ ਟੇਲਰ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ, ਡਰਬੀ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਡਰਬੀ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ=== {{main|2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਯੂਰਪ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185179.html ਟੀ20ਆਈ 791] || 15 ਜੂਨ || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || {{cr|JER}} || [[ਚਾਰਲਸ ਪਰਚਰਡ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|JER}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185180.html ਟੀ20ਆਈ 792] || 15 ਜੂਨ || {{cr|NOR}} || [[ਰਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ]] || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|ITA}} 20 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185181.html ਟੀ20ਆਈ 793] || 15 ਜੂਨ || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || {{cr|GER}} || [[ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਗਨੇਸ਼ਨ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|GER}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185183.html ਟੀ20ਆਈ 794] || 16 ਜੂਨ || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || {{cr|GER}} || [[ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਗਨੇਸ਼ਨ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|ITA}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185184.html ਟੀ20ਆਈ 795] || 16 ਜੂਨ || {{cr|JER}} || [[ਚਾਰਲਸ ਪਰਚਰਡ]] || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|JER}} 19 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185185.html ਟੀ20ਆਈ 796] || 16 ਜੂਨ || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|ITA}} 11 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185186.html ਟੀ20ਆਈ 797] || 16 ਜੂਨ || {{cr|JER}} || [[ਚਾਰਲਸ ਪਰਚਰਡ]] || {{cr|NOR}} || [[ਰਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|JER}} 80 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185182.html ਟੀ20ਆਈ 798] || 17 ਜੂਨ || {{cr|NOR}} || [[ਰਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ]] || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|DEN}} 46 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185187.html ਟੀ20ਆਈ 799] || 18 ਜੂਨ || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185189.html ਟੀ20ਆਈ 800] || 18 ਜੂਨ || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185191.html ਟੀ20ਆਈ 801] || 19 ਜੂਨ || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || {{cr|NOR}} || [[ਰਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|GUE}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185192.html ਟੀ20ਆਈ 802] || 19 ਜੂਨ || {{cr|JER}} || [[ਚਾਰਲਸ ਪਰਚਰਡ]] || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|JER}} 73 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185193.html ਟੀ20ਆਈ 803] || 19 ਜੂਨ || {{cr|GER}} || [[ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਲਾਈ]] || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|GER}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189743.html ਟੀ20ਆਈ 804] || 20 ਜੂਨ || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || {{cr|GUE}} || [[ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਜੋਸ਼ ਬਟਲਰ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|GUE}} 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185188.html ਟੀ20ਆਈ 805] || 20 ਜੂਨ || {{cr|GER}} || [[ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਲਾਈ]] || {{cr|NOR}} || [[ਰਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|GER}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189744.html ਟੀ20ਆਈ 806] || 20 ਜੂਨ || {{cr|DEN}} || [[ਹਾਮਿਦ ਸ਼ਾਹ]] || {{cr|ITA}} || [[ਗਯਾਸ਼ਾਨ ਮੁਨਾਸਿੰਘੇ]] || [[ਕਿੰਗ ਜੌਰਜ V ਸਪੋਰਟਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕਾਸਟੈਲ, ਗਰਨਸੀ|ਕਾਸਟੈਲ]] || {{cr|DEN}} 30 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185190.html ਟੀ20ਆਈ 807] || 20 ਜੂਨ || {{cr|GER}} || [[ਰਿਸ਼ੀ ਪਿੱਲਾਈ]] || {{cr|JER}} || [[ਚਾਰਲਸ ਪਰਚਰਡ]] || [[ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ|ਕਾਲਜ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਪੋਰਟ]] || {{cr|GER}} 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਨੀਂਦਰਲੈਂਡਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ=== {{main|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188377.html ਓਡੀਆਈ 4164] || 19 ਜੂਨ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{cr|NED}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188378.html ਓਡੀਆਈ 4167] || 21 ਜੂਨ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{cr|NED}} 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"| ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188379.html ਟੀ20ਆਈ 808] || 23 ਜੂਨ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਹਾਜ਼ੇਲਾਰਵੇਗ ਸਟਾਡੀਅਨ|ਹਾਜ਼ੇਲਾਰਵੇਗ]], [[ਰੌਟਰਡੈਮ]] || {{cr|NED}} 49 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188380.html ਟੀ20ਆਈ 811] || 25 ਜੂਨ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਹਾਜ਼ੇਲਾਰਵੇਗ ਸਟਾਡੀਅਨ|ਹਾਜ਼ੇਲਾਰਵੇਗ]], [[ਰੌਟਰਡੈਮ]] || ਮੈਚ ਟਾਈ ({{cr|ZIM}} ਨੇ [[ਸੂਪਰ ਓਵਰ]]) ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਯੂਰਪ=== {{main|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਯੂਰਪ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਯੂਰਪ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190604.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 680] || 26 ਜੂਨ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|GER}} || ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਗੌਗ || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || {{crw|SCO}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190605.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 681] || 26 ਜੂਨ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || {{crw|NED}} 7 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190606.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 682] || 27 ਜੂਨ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|GER}} || ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਗੌਗ || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || {{crw|NED}} 131 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190607.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 683] || 27 ਜੂਨ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || ਮੈਚ ਟਾਈ ({{crw|SCO}} ਨੇ [[ਸੂਪਰ ਓਵਰ]]) ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190608.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 684] || 29 ਜੂਨ || {{crw|GER}} || ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਗੌਗ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || {{crw|SCO}} 107 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190609.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 685] || 29 ਜੂਨ || {{crw|GER}} || ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਗੌਗ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ|ਲਾ ਮਾਂਗਾ ਕਲੱਬ]], [[ਮਰਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ|ਮਰਸ਼ੀਆ]] || {{crw|NED}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} == ਜੁਲਾਈ == ===ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ=== {{main|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168517.html ਓਡੀਆਈ 4181] || 1 ਜੁਲਾਈ|| [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਬਰੈਡੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਮਗੇਰਾਮੇਸਨ]] || {{cr|IRE}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168518.html ਓਡੀਆਈ 4185] || 4 ਜੁਲਾਈ|| |[[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਸਟੋਰਮੌਂਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸਟੋਰਮੌਂਟ]], [[ਬੈਲਫ਼ਾਸਟ]] || {{cr|IRE}} 5 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168519.html ਓਡੀਆਈ 4189] || 7 ਜੁਲਾਈ|| [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਸਟੋਰਮੌਂਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸਟੋਰਮੌਂਟ]], [[ਬੈਲਫ਼ਾਸਟ]] || {{cr|IRE}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"| ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168520.html ਟੀ20ਆਈ 821a] || 10 ਜੁਲਾਈ|| [[ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਸਟੋਰਮੌਂਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ)|ਸਟੋਰਮੌਂਟ]], [[ਬੈਲਫ਼ਾਸਟ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168521.html ਟੀ20ਆਈ 825] || 12 ਜੁਲਾਈ|| [[ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਬਰੈਡੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਮਗੇਰਾਮੇਸਨ]] || {{cr|IRE}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168522.html ਟੀ20ਆਈ 831] || 14 ਜੁਲਾਈ|| [[ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਗੈਰੀ ਵਿਲਸਨ]] || [[ਹੈਮਿਲਟਨ ਮਾਸਾਕਾਡਜ਼ਾ]] || [[ਬਰੈਡੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਲੱਬ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਮਗੇਰਾਮੇਸਨ]] || {{cr|ZIM}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਮਹਿਲਾਵਾਂ=== {{main|ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|ਮ.ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168022.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1158] || 2 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਗ੍ਰੇਸ ਰੋਡ]], [[ਲੀਸੈਸਟਰ]] || {{crw|AUS}} 2 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168023.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1159] || 4 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਗ੍ਰੇਸ ਰੋਡ]], [[ਲੀਸੈਸਟਰ]] || {{crw|AUS}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168024.html ਮ.ਓਡੀਆਈ 1160] || 7 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਸੇਂਟ ਲਾਰੈਂਸ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਕੈਂਟਰਬਰੀ]] || {{crw|AUS}} 194 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"|ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਟੈਸਟ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168025.html ਮ.ਟੈਸਟ 140] || 18–21 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ, ਟਾਊਂਟਨ|ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਟਾਊਂਟਨ]] || ਮੈਚ ਡਰਾਅ ਹੋਇਆ |- ! colspan="9"|ਮ.ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168026.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 700] || 26 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ, ਚੈਲਮਸਫ਼ੋਰਡ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਚੈਲਮਸਫ਼ੋਰਡ]] || {{crw|AUS}} 93 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168027.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 701] || 28 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ, ਹੋਵੇ|ਕਾਊਂਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਹੇਵੇ]] || {{crw|AUS}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168028.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 705] || 31 ਜੁਲਾਈ|| [[ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ (ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਹੀਥਰ ਨਾਈਟ]] || [[ਮੈਗ ਲੈਨਿੰਗ]] || [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਕਾਊਂਟੀ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] || {{crw|ENG}} 17 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ=== {{main|ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਨੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ 50 ਓਵਰ ਮੈਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਟੀ20ਮੈਚ ਖੇਡਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਦੌਰਾ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਦੁਆਰਾ ਫੰਡਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketireland.ie/news/article/cricket-ireland-expresses-profound-disappointment-at-womens-tour-cancellati |title=Cricket Ireland expresses profound disappointment at women’s tour cancellation |work=Cricket Ireland |accessਤਰੀਕ=29 ਜੂਨ 2019 |access-date=2019-09-18 |archive-date=2019-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629082935/https://www.cricketireland.ie/news/article/cricket-ireland-expresses-profound-disappointment-at-womens-tour-cancellati |url-status=dead }}</ref> ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ=== {{main|2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਏਸ਼ੀਆ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190767.html ਟੀ20ਆਈ 832] || 22 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|SIN}} || [[ਅਮਜਦ ਮਹਿਬੂਬ]] || {{cr|QAT}} || [[ਤਮੂਰ ਸੱਜਦ]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|SIN}} 33 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190768.html ਟੀ20ਆਈ 833] || 22 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|KUW}} || [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼ (ਕੁਵੈਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼]] || {{cr|MAS}} || [[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|MAS}} 42 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190769.html ਟੀ20ਆਈ 834] || 23 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|QAT}} || [[ਤਮੂਰ ਸੱਜਦ]] || {{cr|NEP}} || [[ਪਾਰਸ ਖਡਕਾ]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|QAT}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190770.html ਟੀ20ਆਈ 834a] || 23 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|SIN}} || [[ਅਮਜਦ ਮਹਿਬੂਬ]] || {{cr|KUW}} || [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼ (ਕੁਵੈਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || ਮੈਚ ਰੱਦ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190771.html ਟੀ20ਆਈ 835] || 24 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|NEP}} || [[ਗਿਆਨੇਂਦਰਾ ਮੱਲਾ]] || {{cr|MAS}} || [[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|NEP}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190772.html ਟੀ20ਆਈ 836] || 26 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|QAT}} || [[ਤਮੂਰ ਸੱਜਦ]] || {{cr|KUW}} || [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼ (ਕੁਵੈਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|KUW}} 10 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190773.html ਟੀ20ਆਈ 837] || 26 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|SIN}} || [[ਅਮਜਦ ਮਹਿਬੂਬ]] || {{cr|MAS}} || [[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|SIN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190774.html ਟੀ20ਆਈ 838] || 27 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|KUW}} || [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼ (ਕੁਵੈਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ)|ਮੁਹੰਮਦ ਕਸ਼ੀਫ਼]] || {{cr|NEP}} || [[ਪਾਰਸ ਖਡਕਾ]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|NEP}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190775.html ਟੀ20ਆਈ 839] || 27 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|MAS}} || [[ਅਹਿਮਦ ਫ਼ੈਜ਼]] || {{cr|QAT}} || [[ਤਮੂਰ ਸੱਜਦ]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|QAT}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190776.html ਟੀ20ਆਈ 840] || 28 ਜੁਲਾਈ|| {{cr|SIN}} || [[ਅਮਜਦ ਮਹਿਬੂਬ]] || {{cr|NEP}} || [[ਪਾਰਸ ਖਡਕਾ]] || [[ਇੰਡੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਗਰਾਊਂਡ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] || {{cr|SIN}} 82 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} === ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ === {{main|ਆਇਰਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" ! colspan="9"| ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਟੈਸਟ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152839.html ਟੈਸਟ 2352] || 24–27 ਜੁਲਾਈ|| [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਵਿਲੀਅਮ ਪੋਰਟਰਫ਼ੀਲਡ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|ENG}} 143 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼=== {{main|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193504.html ਓਡੀਆਈ 4193] || 26 ਜੁਲਾਈ|| [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਆਰ. ਪ੍ਰੇਮਦਾਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]] || {{cr|SL}} 91 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193505.html ਓਡੀਆਈ 4194] || 28 ਜੁਲਾਈ|| [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਆਰ. ਪ੍ਰੇਮਦਾਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]] || {{cr|SL}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193506.html ਓਡੀਆਈ 4195] || 31 ਜੁਲਾਈ|| [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਤਮੀਮ ਇਕਬਾਲ]] || [[ਆਰ. ਪ੍ਰੇਮਦਾਸਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]] || {{cr|SL}} 122 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} == ਅਗਸਤ == === ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ === {{main|2019 ਐਸ਼ੇਜ਼ ਲੜੀ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"| [[2019–21 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]], [[ਦ ਐਸ਼ੇਜ਼]] – ਟੈਸਟ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152846.html ਟੈਸਟ 2353] || 1–5 ਅਗਸਤ || [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਟਿਮ ਪੇਨ]] || [[ਐਜਬੈਸਟਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਗਰਾਊਂਡ|ਐਜਬੈਸਟਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] || {{cr|AUS}} 251 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152847.html ਟੈਸਟ 2355] || 14–18 ਅਗਸਤ || [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਟਿਮ ਪੇਨ]] || [[ਲੌਰਡਸ]], [[ਲੰਡਨ]] || ਮੈਚ ਡਰਾਅ ਹੋਇਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152848.html ਟੈਸਟ 2357] || 22–26 ਅਗਸਤ || [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਟਿਮ ਪੇਨ]] || [[ਹੈਡਿੰਗਲੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਹੈਡਿੰਗਲੀ]], [[ਲੀਡਸ]]|| {{cr|ENG}} 1 ਵਿਕਟ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152849.html ਟੈਸਟ 2360] || 4–8 ਸਤੰਬਰ || [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਟਿਮ ਪੇਨ]] || [[ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫਰਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ|ਓਲਡ ਟ੍ਰੈਫਰਡ]], [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]] || {{cr|AUS}} 185 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152850.html ਟੈਸਟ 2362] || 12–16 ਸਤੰਬਰ || [[ਜੋ ਰੂਟ]] || [[ਟਿਮ ਪੇਨ]] || [[ਦ ਓਵਲ]], [[ਲੰਡਨ]] || {{cr|ENG}} 135 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ=== {{main|ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਨੀਦਰਲੈਂਡਸ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1191005.html ਟੀ20ਆਈ 841] || 3 ਅਗਸਤ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਵੀਦ]] || [[ਵੀ.ਆਰ.ਏ. ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਐਮਸਟੈਲਵੀਨ]] || {{cr|UAE}} 13 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1191006.html ਟੀ20ਆਈ 844] || 5 ਅਗਸਤ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਵੀਦ]] || [[ਵੀ.ਆਰ.ਏ. ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਦਾਨ]], [[ਐਮਸਟੈਲਵੀਨ]] || {{cr|UAE}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1191007.html ਟੀ20ਆਈ 845] || 6 ਅਗਸਤ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਮੁਹੰਮਦ ਨਵੀਦ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਵੈਸਟਵਲੀਟ]], [[ਵੂਰਬਰਗ]] || {{cr|UAE}} 14 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1191008.html ਟੀ20ਆਈ 847] || 8 ਅਗਸਤ || [[ਪੀਟਰ ਸੀਲਾਰ]] || [[ਰਮੀਜ਼ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਵੈਸਟਵਲੀਟ]], [[ਵੂਰਬਰਗ]] || {{cr|UAE}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ=== {{main|ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਵੈਸਟਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ਟੀ20ਆਈ 842] || 3 ਅਗਸਤ || [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਸੈਂਟਰਲ ਬ੍ਰੋਵਾਰਡ ਰੀਜਨਲ ਪਾਰਕ]], [[ਲੌਡਰਹਿਲ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ|ਲੌਡਰਹਿਲ]] || {{cr|IND}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ਟੀ20ਆਈ 843] || 4 ਅਗਸਤ || [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਸੈਂਟਰਲ ਬ੍ਰੋਵਾਰਡ ਰੀਜਨਲ ਪਾਰਕ]], [[ਲੌਡਰਹਿਲ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ|ਲੌਡਰਹਿਲ]] || {{cr|IND}} 22 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ਟੀ20ਆਈ 846] || 6 ਅਗਸਤ || [[ਕਾਰਲੋਸ ਬਰੈਥਵੇਟ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਪ੍ਰੌਵੀਡੈਂਸ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਗੁਯਾਨਾ]] || {{cr|IND}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"| ਓਡੀਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188624.html ਓਡੀਆਈ 4196] || 8 ਅਗਸਤ || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਪ੍ਰੌਵੀਡੈਂਸ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਗੁਯਾਨਾ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188625.html ਓਡੀਆਈ 4197] || 11 ਅਗਸਤ || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਕੁਈਨਜ਼ ਪਾਰਕ ਓਵਲ]], [[ਪੋਰਟ ਆਫ ਸਪੇਨ]] || {{cr|IND}} 59 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188626.html ਓਡੀਆਈ 4199] || 14 ਅਗਸਤ || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਕੁਈਨਜ਼ ਪਾਰਕ ਓਵਲ]], [[ਪੋਰਟ ਆਫ ਸਪੇਨ]] || {{cr|IND}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- ! colspan="9"|[[2019–21 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] – ਟੈਸਟ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188628.html ਟੈਸਟ 2358] || 22–26 ਅਗਸਤ || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਸਰ ਵਿਵੀਅਨ ਰਿਚਰਡਸ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਐਂਟੀਗੁਆ]] || {{cr|IND}} 318 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188629.html ਟੈਸਟ 2359] || 30 ਅਗਸਤ–3 ਸਤੰਬਰ || [[ਜੇਸਨ ਹੋਲਡਰ]] || [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] || [[ਸਬਾਇਨਾ ਪਾਰਕ]], [[ਕਿੰਗਸਟਨ, ਜਮਾਇਕਾ|ਕਿੰਗਸਟਨ]] || {{cr|IND}} 257 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੋਰ ਲੜੀ=== {{main|2019 ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੋਰ ਲੜੀ}} {{2019 ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਮਹਿਲਾ ਚੌਕੋਰ ਲੜੀ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190744.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 715] || 8 ਅਗਸਤ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|IRE}} 79 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190745.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 716] || 8 ਅਗਸਤ || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|THA}} 74 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190746.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 717] || 9 ਅਗਸਤ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|SCO}} 5 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190747.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 718] || 9 ਅਗਸਤ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|THA}} 4 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190748.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 719] || 10 ਅਗਸਤ || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|THA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190749.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 720] || 10 ਅਗਸਤ || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|SCO}} 11 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190750.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 721] || 12 ਅਗਸਤ || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|SCO}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190751.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 722] || 12 ਅਗਸਤ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190752.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 723] || 13 ਅਗਸਤ || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|THA}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190753.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 724] || 13 ਅਗਸਤ || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|SCO}} 62 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190754.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 725] || 14 ਅਗਸਤ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|SCO}} || [[ਸਾਰਾਹ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|IRE}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190755.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 726] || 14 ਅਗਸਤ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|THA}} || [[ਸੋਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || [[ਸਪੋਰਟਪਾਰਕ ਹੈਟ ਸ਼ੂਟਸਵੈਲਡ]], [[ਡੇਵੈਂਟਰ]] || {{crw|THA}} 93 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ=== {{main|ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੌਰਾ 2019}} {| class="wikitable"| |- ! colspan="9"| [[2019–21 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੈਸਟ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] – ਟੈਸਟ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192873.html ਟੈਸਟ 2354] || 14–18 ਅਗਸਤ || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਗਾਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਗਾਲੇ]] || {{cr|SL}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192874.html ਟੈਸਟ 2356] || 22–26 ਅਗਸਤ || [[ਦਿਮੁਥ ਕਰੁਣਾਰਤਨੇ]] || [[ਕੇਨ ਵਿਲੀਅਮਸਨ]] || [[ਪਾਈਕਿਆਸੋਥੀ ਸਾਰਾਵਨਾਮੁੱਥੂ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਪੀ. ਸਾਰਾ ਓਵਲ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]] || {{cr|NZ}} ਪਾਰੀ ਅਤੇ 65 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"| ਟੀ20ਆਈ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮਹਿਮਾਨ ਕਪਤਾਨ ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192875.html ਟੀ20ਆਈ 878] || 1 ਸਤੰਬਰ || [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] || [[ਟੀਮ ਸਾਊਦੀ]] || [[ਪੱਲੇਕੇਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੈਂਡੀ]] || {{cr|NZ}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192876.html ਟੀ20ਆਈ 879] || 3 ਸਤੰਬਰ || [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] || [[ਟੀਮ ਸਾਊਦੀ]] || [[ਪੱਲੇਕੇਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੈਂਡੀ]] || {{cr|NZ}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192877.html ਟੀ20ਆਈ 880] || 6 ਸਤੰਬਰ || [[ਲਸਿਥ ਮਲਿੰਗਾ]] || [[ਟੀਮ ਸਾਊਦੀ]] || [[ਪੱਲੇਕੇਲੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਕੈਂਡੀ]] || {{cr|SL}} 37 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ=== {{main|2019 ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ}} {{2019 ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[2019–22 ਆਈਸੀਸੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲੀਗ 2]] – ਤਿਕੋਣੀ ਲੜੀ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196670.html ਓਡੀਆਈ 4198] || 14 ਅਗਸਤ || {{cr|OMA}} || [[ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਮਕਸੂਦ]] || {{cr|PNG}} || [[ਅਸਦ ਵਲਾ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|OMA}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196671.html ਓਡੀਆਈ 4200] || 15 ਅਗਸਤ || {{cr|SCO}} || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || {{cr|OMA}} || [[ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਮਕਸੂਦ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|OMA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196672.html ਓਡੀਆਈ 4201] || 17 ਅਗਸਤ || {{cr|SCO}} || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || {{cr|PNG}} || [[ਅਸਦ ਵਲਾ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|SCO}} 3 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196673.html ਓਡੀਆਈ 4202] || 18 ਅਗਸਤ || {{cr|SCO}} || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || {{cr|OMA}} || [[ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਮਕਸੂਦ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|SCO}} 85 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196674.html ਓਡੀਆਈ 4203] || 20 ਅਗਸਤ || {{cr|SCO}} || [[ਕਾਇਲੇ ਕੋਇਟਜ਼ਰ]] || {{cr|PNG}} || [[ਅਸਦ ਵਲਾ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|SCO}} 38 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1196675.html ਓਡੀਆਈ 4204] || 21 ਅਗਸਤ || {{cr|OMA}} || [[ਜ਼ੀਸ਼ਾਨ ਮਕਸੂਦ]] || {{cr|PNG}} || [[ਅਸਦ ਵਲਾ]] || [[ਮੈਨੋਫੀਲਡ ਪਾਰਕ]], [[ਐਬਰਦੀਨ]] || {{cr|OMA}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ=== {{main|2018–19 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ#ਖੇਤਰੀ ਫਾਈਨਲ}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਅਮਰੀਕਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197396.html ਟੀ20ਆਈ 851] || 18 ਅਗਸਤ || {{cr|BER}} || [[ਟੈਰਿਨ ਫ਼ਰੇ]] || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|BER}} 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197397.html ਟੀ20ਆਈ 852] || 18 ਅਗਸਤ || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|CAN}} 84 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197398.html ਟੀ20ਆਈ 854] || 19 ਅਗਸਤ || {{cr|BER}} || [[ਟੈਰਿਨ ਫ਼ਰੇ]] || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || [[ਬਰਮੂਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਹੈਮਿਲਟਨ, ਬਰਮੂਡਾ|ਹੈਮਿਲਟਨ]] || ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197399.html ਟੀ20ਆਈ 855] || 19 ਅਗਸਤ || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || [[ਬਰਮੂਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਹੈਮਿਲਟਨ, ਬਰਮੂਡਾ|ਹੈਮਿਲਟਨ]] || {{cr|USA}} 10 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197400.html ਟੀ20ਆਈ 857] || 21 ਅਗਸਤ || {{cr|BER}} || [[ਟੈਰਿਨ ਫ਼ਰੇ]] || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|BER}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197401.html ਟੀ20ਆਈ 858] || 21 ਅਗਸਤ || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|CAN}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197402.html ਟੀ20ਆਈ 860] || 22 ਅਗਸਤ || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|CAN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197403.html ਟੀ20ਆਈ 861] || 22 ਅਗਸਤ || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || {{cr|BER}} || [[ਟੈਰਿਨ ਫ਼ਰੇ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|BER}} 5 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197404.html ਟੀ20ਆਈ 863] || 24 ਅਗਸਤ || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|USA}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197405.html ਟੀ20ਆਈ 864] || 24 ਅਗਸਤ || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || {{cr|BER}} || [[ਟੈਰਿਨ ਫ਼ਰੇ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|CAN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197406.html ਟੀ20ਆਈ 865] || 25 ਅਗਸਤ || {{cr|CAN}} || [[ਨਵਨੀਤ ਧਾਲੀਵਾਲ]] || {{cr|USA}} || [[ਸੌਰਭ ਨੇਤਰਾਵਲਕਰ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|CAN}} 15 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197407.html ਟੀ20ਆਈ 866] || 25 ਅਗਸਤ || {{cr|CAY}} || [[ਅਲੈਸਾਂਦਰੋ ਮੌਰਿਸ]] || {{cr|BER}} || [[ਡਿਅਨ ਸਟੋਵੈਲ]] || [[ਵਾਈਟ ਹਿਲ ਫ਼ੀਲਡ]], [[ਸੈਂਡਿਸ ਪੈਰਿਸ਼]] || {{cr|BER}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ===ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ=== ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="ICCJuly19"/> ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਮੈਚ, ਪੰਜ ਓਡੀਆਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਟੀ20ਆਈ ਮੈਚ ਖੇਡਣੇ ਸਨ।<ref name="Fixtures">{{Cite web |title=Future Tours Programme |url=http://icc-live.s3.amazonaws.com/cms/media/about_docs/547c2a4d42a86-Copy%20of%20Copy%20of%20FTP%202015%20to%202019%20as%20at%20Nov%202014.pdf |access-date=25 April 2018 |website=International Cricket Council}}</ref> 20 ਅਗਸਤ 2019, ਨੂੰ [[ਅਫ਼ਗਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਬੋਰਡ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਮ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=https://cricket.af/acb-news-info/1114 |title=Afghanistan squads anਨੰunced for Bangladesh test and Triangular Series in september |work=Afghan Cricket Board |accessਤਰੀਕ=20 august 2019 |access-date=18 ਸਤੰਬਰ 2019 |archive-date=20 ਅਗਸਤ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820102038/https://cricket.af/acb-news-info/1114 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27424281/rashid-khan-lead-new-look-afghanistan-bangladesh-test |title=Rashid Khan to lead new-look Afghanistan in Bangladesh ਟੈਸਟ |work=ESPN Cricinfo |accessਤਰੀਕ=20 august 2019}}</ref> ===2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ=== {{main|2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਗਰੁੱਪ ਏ}} {{col-2}} {{2019 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20 ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਗਰੁੱਪ ਬੀ}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ |- ! ਨੰ. ! ਤਰੀਕ ! ਟੀਮ 1 ! ਕਪਤਾਨ 1 ! ਟੀਮ 2 ! ਕਪਤਾਨ 2 ! ਮੈਦਾਨ ! ਨਤੀਜਾ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197048.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 733] || 31 ਅਗਸਤ || {{crw|THA}} || [[ਸੌਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|THA}} 30 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197049.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 734] || 31 ਅਗਸਤ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|SCO}} 30 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197050.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 735] || 31 ਅਗਸਤ || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|IRE}} 7 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197051.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 736] || 1 ਸਤੰਬਰ || {{crw|THA}} || [[ਸੌਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|THA}} 38 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197052.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 737] || 1 ਸਤੰਬਰ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|PNG}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197053.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 738] || 1 ਸਤੰਬਰ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|IRE}} 19 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197054.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 739] || 1 ਸਤੰਬਰ || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || {{crw|BAN}} || [[ਸਲਮਾ ਖਾਤੂਨ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|BAN}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197047.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 740] || 2 ਸਤੰਬਰ || {{crw|BAN}} || [[ਸਲਮਾ ਖਾਤੂਨ]]|| {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|BAN}} 6 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197055.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 741] || 3 ਸਤੰਬਰ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|THA}} || [[ਸੌਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|THA}} 2 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197056.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 742] || 3 ਸਤੰਬਰ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|NED}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197057.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 743] || 3 ਸਤੰਬਰ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|BAN}} || [[ਸਲਮਾ ਖਾਤੂਨ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|BAN}} 13 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197058.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 744] || 3 ਸਤੰਬਰ || {{crw|PNG}} || [[ਰਵੀਨਾ ਓਆ]] || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|PNG}} 22 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ([[ਡਕਵਰਥ-ਲੂਇਸ-ਸਟਰਨ ਵਿਧੀ|ਡੀਐਲਐਸ]]) |- ! colspan="9"|ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197059.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 747] || 5 ਸਤੰਬਰ || {{crw|BAN}} || [[ਸਲਮਾ ਖਾਤੂਨ]] || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|BAN}} 4 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197060.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 748] || 5 ਸਤੰਬਰ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|NED}} 9 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197061.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 749] || 5 ਸਤੰਬਰ || {{crw|THA}} || [[ਸੌਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || {{crw|PNG}} || [[ਰਵੀਨਾ ਓਆ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|THA}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197062.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 750] || 5 ਸਤੰਬਰ || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|SCO}} 10 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- ! colspan="9"|ਪਲੇਆਫ ਮੈਚ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197064.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 754] || 7 ਸਤੰਬਰ || {{crw|USA}} || [[ਸਿੰਧੂ ਸ੍ਰੀਹਰਸ਼ਾ]] || {{crw|NAM}} || [[ਯਾਸਮੀਨ ਖਾਨ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|USA}} 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197063.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 753] || 7 ਸਤੰਬਰ || {{crw|IRE}} || [[ਲੌਰਾ ਡੇਨਾਲੀ]] || {{crw|PNG}} || [[ਕਾਇਆ ਅਰੂਆ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|IRE}} 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197066.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 757] || 7 ਸਤੰਬਰ || {{crw|NED}} || [[ਜੂਲੀਅਟ ਪੋਸਟ]] || {{crw|SCO}} || [[ਕੈਥਰੀਨ ਬ੍ਰਾਈਸ]] || ਲੌਚਲੈਂਡਸ, [[ਆਰਬਰੌਥ]] || {{crw|SCO}} 70 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197065.html ਮ.ਟੀ20ਆਈ 756] || 7 ਸਤੰਬਰ || {{crw|BAN}} || [[ਸਲਮਾ ਖਾਤੂਨ]] || {{crw|THA}} || [[ਸੌਰਨਾਰਿਨ ਟਿਪੋਚ]] || [[ਫ਼ੋਰਟਹਿੱਲ]], [[ਡੰਡੀ]] || {{crw|BAN}} 70 ਦੌੜਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ |} ====ਅਖੀਰਲੇ ਦਰਜੇ==== {| class="wikitable" |- !width= |ਦਰਜਾ !width=|ਟੀਮ |- style="background:#cfc" | style="text-align:center"| ਪਹਿਲਾ | {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc" | style="text-align:center"| ਦੂਜਾ | {{crw|THA}} |- | style="text-align:center"| ਤੀਜਾ || {{crw|IRE}} |- | style="text-align:center"| ਚੌਥਾ || {{crw|PNG}} |- | style="text-align:center"| ਪੰਜਵਾਂ || {{crw|SCO}} |- | style="text-align:center"| ਛੇਵਾਂ || {{crw|NED}} |- | style="text-align:center"| ਸੱਤਵਾਂ || {{crw|USA}} |- | style="text-align:center"| ਅੱਠਵਾਂ || {{crw|NAM}} |} {{Color box|#cfc|border=darkgray}} [[2020 ਆਈਸੀਸੀ ਮਹਿਲਾ ਟਵੰਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2020 ਵਿਸ਼ਵ ਟਵੰਟੀ20]] ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ]] <references group="n" responsive="" /> 2ywv5vioa2q1vrif2d45jbjn1ch10fg 0 124284 837685 689954 2026-04-27T03:11:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837685 wikitext text/x-wiki '''ਤਸੁਕੁ ਹੋਨਜੋ'''<ref name="NobelFacts">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2018/honjo/facts/|title=Tasuku Honjo – Facts – 2018|date=1 October 2018|website=NobelPrize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=5 October 2018}}</ref> ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜਿਸਟ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੈਡੀਸਨ ਜਾਂ ਫਿਜ਼ੀਓਲੌਜੀ ਵਿੱਚ 2018 ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤੇ ਸੈੱਲ ਡੈਥ ਪ੍ਰੋਟੀਨ 1 (ਪੀਡੀ -1) ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ishida|first=Y.|last2=Agata|first2=Y.|last3=Shibahara|first3=K.|last4=Honjo|first4=T.|year=1992|title=Induced expression of PD-1, a novel member of the immunoglobulin gene superfamily, upon programmed cell death.|url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1992-11_11_11/page/3887|journal=The EMBO Journal|publisher=Wiley|volume=11|issue=11|pages=3887–3895|doi=10.1002/j.1460-2075.1992.tb05481.x|issn=0261-4189|pmc=556898|pmid=1396582}}</ref> ਉਹ ਸਾਇਟੋਕਿਨਜ਼ ਦੀ ਅਣੂ ਪਛਾਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਆਈ ਐਲ -4 ਅਤੇ ਆਈਐਲ -5,<ref>{{Cite journal|last=Kumanogoh|first=Atsushi|last2=Ogata|first2=Masato|date=2010-03-25|title=The study of cytokines by Japanese researchers: a historical perspective|url=https://academic.oup.com/intimm/article/22/5/341/731160|journal=International Immunology|volume=22|issue=5|pages=341–345|doi=10.1093/intimm/dxq022|issn=0953-8178|pmid=20338911|access-date=2018-10-01}}</ref> ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਕਟੀਵੇਸ਼ਨ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਾਇਟਾਈਡਾਈਨ ਡੀਮੀਨੇਸ (ਏ.ਆਈ.ਡੀ.) ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਕਿ ਕਲਾਸ ਸਵਿੱਚ ਪੁਨਰ ਗਠਨ ਅਤੇ ਸੋਮੇਟਿਕ ਹਾਈਪਰਟੂਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref name="koch">{{Cite web|url=http://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=90&clang=1|title=Robert Koch Stiftung - Christine Goffinet|website=www.robert-koch-stiftung.de|access-date=2020-01-02|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521085014/https://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=90&clang=1|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਜ਼, ਯੂ.ਐਸ.ਏ. (2001) ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਜਰਮਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਿਓਪੋਲਡਿਨਾ (2003) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਅਕੈਡਮੀ (2005) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ ਪੀ. ਐਲੀਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="TGUK">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2018/oct/01/james-p-allison-and-tasuku-honjo-win-nobel-prize-for-medicine|title=James P Allison and Tasuku Honjo win Nobel prize for medicine|last=Hannah|first=Devlin|publisher=The Guardian|access-date=1 October 2018}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਐਲੀਸਨ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਾਇਓਫਰਮਾਸਿਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ 2014 ਟਾਂਗ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref name="TP">{{Cite web|url=http://www.tang-prize.org/en/owner.php?cat=11&y=2|title=2014 Tang Prize in Biopharmaceutical Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020051653/http://www.tang-prize.org/en/owner.php?cat=11&y=2|archive-date=2017-10-20|access-date=2016-06-18}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਹੋਨਜੋ 1942 ਵਿੱਚ ਕਿਯੋਟੋ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1966 ਵਿੱਚ [[ਕਿਓਤੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਿਯੋਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]] ਕੀਤੀ।<ref name="JBIO">"{{Cite web|url=http://www.brh.co.jp/s_library/j_site/scientistweb/no37/|title=免疫のしくみに魅せられて－何ごとにも主体的に挑む|language=ja}}</ref> ਹੋਨਜੋ 1971 ਤੋਂ 1973 ਤੱਕ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਸ਼ਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਲੋ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੈਰੀਸਡਾ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ਼ ਹੈਲਥ (ਐਨ.ਆਈ.ਐਚ.) ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਚਾਈਲਡ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਹਿਊਮਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਵਿਖੇ 1973 ਤੋਂ 1977 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਇਮਿ .ਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1992 ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਨਆਈਐਚ ਫੋਗਾਰਟੀ ਸਕਾਲਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਹੋਨਜੋ 1974 ਅਤੇ 1979 ਦਰਮਿਆਨ ਟੋਕਿਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਰਹੇ; [[ਓਸਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਓਸਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ]], ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ 1979 ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, [[ਕਿਓਤੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਿਯੋਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ, 1984 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਅਤੇ 2005 ਤੋਂ ਹੋਨਜੋ ਇਮਯੂਨੋਜੀ ਅਤੇ ਜੀਨੋਮਿਕ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਭਾਗ, ਕਿਯੋਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫੈਕਲਟੀ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲ 2012 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਸਿਜ਼ੂਕਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ।<ref name="JBIO"/> ਉਹ ਜਾਪਾਨੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ 1999 ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਹੋਨਜੋ ਅਮਰੀਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਇਮਯੂਨੋਲੋਜਿਸਟਸ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aai.org/About/Allison-Honjo-Awarded-2018-Nobel-Prize|title=AAI Members Awarded the 2018 Nobel Prizein Physiology or Medicine|publisher=The American Association of Immunologists|access-date=October 4, 2018}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਕਿਯੋਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ (ਕੇ.ਯੂ.ਆਈ.ਏ.ਐਸ.) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ।<ref name="KP">{{Cite web|url=https://www.kyotoprize.org/en/laureates/tasuku_honjo/|title=Tasuku Honjo|website=kyotoprize.org|publisher=Inamori Foundation|access-date=1 October 2018}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == ਹੋਨਜੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ "ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇਮਯੂਨੋਰੇਗੁਲੇਟਰੀ ਅਣੂ ਅਤੇ ਪੀਡੀ -1 ਦੇ ਕਲੀਨਿਕ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ" ਲਈ ਬੇਸਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਯੋੋਟੋ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। 2018 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਫਿਜ਼ੀਓਲਾਜੀ ਜਾਂ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਇਮਯੂਨੋਲੋਜਿਸਟ ਜੇਮਜ਼ ਪੀ. ਐਲੀਸਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 2014 ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਫਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਤੰਗ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref name="KP"/> ਹੋਨਜੋ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਇਹ ਹਨ: 1981 - ਦਵਾਈ ਲਈ ਨੋਗੂਚੀ ਹਿਦੇਯੋ-ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="KP"/> 1981 - ਆਸਾਹੀ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="AP">{{Cite web|url=http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#1989|title=The Asahi Prize [Fiscal 1981]|publisher=The Asahi Shimbun Company|access-date=1 October 2018}}</ref> 1984 - ਕਿਹਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਸੁਸਾਇਟੀ 1984 - ਓਸਾਕਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="KUG">{{Cite web|url=http://www2.mfour.med.kyoto-u.ac.jp/en/E_CV.html|title=Tasuko Hanjo|publisher=Kyoto University Graduate School of Medicine|access-date=1 October 2018|archive-date=29 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929015615/http://www2.mfour.med.kyoto-u.ac.jp/en/E_CV.html|url-status=dead}}</ref> 1985 - ਅਰਵਿਨ ਵਾਨ ਬਾਏਲਜ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ 1988 - ਟਕੇਡਾ ਮੈਡੀਕਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 1992 - ਬੈਹਰਿੰਗ-ਕਿਟਾਸੈਟੋ ਅਵਾਰਡ 1993 - ਉਹੇਹਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ 1996 - ਜਪਾਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="TJA">{{Cite web|url=http://www.japan-acad.go.jp/en/activities/jyusho/081to090.html|title=The Imperial Prize,Japan Academy Prize,Duke of Edinburgh Prize Recipients|website=japan-acad.go.jp|publisher=The Japan Academy|access-date=1 October 2018}}</ref> 2000 - ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੁਣ<ref name="OUJ">{{Cite web|url=http://www.osaka-u.ac.jp/en/guide/about/prize#bunkakourou|title=Person of Cultural Merit|website=osaka-u.ac.jp|publisher=Osaka University|access-date=1 October 2018}}</ref> 2001 - ਯੂਐਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਐਸੋਸੀਏਟ 2012 - ਰੌਬਰਟ ਕੋਚ ਇਨਾਮ 2013 - ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਰਡਰ 2014 - ਵਿਲੀਅਮ ਬੀ. ਕੋਲੀ ਅਵਾਰਡ 2015 - ਰਿਚਰਡ ਵੀ. ਸਮੈਲੀ, ਐਮਡੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ 2016 - ਕਿਯੋਟੋ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://www.kyotoprize.org/en/laureates/tasuku_honjo/|title=Kyoto Prize, Inamori Foundation|website=Kyoto Prize, Inamori Foundation|language=en|access-date=18 April 2019}}</ref> 2016 - ਕੀਓ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਇਨਾਮ<ref name="KU">{{Cite web|url=http://www.ms-fund.keio.ac.jp/prize/winner/prize2016.html|title=The 2016 Keio Medical Science Prize Laureate|website=ms-fund.keio.ac.jp|publisher=Keio University.|access-date=1 October 2018|archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111020206/http://www.ms-fund.keio.ac.jp/prize/winner/prize2016.html|dead-url=yes}}</ref> 2016 - [[ਫਿਊਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਫੁਦਾਨ-ਝੋਂਗਜ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਵਾਰਡ]]<ref name="FZA">{{Cite web|url=http://fdsif.fudan.edu.cn/en/?p=338|title=2016 Fudan-Zhongzhi Science Award Announcement|website=fdsif.fudan.edu.cn|publisher=Fudan Science and Innovation Forum|access-date=1 October 2018|archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019212317/http://fdsif.fudan.edu.cn/en/?p=338|dead-url=yes}}</ref> 2016 - ਥੌਮਸਨ ਰਾਇਟਰਜ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ<ref name="CA">{{Cite web|url=https://clarivate.com/hall-of-citation-laureates-2018/|title=Hall of Citation Laureates|website=clarivate.com|publisher=Clarivate Analytics|access-date=1 October 2018}}</ref> 2017 - ਵਾਰਨ ਅਲਪਰਟ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="WAF">{{Cite web|url=https://warrenalpert.org/prize-recipients|title=Warren Alpert Foundation Prize Recipients|website=warrenalpert.org|publisher=Warren Alpert Foundation.|access-date=1 October 2018}}</ref> 2018 - ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="Nobel">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/|title=All Nobel Prizes|publisher=Nobel Foundation|access-date=3 October 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] o7b1dn92ormnv9lecvqmno8p1vulxge 0 149836 837666 633345 2026-04-26T19:46:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837666 wikitext text/x-wiki '''ਅਮੀਨਾ ਪਾਸ਼ਾ ਕਿਜ਼ੀ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ''' ({{lang-az|Əminə Dilbazi}} ; 26 ਦਸੰਬਰ 1919, ਕਜ਼ਾਖ, ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ - 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010, [[ਬਾਕੂ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ) ਇੱਕ [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ]] ਲੋਕ ਨਾਚ ਸੀ। == ਜੀਵਨੀ == ਕਵੀ ਮੀਰਵਾਰੀਦ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਜ਼ਾਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਕੂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਜ਼ਾਖ ਡਰਾਅ ਨਾਲ [[ਅਜ਼ੇਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਜ਼ਰੀ]] ਬੋਲਿਆ।<ref>Karim Karimli, Azer Allahveranov. [http://www.525.az/view.php?lang=az&menu=18&id=6582 Əminə Dilbazi – Azərbaycan rəqs sənətinin şah əsəri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917211016/http://www.525.az/view.php?lang=az&menu=18&id=6582|date=September 17, 2010}}. ''525-ci qazet''. 26 December 2009.</ref> 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੰਭੀਰ ਟੌਨਸਿਲਾਈਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਨ ਅਮੀਨਾ ਨੂੰ [[ਅਧਰੰਗ]] ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਹੋਇਆ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ੁਕੀਨ ਜਿਮਨਾਸਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਉਸਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਰਾਜ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਬੈਲੇਮਾਸਟਰ ਇਲਿਆ ਅਰਬਾਤੋਵ ਸੀ।<ref>[http://www.ayna.az/2010-05-01/culture/2530-Emine%20Dilbazi-reqs Bu gün Əminə Dilbazi ilə vida mərasimidir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008232934/http://www.ayna.az/2010-05-01/culture/2530-Emine%20Dilbazi-reqs|date=October 8, 2011}}. ''Ayna''. 1 May 2010.</ref> ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਖੁਦ ਉਕਤ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬੈਲੇ ਮਾਸਟਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="imanov">Vugar Imanov. [http://ru.trend.az/life/interview/1679950.html Памяти Великой танцовщицы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727143109/http://ru.trend.az/life/interview/1679950.html|date=2010-07-27}}. ''Trend.az''. 1 May 2010.</ref> ਉਸਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਬਘੀਰੋਵ ਸਮੇਤ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਸਤਾਲਿਨਵਾਦੀ ਕੁਲੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਤੁਰਾਜੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਗੋਡੇ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੱਤ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਚੱਲਿਆ। ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਕਾਰਨਾਮੇ ਬਾਰੇ 1984 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ; ਇਕ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ। <ref name="imanov"/> ਤੁਰਾਜੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਡਾਂਸ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>[http://www.milli.az/news/culture/9620.html Əminə Dilbazi: «Bəlkə məni ölmüş bilirlər?!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612074639/http://www.milli.az/news/culture/9620.html|date=June 12, 2010}}. ''Milli.az''. 30 April 2010.</ref> ਇੱਕ ਬੈਲੇਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ (ਤੁਰਾਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਇਨਾਬੀ, ਤਰਕਾਮਾ, ਮਿਰਜ਼ਈ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ ਇਲਾਮਾ। 1949 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਾਕੂ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1956 ਦਾ ''ਇਫ ਨਾਟ ਦੈਟ ਵਨ, ਫਿਰ ਦਿਸ ਵਨ'' ਦਾ ਫਿਲਮੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="imanov" /> 1959 ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਐਸਐਸਆਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਅਤੇ ਕਈ ਡਾਂਸ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>[http://www.anl.az/down/meqale/bakrabochiy/2010/may/117671.htm Азербайджанская культура понесла тяжелую утрату] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250329181640/http://www.anl.az/down/meqale/bakrabochiy/2010/may/117671.htm |date=2025-03-29 }}. ''Bakinsky Rabochy''. 1 May 2010.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਿਰੋਵਾਬਾਦ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫਿਕਰਤ ਅਮੀਰੋਵ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀ। ਅਮੀਰੋਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਰ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜੋਵਦਤ ਹਾਜੀਯੇਵ ਲਈ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮੰਗਣੀ ਤੋੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਜੀਯੇਵ ਅਤੇ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ (2002 ਵਿੱਚ ਹਾਜੀਯੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸਮਾਈਲ ਹਾਜੀਯੇਵ [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕੈਨੇਡੀਅਨ]] ਸਿਲਕ ਵੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਹੈ।<ref name="imanov"/> ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ, ਅਮੀਨਾ ਦਿਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.milli.az/news/culture/9607.html Əfsanəvi rəqqasə Əminə Dilbazi vəfat etdi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503221002/http://www.milli.az/news/culture/9607.html|date=May 3, 2010}}. ''Milli.az''. 30 April 2010.</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਐੱਸ.ਐੱਸ.ਆਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2010]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] 9yghh8hghp4mimd1ddi9isja8n7e94u 0 153968 837679 765397 2026-04-26T23:48:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837679 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = solo_singer | name = ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ | image = Kaushiki Chakrabarty 2013 (sq cropped).JPG | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਮਹੋਤਸਵ, ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1980|10|24}} | origin = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], ਭਾਰਤ | genre = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | occupation = | instrument = | website = {{url|www.kaushikichakraborty.com}} }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] '''ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kaushiki Chakraborty;''' ਜਨਮ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1980) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="Music">{{Cite web |title=Kaushiki Chakraborty: Artist Biography |url=http://www.allmusic.com/artist/kaushiki-chakraborty-mn0000769140 |access-date=15 January 2016 |publisher=All Muic.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Voice of Punjab is Bengali |url=https://www.tribuneindia.com/news/spectrum/society/voice-of-punjab-is-bengali/740552.html |access-date=21 July 2019 |website=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]] |archive-date=20 ਜੁਲਾਈ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720204933/https://www.tribuneindia.com/news/spectrum/society/voice-of-punjab-is-bengali/740552.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ, ਖਿਆਲ, ਦਾਦਰਸ, ਠੁਮਰੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਲਈ 2005 ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 3 ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ, ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਦੇਸੀਕਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kaushiki Chakraborty Desikan and Partha Desikan delight Atlanta |url=http://www.atlantadunia.com/dunia/News/N223.htm |access-date=15 January 2016 |publisher=atlantadunia.com}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=#GoodNewsOfTheDay: 15 Women honoured with Nari Shakti Puraskar by President Ram Nath Kovind on Women's Day |url=https://www.pinkvilla.com/lifestyle/people/goodnewsoftheday-15-women-honoured-nari-shakti-puraskar-president-ram-nath-kovind-womens-day-513693 |access-date=2021-03-21 |website=PINKVILLA |language=en |archive-date=2020-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310222047/https://www.pinkvilla.com/lifestyle/people/goodnewsoftheday-15-women-honoured-nari-shakti-puraskar-president-ram-nath-kovind-womens-day-513693 |url-status=dead }}</ref> ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਵੀ ਹੈ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ == ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, 1998 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 27ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ITC ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੀਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ 2000 ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬੀਬੀਸੀ ਅਵਾਰਡ (2005) ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ "ਭਾਰਤੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਕੇਨ ਹੰਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਅਸੀਂ ਉੱਤਮ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ"।<ref name="Taan">{{Cite web |date=25 September 2010 |title=The Girl with the Runaway Taan: Tehelka Magazine, Vol 7, Issue 38 |url=http://archive.tehelka.com/story_main46.asp?filename=hub250910The_Gril.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216031319/http://archive.tehelka.com/story_main46.asp?filename=hub250910The_Gril.asp |archive-date=16 February 2016 |access-date=14 January 2016 |website=Tehelka Magazine}}</ref><ref name="Lusk">{{Cite web |last=Lusk |first=Jon |year=2005 |title=Winner 2005 Kaushiki Chakraborty (India) |url=http://www.bbc.co.uk/radio3/world/awards2005/profile_kaushikichakraborty.shtml |access-date=14 January 2016 |publisher=BBC News}}</ref> ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ]] ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਬਿਸਮਿੱਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ 2010,<ref>{{Cite web |title=Ustad Bismillah Khan Yuva Puraskar 2010 Presented |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=80742 |access-date=15 January 2016 |agency=Press Trust of India}}</ref> ਅਤੇ 2013 ਆਦਿਤਿਆ ਬਿਰਲਾ ਕਲਾਕਿਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref name="Hall">{{Cite web |date=16 October 2015 |title=Kaushiki Chakraborty's Sakhi:Women in Indian Music |url=http://www.carnegiehall.org/Calendar/2015/10/16/0830/PM/Kaushiki-Chakrabortys-Sakhi/ |access-date=15 January 2016 |publisher=Carnegiehall Organization |archive-date=4 ਜੂਨ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604031942/http://www.carnegiehall.org/Calendar/2015/10/16/0830/PM/Kaushiki-Chakrabortys-Sakhi/ |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੂੰ ABP ANANDA ਦੁਆਰਾ "ਸ਼ੇਰਾ ਬੰਗਾਲੀ ਸਨਮਾਨ 2017" ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਸਾਰਥੀ ਦੇਸੀਕਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਥ ਹੈ।<ref name="Desikan">{{Cite web |last=Biswas |first=Jaya |title=Are Kaushiki and Parthasarathi back together? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/music/Are-Kaushiki-and-Parthasarathi-back-together/articleshow/39609459.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਐਲਬਮਾਂ == * 2002 - ਏ ਜਰਨੀ ਬਿਗਨਸ * 2005 - ਹਮਾਰੋ ਪ੍ਰਣਾਮ * 2005 - ਵਾਟਰ * 2007 - ਰਾਗੇਸ਼੍ਰੀ * 2007 - ਪਿਉਰ * 2008 - ਝਨਕ * 2010 – ਜਗ ਦੋ ਦਿਨ ਕਾ ਮੇਲਾ * 2011 - ਮਨੋਮਯ * 2011 – ਕੌਸ਼ਿਕੀ * 2011 – ਜਾਨੀ ਦਾਖਾ ਹਵਾਬੇ * 2012 – ਪੰਚ ਅਧਿਆਏ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ) * 2013 - ਬੂਨ * 2013 - ਹਨੂਮਾਨ.ਕੌਮ * 2013 - ਸ਼ੂਨਯੋ ਅਵਨਕੋ * 2013 – ਤਿਰੁਮਨਮ ਐਨੁਮ ਨਿੱਕਾ * 2014 – ਪਰਾਪਾਰ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ) * 2014 - ਗੁਲਾਬ ਗੈਂਗ * 2014 – ਰਾਮਾਨੁਜਨ * 2014 -- ਸੌਂਧੇ ਨਾਮਰ ਆਗੇ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ) * 2014 – ਹਿਰਦ ਮਝਾਰੇ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ) * 2015 - ਕਾਰਵਾਂ * 2015 – ਕਾਦੰਬਰੀ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ) * 2015 – ਪਰਿਵਾਰਕ ਐਲਬਮ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ) * 2016 - ਮਿਰਜ਼ਿਆ * 2017 – ਕੌਸ਼ਿਕਸ ਸਾਖੀ * 2017 – ਅਰਾਨੀ ਤਖੋਂ (ਮੂਲ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ) * 2017 - ਗਾਏਜਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] 7cpo42pok4adn1owda9tk9qa3o997wt 0 155117 837661 821444 2026-04-26T17:05:25Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and nominations" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351000409|Zarina Wahab]]" 837661 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Zarina Wahab at the Stardust Awards 2016 (01) (cropped).jpg|thumb|ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ]] '''ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ''ਚਿਤਚੋਰ'' ਅਤੇ ''ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' ਵਿੱਚ ''ਮਦਨੋਲਸਵਮ'', ''ਚਮਾਰਮ'', ''ਪਲੰਗਲ'' ਅਤੇ ''ਅਦਮਿੰਟੇ ਮਾਕਨ ਅਬੂ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਵਹਾਬ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Inspiring story of Zarina Wahab: Wonder Woman - Who are you today? |url=http://wonderwoman.intoday.in/story1/inspiring-story-of-zarina-wahab/1/97315.html |access-date=22 February 2015 |website=India Today |archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222054648/http://wonderwoman.intoday.in/story1/inspiring-story-of-zarina-wahab/1/97315.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (FTII), ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/First-batch-looks-back-at-good-old-days-/articleshow/5707051.cms|title=First batch looks back at good old days TNN|date=21 March 2010|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਵਹਾਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅ == ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ ਬਾਰੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਹਾਬ ਨੇ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>[https://archive.today/20130131073441/http://www.parinda.com/profile/1012/zarina-wahab Zarina Wahab]. Parinda.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> ''ਅਗਰ'', ''ਜਜ਼ਬਾਤ'', ''ਸਾਵਨ ਕੋ ਆਨੇ ਦੋ'', ਅਤੇ ''ਰਈਸ ਜ਼ਾਦਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਾਸੂ ਚੈਟਰਜੀ]] ਦੀ ''ਚਿਤ ਚੋਰ'' (1976) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਘਰੋਂਡਾ'' (1977) ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf 1st Filmfare Awards 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |date=2009-06-12 }}. Deep750.googlepages.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਾਮਿਲ, ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਹਾਬ ਨੇ 2009<ref>{{Cite web |date=26 January 2009 |title=Profile of Malayalam Actor Zarina Wahab |url=http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zarina%20Wahab |access-date=23 December 2015 |publisher=En.msidb.org |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224053058/http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zarina%20Wahab |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ''ਕੈਲੰਡਰ'' ਨਾਲ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ''ਐਡਮਿਨਟੇ ਮਾਕਨ ਅਬੂ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=26 January 2009 |title=Adaminte Makan Abu [2011&#93; |url=http://en.msidb.org/m.php?6871 |access-date=23 December 2015 |publisher=En.msidb.org |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224053131/http://en.msidb.org/m.php?6871 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ''ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਖਾਨ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਖਾਨ ([[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ) ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।<ref>[http://in.movies.yahoo.com/news-detail/47687/Another-Addition-Cast-of-My-Name-Is-Khan.html Another Addition to the Cast of My Name Is Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211163826/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/47687/Another-Addition-Cast-of-My-Name-Is-Khan.html|date=11 February 2010}}</ref> ਵਹਾਬ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2004/20040208/spectrum/tv.htm The Sunday Tribune – Spectrum – Television]. ''The Tribune''. (8 February 2004). Retrieved 29 September 2012.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਵਹਾਬ ਨੇ ''<nowiki/>'ਕਲੰਕ ਕਾ ਟਿਕਾ''' ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਆਦਿਤਿਆ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20031030/cth2.htm The Tribune, Chandigarh, India – Chandigarh Stories]. ''The Tribune''. (30 October 2003). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਸਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਗੱਪਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>[http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1039294 DNA – After Hrs – ‘I have a short memory for bad things’ – Daily News & Analysis]. ''Daily News and Analysis''. (3 July 2006). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਵਹਾਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20080618043707/http://www.khaleejtimes.com/CityHome.asp?xfile=data/citytimes/2007/March/citytimes_March222.xml&section=citytimes&col= City Times – To be or not to be... like mum?]. Khaleejtimes.com (23 March 2007). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜੂਨ 2013 ਵਿੱਚ [[ਜਿਆ ਖਾਨ|ਜੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="People">{{Cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20707973,00.html|title=Jiah Khan's Boyfriend Sooraj Pancholi Arrested on Suspicion of Abetting Her Suicide|work=People|access-date=11 June 2013|agency=Associated Press}}</ref> ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦੀ ਬੇਟੀ [[ਅਥਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ|ਆਥੀਆ ਸ਼ੈੱਟੀ]] ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਹੀਰੋ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == * (ਘਰੌਂਦਾ ਲਈ 1977) ਨਾਮਜ਼ਦ-ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ <ref name="gharonda1">[http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf 1st Filmfare Awards 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|date=12 June 2009}}. Deep750.googlepages.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|35em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|0906226}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|zarina-wahab}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 5oz1dv2g45nvlnfod26tgx4pun36k5v 0 159113 837690 788287 2026-04-27T04:30:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837690 wikitext text/x-wiki :''ਇਹ ਲੇਖ '''ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ''' ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੇਖ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵੇਖੋ।'' [[ਤਸਵੀਰ:Map of USA NY.svg|thumb|right|250px|ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ]] [[ਤਸਵੀਰ:Flag of New York.svg|thumb|right|250px|ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਝੰਡਾ]] '''ਨਿਊਯਾਰਕ''' ਪੂਰਬੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ 13 ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 19.54 ਮਿਲੀਅਨ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ,<ref name=PopEstimate>{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/ny,US/PST045218|title=New York State |website=US Census Bureau QuickFacts|access-date=January 4, 2019}}</ref> ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਕੋ ਨਾਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ '''ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਆਬਾਦੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 40% ਲੋਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=NYCest2/> ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਡਿਊਕ ਆਫ ਯਾਰਕ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਿੰਗ ਜੇਮਜ਼ ਦੂਜੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=NYCest2>{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/e2015/PEPANNRES/0400000US36.05000|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2018 – 2018 Population Estimates|publisher=United States Census Bureau|accessdate=January 4, 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ 8.62 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ,ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੇਟਵੇ ਹੈ।<ref name=Immigrants2014est>{{cite web|url=https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immsuptable2d_5.xls|title=Supplemental Table 2. Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2014|publisher=U.S. Department of Homeland Security|accessdate=June 1, 2016|archive-date=ਅਗਸਤ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804064953/https://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immsuptable2d_5.xls|dead-url=yes}}</ref><ref name=Immigrants2013est>{{cite web|url=http://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2013/LPR/immsuptable2d.xls|title=Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Supplemental Table 2|publisher=U.S. Department of Homeland Security|accessdate=May 29, 2015}}</ref><ref name=Immigrants2012est>{{cite web|url=http://www.dhs.gov/sites/default/files/publications/immigration-statistics/yearbook/2012/LPR/immsuptable2d.xls |title=Yearbook of Immigration Statistics: 2012 Supplemental Table 2 |publisher=U.S. Department of Homeland Security |accessdate=May 29, 2015}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਮਹਾਨਗਰ ਖੇਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm |title=World's Largest Urban Areas [Ranked by Urban Area Population] |publisher=Rhett Butler|year=2003–2006|accessdate=August 2, 2014|url-status=dead|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091009143739/http://www.mongabay.com/cities_urban_01.htm|archivedate=October 9, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|title=Largest Cities of the World – (by metro population)|publisher=Woolwine-Moen Group d/b/a Graphic Maps|accessdate=August 2, 2014}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਸਿਟੀ ਹੈ,<ref>{{cite web|url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|title=Global power city index 2009|publisher=The Mori Memorial Foundation|accessdate=August 2, 2014|archive-date=ਜੂਨ 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf|url-status=dead}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ,<ref>{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/html/home/home.shtml |title=Office of the Mayor Commission for the United Nations, Consular Corps and Protocol |publisher=The City of New York |year=2012 |accessdate=August 2, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701001044/http://www.nyc.gov/html/unccp/html/home/home.shtml |archivedate=July 1, 2014 |df= }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ, [[ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ|ਵਿੱਤੀ]] ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/chart/3299/new-york-is-the-worlds-media-capital/|title=New York Is The World's Media Capital|author=Felix Richter|publisher=Statista|date=March 11, 2015|accessdate=May 29, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lgbtqnation.com/2017/05/first-nyc-pridefest-will-televised/|title=ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time|author=Dawn Ennis|publisher=LGBTQ Nation|date= May 24, 2017|accessdate=May 29, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/Culture/intro.htm|title=Introduction to Chapter 14: New York City (NYC) Culture|publisher=The Weissman Center for International Business Baruch College/CUNY 2011|accessdate=August 2, 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505181316/http://www.baruch.cuny.edu/nycdata/culture/intro.htm|archivedate=May 5, 2013}}</ref><ref name = "culture4">{{cite web|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/371497|title=New York, Culture Capital of the World, 1940–1965 / edited by Leonard Wallock; essays by Dore Ashton&nbsp;... [et al.]|publisher=NATIONAL LIBRARY OF AUSTRALIA|accessdate=August 2, 2014}}</ref><ref name=WorldEconomicAndFinancialSuperCenter/> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref name="EconomicallyPowerful2015">{{cite web|url=http://www.citylab.com/work/2015/03/sorry-london-new-york-is-the-worlds-most-economically-powerful-city/386315/|title=Sorry, London: New York Is the World's Most Economically Powerful City|author=Richard Florida|publisher=The Atlantic Monthly Group|date=March 3, 2015|accessdate=March 25, 2015|quote=Our new ranking puts the Big Apple firmly on top.|archive-date=ਮਾਰਚ 14, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150314002727/http://www.citylab.com/work/2015/03/sorry-london-new-york-is-the-worlds-most-economically-powerful-city/386315/|url-status=dead}}</ref><ref name=WorldEconomicAndFinancialSuperCenter>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/top-8-cities-by-gdp-china-vs-the-us-2011-8|title=Top 8 Cities by GDP: China vs. The U.S.|quote=For instance, Shanghai, the largest Chinese city with the highest economic production, and a fast-growing global financial hub, is far from matching or surpassing New York, the largest city in the U.S. and the economic and financial super center of the world.|publisher=Business Insider, Inc|date=July 31, 2011|accessdate=October 28, 2015}}<br />{{cite web|url=http://www.philippineairlines.com/news-and-events/pal-advises-passengers-come-airport-early-2/|title=PAL sets introductory fares to New York|publisher=[[Philippine Airlines]]|accessdate=March 25, 2015|archive-date=ਮਾਰਚ 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327052843/http://www.philippineairlines.com/news-and-events/pal-advises-passengers-come-airport-early-2|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2012/05/what-is-the-worlds-most-economically-powerful-city/256841/|title=What Is the World's Most Economically Powerful City?|author=Richard Florida|publisher=The Atlantic Monthly Group|date=May 8, 2012|accessdate=March 25, 2015}}</ref> ਰਾਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਫੇਲੋ, ਰੋਚੇਸਟਰ, ਯੋਂਕਰਸ ਅਤੇ ਸਾਈਰਾਕੁਸੇਸ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਲਬਾਨੀ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦਾ 27 ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਗੋਲ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਹੱਦ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਕਨੈਕਟੀਕਟ]], [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]] ਅਤੇ [[ਵਰਮਾਂਟ]] ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਲੋਂਡ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਰੋਡ ਟਾਪੂ]] ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ [[ਕੇਬੈੱਕ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਉਂਟਾਰੀਓ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਹਡਸਨ ਦਰਿਆ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਅਪਸਟੇਟ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਲੋਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਐਪਲੈਸ਼ਿਅਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਐਡੀਰੋਂਡੈਕ ਪਹਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਘਾਟੀਆਂ - ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ ਹਡਸਨ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਮੋਹੌਕ ਨਦੀ ਘਾਟੀ - ਇਹ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਨਿਊਯਾਰਕ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟ ਲੇਕਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਓਂਟਾਰੀਓ ਝੀਲ]], [[ਈਰੀ ਝੀਲ]] ਅਤੇ [[ਨਿਆਗਰਾ ਝਰਨਾ|ਨਿਆਗਰਾ ਫਾਲਸ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਫਿੰਗਰ ਲੇਕਸ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ। <center> {| class="wikitable" "align=center;text-align:center;font-size:90%;"| |+ '''ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਉਚੇ ਅਤੇ ਨਿਵੇਂ ਸਾਧਾਰਨ ਤਾਪਮਾਨ''' |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | ਸ਼ਹਿਰ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="January" | ਜਨਵਰੀ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="February" | ਫ਼ਰਵਰੀ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="March" | ਮਾਰਚ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="April" | ਅਪਰੈਲ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="May" | ਮਈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="June" | ਜੂਨ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="July" | ਜੁਲਾਈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="August" | ਅਗਸਤ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="September" | ਸਤੰਬਰ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="October" | ਅਕਤੂਬਰ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="November" | ਨਵੰਬਰ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" abbr="December" | ਦਸੰਬਰ |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[ਅਲਬਨੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ|ਅਲਬਨੀ]] | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 31/13 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 34/16 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 44/25 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 57/36 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/55 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 60/39 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 48/31 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 36/20 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[ਬੀੰਗਹੇਮਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ|ਬੀੰਗਹੇਮਟਨ]] | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 28/15 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 31/17 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 41/25 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 53/35 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/46 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/54 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/59 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 68/50 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 57/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 44/31 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 33/21 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[ਬਫ਼ਲੋ, ਨਿਊਯਾਰਕ|ਬਫ਼ਲੋ]] | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 31/18 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 33/19 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 42/26 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 54/36 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/48 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 75/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 59/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 47/34 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 36/24 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[ਲੌਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਮਕਆਰਥਰ ਏਅਰਪੋਰਟ]] | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 39/23 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 40/24 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 48/31 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 58/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 69/49 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/45 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 54/36 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 44/28 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 38/26 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 41/28 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 50/35 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/44 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/54 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 79/63 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/69 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 75/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 53/41 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 43/32 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[ਰੋਚੇਸਟਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ|ਰੋਚੇਸਟਰ]] | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 31/17 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 33/17 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 43/25 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 55/35 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 68/46 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/55 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/59 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 60/41 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 47/33 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 36/23 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[ਸਿਰਾਕੂਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ|ਸਿਰਾਕੂਸ]] | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 31/14 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 34/16 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 43/24 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 56/35 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/55 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/59 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 60/40 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 47/32 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 36/21 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Temperatures listed using the [[Fahrenheit]] scale |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|Source: [http://www.weatherbyday.com/new-york/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830160611/http://www.weatherbyday.com/new-york/ |date=2011-08-30 }} |}</center> {{ਕਾਮਨਜ਼|New York|ਨਿਊਯਾਰਕ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਭਾਗ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਜ]] tn6guani339bpd82f7uxn4isaa61vuv 0 164243 837674 668839 2026-04-26T21:15:48Z Suyash.dwivedi 10224 ਹਵਾਲਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ 837674 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਜਾਯਾਲਕਸ਼ਮੀ ਰਾਮਨਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Vijayalakshmi Ramanan;''' 27 ਫਰਵਰੀ 1924 – 18 ਅਕਤੂਬਰ 2020)<ref name="m638">{{cite web | title=Vijayalakshmi Ramanan Passes Away: Know All About IAF&#x27;s First Woman Commissioned Officer &amp; Vishisht Seva Medal Recipient | website=ABP Live | date=21 October 2020 | url=https://news.abplive.com/news/india/indian-air-force-first-woman-commissioned-officer-vijayalakshmi-ramanan-dies-1369903 | ref={{sfnref|ABP Live|2020}} | access-date=26 April 2026}}</div></ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਡਾਕਟਰ]] ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ|ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ]] ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਜਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 1977 ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite web |last=Swamy |first=Rohini |date=21 October 2020 |title=Vijayalakshmi Ramanan, first woman IAF officer & a doctor always 'prepared for an emergency' |url=https://theprint.in/india/vijayalakshmi-ramanan-first-woman-iaf-officer-a-doctor-always-prepared-for-an-emergency/528056/ |access-date=22 October 2020 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=21 October 2020 |title=IAF's first woman officer dies at 96 |url=https://indianexpress.com/article/india/iafs-first-woman-commissioned-officer-dies-at-96-6821413/ |access-date=21 October 2020 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਰਮਨਨ 1955 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਰਟ-ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name=":2">{{Cite web |date=21 October 2020 |title=Pioneering first woman IAF officer passes away in Bengaluru |url=https://www.deccanherald.com/national/pioneering-first-woman-iaf-officer-passes-away-in-bengaluru-905014.html |access-date=22 October 2020 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ 1962, 1966 ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। 1968 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਮਾਹਿਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ|ਪਰਿਵਾਰ ਨਿਯੋਜਨ ਨੂੰ]] ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਮਨਨ 20 ਮਾਰਚ 1953 ਨੂੰ ਫਲਾਈਟ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਤੇ 22 ਅਗਸਤ 1972 ਨੂੰ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web |title=Service Record for Wing Commander Vijayalakshmi Thirupunathura Narayana Iyer 4971 MED at Bharat Rakshak.com |url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Database/4971 |access-date=21 October 2020 |website=Bharat Rakshak |language=en-gb}}</ref> ਉਸਨੇ ਜਲਹੱਲੀ, ਕਾਨਪੁਰ, ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਰਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਰਮਨਨ 1979 ਵਿੱਚ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ "ਉੱਚ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ" ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 26 ਜਨਵਰੀ 1977 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵ ਰੈਡੀ|ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈੱਡੀ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ। ਰਮਨਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 24 ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਰਮਨਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਦੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ''[[ਸਾੜ੍ਹੀ]]'' ਅਤੇ ਬਲਾਊਜ਼ ਨੂੰ ਕਸਟਮ ਟੇਲਰ ਕੀਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਰਮਨਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ "ਏ ਗ੍ਰੇਡ" ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਲਖਨਊ]], ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸੁਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਕੇਵੀ ਰਮਨਨ ਵੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] c57ocrr72gx3j5ydkcgbjljgq6elm0f 0 167213 837700 835421 2026-04-27T06:40:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837700 wikitext text/x-wiki '''''ਬਿਲਕੀਸ ਕੌਰ''''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|بلقيس كور}}}}) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਅਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਦਨਾਨ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੈਜ਼ਾ ਇਫ਼ਤਿਖਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਮੋਮਿਨਾ ਦੁਰੈਦ|ਮੋਮੀਨਾ ਦੁਰੈਦ]] ਇਸਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਹ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 ਤੋਂ 26 ਅਗਸਤ 2012 ਤੱਕ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। <ref>{{Cite web |title=ڈرامہ سیریل "بلقیس کور"آخری قسط آن ائیر |url=https://dailypakistan.com.pk/27-Aug-2012/18098 |access-date=30 January 2021 |publisher=dailypakistan |archive-date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100650/https://dailypakistan.com.pk/27-Aug-2012/18098 |url-status=dead }}</ref> [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ, ਇਹ ਸੀਰੀਅਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰੋਹਬਦਾਰ ਲਾਣੇਦਾਰਨੀ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨੂੰਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਗਾਰ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਬਿਲਕੀਸ ਕੌਰ ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦਾ ਜੋੜਾ ਹੈ ਜੋ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜੋੜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਛੋਟਾ ਬੇਟਾ, ਸੁਲਤਾਨ, ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੋਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.hum.tv/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314082341/https://www.hum.tv/ |date=2022-03-14 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੈਨਲ ਦੇ ਡਰਾਮੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਡਰਾਮੇ]] rvm1lxukry9h8ifna3uu9g8zdl0tj3o 0 171331 837664 691910 2026-04-26T19:13:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837664 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit accident | name = ਓਡੀਸ਼ਾ ਟਰੇਨ ਟੱਕਰ | image = The wreckage of the three compartments of the Coromandel Express lies beside the line.jpg | image_alt = ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡੱਬਿਆਂ ਦਾ ਮਲਬਾ | caption = ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਡੱਬਿਆਂ ਦਾ ਮਲਬਾ | pushpin_map = India | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕਰੈਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{WikidataCoord|Q118979177|type:event_region:IN-OR|display=inline,title}} | image_map = {{Infobox mapframe|type=point|zoom=9}} | image_map_caption = ਟੱਕਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | image_map_alt = ਪੂਰਬੀ-ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਕਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ | date = {{Start date|2023|06|02|df=y}} | time = ਲਗਭਗ 19:00 ਵਜੇ [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] (13:30 [[ਸੰਯੋਜਤ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਂ|UTC]])<ref name="Reuters">{{Cite news |last1=Dash |first1=Jatindra |last2=V |first2=Abinaya |date=3 June 2023 |title=At least 291 dead in India's worst train accident in over two decades |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/india/indian-train-crash-death-toll-jumps-233-900-injured-2023-06-03/ |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603101905/https://www.reuters.com/world/india/indian-train-crash-death-toll-jumps-233-900-injured-2023-06-03/ |url-status=live}}</ref> | location = ਬਹਾਨਗਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ, [[ਬਾਲਾਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਾਲਾਸੋਰ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] | location_dir = | location_city = | location_dist_km = | location_dist_mi = | country = ਭਾਰਤ | line = | operator = [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] | owner = | service = | type = ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉਤਰਨਾ, ਦੋਹਰੀ ਟੱਕਰ | cause = ਤਫ਼ਤੀਸ਼ ਤਹਿਤ; ਸਿਗਨਲ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਇੰਟਰਲੌਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ<ref name="cbcca-4jun" /><ref name="bbcnews-4jun-sig">{{cite news |title=India train disaster: Signal fault the likely cause, minister says |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65801807 |access-date=4 June 2023 |author=Soutik Biswas |author2=Adam Durbin |work=BBC News |date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604144919/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65801807 |url-status=live}}</ref> <!-- Statistics --> | bus = | trains = 3 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ * ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਮਾਲ ਗੱਡੀ * [[ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|12841 ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਸਐਫ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚੇਨਈ ਸੈਂਟਰਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ * 12864 SMVT ਬੈਂਗਲੁਰੂ-ਹਾਵੜਾ SF ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ SMVT ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਅਤੇ ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ | vehicles = | passengers = | crew = | pedestrians = | deaths = 292 | injuries = 1,175 | missing = | damage = | property = <!-- Route map --> | route_map = | route_map_state = | route_map_name = <!-- Footnotes --> | footnotes = }} 2 ਜੂਨ 2023 ਨੂੰ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, [[ਬਾਲਾਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਾਲਾਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। 12841 [[ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਬਹਾਨਾਗਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਮੇਨ ਲਾਈਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੰਘਦੀ ਲੂਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਲ ਗੱਡੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈ। ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ 21 ਡੱਬੇ ਪਟੜੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਤਿੰਨ ਡੱਬੇ 12864 SMVT ਬੈਂਗਲੁਰੂ-ਹਾਵੜਾ ਸੁਪਰਫਾਸਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਨਾਲ ਪਟੜੀ 'ਤੇ ਟਕਰਾ ਗਏ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 292 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1,175 ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 1995 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾਬਾਦ ਰੇਲ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਰੇਲ ਹਾਦਸਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1999 ਵਿੱਚ ਗੈਸਲ ਰੇਲ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="injured">{{cite web |title=Train Crash: PM Promises Stringent Action Against Guilty; Death Toll Mounts To 288 |date=4 June 2023 |url=https://statetimes.in/train-crash-pm-promises-stringent-action-against-guilty-death-toll-mounts-to-288/ |publisher=State Times News |access-date=4 June 2023 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ 2004 ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਸੁਨਾਮੀ ਰੇਲ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਰੇਲ ਤਬਾਹੀ ਵੀ ਸੀ।<ref name="NDTV2672">{{Cite web |title=288 Dead, 803 Injured After Horrific Three-Train Crash In Odisha |url=https://www.ndtv.com/india-news/odisha-train-accident-death-count-in-odisha-train-accident-rises-to-207-says-chief-secretary-4090267 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603045754/https://www.ndtv.com/india-news/odisha-train-accident-death-count-in-odisha-train-accident-rises-to-207-says-chief-secretary-4090267 |archive-date=3 June 2023 |access-date=3 June 2023 |website=NDTV.com}}</ref><ref>{{cite news |date=3 June 2023 |title=1981 Bihar to 2023 Balasore train accident in Odisha, here are India's deadliest rail accidents |newspaper=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/1991-bihar-to-2023-balasore-train-accident-in-odisha-here-are-indias-deadliest-rail-accidents/articleshow/100718662.cms}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} {{primary reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{Commons-inline}} 2b64jzy3m50it74yg3ij5x4m2ydxreo 0 182118 837652 748410 2026-04-26T16:29:43Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Album releases" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1328415252|Indira Naik]]" 837652 wikitext text/x-wiki '''ਇੰਦਰਾ ਨਾਇਕ''' [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਗਾਇਕੀ]] ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਭਜਨ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sufi-singer-indira-naik-to-enthrall-chandigarh/articleshow/65566036.cms|title=Sufi singer Indira Naik to enthrall Chandigarh|date=27 August 2018|work=Times of India}}</ref> [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀਵਾਦ]] ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 October 2014 |title=Internationally acclaimed Indian Sufi/Classical singer for two shows in Guyana |url=http://guyanachronicle.com/internationally-acclaimed-indian-suficlassical-singer-for-two-shows-in-guyana |access-date=11 July 2015 |publisher=Guyana Chronicle}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ [[ਸਰੋਦ]] ਅਤੇ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਾਦਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤ ਨਾਟਯ ਗੁਰੂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=25 October 2011 |title=Making her musical mark: Meet Indira Naik |url=https://in.news.yahoo.com/making-her-mark.html |access-date=11 July 2015 |publisher=In.news.yahoo.com}}</ref> ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। [[ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ [ਕੌਣ?] ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ [[Dayal Thakur|ਦਿਆਲ ਠਾਕੁਰ]] ਅਤੇ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਦੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿੱਠਲ ਰਾਓ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=10 November 2014 |title=Indira Naik and troupe thrill Guyanese |url=http://www.guyanatimesgy.com/2014/11/10/indira-naik-and-troupe-thrill-guyanese |access-date=11 July 2015 |publisher=Guyanatimesgy.com |archive-date=12 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712194028/http://www.guyanatimesgy.com/2014/11/10/indira-naik-and-troupe-thrill-guyanese/ |url-status=dead }}</ref> == ਐਲਬਮ ਰੀਲੀਜ਼ == * ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''-ਭਜਨ ਐਲਬਮ (1994) * ''ਝੁਨ ਚਲਾਓ''-ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੁਗਮ ਸੰਗੀਤ (1994) * ਆਪ ਕੇ ਲਿਏ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਲਬਮ (1998) * ਤਸਵੂਰ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਲਬਮ (2009) == ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ ਐਲਬਮ == * ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''-ਭਜਨ ਐਲਬਮ (1994) * ''ਰੁਣ ਝੁਣ''-ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੁਗਮ ਸੰਗੀਤ (1994) * ਆਪ ਕੇ ਲਿਏ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਲਬਮ (1998) * ਤਸਵੂਰ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਲਬਮ (2009) == ਹੋਰ == * ਟੀ. ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਲਈ ਪਲੇਅਬੈਕ-''ਸਾਇਆ'', ''ਅਲਾਪ'', ''ਫਿਰ ਭੀ ਦਿਲ ਹੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ'', ''ਭਾਬੀ'' * ਐੱਮ. ਡੀ. ਐੱਚ. ਮਸਾਲਾ, ਫਲੇਅਰ ਪੈਨ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਲਈ ਪਲੇਬੈਕ। * ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਤੋਂ ਗਣ ਕਲਾ ਵਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ * ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਲੇਅਬੈਕ-''ਮੈਂ ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਬੰਨਾ ਚਾਹਤੀ ਹਾਂ'' * ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲਈ ਪਲੇਅਬੈਕ-''ਸੂਰਜ ਕਾ ਪਰਿਵਾਰ'' == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਹ == * ਵਿਸ਼ਵ ਉਰਦੂ ਕਾਨਫਰੰਸ, [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] * ਆਰ. ਏ. ਪੀ. ਏ. ਅਵਾਰਡ, [[ਮੁੰਬਈ]] * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਕਾਨਫਰੰਸ, [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] * ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਲਾਨਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ[[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] * ਮੀਰਾਬਾਈ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, [[ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ|ਚਿਤੌਡ਼ਗਡ਼੍ਹ]] * ਤਰੱਨਮ ਸੁਸਾਇਟੀ, [[ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ|ਗੁਡ਼ਗਾਓਂ]] * [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜਯੰਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ [[ਅਨੂਪ ਜਲੋਟਾ]] ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ == * ਰਹਿਮਾ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਰਵਿਸ (ਟੋਰਾਂਟੋ, ਕੈਨੇਡਾ) * ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਸਮਾਰੋਹ, ਭਾਰਤੀ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ) * ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ (ਪੁਰਤਗਾਲ) * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿਵਸ ਸੈਂਟਾ ਫੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ, ਅਮਰੀਕਾ * ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਮੰਡਲ ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਉਤਸਵ (ਲੰਡਨ, ਯੂ. ਕੇ.) * ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼] * ਏਸ਼ੀਅਨ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ) * ਅਲੀਗਡ਼੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਮਿਸ਼ੀਗਨ) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] q6grtub1w1mn0kk3gtejnqggfaie4o6 0 193054 837680 815848 2026-04-26T23:54:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837680 wikitext text/x-wiki '''ਕੰਭੋਜੀ''' ਜਾਂ '''ਕੰਬੋਧੀ''' ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗ ਹੈ।<ref>({{Langx|kn|ಕಾಂಭೋಜಿ}}) The Raga is pronounced as Kambhoji as well as Kambhodi and also Kambhoji in south-western and southern India but as Kamboji in northern India where the term Kamboji carries a paisachi influence of the north-west frontiers.</ref> ਇਸ ਨੂੰ 28ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ, [[ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗ|ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਸਕੇਲ == ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਭੋਜੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵੀ ਕੰਬੋਡੀਆ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰੋਹਣ: ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਸੰ ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ "ਨੀਪਧਸੰ" ਵਿੱਚ "ਨੀ3" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ੰਗਾ ਰਾਗ (ਭਾਸ਼ੰਗਾ ਰਾਗ ਉਹ ਰਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਰਾਗ ਹੈ (ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ 6 ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ)। == ਮੱਧਯੁੱਗ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਗ]] ਜਾਂ ਰਾਗਿਨੀ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਭੋਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੀ ''ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ'' (7ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਉਪ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਗਿਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ''ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ'' ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਰਾਮਾਦਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਵਰ-''ਮੇਲਾ'' ਕਲਾਨਿਧੀ (1550 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ, ਨੇ 20 ਮੇਲੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 64 ਜਨ-ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਵੀਹਵਾਂ ਮੇਲਾ ਕੰਭੋਜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੰਭੋਜੀ ਵਰਗੇ ਜਨ੍ਯ ਰਾਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਡ੍ਰਿਕਾਵਿੱਥਲਾ ਦੀ ''ਰਾਗਮਾਲਾ'' ਨੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗਿਨੀ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ''ਨਟ-ਨਾਰਾਇਣ'' ਦੇ ਕਈ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਤਰਾਵਰੀਸ਼ਚ ਛਟ-ਰਾਗਾ ਨਾਰਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਨਿਰੂਪਨਮ ਦਸ ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ''ਰਾਗ ਨਟ-ਨਾਰਾਇਣ'' ਨਾਮਕ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਗ ਦੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਂਕਟਮਾਖਿਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ''[[ਚਤੁਰਦੰਡੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ|ਚਤੁਰਦੰਡੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ]]'' (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ~ 1660 ਈ.) 19 ਮੇਲੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਭੋਜੀ, ਕੇਦਾਰਗੌਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣਗੌਲਾ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਕੰਭਾਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਨਯਾ ਰਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਭਵ-ਭਾਟਾ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਪਾ-ਸੰਗੀਤ-ਰਤ੍ਨਾਕਰ ਵਿੱਚ 20 ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਦਾਰ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗਿਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਸੱਤਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੰਭੋਜੀ ਹੈ। ਤੰਜੋਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਤੁਲਾਜੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸੰਗੀਤ-ਸਰਾਮਰੀਤੋਧਰ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਤੁਲਾਜੀ ਨੇ 21 ਜਨਕਮੇਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਕ-ਮੇਲੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੰਭੋਜੀ ਅਤੇ ਯਾਦੁਕੁਲ-ਕੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ''ਜਨ ਰਾਗ'' ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਮਾਤੰਗਾ ਦਾ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਵਾਲਾ == ਉਪਰੋਕਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਵਾਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਵੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਮਿਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਿਲੱਪਟੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਕੰਬੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਮਾਤੰਗਾ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਬ੍ਰਿਹੱਦੇਸੀ ''ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ.) ਅਤੇ ''ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ'' (7ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਤੰਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਹੱਦੇਸੀ ਰਚਨਾ 5ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਗੁਆਚ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਮਾਤੰਗਾ ਦਾ ਬ੍ਰਿਹੱਦਸ਼ੀ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਠ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਮਾਤੰਗਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧੁਨ (ਰਾਗ) ਚਾਰ ਸੁਰਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਬਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ. ਪਰ ਸਾਬਰਾ, ਪੁਲਿੰਡਾ, ਕੰਬੋਜਾ, ਵੰਗਾ, ਕਿਰਾਤਾ, [[ਬਾਖ਼ਤਰ|ਵਾਹਲਿਕਾ]], ਆਂਧਰਾ, ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਅਤੇ ''ਵਣਚਡ਼ਾ'' (ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਬੀਲੇ ਜਾਂ [[ਕਬੀਲਾ|ਕਬੀਲੇ]]) ਵਰਗੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੁਰ ਜਾਂ ਨੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ"। == ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ == ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ ਵੀ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਗ, ਮਹਿਲਾ ਰਾਗ (ਭਾਵ, ਰਾਗਿਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਗ) । ਨਾਰਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਦ ਰਾਗ ਰੌਦਰ (ਅੰਗੇਰ) ਵੀਰਾ (ਨਾਇਕਾ) ਅਤੇ ਭਯਨਾਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਮਹਿਲਾ ਰਾਗ (ਰਾਗਨੀਆਂ} ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ (ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ) ਹਾਸਿਆ (ਹਾਸੋਹੀਣਾ) ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ (ਸੋਗ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੱ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਗ ਵਿਭਾਤਸ (ਅਪਮਾਨਜਨਕ) ਅਦਭੂਤਾ (ਅਮਾਜ਼ਮੈਂਟ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ (ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੌਂ ਰਸਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਔਰਤ ਰਾਗ (ਭਾਵ ਰਾਗਿਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ (ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ ਹਾਸਿਆ (ਹਾਸੋਹੀਣਾ) ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ (ਪਥੋਸ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ == ਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗਮ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨਃ (ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ) * ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਕੰਨਾ ਮੁੰਡੇ'' (8ਵਾਂ ਨਵਰਤਨ ਮਲਿਕੇ) ''ਕੰਡੂ ਕੰਡੂ ਨੀ ਏਨ੍ਨਾ'' ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ * ਕੈਲਾਸਵਾਸ ਗੌਰੀਸ਼ਾ ਵਿਜੇ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾਵਿਜੈ ਦਾਸਾ * ਦਸਾਰੇੰਦਰੇ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸਰਾਯਯਾ ਵਿਆਸਤਿਰਥ ਦੁਆਰਾ * ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ ਇਮਈਆ ਰਾਮ * ਏਨ੍ਨਾ ਵਾਂਡਾਲਮ, ਸ਼ਿਵਨਾਈ ਨਿਨੈੰਡੂ ਨੀਲਕਾਂਤ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾਨੀਲਕੰਠ ਸਿਵਨ * ਗੋਵਿੰਦ ਘਟਾਇਆ, ਵੇਦਾਦ੍ਰੀ ਸਿੱਖਾਰਾ, ਸ਼੍ਰੀਪਤਿਮਿਹਾ ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ * ਲੰਬੋਦਰਮ ਅਵਲਾਂਬੇ, ਮਾਰੀ ਮਾਰੀ ਵਾਕਚੂਨਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਮ ਅਹਮ, ਅਖਿਲੰਦ ਕੋਟੀ (ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੁਦੇਵਾਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰ * ਕੁਜ਼ਾਲੂਧੀ ਮਾਨਾਮੇਲਮ, ਮਿਥਿਲਾਧੀਪਾ, ਆੱਕਾ ਪੋਰਟਾਵਰਕੂ, ਵੈਂਗਮ ਏਨਾਕੂ, ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ * ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵੀ ਨੀ ਪਦਸਰਾਸਮੁਲੇ * ਓ ਰੰਗਸ਼ਾਈ, ਮਾਂ ਜਾਨਕੀ, ਏਲਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਏਵਰੀ ਮਾਤਾ, ਮਹਿਤਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਧ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਘੁਵਰ, ਮਰੀਮਾਰੀ ਨਿੰਨੇ, ਮਾਰਗਮੂ ਤੇਲੂਪਾਵੇ [[ਤਿਆਗਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ * ''ਕਮਲੰਬਿਕਾਈ (ਚੌਥਾ ਅਵਰਾਨਾ) ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਨਮਸਤੇ'', ਮਰਾਕਟਾਵਲਿਮ, ਕੈਲਸਨਾਥੇਨਾ, ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਯਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਲਮਿਕਾ ਲਿੰਗਮ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਬਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵਾਇਆਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ * ਸਰਸੀਜਨਭ (ਵਰਨਮਃ ਸਰਸ ਮ੍ਰਿਦੁਪਾਦ, ਚਾਰੂਪੰਕਜਾ, ਇੰਤਾ ਮੋਦੀਆਲਾਰਾ, ਕਰਨਮ ਵੀਨਾ, ਰਸਵਿਲਾਸ ਲੋਲੋ, ਨਮਸੁਧਮਯੀ, ਪੂਰਨਾ ਚੰਦਰਨਾਨਾ, ਸਰਦਿੰਦੂ ਸਮਾ ਮੁਖਨਕੁਮ, ਮਾਨਸੀ ਕਰੁਣਾ, ਪਦਾਸਨਤੀ ਮੁਨਿਜਨਾ, ਪੰਚਬਨਨ ਤਨੂਦਿਆ (ਪਦਮਃ ਇਨੂ ਮਾਮਾ ਭਾਗਿਆਤਰੁ (ਪਦਮ, ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੇਖੋ) * ਵੀਨਾ ਕੁੱਪਯਾਰ ਦੁਆਰਾ ''ਕੋਨਿਆਦੀਨਾ ਨਾਪਾਈ'' * ਰਤਨਾ ਕੰਚੁਕਾ ਧਾਰਿਨੀ, ਸ਼ਿਵਮ ਹਰੀਮ-ਹਰੀਕੇਸਨਲੂਰ ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ * @ਪੁਲਿਯੁਰ ਦੋਰਾਈਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿੰਚੂ ਸਰਵਾਨੀ * ਆਦਮ ਦੈਵਮ, ਆਨੰਦਮ ਪਰਮਾਨੰਦਮੇ, ਕਾਨਾ ਕਾਨ ਕੋਡੀ, ਕਾਦਿਰਕਾਮ ਕੰਦਨ, ਸ਼ਿਕਲ ਮੇਵੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ * ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਰੂਵਦੀ ਸ਼ਰਨਮ * ਅੰਬੁਜਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਐਨ ਕੁਲਾ ਦੇਵਮੇਅੰਬੂਜਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ * ਪੇਰਿਯਾਸਾਮੀ ਥੂਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੇਨਾ''ਵੈਨਾਈ ਉਨਨਮ ਐਨ''ਪੇਰੀਆਸਾਮੀ ਥੂਰਨ * ਐੱਲ ਪਾਲੀਮਪਾ-ਐੱਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ * ''ਨਟਾਮਦੀ ਟਰਿੰਡਾ''-ਪਾਪਵੀਨਾਸ਼ਾ ਮੁਦਾਲੀਅਰ[[Papavinasha Mudaliyar|ਪਾਪਾਵਿਨਸ਼ਾ ਮੁਦਾਲੀਆਰ]] * ਕਵੀ ਕੁੰਜਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਵਾਨ ਯਾਰੋ ਅਰਿਏਨ (ਪਦਮ) * ''ਪਦਾਰੀ ਵਰੁਗੁਧੂ'' (ਪਦਮ) ਸੁੱਬਾਰਾਮਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ[[Subbarama Iyer|ਸੁੱਬਰਾਮਾ ਅਈਅਰ]] * ਏਮੀ ਮਾਇਆਮੂ (ਜਵਾਲੀ) -ਪੱਟਭਿਰਾਮਈਆਪੱਟਾਬਿਰਾਮਈਆ * ''ਪੰਕਜਾਕਸ਼ੀ'' (ਮਹਾਂ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਮਹਾ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਅਈਅਰ * ''ਕਮਲਾਕਸ਼ੀ'' ([[Kunnakudi Krishnaiyer|ਕੁੰਨਾਕੁਡੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਇਰ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) * ''ਤਰੁਨੀ ਨਿੰਨੂ'' ([[Fiddle Ponnuswami|ਫਿਡਲ ਪੋਨੁਸਵਾਮੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ "ਆਡੀਆ ਪਾਧੰਗਲ ਅੰਬਾਲਾਥਿਲ" ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ ਉਰੂੱਕੂ ਉਜ਼ਾਈਪਵਨ ਦਾ ਗੀਤ ਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਬੋਜੀਃ [http://www.carnatica.net/special/kambhoji-ppn.htm] * ''ਖੰਬਾਜ ਰਾਗ'' [http://www.musicalnirvana.com/raga/hindustani/h_khamaj.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''ਸ੍ਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਨਮਸਤੇ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ'' [http://www.carnaticcorner.com/articles/srisubramanya_translated.htm] * ''ਡਾ. ਵੀ. ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਵਤਸਾ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦੁਕੁਲਾਕੰਭੋਜੀ 'ਤੇ ਸੀ. ਏ. ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ ਨੋਟਸ'' [http://www.carnatica.net/newsletter/ykambhojinewsletter.htm] * ''ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ'' [http://www.musicalnirvana.com/introduction/ancient_history.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ == {{Reflist}} '''ਕੰਭੋਜੀ''' ਜਾਂ '''ਕੰਬੋਧੀ''' ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗ ਹੈ।<ref>({{Langx|kn|ಕಾಂಭೋಜಿ}}) The Raga is pronounced as Kambhoji as well as Kambhodi and also Kambhoji in south-western and southern India but as Kamboji in northern India where the term Kamboji carries a paisachi influence of the north-west frontiers.</ref> ਇਸ ਨੂੰ 28ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ, [[ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗ|ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਸਕੇਲ == ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਭੋਜੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵੀ ਕੰਬੋਡੀਆ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰੋਹਣ: ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਸੰ ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ "ਨੀਪਧਸੰ" ਵਿੱਚ "ਨੀ3" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ੰਗਾ ਰਾਗ (ਭਾਸ਼ੰਗਾ ਰਾਗ ਉਹ ਰਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਰਾਗ ਹੈ (ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ 6 ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ)। == ਮੱਧਯੁੱਗ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਗ]] ਜਾਂ ਰਾਗਿਨੀ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਭੋਜੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੀ ''ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ'' (7ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਉਪ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਗਿਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ''ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ'' ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਰਾਮਾਦਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸਵਰ-''ਮੇਲਾ'' ਕਲਾਨਿਧੀ (1550 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ, ਨੇ 20 ਮੇਲੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 64 ਜਨ-ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਵੀਹਵਾਂ ਮੇਲਾ ਕੰਭੋਜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੰਭੋਜੀ ਵਰਗੇ ਜਨ੍ਯ ਰਾਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਡ੍ਰਿਕਾਵਿੱਥਲਾ ਦੀ ''ਰਾਗਮਾਲਾ'' ਨੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗਿਨੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗਿਨੀ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ''ਨਟ-ਨਾਰਾਇਣ'' ਦੇ ਕਈ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਤਰਾਵਰੀਸ਼ਚ ਛਟ-ਰਾਗਾ ਨਾਰਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਨਿਰੂਪਨਮ ਦਸ ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ''ਰਾਗ ਨਟ-ਨਾਰਾਇਣ'' ਨਾਮਕ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਗ ਦੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਂਕਟਮਾਖਿਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ''[[ਚਤੁਰਦੰਡੀਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ|ਚਤੁਰਦੰਡੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ]]'' (ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ~ 1660 ਈ.) 19 ਮੇਲੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਭੋਜੀ, ਕੇਦਾਰਗੌਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣਗੌਲਾ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਕੰਭਾਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਨਯਾ ਰਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਭਵ-ਭਾਟਾ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਪਾ-ਸੰਗੀਤ-ਰਤ੍ਨਾਕਰ ਵਿੱਚ 20 ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਦਾਰ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਗਿਨੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ-ਸੱਤਵਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੰਭੋਜੀ ਹੈ। ਤੰਜੋਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਤੁਲਾਜੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸੰਗੀਤ-ਸਰਾਮਰੀਤੋਧਰ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਤੁਲਾਜੀ ਨੇ 21 ਜਨਕਮੇਲਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਕ-ਮੇਲੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੰਭੋਜੀ ਅਤੇ ਯਾਦੁਕੁਲ-ਕੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ''ਜਨ ਰਾਗ'' ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਮਾਤੰਗਾ ਦਾ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਵਾਲਾ == ਉਪਰੋਕਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਵਾਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਵੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਮਿਲ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਿਲੱਪਟੀਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਕੰਬੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਮਾਤੰਗਾ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਬ੍ਰਿਹੱਦੇਸੀ ''ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ'' (ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ.) ਅਤੇ ''ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ'' (7ਵੀਂ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.) ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਤੰਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਹੱਦੇਸੀ ਰਚਨਾ 5ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਗੁਆਚ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਮਾਤੰਗਾ ਦਾ ਬ੍ਰਿਹੱਦਸ਼ੀ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਠ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਗੀਤ ਆਚਾਰੀਆ ਮਾਤੰਗਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ "ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧੁਨ (ਰਾਗ) ਚਾਰ ਸੁਰਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀ ਬਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ. ਪਰ ਸਾਬਰਾ, ਪੁਲਿੰਡਾ, ਕੰਬੋਜਾ, ਵੰਗਾ, ਕਿਰਾਤਾ, [[ਬਾਖ਼ਤਰ|ਵਾਹਲਿਕਾ]], ਆਂਧਰਾ, ਦ੍ਰਾਵਿਡ਼ ਅਤੇ ''ਵਣਚਡ਼ਾ'' (ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਬੀਲੇ ਜਾਂ [[ਕਬੀਲਾ|ਕਬੀਲੇ]]) ਵਰਗੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੁਰ ਜਾਂ ਨੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ"। == ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ == ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਦ ਵੀ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਗ, ਮਹਿਲਾ ਰਾਗ (ਭਾਵ, ਰਾਗਿਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਗ) । ਨਾਰਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਰਦ ਰਾਗ ਰੌਦਰ (ਅੰਗੇਰ) ਵੀਰਾ (ਨਾਇਕਾ) ਅਤੇ ਭਯਨਾਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਮਹਿਲਾ ਰਾਗ (ਰਾਗਨੀਆਂ} ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ (ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ) ਹਾਸਿਆ (ਹਾਸੋਹੀਣਾ) ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ (ਸੋਗ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੱ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਗ ਵਿਭਾਤਸ (ਅਪਮਾਨਜਨਕ) ਅਦਭੂਤਾ (ਅਮਾਜ਼ਮੈਂਟ) ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ (ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੌਂ ਰਸਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ ਕੰਭੋਜੀ ਨੂੰ ਔਰਤ ਰਾਗ (ਭਾਵ ਰਾਗਿਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ (ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਕਾਮੁਕ ਹਾਸਿਆ (ਹਾਸੋਹੀਣਾ) ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ (ਪਥੋਸ) ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ == ਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨਃ (ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ) * ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਕੰਨਾ ਮੁੰਡੇ'' (8ਵਾਂ ਨਵਰਤਨ ਮਲਿਕੇ) ''ਕੰਡੂ ਕੰਡੂ ਨੀ ਏਨ੍ਨਾ'' ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ * ਕੈਲਾਸਵਾਸ ਗੌਰੀਸ਼ਾ ਵਿਜੇ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ * ਦਸਾਰੇੰਦਰੇ ਪੁਰੰਦਰਦਾਸਰਾਯਯਾ ਵਿਆਸਤਿਰਥ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ * ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ ਇਮਈਆ ਰਾਮ * ਏਨ੍ਨਾ ਵਾਂਡਾਲਮ, ਸ਼ਿਵਨਾਈ ਨਿਨੈੰਡੂ ਨੀਲਕਾਂਤ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ * ਗੋਵਿੰਦ ਘਟਾਇਆ, ਵੇਦਾਦ੍ਰੀ ਸਿੱਖਾਰਾ, ਸ਼੍ਰੀਪਤਿਮਿਹਾ ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ * ਲੰਬੋਦਰਮ ਅਵਲਾਂਬੇ, ਮਾਰੀ ਮਾਰੀ ਵਾਕਚੂਨਾ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮਮ ਅਹਮ, ਅਖਿਲੰਦ ਕੋਟੀ (ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੁਦੇਵਾਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰ * ਕੁਜ਼ਾਲੂਧੀ ਮਾਨਾਮੇਲਮ, ਮਿਥਿਲਾਧੀਪਾ, ਆੱਕਾ ਪੋਰਟਾਵਰਕੂ, ਵੈਂਗਮ ਏਨਾਕੂ, ਊਤੁੱਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ * ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵੀ ਨੀ ਪਦਸਰਾਸਮੁਲੇ * ਓ ਰੰਗਸ਼ਾਈ, ਮਾਂ ਜਾਨਕੀ, ਏਲਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਏਵਰੀ ਮਾਤਾ, ਮਹਿਤਾ ਪ੍ਰਵ੍ਰਧ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਘੁਵਰ, ਮਰੀਮਾਰੀ ਨਿੰਨੇ, ਮਾਰਗਮੂ ਤੇਲੂਪਾਵੇ [[ਤਿਆਗਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ * ''ਕਮਲੰਬਿਕਾਈ (ਚੌਥਾ ਅਵਰਾਨਾ) ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਨਮਸਤੇ'', ਮਰਾਕਟਾਵਲਿਮ, ਕੈਲਸਨਾਥੇਨਾ, ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਯਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਲਮਿਕਾ ਲਿੰਗਮ, ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਬਾ ਸਦਾਸ਼ਿਵਾਇਆਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ * ਸਰਸੀਜਨਭ (ਵਰਨਮਃ ਸਰਸ ਮ੍ਰਿਦੁਪਾਦ, ਚਾਰੂਪੰਕਜਾ, ਇੰਤਾ ਮੋਦੀਆਲਾਰਾ, ਕਰਨਮ ਵੀਨਾ, ਰਸਵਿਲਾਸ ਲੋਲੋ, ਨਮਸੁਧਮਯੀ, ਪੂਰਨਾ ਚੰਦਰਨਾਨਾ, ਸਰਦਿੰਦੂ ਸਮਾ ਮੁਖਨਕੁਮ, ਮਾਨਸੀ ਕਰੁਣਾ, ਪਦਾਸਨਤੀ ਮੁਨਿਜਨਾ, ਪੰਚਬਨਨ ਤਨੂਦਿਆ (ਪਦਮਃ ਇਨੂ ਮਾਮਾ ਭਾਗਿਆਤਰੁ (ਪਦਮ, ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਮੋਹਿਨੀਅੱਟਮ ਦੇਖੋ) * ਵੀਨਾ ਕੁੱਪਯਾਰ ਦੁਆਰਾ ''ਕੋਨਿਆਦੀਨਾ ਨਾਪਾਈ'' * ਰਤਨਾ ਕੰਚੁਕਾ ਧਾਰਿਨੀ, ਸ਼ਿਵਮ ਹਰੀਮ-ਹਰੀਕੇਸਨਲੂਰ ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ * @ਪੁਲਿਯੁਰ ਦੋਰਾਈਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿੰਚੂ ਸਰਵਾਨੀ * ਆਦਮ ਦੈਵਮ, ਆਨੰਦਮ ਪਰਮਾਨੰਦਮੇ, ਕਾਨਾ ਕਾਨ ਕੋਡੀ, ਕਾਦਿਰਕਾਮ ਕੰਦਨ, ਸ਼ਿਕਲ ਮੇਵੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ * ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਰੂਵਦੀ ਸ਼ਰਨਮ * ਅੰਬੁਜਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਐਨ ਕੁਲਾ ਦੇਵਮੇਅੰਬੂਜਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ * ਪੇਰਿਯਾਸਾਮੀ ਥੂਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵੇਨਾ''ਵੈਨਾਈ ਉਨਨਮ ਐਨ''ਪੇਰੀਆਸਾਮੀ ਥੂਰਨ * ਐੱਲ ਪਾਲੀਮਪਾ-ਐੱਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ * ''ਨਟਾਮਦੀ ਟਰਿੰਡਾ''-ਪਾਪਵੀਨਾਸ਼ਾ ਮੁਦਾਲੀਅਰ[[Papavinasha Mudaliyar|ਪਾਪਾਵਿਨਸ਼ਾ ਮੁਦਾਲੀਆਰ]] * ਕਵੀ ਕੁੰਜਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇਵਾਨ ਯਾਰੋ ਅਰਿਏਨ (ਪਦਮ) * ''ਪਦਾਰੀ ਵਰੁਗੁਧੂ'' (ਪਦਮ) ਸੁੱਬਾਰਾਮਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ[[Subbarama Iyer|ਸੁੱਬਰਾਮਾ ਅਈਅਰ]] * ਏਮੀ ਮਾਇਆਮੂ (ਜਵਾਲੀ) -ਪੱਟਭਿਰਾਮਈਆਪੱਟਾਬਿਰਾਮਈਆ * ''ਪੰਕਜਾਕਸ਼ੀ'' (ਮਹਾਂ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਮਹਾ ਵੈਦਿਆਨਾਥ ਅਈਅਰ * ''ਕਮਲਾਕਸ਼ੀ'' ([[Kunnakudi Krishnaiyer|ਕੁੰਨਾਕੁਡੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਇਰ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) * ''ਤਰੁਨੀ ਨਿੰਨੂ'' ([[Fiddle Ponnuswami|ਫਿਡਲ ਪੋਨੁਸਵਾਮੀ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਨਮ) ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ "ਆਡੀਆ ਪਾਧੰਗਲ ਅੰਬਾਲਾਥਿਲ" ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ ਉਰੂੱਕੂ ਉਜ਼ਾਈਪਵਨ ਦਾ ਗੀਤ ਕੰਭੋਜੀ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੰਬੋਜੀਃ [http://www.carnatica.net/special/kambhoji-ppn.htm] * ''ਖੰਬਾਜ ਰਾਗ'' [http://www.musicalnirvana.com/raga/hindustani/h_khamaj.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''ਸ੍ਰੀ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਨਮਸਤੇ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ'' [http://www.carnaticcorner.com/articles/srisubramanya_translated.htm] * ''ਡਾ. ਵੀ. ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਵਤਸਾ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦੁਕੁਲਾਕੰਭੋਜੀ 'ਤੇ ਸੀ. ਏ. ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ ਨੋਟਸ'' [http://www.carnatica.net/newsletter/ykambhojinewsletter.htm] * ''ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ'' [http://www.musicalnirvana.com/introduction/ancient_history.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ == kyplxlv5wwmjrv107mal1qtz76rjfed 0 194863 837691 806206 2026-04-27T04:54:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837691 wikitext text/x-wiki '''ਨੇਹਲ ਚੁਡਾਸਮਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nehal Chudasama;''' ਜਨਮ 22 ਅਗਸਤ 1996) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]], ਫਿਟਨੈਸ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਐਮਸੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2018 |title=Nehal Chudasama's weight loss journey is mind-blowing. |url=https://m.mid-day.com/photos/nehal-chudasama-miss-diva-2018s-weight-loss-journey-is-mind-blowing/23663 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੂੰ ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸ 2018 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2018 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=1 September 2018 |title=Mumbai's Nehal Chudasama is Yamaha Fascino Miss Diva Universe 2018 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/mumbais-nehal-chudasama-is-yamaha-fascino-miss-diva-universe-2018/articleshow/65630024.cms |publisher=Times of India}}</ref>{{Infobox pageant titleholder|name=ਨੇਹਲ ਚੁਡਾਸਮਾ|image=Nehal Chudasama Miss Diva 2018 (cropped).jpg|caption=2018 ਵਿੱਚ ਨੇਹਲ ਚੁਡਾਸਮਾ|birth_name=ਨੇਹਲ ਚੁਡਾਸਮਾ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1996|8|22}}|birth_place=[[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ|education=|occupation=ਮਾਡਲ, ਟੀਵੀ ਹੋਸਟ|height=|hair_color=|eye_color=|alma_mater=|title=''''ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ ਇੰਡੀਆ 2018''''|competitions=|homepage=}} == ਤਗ਼ਮਾ == 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ|ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ]] ਖਿਤਾਬ ਲਈ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੇ 3 ਫਾਈਨਲਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=13 May 2018 |title=Femina Miss India 2018: Gujarat Auditions |url=https://m.beautypageants.in/miss-india/miss-india-2018-gujarat-auditions/eventshow/63772203.cms |publisher=Indiatimes}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਦੀਵਾ - 2018 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸ 2018 ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਖਿਤਾਬਧਾਰੀ [[ਸ਼ਰਧਾ ਸ਼ਸ਼ੀਧਰ]] ਨੇ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।<ref>{{Citation |title=Miss Universe 2018: Nehal Chudasama to represent India |date=1 September 2018 |url=https://m.hindustantimes.com/lifestyle/mumbai-girl-nehal-chudasama-wins-miss-diva-universe-to-represent-india-at-miss-universe-2018/story-uP02lqO90OllRnOq5cNleP.html |work=Hindustan Times }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ 'ਮਿਸ ਬਾਡੀ ਬਿਊਟੀਫੁੱਲ' ਅਤੇ 'ਮਿਸ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ' ਉਪਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਜਿੱਤੇ। ਨੇਹਲ ਨੇ 17 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ [[ਬੈਂਕਾਕ]], [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2018 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੀ। ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ 2018 ਦੀ ਜੇਤੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{YouTube|id=G_o09lYQm4k|title=Up Close: Miss Universe India 2018(MU)|link=no}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁੰਦਰਤਾ]] pg348evb1ry273p69x60eykn57m7u5i 0 194931 837670 836960 2026-04-26T20:54:41Z Suyash.dwivedi 10224 837670 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ | image = Residence and blue plaque of C. Ramchandra in Pune.jpg | image_size = | caption = [[ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ | other_names = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ, ਚਿਤਲਕਰ, ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ | birth_name = ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ | birth_date = {{birth date|df=y|1918|01|12}} | birth_place = [[ਪੁੰਟਾਂਬਾ]], [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=y|1982|01|05|1918|01|12}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] | years_active = 1935 – 1971 | awards = ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ }} '''ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ '''ਚਿਤਲਕਰ'''''' (12 ਜਨਵਰੀ 1918-5 ਜਨਵਰੀ 1982), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ''' ਜਾਂ ਚਿਤਲਕਰ ਜਾਂ '''ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਸੀ।<ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref> ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''''ਬਹਾਦੁਰ'' ਪ੍ਰਤਾਪ'', ਮਤਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਦਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ,''ਬਦਲਾ'', ਮਿਸਟਰ ਝੱਟਪਟ,ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ''ਦੋਸਤੀ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ''ਯੇ ਹੈ ਦੁਨੀਆ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਨਾਂ ਸ਼ਿਆਮੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਰ. ਐਨ. ਚਿਤਲਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਚਿਤਲਕਰ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਵਿੱਚ "ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ" ਅਤੇ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਵਿੱਚੋਂ "ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ"।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਜੀਵਨੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ 1918 ਨੂੰ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਪੁੰਟੰਬਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ" ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕਬੁਆ ਪਟਵਰਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਸਪਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਹ ਵਾਈ. ਵੀ. ਰਾਓ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਨਾਗਾਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਿੱਚ ਸੈਦ-ਏ-ਹਵਸ (1936) ਅਤੇ ''ਆਤਮ ਤਰੰਗ'' (1937) ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਬੀਬ ਖਾਨ ਲਈ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਕੋਡੀ ਅਤੇ ''ਵਾਨਾ ਮੋਹਿਨੀ'' ਨਾਲ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਦਾ ਦੀ ਫਿਲਮ '''ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ''<nowiki/>' (1942) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬੈਨੀ ਗੁੱਡਮੈਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਟੋ ਸੈਕਸ ਵਰਗੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਨਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸੰਡੇ ਕੇ ਸੰਡੇ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹਿਨਾਈ'' (1947) ਵਿੱਚ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਅਲਬੇਲਾ'' ਵਿੱਚ ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ'' ਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਂਗੋ, ਇੱਕ ਓਬੋ, ਇੱਕੋ ਤੁਰ੍ਹੀ, ਇੱਕਾ ਸ਼ਾਰਨੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ "ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੂਬਲਾ ਬੂ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਲੈਅ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਆਸ਼ਾ'' (1957) ਵਿੱਚ ਸਕੈਟ ਗੀਤ "ਇਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ" ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ 1953 ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਅਨਾਰਕਲੀ]]'' ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਨਾ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ "ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀਕੀ ਹੈ", "ਮੁਝਸੇ ਮਤ ਪੁੱਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ", 'ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ", ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ" ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਗਾਇਕ ਸੰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਾਇਕਾ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਆ ਕਿ ਦੂਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਪਲੇਅਬੈਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੀ. ਸ਼ਾਂਤਾਰਾਮ ਦੀ ''ਨਵਰੰਗ'' (1959) ਅਤੇ ''ਇਸਤ੍ਰੀ'' (1961) ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Residence_and_blue_plaque_of_C._Ramchandra_in_Pune.jpg|alt=blue plaque in the foreground and a bungalow in background|thumb|ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਗੀਤ "ਅਯ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋਂ", ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ|ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ 1963 ਵਿੱਚ [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ]] 'ਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੰਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਗਲ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਹਿ ਗਏ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> 27 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ 51ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਉਣ ਲਈ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਮਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਪਦਮਿਨੀ]] ਅਤੇ [[ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ]] ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਗੀਤ ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' ਲਈ ਕੋਥਮੰਗਲਮ ਸੁੱਬੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੀ. ਲੀਲਾ]] ਅਤੇ ਜੱਕੀ ਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'' (1958) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਐੱਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ''ਰਾਜ ਤਿਲਕ'' (1958) ਦੇ ਗੀਤ "ਆਜਾ ਤੂ ਰਾਜਾ ਆਜਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਮਿਲ ਅਤੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊ ਸਾਈ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਝਾਂਝਰ'' (1953), ਲਹਰੇਂ (1953) ਅਤੇ ''ਦੁਨੀਆ ਗੋਲ ਹੈ'' (1955) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ, ''ਧਨੰਜੈ'' (1966) ਅਤੇ ''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਦ ਸਿੰਫਨੀ ਆਫ ਮਾਈ ਲਾਈਫ' 1977 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ 1982 ਨੂੰ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ (1957) ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਲਈ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਰਨ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra "C Ramchandra - Music Director Profile"]. ''Indian Cinema Heritage Foundation website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅੰਖਿਅਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕਟਿਕ ਓ ਬਜੇ ਰਾਤਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਾਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਚੇੰਨ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਸਮਿਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦੀ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ, ਵੋ ਜਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈਂ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ '' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (''ਝਾਂਝਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਮਨ ਬਿੱਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗੁਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂ ਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਾਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂ ਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤਿਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਨ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਉ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਚੜ੍ਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸਾ ਕੇ ਸਾਂਵਰੀਆ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਾਪਲਾਈ ਰੇ ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]])'' * '' ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਵਰਾਂ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖ ਹਮਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ੱਲਾ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮਿਨ) * ''ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰੀਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ,ਜਿਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫਿਲਮਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨਃ   == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧਾ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name="int">{{Cite news|url=https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|title=Interview with C Ramchandra|last=Kaul|first=Mahendra|date=2 February 1978|access-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411064435/https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|archive-date=11 April 2019|publisher=BBC Studios}}</ref> ਸੀ.ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="DNA">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|title=Bollywood Retrospect: Composer C Ramchandra's 10 most memorable songs|last=Param Arunachalam|date=2 January 2016|work=DNA India website|access-date=1 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220091400/https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|archive-date=20 December 2023}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅਖਿਯਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਓ ਬਾਜੇ ਰਾਤ ਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਛਾਈ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਾਸਮੀਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਂ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ ,ਵੋ ਜ਼ਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ'' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (ਝਾੰ''ਜਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਾਮਨ ਬਿਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ (ਯਾਸਮੀਨ)'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ,ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰਾ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤੀਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਂ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਵ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਜਾ ਰਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸ ਕੇ ਸਾਂਵਰਿਆਂ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਾਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਪਲਾਈ ਰੇ (ਆਜ਼ਾਦ)'' * ''ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਂਵਰਾ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖੋ ਹਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ਾਅੱਲਾਹ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਕਹੇ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰਿਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਾਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1918]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] r0way7flytmdoex4k4pdqsan4bls0ol 837671 837670 2026-04-26T20:58:17Z Suyash.dwivedi 10224 ਹਵਾਲਾ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ 837671 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ | image = Residence and blue plaque of C. Ramchandra in Pune.jpg | image_size = | caption = [[ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ | other_names = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ, ਚਿਤਲਕਰ, ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ | birth_name = ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ | birth_date = {{birth date|df=y|1918|01|12}} | birth_place = [[ਪੁੰਟਾਂਬਾ]], [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=y|1982|01|05|1918|01|12}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] | years_active = 1935 – 1971 | awards = ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ<ref name="m214">{{cite web | title= | website=imdb.com | url=https://www.imdb.com/name/nm0708128/ | ref={{sfnref|imdb.com}} | access-date=26 April 2026}}</div></ref> ਨਾਮਜ਼ਦ }} '''ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ '''ਚਿਤਲਕਰ'''''' (12 ਜਨਵਰੀ 1918-5 ਜਨਵਰੀ 1982), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ''' ਜਾਂ ਚਿਤਲਕਰ ਜਾਂ '''ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਸੀ।<ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref> ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਬਹਾਦੁਰ'' ਪ੍ਰਤਾਪ'', ਮਤਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਦਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ,''ਬਦਲਾ'', ਮਿਸਟਰ ਝੱਟਪਟ,ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ''ਦੋਸਤੀ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ''ਯੇ ਹੈ ਦੁਨੀਆ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਨਾਂ ਸ਼ਿਆਮੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਰ. ਐਨ. ਚਿਤਲਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਚਿਤਲਕਰ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਵਿੱਚ "ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ" ਅਤੇ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਵਿੱਚੋਂ "ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ"।'''<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref>''' == ਜੀਵਨੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ 1918 ਨੂੰ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਪੁੰਟੰਬਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ" ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕਬੁਆ ਪਟਵਰਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਸਪਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਹ ਵਾਈ. ਵੀ. ਰਾਓ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਨਾਗਾਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਿੱਚ ਸੈਦ-ਏ-ਹਵਸ (1936) ਅਤੇ ''ਆਤਮ ਤਰੰਗ'' (1937) ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਬੀਬ ਖਾਨ ਲਈ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਕੋਡੀ ਅਤੇ ''ਵਾਨਾ ਮੋਹਿਨੀ'' ਨਾਲ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਦਾ ਦੀ ਫਿਲਮ '''ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ''<nowiki/>' (1942) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬੈਨੀ ਗੁੱਡਮੈਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਟੋ ਸੈਕਸ ਵਰਗੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਨਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸੰਡੇ ਕੇ ਸੰਡੇ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹਿਨਾਈ'' (1947) ਵਿੱਚ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਅਲਬੇਲਾ'' ਵਿੱਚ ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ'' ਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਂਗੋ, ਇੱਕ ਓਬੋ, ਇੱਕੋ ਤੁਰ੍ਹੀ, ਇੱਕਾ ਸ਼ਾਰਨੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ "ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੂਬਲਾ ਬੂ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਲੈਅ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਆਸ਼ਾ'' (1957) ਵਿੱਚ ਸਕੈਟ ਗੀਤ "ਇਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ" ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ 1953 ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਅਨਾਰਕਲੀ]]'' ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਨਾ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ "ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀਕੀ ਹੈ", "ਮੁਝਸੇ ਮਤ ਪੁੱਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ", 'ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ", ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ" ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਗਾਇਕ ਸੰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਾਇਕਾ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਆ ਕਿ ਦੂਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਪਲੇਅਬੈਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੀ. ਸ਼ਾਂਤਾਰਾਮ ਦੀ ''ਨਵਰੰਗ'' (1959) ਅਤੇ ''ਇਸਤ੍ਰੀ'' (1961) ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Residence_and_blue_plaque_of_C._Ramchandra_in_Pune.jpg|alt=blue plaque in the foreground and a bungalow in background|thumb|ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਗੀਤ "ਅਯ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋਂ", ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ|ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ 1963 ਵਿੱਚ [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ]] 'ਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੰਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਗਲ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਹਿ ਗਏ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> 27 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ 51ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਉਣ ਲਈ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਮਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਪਦਮਿਨੀ]] ਅਤੇ [[ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ]] ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਗੀਤ ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' ਲਈ ਕੋਥਮੰਗਲਮ ਸੁੱਬੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੀ. ਲੀਲਾ]] ਅਤੇ ਜੱਕੀ ਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'' (1958) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਐੱਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ''ਰਾਜ ਤਿਲਕ'' (1958) ਦੇ ਗੀਤ "ਆਜਾ ਤੂ ਰਾਜਾ ਆਜਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਮਿਲ ਅਤੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊ ਸਾਈ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਝਾਂਝਰ'' (1953), ਲਹਰੇਂ (1953) ਅਤੇ ''ਦੁਨੀਆ ਗੋਲ ਹੈ'' (1955) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ, ''ਧਨੰਜੈ'' (1966) ਅਤੇ ''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਦ ਸਿੰਫਨੀ ਆਫ ਮਾਈ ਲਾਈਫ' 1977 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ 1982 ਨੂੰ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ (1957) ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਲਈ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਰਨ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra "C Ramchandra - Music Director Profile"]. ''Indian Cinema Heritage Foundation website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅੰਖਿਅਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕਟਿਕ ਓ ਬਜੇ ਰਾਤਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਾਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਚੇੰਨ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਸਮਿਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦੀ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ, ਵੋ ਜਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈਂ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ '' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (''ਝਾਂਝਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਮਨ ਬਿੱਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗੁਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂ ਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਾਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂ ਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤਿਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਨ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਉ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਚੜ੍ਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸਾ ਕੇ ਸਾਂਵਰੀਆ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਾਪਲਾਈ ਰੇ ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]])'' * '' ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਵਰਾਂ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖ ਹਮਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ੱਲਾ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮਿਨ) * ''ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰੀਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ,ਜਿਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫਿਲਮਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨਃ   == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧਾ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name="int">{{Cite news|url=https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|title=Interview with C Ramchandra|last=Kaul|first=Mahendra|date=2 February 1978|access-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411064435/https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|archive-date=11 April 2019|publisher=BBC Studios}}</ref> ਸੀ.ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="DNA">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|title=Bollywood Retrospect: Composer C Ramchandra's 10 most memorable songs|last=Param Arunachalam|date=2 January 2016|work=DNA India website|access-date=1 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220091400/https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|archive-date=20 December 2023}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅਖਿਯਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਓ ਬਾਜੇ ਰਾਤ ਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਛਾਈ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਾਸਮੀਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਂ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ ,ਵੋ ਜ਼ਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ'' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (ਝਾੰ''ਜਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਾਮਨ ਬਿਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ (ਯਾਸਮੀਨ)'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ,ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰਾ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤੀਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਂ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਵ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਜਾ ਰਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸ ਕੇ ਸਾਂਵਰਿਆਂ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਾਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਪਲਾਈ ਰੇ (ਆਜ਼ਾਦ)'' * ''ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਂਵਰਾ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖੋ ਹਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ਾਅੱਲਾਹ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਕਹੇ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰਿਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਾਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1918]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] pv7jk2roke4pizt2aoc02sj4tdzve32 837672 837671 2026-04-26T20:59:54Z Suyash.dwivedi 10224 837672 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ | image = Residence and blue plaque of C. Ramchandra in Pune.jpg | image_size = | caption = [[ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ | other_names = ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ, ਚਿਤਲਕਰ, ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ | birth_name = ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ | birth_date = {{birth date|df=y|1918|01|12}} | birth_place = [[ਪੁੰਟਾਂਬਾ]], [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date and age|df=y|1982|01|05|1918|01|12}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] | years_active = 1935 – 1971 | awards = ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ<ref name="m214">{{cite web | title= | website=imdb.com | url=https://www.imdb.com/name/nm0708128/ | ref={{sfnref|imdb.com}} | access-date=26 April 2026}}</div></ref> ਨਾਮਜ਼ਦ }} ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ '''ਚਿਤਲਕਰ''' (12 ਜਨਵਰੀ 1918-5 ਜਨਵਰੀ 1982), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ''' ਜਾਂ ਚਿਤਲਕਰ ਜਾਂ '''ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਸੀ। <ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref> ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਬਹਾਦੁਰ'' ਪ੍ਰਤਾਪ'', ਮਤਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਦਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅੰਨਾ ਸਾਹਿਬ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ,''ਬਦਲਾ'', ਮਿਸਟਰ ਝੱਟਪਟ,ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ''ਦੋਸਤੀ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ''ਯੇ ਹੈ ਦੁਨੀਆ'' ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਨਾਂ ਸ਼ਿਆਮੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਰ. ਐਨ. ਚਿਤਲਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਚਿਤਲਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਚਿਤਲਕਰ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਯੁਗਲ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਲਮ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਵਿੱਚ "ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ" ਅਤੇ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਵਿੱਚੋਂ "ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ"।'''<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref>''' == ਜੀਵਨੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਰਹਰ ਚਿਤਲਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ 1918 ਨੂੰ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਪੁੰਟੰਬਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ" ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਇਕਬੁਆ ਪਟਵਰਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਸਪਰੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਹ ਵਾਈ. ਵੀ. ਰਾਓ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਨਾਗਾਨੰਦ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਿੱਚ ਸੈਦ-ਏ-ਹਵਸ (1936) ਅਤੇ ''ਆਤਮ ਤਰੰਗ'' (1937) ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਮਿਨਰ੍ਵਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਬੀਬ ਖਾਨ ਲਈ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਕੋਡੀ ਅਤੇ ''ਵਾਨਾ ਮੋਹਿਨੀ'' ਨਾਲ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਦਾ ਦੀ ਫਿਲਮ '''ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ''<nowiki/>' (1942) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬੈਨੀ ਗੁੱਡਮੈਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲਟੋ ਸੈਕਸ ਵਰਗੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਆਨਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸੰਡੇ ਕੇ ਸੰਡੇ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹਿਨਾਈ'' (1947) ਵਿੱਚ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਅਲਬੇਲਾ'' ਵਿੱਚ ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ'' ਗੀਤ ਲਈ ਇੱਕ ਬੋਂਗੋ, ਇੱਕ ਓਬੋ, ਇੱਕੋ ਤੁਰ੍ਹੀ, ਇੱਕਾ ਸ਼ਾਰਨੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨਾਲ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ "ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੂਬਲਾ ਬੂ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਲੈਅ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਆਸ਼ਾ'' (1957) ਵਿੱਚ ਸਕੈਟ ਗੀਤ "ਇਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ" ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ 1953 ਦੀ ਫਿਲਮ ''[[ਅਨਾਰਕਲੀ]]'' ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਨਾ ਰਾਏ ਨੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ ਜਿਵੇਂ "ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀਕੀ ਹੈ", "ਮੁਝਸੇ ਮਤ ਪੁੱਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ", 'ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ", ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ" ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ''ਅਨਾਰਕਲੀ'' ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਗਾਇਕ ਸੰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਾਇਕਾ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਆ ਕਿ ਦੂਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਸੀ ਜੋ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਪਲੇਅਬੈਕ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੀ. ਸ਼ਾਂਤਾਰਾਮ ਦੀ ''ਨਵਰੰਗ'' (1959) ਅਤੇ ''ਇਸਤ੍ਰੀ'' (1961) ਵਿੱਚ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Residence_and_blue_plaque_of_C._Ramchandra_in_Pune.jpg|alt=blue plaque in the foreground and a bungalow in background|thumb|ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਤਖ਼ਤੀ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਗੀਤ "ਅਯ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋਂ", ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ|ਪ੍ਰਦੀਪ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਸੁਰ ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ 1963 ਵਿੱਚ [[ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ]] 'ਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੰਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਗਲ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਹਿ ਗਏ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> 27 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ 51ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਉਣ ਲਈ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਮਨੀ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਪਦਮਿਨੀ]] ਅਤੇ [[ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ]] ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਗੀਤ ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' ਲਈ ਕੋਥਮੰਗਲਮ ਸੁੱਬੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੀ. ਲੀਲਾ]] ਅਤੇ ਜੱਕੀ ਨੇ ਤਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'' (1958) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਐੱਲ. ਸੰਤੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ''ਰਾਜ ਤਿਲਕ'' (1958) ਦੇ ਗੀਤ "ਆਜਾ ਤੂ ਰਾਜਾ ਆਜਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] ਅਤੇ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਮਿਲ ਅਤੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊ ਸਾਈ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਝਾਂਝਰ'' (1953), ਲਹਰੇਂ (1953) ਅਤੇ ''ਦੁਨੀਆ ਗੋਲ ਹੈ'' (1955) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਦੋ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ, ''ਧਨੰਜੈ'' (1966) ਅਤੇ ''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਦ ਸਿੰਫਨੀ ਆਫ ਮਾਈ ਲਾਈਫ' 1977 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ 1982 ਨੂੰ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ (1955) ਅਤੇ ਆਸ਼ਾ (1957) ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਲਈ 'ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ' ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਰਨ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra "C. Ramchandra (profile)"]. ''MySwar.com website''. Archived from [http://myswar.co/artist/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra "C Ramchandra - Music Director Profile"]. ''Indian Cinema Heritage Foundation website''. Archived from [https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra the original] on 6 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 March</span> 2024</span>.</cite></ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅੰਖਿਅਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕਟਿਕ ਓ ਬਜੇ ਰਾਤਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਾਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਚੇੰਨ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਸਮਿਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਨ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦੀ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ, ਵੋ ਜਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈਂ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ '' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (''ਝਾਂਝਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਮਨ ਬਿੱਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗੁਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂ ਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਾਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂ ਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤਿਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਨ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਉ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਚੜ੍ਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸਾ ਕੇ ਸਾਂਵਰੀਆ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਾਪਲਾਈ ਰੇ ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]])'' * '' ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਵਰਾਂ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖ ਹਮਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ੱਲਾ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮਿਨ) * ''ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰੀਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ,ਜਿਸਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫਿਲਮਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹਨਃ   == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਗ "[[ਬਾਗੇਸ਼੍ਰੀ|ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ]]" ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਧਾ ਨਾ ਬੋਲੇ-ਆਜ਼ਾਦ, 1955]]) ਰਿਹਾ। 1978 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿਖੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗੇਸ਼ਰੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਮਾਲਕੌਂਸ (ਆਧਾ ਹੈ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਆਧੀ-ਨਵਰੰਗ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name="int">{{Cite news|url=https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|title=Interview with C Ramchandra|last=Kaul|first=Mahendra|date=2 February 1978|access-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411064435/https://genome.ch.bbc.co.uk/schedules/bbcone/london/1979-09-02|archive-date=11 April 2019|publisher=BBC Studios}}</ref> ਸੀ.ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਰਬੋਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈਃ * ''ਯੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸੀ ਕੀ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'' <ref name="DNA">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|title=Bollywood Retrospect: Composer C Ramchandra's 10 most memorable songs|last=Param Arunachalam|date=2 January 2016|work=DNA India website|access-date=1 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220091400/https://www.dnaindia.com/entertainment/column-bollywood-retrospect-composer-c-ramchandra-s-10-most-memorable-songs-2161441|archive-date=20 December 2023}}</ref><ref name="MySwar">{{Cite web |title=C. Ramchandra (profile) |url=http://myswar.co/artist/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206042442/http://myswar.co/artist/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=MySwar.com website}}</ref><ref name="ICHF">{{Cite web |title=C Ramchandra - Music Director Profile |url=https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206183720/https://www.cinemaazi.com/people/c-ramchandra |archive-date=6 December 2023 |access-date=28 March 2024 |website=Indian Cinema Heritage Foundation website}}</ref> * ''ਏ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ''<ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /><ref name="ICHF" /> * ''ਧੀਰੇ ਸੇ ਆਜਾ ਰੀ ਅਖਿਯਨ ਮੇਂ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ਦਿਲਕੇ ਖੋਟੇ, ਨਾਮ ਬੜੇ ਔਰ ਦਰਸ਼ਨ ਛੋਟੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਮੇਰੇ ਦਿਲਕੀ ਘੜੀ ਕਰੇ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਓ ਬਾਜੇ ਰਾਤ ਕੇ ਬਾਰਾ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ਕਟਤੇ ਹੈ ਦੁਖ ਮੇਂ ਯੇ ਦਿਨ (ਪਰਛਾਈ) <ref name="ICHF" /> * ਤੁਮ ਕਿਆ ਜਾਨੋ, ਤੁਮਹਾਰੀ ਯਾਦ ਮੇਂ (ਸ਼ਿਨ ਸ਼ਿਨਾਕੀ ਬੁਬਾਲਾ ਬੂ) <ref name="ICHF" /> * ਆਖੋਂ ਮੇਂ ਸਮਾ ਜਾਓ ਇਸ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਾ ਕਰਨਾ (ਯਾਸਮੀਨ <ref name="ICHF" /> * ''ਕਿਤਨਾ ਹਸੀਂ ਹੈ ਮੌਸਮ'' (ਆਜ਼ਾਦ <ref name="ICHF" /> * ''ਸ਼ੋਲਾ ਜੋ ਭੜਕੇ, ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਧੜਕੇ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' (1951) <ref name="DNA" /> * ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਨਾ ਜੋ ਸਮਝੇ ,ਵੋ ਜ਼ਾਲਿਮ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਜਾਨੇ (ਪਰਛਾਈ) (1952) <ref name="DNA" /> * ''ਈਨਾ ਮੀਨਾ ਡੀਕਾ'' (''ਆਸ਼ਾ'') * ''ਕਿਸਮਤ ਕੀ ਹਵਾ ਕਭੀ ਨਰਮ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'') * ''ਛੇੜ ਸਖੀ ''ਸਰਗਮ'''' (ਸਰਗਮ) <ref name="DNA" /> * ਕੋਈ ਕਿਸੀ ਕਾ ਦੀਵਾਨਾ ਨਾ ਬਨੇ (''ਸਰਗਮ'') * ''ਜਾਗ ਦਰਦ-ਏ-ਇਸ਼ਕ ਜਾਗ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਜਲ ਊਠੀ ਸ਼ਮਾ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') <ref name="MySwar" /> * ''ਐ ਪਿਆਰ ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਹਮ'' (ਝਾੰ''ਜਰ'') * ਵਫ਼ਾਓਂ ਕਾ ਮਜਬੂਰ ਦਾਮਨ ਬਿਛਾ ਕਰ ਦੁਆ ਕਰ ਗਮੇ ਦਿਲ ਖੁਦਾ ਸੇ ਦੁਆ ਕਰ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੁਹੱਬਤ ਐਸੀ ਧੜਕਣ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਮੈਂ ਜਾਗੂੰ ਸਾਰੀ ਰੈਨ (''ਬਹੂਰਾਣੀ'') * ''ਅਬ ਵੋ ਰਾਤੇਂ ਕਹਾਁ ਅਬ ਵੋ ਬਾਤੇਂ ਕਹਾਁ (ਯਾਸਮੀਨ)'' * ''ਕੰਨਮ ਕੰਨਮ ਕਲੰਥੂ'' (''ਵੰਜੀਕੋੱਟਈ ਵਾਲਿਬਾਨ'') (ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ) * ਜੋ ਮੁਝੇ ਭੁਲਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ (''ਸੰਗੀਤਾ'') * ''ਮੁਝ ਸੇ ਮਤ ਪੂਛ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਕਿਆ ਰਖਾ ਹੈ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ''ਦੇਖੋ ਜੀ ਬਹਾਰ ਆਈ'' (''ਆਜ਼ਾਦ'') * ''ਜੋ ਦਿਲ ਕੋ ਜਲਾਏ ਸਤਾਏ ਦੁਖਾਯੇ ,ਐਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਸੇ ਹਮ ਬਾਜ਼ ਆਏ'' (''ਨਿਰਾਲਾ'') * ਮੁਝ ਪੇ ਇਲਜ਼ਾਮ-ਏ-ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਹੈ (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਐ ਚਾਂਦ ਪਿਆਰਾ ਮੇਰਾ ਤੁਝ ਸੇ ਯੇ ਕਹ ਰਹਾ ਹੈ'' (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) * ''ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਂ ਐਸੇ ਜਮਾਨੇ ਭੀ ਆਏ'' (ਸਗਈ) * ''ਆ ਜਾ ਅਬ ਤੋ ਆ ਜਾ'' (''ਅਨਾਰਕਲੀ'') * ਤੇਰੇ ਦਰ ਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਾਂਗੀ ਮਗਰ ਗਮ ਦੇ ਦੀਯਾ ਤੂਨੇ (''ਹੰਗਾਮਾ'') * ਤੇਰੇ ਫੂਲੋਂ ਸੇ ਭੀ ਪਿਆਰ (''ਨਾਸਤਿਕ'') * ਕਾਲੀ ਕਾਲੀ ਰਤੀਆਂ ਯਾਦ ਸਤਾਯੇ (''ਘੁੰਘਰੂ'') * ''ਓ ਨਿਰਦੈਈ ਪ੍ਰੀਤਮ'' (ਇਸਤ੍ਰੀ) * ''ਬਲਮਾ ਬਡ਼ਾ ਨਾਦਾਨ'' (''ਅਲਬੇਲਾ'' <ref name="ICHF" /> * ''ਦਿਲ ਸੇ ਭੁਲਾ ਦੋ ਤੁਮ ਹਮੇਂ'' (''ਪਤੰਗਾ'') * ਸਿਪਾਈ ਓ ਸਿਪਾਈ (ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ) (ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ) * ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੀ ਥੀ ਵੋ ਨਾਵ ਜਿਸ ਮੈਂ ਹਮ ਜਾ ਰਹੇ ਥੇ (''ਜ਼ਬਾਨ'') * ''ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਬਸ ਕੇ ਸਾਂਵਰਿਆਂ'' (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਜਬ ਦਿਲ ਕੋ ਸਤਾਵੇ ਗਮ, ਛੇੜ ਸਖੀ ਸਰਗਮ'' (ਸਰਗਮ) (1950) <ref name="DNA" /><ref name="MySwar" /> * ਦੇਖ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕਿਆ ਹੋ ਗਾਈ ਭਗਵਾਨ (''ਨਾਸਤਿਕ'') (1954) <ref name="DNA" /> * ''ਨਾ ਬੋਲੇ ਨਾ ਬੋਲੇ ਰੇ'' ([[ਆਜ਼ਾਦ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਆਜ਼ਾਦ]]) <ref name="DNA" /> * ''ਅਪਲਮ ਚਪਲਮ ਚਪਲਾਈ ਰੇ (ਆਜ਼ਾਦ)'' * ''ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਬਾਂਵਰਾ ਪੰਛੀ ਕਿਓਂ ਬਾਰ ਬਾਰ ਡੋਲੇ'' * ਦੇਖੋ ਹਮੇਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਦੇਨਾ (''ਅਮਰਦੀਪ'') * ''ਆਪਕਾ ਚੇਹਰਾ ਮਾਸ਼ਾਅੱਲਾਹ'' (''ਰੂਠਾ ਨਾ ਕਰੋ'') * ''ਬੇਚੇਨ ਨਜ਼ਰ ਬੇਤਾਬ ਜਿਗਰ'' (ਯਾਸਮੀਨ) * ''ਕਹੇ ਹੈ ਪਿਆਰਾ ਕਿਸਕੋ ਪੰਛੀ ਜਰਾ ਬਤਾ ਦੇ'' (ਬਾਰਿਸ਼) * ਕਿਤਨਾ ਬਾਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਨਾਸਤਿਕ) <ref name="DNA" /> ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਮਲਾਮਾਲੀ ਤਰੁਨੀਆ ਮੇਜ਼''-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕਾ-[[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]]/ਬੋਲ-ਸੁਰੇਸ਼ ਭੱਟ * ''ਪਚੋਲ ਆਮਹੀ ਹੋ ਪਚੋਲ''-ਗਾਇਕ ਚਿਤਲਕਰ/ਬੋਲ-ਅੰਨਾ ਜੋਸ਼ੀ [ਇਸ ਧੁਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਮਿਨੀ (1993) ਵਿੱਚ [[ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣ|ਨਦੀਮ ਸ਼ਰਵਣ]] ਦੁਆਰਾ 'ਗਵਾਹ ਹੈ ਚੰਦ ਤਾਰੇ' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ] * ਆਚੰਦਰਸੂਰਿਆ ਨੰਦੋ ਸਵਤੰਤਰਯਾ ਭਾਰਤਚੇ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) /ਗਾਇਕ-ਰਾਣੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ, ਗੀਤ-ਗਾ ਦੀ ਮਦਗੁਲਕਰ ਗਜਾਨਨ ਦਿਗੰਬਰ ਮਦਗੁਲਕਰ * ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਬੈਂਬੂ-''ਘਰਕੁਲ'' (1970) ਗਾਇਕ-[[ਮੰਨਾ ਡੇ]], ਪ੍ਰਮੀਲਾ ਦਾਤਾਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ/ਗੀਤ-[[ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ]] * ''ਆਈ ਬਾਗ ਨਾ ਕਾਸਾ ਹਾ ਦਾਦਾ''-ਬਾਲਗੀਤ/ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੀਤ (1972) /ਗਾਇਕਾ-ਸੁਸ਼ਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੋਲ-ਸ਼ਾਂਤਾ ਸ਼ੇਲਕੇ * ਰੂਪ ਪਾਹਤਾ ਲੋਚਾਨੀ-''ਸੰਤ ਨਿਵਰੁਤੀ ਗਿਆਨਦੇਵ'' (1964) /ਗਾਇਕਾ-ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ, ਬੋਲ-ਸੰਤਾ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1918]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] rhqfsbl8q5t9y8y2k3elcl5j9sla63s 0 195113 837658 794426 2026-04-26T16:55:07Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1328056512|Zila Khan]]" 837658 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Zila Khan | image = | image_size = | caption = | occupation = Musician, Performer of [[Sufi music]] and Actress | years_active = | known_for = Vocalist of [[Sufi music]] | spouse = Khalid Anwar Shaikh | relatives = [[Vilayat Khan]] (father) maestro sitar player<br/>Monisha (mother)<br/>Faizan Shaikh Khan (son) - co-member of her musical group | awards = India's Prime Minister's ''Roll of honor'' award<br/>[[Ghalib Award]] for lliterary achievements | website = [https://www.zilakhan.in/ Official site] }} '''ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸੰਜੇ ਲੀਲਾ ਭੰਸਾਲੀ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਬਾਜੀਰਾਓ ਮਸਤਾਨੀ (ਫਿਲਮ)|ਬਾਜੀਰਾਵ ਮਸਤਾਨੀ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਹਰ ਵਰਗੇ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹਸ਼ੂਰੀਆਂ ਵਾਲੈ ਵਿਡੇਓਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ'। ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ [[ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ]] ਉੱਤੇ 'ਸਪਿਰਟ ਟੂ ਸੋਲ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਗ਼ਾਲਿਬ|ਗਾਲਿਬ]], [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] ਅਤੇ [[ਕਬੀਰ]] ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="TheHindu2" /> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ|ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ]], ਜੋ ਕਿ ਵਾਦਕ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ, ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ|ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] ਦੇ ਰਾਗ ਜ਼ਿਲਾ ਕਾਫੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}</ref> ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਘੰਟੇ ਪਡ਼ਾਇਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਃ * ਲਿੰਕਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ <ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAngel_Romero2022">Angel Romero (8 December 2022). [https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ "Artist Profile: Zila Khan"]. ''World Music Central website''. Archived from [https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ the original] on 1 January 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref> * ਜੌਨ ਐਫ ਕੈਨੇਡੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ. <ref name="GeorgetownUniversity" /> * ਸਿੰਫਨੀ ਸਪੇਸ, ਬ੍ਰੌਡਵੇ, ਨਿਊਯਾਰਕ * ਐਮਟੀਵੀ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ, ਭਾਰਤ]] * ਐਮਟੀਵੀ ਆਈਜੀਜੀਵਾਈ * ਟ੍ਰੈਫਲਗਰ ਸਕੁਆਇਰ, ਲੰਡਨ * ਰਾਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ <ref name="WMC" /> * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] (2010) <ref name="WMC" /> ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੂਫੀ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਹ 8 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ 'ਵੈਸਟਰਨ ਕੰਸਰਟੋਜ਼' ਵੀ ਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name="populationfirst">{{Cite web |date=20 March 2015 |title=The National Laadli Media & Advertising Awards for Gender Sensitivity (scroll down to read profile of Ustad Maa Zila Khan) |url=http://populationfirst.org/wp-content/uploads/2020/05/WNDoc_NLMAAGS-2013-14-Brochure.pdf |access-date=8 September 2024 |website=Populationfirst.org website}}</ref> ਉਹ [[ਉਰਦੂ]] ਭਾਸ਼ਾ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਭਾਸ਼ਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAngel_Romero2022">Angel Romero (8 December 2022). [https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ "Artist Profile: Zila Khan"]. ''World Music Central website''. Archived from [https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ the original] on 1 January 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੌਲ, ਕਲਬਾਨਾ, ਗੁਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="WMC" /> ਉਸਤਾਦਗਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵਿਭਾਗ ਖੋਜ ਡੇਟਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਨਿਯਮਤ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ. ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ-ਗੌਡਜ਼, ਗ੍ਰੇਵਜ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡਮਦਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਦਾਦੀ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਾਟਕ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ, ਕਲਾਸੀਕਲ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 14 ਗੀਤ ਗਾਏ। ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ|ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਲ ਤੋਂ ਸੌਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਿੱਪਿੰਗ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ|ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ]], ਜੋ ਕਿ ਉਘ੍ਹੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸਨ, ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ।<ref name="TheHindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|title=Music in the genes (of Zila Khan)|last=Anjana Rajan|date=19 December 2002|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|archive-date=4 July 2003}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ|ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] ਦੇ ਰਾਗ ਜ਼ਿਲਾ ਕਾਫੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|title=Zila Khan: Seeing the one world with two eyes|last=Kumar|first=Anuj|date=12 September 2019|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|archive-date=16 October 2020}}</ref><ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}</ref> ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਘੰਟੇ ਰਿਆਜ਼ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="TheHindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|title=Music in the genes (of Zila Khan)|last=Anjana Rajan|date=19 December 2002|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|archive-date=4 July 2003}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnjana_Rajan2002">Anjana Rajan (19 December 2002). [https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm "Music in the genes (of Zila Khan)"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm the original] on 4 July 2003<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|title=Zila Khan: Seeing the one world with two eyes|last=Kumar|first=Anuj|date=12 September 2019|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|archive-date=16 October 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKumar2019">Kumar, Anuj (12 September 2019). [https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece "Zila Khan: Seeing the one world with two eyes"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece the original] on 16 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਃ * ਲਿੰਕਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ <ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAngel_Romero2022">Angel Romero (8 December 2022). [https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ "Artist Profile: Zila Khan"]. ''World Music Central website''. Archived from [https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ the original] on 1 January 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}</ref> * ਜੌਨ ਐਫ ਕੈਨੇਡੀ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ. <ref name="GeorgetownUniversity" /> * ਸਿੰਫਨੀ ਸਪੇਸ, ਬ੍ਰੌਡਵੇ, ਨਿਊਯਾਰਕ * ਐਮਟੀਵੀ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ, ਭਾਰਤ]] * ਐਮਟੀਵੀ ਆਈਜੀਜੀਵਾਈ * ਟ੍ਰੈਫਲਗਰ ਸਕੁਆਇਰ, ਲੰਡਨ * ਰਾਇਲ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ <ref name="WMC" /> * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] (2010) <ref name="WMC" /> ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਅਰਧ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੂਫੀ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਹ 8 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ 'ਵੈਸਟਰਨ ਕੰਸਰਟੋਜ਼' ਵੀ ਗਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref name="populationfirst">{{Cite web |date=20 March 2015 |title=The National Laadli Media & Advertising Awards for Gender Sensitivity (scroll down to read profile of Ustad Maa Zila Khan) |url=http://populationfirst.org/wp-content/uploads/2020/05/WNDoc_NLMAAGS-2013-14-Brochure.pdf |access-date=8 September 2024 |website=Populationfirst.org website}}</ref> ਉਹ [[ਉਰਦੂ]] ਭਾਸ਼ਾ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਭਾਸ਼ਾ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="WMC">{{Cite web |last=Angel Romero |date=8 December 2022 |title=Artist Profile: Zila Khan |url=https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ |archive-date=1 January 2023 |access-date=6 September 2024 |website=World Music Central website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAngel_Romero2022">Angel Romero (8 December 2022). [https://web.archive.org/web/20230101001859/https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ "Artist Profile: Zila Khan"]. ''World Music Central website''. Archived from [https://worldmusiccentral.org/2022/12/08/artist-profiles-zila-khan/ the original] on 1 January 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਜੈਜ਼ ਫੈਸਟੀਵਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਕੌਲ, ਕਲਬਾਨਾ, ਗੁਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਰਵਾਇਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="WMC" /><ref name="TheHindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|title=Music in the genes (of Zila Khan)|last=Anjana Rajan|date=19 December 2002|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|archive-date=4 July 2003}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnjana_Rajan2002">Anjana Rajan (19 December 2002). [https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm "Music in the genes (of Zila Khan)"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm the original] on 4 July 2003<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਉਸਤਾਦਗਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵਿਭਾਗ ਖੋਜ ਡੇਟਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੋਗ ਵਰਗੇ ਨਿਯਮਤ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ. <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/music-therapy-centre-opened-at-fortis-148860-2011-12-15|title=Music Therapy Centre opened at Fortis|date=15 December 2011|work=India Today newspaper|access-date=8 September 2024}}</ref> ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ-ਗੌਡਜ਼, ਗ੍ਰੇਵਜ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡਮਦਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜ਼ਿਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਸ ਦਾਦੀ ਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਾਟਕ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ, ਕਲਾਸੀਕਲ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 14 ਗੀਤ ਗਾਏ।<ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|title=Zila Khan: Seeing the one world with two eyes|last=Kumar|first=Anuj|date=12 September 2019|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|archive-date=16 October 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKumar2019">Kumar, Anuj (12 September 2019). [https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece "Zila Khan: Seeing the one world with two eyes"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece the original] on 16 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ|ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ '<nowiki/>''ਸਪਿਰਿਟ ਟੂ ਸੋਲ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਿੱਪਿੰਗ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|title=Zila Khan: Seeing the one world with two eyes|last=Kumar|first=Anuj|date=12 September 2019|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece|archive-date=16 October 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKumar2019">Kumar, Anuj (12 September 2019). [https://web.archive.org/web/20201016041521/https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece "Zila Khan: Seeing the one world with two eyes"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/zila-khan-seeing-the-one-world-with-two-eyes/article29398583.ece the original] on 16 October 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="TheHindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|title=Music in the genes (of Zila Khan)|last=Anjana Rajan|date=19 December 2002|work=The Hindu newspaper|access-date=6 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm|archive-date=4 July 2003}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnjana_Rajan2002">Anjana Rajan (19 December 2002). [https://web.archive.org/web/20030704204852/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm "Music in the genes (of Zila Khan)"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/19/stories/2002121900370200.htm the original] on 4 July 2003<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 September</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ|ਏਪੀਜੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ]], ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ]] ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਕਾਰੀ 'ਰੋਲ ਆਫ਼ ਆਨਰ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref><ref name="populationfirst">{{Cite web |date=20 March 2015 |title=The National Laadli Media & Advertising Awards for Gender Sensitivity (scroll down to read profile of Ustad Maa Zila Khan) |url=http://populationfirst.org/wp-content/uploads/2020/05/WNDoc_NLMAAGS-2013-14-Brochure.pdf |access-date=8 September 2024 |website=Populationfirst.org website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://populationfirst.org/wp-content/uploads/2020/05/WNDoc_NLMAAGS-2013-14-Brochure.pdf "The National Laadli Media & Advertising Awards for Gender Sensitivity (scroll down to read profile of Ustad Maa Zila Khan)"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Populationfirst.org website''. 20 March 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ [[ਗ਼ਾਲਿਬ|ਗਾਲਿਬ]] ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਜ਼ਿਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਲਈ 'ਇਨਕ੍ਰੈਡੀਬਲ ਇੰਡੀਆ' ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਦਾਂ' ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ [[ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ]] ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।<ref name="GeorgetownUniversity">{{Cite web |date=16 September 2018 |title=An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan |url=https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan |archive-date=19 May 2024 |access-date=7 September 2024 |website=Georgetown University - India Initiative website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20240519001630/https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan "An Evening of Mystical Sufi Music with Zila Khan"]. ''Georgetown University - India Initiative website''. 16 September 2018. Archived from [https://india.georgetown.edu/events/an-evening-of-mystical-sufi-music-with-zila-khan the original] on 19 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 September</span> 2024</span>.</cite></ref> ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਾਣੇ ਚੁਣੇ ਹਨ। ਉਹ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ @ਐਮਟੀਵੀ ਸੀਜ਼ਨ 2]] ਦੇ ਮਲਟੀ-ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। == ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ == ਉਸਤਾਦਗਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2008 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਘੱਟ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਅਧਾਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਖਾਲਿਦ ਅਨਵਰ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਫੈਜ਼ਾਨ ਸ਼ੇਖ ਖਾਨ ਹੈ ਜੋ 2002 ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਫੈਜ਼ਾਨ ਇਕੱਠੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰਖਦੇ ਰਹੇ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਯੂਜ਼ਿਕ ਪ੍ਰੋਜੇਕਟ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ ''ਫ਼ੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ, ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ/ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ, ਧੁਨੀ, ਫਲੈਮੇਂਕੋ ਵਰਗੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੈਕਚਰ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫੈਜ਼ਾਨ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਦੋਹਤਾ ਹੈ ਜਿਨਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਨ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ 12 ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਯਤ ਖਾਨ ਦੀ 2004 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ 'ਸਿਤਾਰ' ਤੇ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ 'ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ' ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈਃ "ਓਹ! ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਨਈ ਬਹਾਰ * ਜ਼ਿਲਾ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। * 99.9FM-ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ * ਸੀਕ੍ਰੇਟਸ ਆਫ਼ ਦ ਡਿਵਾਈਨ-ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲਾ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। * ਦਿਲ ਦਾ ਖੇਤਰ * ਸਰ ਮਸਤੀ-ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ * ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੱਚੀ-ਹਜ਼ਰਤ ਰਾਬੀਆ ਬਸਰੀ ਦੀ ਸੂਫੀਵਾਦ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ। * ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਓ * ਵਸਲ (ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਗੀਤ) * ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ (ਮਨ ਓ ਸਲਵਾ ਦਾ ਗੀਤ) * ਬਹਾਦਰ-ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 3nd235c4gqkec4qecf1vwmobd3yu9ku 0 195794 837648 798634 2026-04-26T16:18:59Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Disciples" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1339701595|Bahadur Hussain Khan]]" 837648 wikitext text/x-wiki '''ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ''' ਮੀਆਂ [[ਤਾਨਸੇਨ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਈ [[ਨੌਬਤ ਖਾਨ]] ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ। ਉਹ ਨਵਾਬ [[ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ]] ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆ ਉਦ ਦੌਲਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। == ਜੀਵਨ == ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਸੱਦਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਵਧ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1857 ਨੂੰ ਰਾਮਪੁਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ, ਇੱਕ ਅੰਬ ਦਾ ਬਾਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੁਆਰਾ 300 ਰੁਪਏ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਬੰਨੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਨਵਾਬ ਕਲਬੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵਧਾ ਕੇ 350 ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮਪੁਰ ਸੰਗੀਤ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਲਬੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਮਹਿਲ ਵਿਖੇ ਰਾਮਪੁਰ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਵਧ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਮੀਰ ਯਾਰ ਅਲੀ ਜਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸੱਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਲਾਲ ਲਖਨਵੀ ਜੋ ਕਿ ਅਵਧ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ 1857 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮਪੁਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਯੋਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਰਾਮਪੁਰ ਰਜ਼ਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਚੇਲੇ == ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਲਬੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ।<ref name="UMWK">Ustad Muhammad Wazir Khan and his prominent disciples a Phd thesis by Rati Rastogi,Rohilkhand University{{Full citation needed|date=March 2024}}</ref> ਮੀਰ ਯਾਰ ਅਲੀ ਜਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਮੁਸੱਦਸ ਤਹਨੀਆਤ ਏ ਜਸ਼ਨ ਏ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਸ਼ਾਗਿਰਦ == ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਨਵਾਬ ਯੂਸਫ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਲਬੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ।<ref name="UMWK">Ustad Muhammad Wazir Khan and his prominent disciples a Phd thesis by Rati Rastogi,Rohilkhand University{{Full citation needed|date=March 2024}}</ref> ਮੀਰ ਯਾਰ ਅਲੀ ਜਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ 'ਮੁਸੱਦਸ ਤਹਨੀਆਤ ਏ ਜਸ਼ਨ ਏ ਬੇਨਜ਼ੀਰ' ਵਿੱਚ ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਔਲਾਦ ਦੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ''ਅਖਬਾਰ ਦੱਬਾ ਏ ਸਿਕੰਦਰੀ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਨੀ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਹਾਦੁਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦਾ ਅੰਬ ਦਾ ਬਾਗ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਰਾਮਪੁਰ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="UMWK">Ustad Muhammad Wazir Khan and his prominent disciples a Phd thesis by Rati Rastogi,Rohilkhand University{{Full citation needed|date=March 2024}} [[Category:Articles with incomplete citations from March 2024]] <sup class="noprint Inline-Template " data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Wikipedia:Citing sources#What information to include|<span title="A complete citation is needed. (March 2024)">full citation needed</span>]]''&#x5D;</sup></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] 8w8bqdlhjjunkbia3oebmulpoximnq8 0 196134 837650 801486 2026-04-26T16:27:09Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350346950|Jnan Prakash Ghosh]]" 837650 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Jnan Prakash Ghosh | image = | image_size = | birth_name = Jnan Prakash Ghosh | birth_date = 8 May 1909 | origin = [[Kolkata]], India | death_date = {{death year and age|1997|1909|}} (aged 88) | genre = [[Hindustani Music|Hindustani Classical Music]] | occupation = Tabla player, [[musicologist]] | instrument = Vocals, [[Tabla]], [[Pump organ|Harmonium]] | years_active = | website = }} '''ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼''' (ਜਨਮ 8 ਮਈ 1909-ਦੇਹਾਂਤ 18 ਫਰਵਰੀ 1997) ਫਾਰੂਖਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]] ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ]] ਵਾਦਕ ਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦਵਾਰਕਾ ਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ , ਜਿਨਹਾਂ ਨੇ 1875 ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ "ਦਵਾਰਕਿਨ" ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ "ਦਵਾਰਕਿਨ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]]" ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Pandit Jnan Prakash Ghosh |url=https://www.angelfire.com/music3/tabla/ghosh.htm |access-date=10 July 2013 |publisher=[[Angelfire]]}}</ref> '''ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼''' ਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸੀ (ਉਹ ਫੁਟਬਾਲ, [[ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ|ਹਾਕੀ]], [[ਪੋਲੋ]] ਅਤੇ ਬਿਲੀਅਰਡਜ਼ ਖੇਡਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਫੁਟਬਾਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਗੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦਬੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਰੂਖਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਸੀਹ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਹੁਣ ਤਬਲੇ ਦੀ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।ਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਵਾਲੇ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਵਾਰਕਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1875 ਵਿੱਚ "ਦਵਾਰਕਿਨ [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]]" ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ ।<ref>{{Cite web |title=Pandit Jnan Prakash Ghosh |url=https://www.angelfire.com/music3/tabla/ghosh.htm |access-date=10 July 2013 |publisher=[[Angelfire]]}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਚਰਚ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ (ਉਹ ਫੁਟਬਾਲ, [[ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ|ਹਾਕੀ]], [[ਪੋਲੋ]] ਅਤੇ ਬਿਲੀਅਰਡਜ਼ ਖੇਡਦੇ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਫੁਟਬਾਲ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਅੱਖ ਦੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇ । ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਗੀਰਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਦਬੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਾਰੂਖਾਬਾਦ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਸੀਤ ਖਾਨ ਤੋਂ ਤਬਲਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਬਲਾ ਸਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ ਸੌਰਵ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ ਅਤੇ 'ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ' ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ''ਜਾਦੂਭੱਟ'', ਅੰਧਾਰੇ ਆਲੋ ਅਤੇ ''[[Rajlakshmi o Srikanta|ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਓ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ]]'' (1958) ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ।<ref>{{IMDb name|1279443}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>[http://www.saregama.com/Music/SongDetails.aspx?ISRC=INH100623694&FP=S&FPR=q=jnan/ct=Song/Col=Singer&MId=6&Index=1&CId=PSLP%205770 Saregama : Music]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 'ਦ ਡਰੱਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਰਕਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਐਨੀਮੇਟਡ ਸ਼ਾਰਟ ਬੀਡ ਗੇਮ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਈਸ਼ੂ ਪਟੇਲ]] ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="coll">{{Cite web |title=Bead Game |url=http://www.onf-nfb.gc.ca/eng/collection/film/?id=12547 |access-date=19 January 2011 |website=Collection page |publisher=[[National Film Board of Canada]]}}</ref> ਬੌਬਾਜ਼ਾਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ 25 ਡਿਕਸਨ ਲੇਨ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਆਉਣਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 1954 ਵਿੱਚ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਾਗ ਛਯਾਨਟ।<ref name="tehelka11">{{Cite web |last=Arunabha Deb |date=9 July 2011 |title=Striking familiar notes |url=http://archive.tehelka.com/story_main50.asp?filename=Ws090711Striking.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220070519/http://archive.tehelka.com/story_main50.asp?filename=Ws090711Striking.asp |archive-date=20 December 2013 |access-date=10 July 2013 |publisher=Tehelka}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਕਨਾਈ ਦੱਤਾ, ਸ਼ਿਆਮਲ ਬੋਸ, [[ਸ਼ੰਕਰ ਘੋਸ਼]], ਅਨਿੰਦੋ ਚੈਟਰਜੀ, ਅਤੇ ਨਿਖਿਲ ਘੋਸ਼, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਗਾਇਕ ਪ੍ਰਸੂਨ ਬੈਨਰਜੀ, [[ਪੰਡਿਤ ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ|ਅਜੋਏ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]], ਸੁਮਨ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ [[Pandit Arun Bhaduri|ਅਰੁਣ ਭਾਦੁਡ਼ੀ]], ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਲ ਗ੍ਰਾਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Founder">{{Cite web |date=2016 |title=Founder |url=http://www.sangitmahabharati.org/founder.html |access-date=May 18, 2016 |publisher=Sangit Mahabharati}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shivendra |title=Pandit Raj Kumar Mishra |url=http://musicalheritage.in/2016/09/14/pandit-raj-kumar-mishra/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901165020/http://musicalheritage.in/2016/09/14/pandit-raj-kumar-mishra/ |archive-date=1 September 2018 |access-date=19 September 2016}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2010 |title=Memory in melody |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article956457.ece |access-date=10 July 2013 |website=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 January 2011 |title=Classical music export |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-21/art-culture/28360012_1_classical-music-santoor-classical-instruments |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418104420/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-21/art-culture/28360012_1_classical-music-santoor-classical-instruments |archive-date=18 April 2012 |access-date=10 July 2013 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ 7 ਮਈ 2012 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="times12">{{Cite web |date=7 May 2012 |title=Kolkata to remember Guru Jnan Prakash Ghosh |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/music-events/31609428_1_classical-music-kolkata-pt-ajoy-chakraborty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220084139/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-07/music-events/31609428_1_classical-music-kolkata-pt-ajoy-chakraborty |archive-date=20 December 2013 |access-date=10 July 2013 |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * 1968-ਡਰੱਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਵਾਲੀਅਮ. 1-ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ * 1979-ਡਰੱਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਵਾਲੀਅਮ. 2 ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ * 1985-ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਹਾਰਮੋਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਾਇਲਨ-ਈ. ਐਮ. ਆਈ. * 1993-ਕੀਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਰਾਗ-ਈ. ਐਮ. ਆਈ. * 2004-ਧੁਨ-ਸਾਰੇਗਾਮਾ * 2004-ਰਾਗ ਚਾਰੁਕੇਸ਼ੀ-ਸਾਰੇਗਾਮਾ * 2004-ਰਾਗ ਹਰੀਪ੍ਰਿਆ-ਸਾਰੇਗਾਮਾ * 2004-ਰਾਗ ਝਿੰਝੌਤੀ-ਸਾਰੇਗਾਮਾ * 2004-ਰਾਗ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਾਲੇਂਗਰਾ-ਸਾਰੇਗਾਮਾ * 2004-ਰਾਗ ਸ਼ਿਆਮ ਕਲਿਆਣ == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਸੰਨ 1974 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Sangeet Natak Akademi ''Ratna Puraskar''winners (Akademi Fellows) |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023617/http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |archive-date=4 March 2016 |publisher=Official website}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1984 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Padma Awards |url=http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php?start=20&award_year=1984&state=&field=&p_name=&award=All |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217095838/http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php?start=20&award_year=1984&state=&field=&p_name=&award=All |archive-date=17 February 2012 |access-date=8 March 2009 |publisher=Ministry of Communications and Information Technology (India)}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * Jnan Prakash Ghoshਤੇਆਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ * last.fm 'ਤੇ [http://www.last.fm/music/Jnan+Prakash+Ghosh ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1909]] 94a2pumec3ou08yplkpyp2jby5qfwaj 0 196656 837660 803618 2026-04-26T17:03:33Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341622050|Sangeet Samrat Tansen]]" 837660 wikitext text/x-wiki '''''ਸੰਗੀਤ ਸਮਰਾਟ ਤਾਨਸੇਨ''''' (ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਜਾ-ਤਾਨਸੇਨ) 1962 ਦੀ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਬਾਇਓਪਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਐਸ. ਐਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sangeet Samrat Tansen |url=http://www.gomolo.com/sangeet-samrat-tansen-movie/3407 |access-date=29 October 2014 |publisher=Gomolo.com |archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029203702/http://www.gomolo.com/sangeet-samrat-tansen-movie/3407 |url-status=dead }}</ref> ਸੁਰ ਸਿੰਗਾਰ ਚਿਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ [[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]] ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਐਸ. ਐਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sangeet Samrat Tansen |url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/sangeet-samrat-tansen-1962 |access-date=29 October 2014 |publisher=Lyricsbogie.com}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਰਾਗ ਸੋਹਨੀ ਵਿੱਚ "ਝੂਮਤੀ ਚਲੀ ਹਵਾ" ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਮੁਕੇਸ਼]] ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]] ਲਈ ਗਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Mukesh">{{Cite web |title=Mukesh Classical List |url=http://www.singermukesh.com/list/classical.htm |access-date=29 October 2014 |website=singermukesh.com |archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129091535/http://www.singermukesh.com/list/classical.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="Raheja">{{Cite web |last=Raheja |first=Dinesh |title=Bharat Bhushan The Tragic Hero -Famous Songs |url=http://www.rediff.com/movies/2003/apr/22dinesh.htm |access-date=29 October 2014 |website=Rediff.com}}</ref> ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]], [[ਅਨੀਤਾ ਗੁਹਾ]], ਸਬਿਤਾ ਚੈਟਰਜੀ, ਡੇਵਿਡ, ਸਪਰੂ ਅਤੇ ਮੁਕਰੀ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sangeet Samrat Tansen |url=http://www.citwf.com/film304760.htm |access-date=29 October 2014 |publisher=Alan Goble}}</ref> ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਮੀਆਂ [[ਤਾਨਸੇਨ]] ਦੀ ਬਾਇਓਪਿਕ ਹੈ, ਜੋ [[ਅਕਬਰ|ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। == ਪਲਾਟ == ਤਾਨਸੇਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮਤਾਨੂ ਜਾਂ ਤਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਗੂੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਉਸ ਗੂੰਗੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬ੍ਰਿੰਦਾਬਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ [[ਧਰੁਪਦ]] ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਤਨੂੰ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੰਸਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੌਸ ਨੇ ਤਨੂੰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਤਨੁ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਹੰਸਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਤਾਨਸੇਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰੀ ਹੰਸਾ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਹੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। == ਅਦਾਕਾਰ == * [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]] [[ਤਾਨਸੇਨ|ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ/ਸੰਗੀਤ ਸਮਰਾਟ ਤਾਨਸੇਨ 'ਤਨੂ']] ਵਜੋਂ * ਹੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਅਨੀਤਾ ਗੁਹਾ]] * ਮੁਕਰੀ ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਵਜੋਂ * ਮੁਹੰਮਦ ਫੌਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮਮੁਹੰਮਦ ਖੌਜ * ਡੀ. ਕੇ. ਸਪਰੂ ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਸਬਿਤਾ ਚੈਟਰਜੀ-ਨਾਜ਼ ਪ੍ਰਵੀਨ * ਕੁਮਾਰ * ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਗਰ * ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ * ਰਾਧਸ਼ਿਆਮ * ਐੱਸ. ਐੱਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਅਣ-ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ) == ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਨਸੇਨ == ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਸਟਾਰਰ '''ਤਾਨਸੇਨ''<nowiki/>' (1943) ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ|ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ''ਸੰਗੀਤ ਸਮਰਾਟ ਤਾਨਸੇਨ'' ਸੀ। ਸੁਰੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਤਾਨਸੇਨ ਨੂੰ ''[[ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ]]'' (1952) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਬੈਜੂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਦਾਕਾਰ == * [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]] [[ਤਾਨਸੇਨ|ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ/ਸੰਗੀਤ ਸਮਰਾਟ ਤਾਨਸੇਨ 'ਤਨੂ']] ਵਜੋਂ * ਹੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਅਨੀਤਾ ਗੁਹਾ]] * ਮੁਕਰੀ ਉਸਤਾਦ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਵਜੋਂ * ਮੁਹੰਮਦ ਖੌਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ ਚੈਲਕਰ|ਡੇਵਿਡ ਅਬਰਾਹਮ]] * [[ਡੀ. ਕੇ. ਸਪਰੂ]] ਰਾਜਾ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਸਬਿਤਾ ਚੈਟਰਜੀ-ਨਾਜ਼ ਪ੍ਰਵੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਕੁਮਾਰ * ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਗਰ * ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ * ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ * ਐੱਸ. ਐੱਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਅਣ-ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ) == ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ == ਐੱਸ. ਐੱਨ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਰਾ[[ਯਮਨ ਰਾਗ|ਰਾਗ ਯਮਨ]] ਕਲਿਆਣ (ਜਾਂ ਅਦਭੁਤ ਕਲਿਆਣ) ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ "ਸਪਤਾ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ" ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Sangeet Samrat Tansen |url=http://myswar.com/album/sangeet-samrat-tansen-1962 |access-date=29 October 2014 |publisher=MySwar.com |archive-date=9 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809010516/http://myswar.com/album/sangeet-samrat-tansen-1962 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 January 2012 |title=Tansen's Grooming in Music |url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/01/tansens-grooming-in-music.html |access-date=29 October 2014 |publisher=Mishraraag}}</ref> ਰਾਗ-ਅਧਾਰਤ ਕੁਝ ਗਾਣੇਃ "ਰਾਗ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ਾਂਤ ਰਾਸ" ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਾਗਮਾਲਾ ਗਾ ਕੇ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਰਾਗ ਦੀਪਕ ਵਿੱਚ "ਦੀਪਕ ਜਲਾਓ ਜਯੋਤੀ ਜਗਾਓ" ਅਤੇ "ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ", ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ "ਬਦਲੀ ਬਦਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਮੇਰੀ", ਅਤੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਰਾਗ ਸੋਹਨੀ ਵਿੱਚ' ਝੂਮਤੀ ਚਲੀ ਹਵਾ "।<ref>{{Cite web |title=Film Song Raga |url=http://chandrakantha.com/raga_raag/film_song_raga/jhinjhoti.shtml |access-date=29 October 2014 |publisher=Chandrakantha.com |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224001942/http://chandrakantha.com/raga_raag/film_song_raga/jhinjhoti.shtml |url-status=dead }}</ref><ref name="Mukesh"/> === ਗੀਤ ਸੂਚੀ === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !ਸਿਰਲੇਖ !ਗਾਇਕ !ਗੀਤਕਾਰ |- |1 |"ਸਪਤਾ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ" |[[ਮੰਨਾ ਡੇ]] |ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ |- |2 |"ਰਾਗ ਭੈਰਵ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ਾਂਤ ਰਾਸ ਜੇਕ" |ਮੰਨਾ ਡੇ |ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਦਾਸ |- |3 |"ਬਦਲੀ ਬਦਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਮੇਰੀ" (ਯੁਗਲ ਗੀਤ) |[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]] |[[ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ (ਗੀਤਕਾਰ)|ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ]] |- |4 |"ਸਖੀ ਕੈਸੇ ਧਰੂੰ ਮੈਂ ਧੀਰ" |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |5 |"ਕਾਂਤਾਧਾ ਕਾਂਤਾਧਾ " |ਮੰਨਾ ਡੇ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |6 |"ਝੂਮਤੀ ਚਲੀ ਹਵਾ" |[[ਮੁਕੇਸ਼]] |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |7 |"ਮਿਤਵਾ ਲੌਟ ਆਏ ਮੇਰੀ" |ਮੰਨਾ ਡੇ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |8 |"ਸੁਧ ਬਿਸਾਰ ਗਈ ਆਜ" |ਮੰਨਾ ਡੇ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |9 |"ਦੀਪਕ ਜਾਲਾਓ ਜਯੋਤੀ ਜਗਾਓ" |ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |10 |"ਮੇਘਾ ਆਓ ਰੇ ਘਿਰ ਘਿਰ ਕੇ ਛਾਓ ਰੇ" |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਮੰਨਾ ਡੇ, ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |11 |"ਹੇ ਨਟਰਾਜ ਗੰਗਾਧਰ ਸ਼ੰਬੂ" |ਕਮਲ ਬਾਰੋਟ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |12 |"ਲੋਗ ਜਾਗੇ ਪਵਨ ਜਾਗੇ" | |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |13 |"ਕੁਹੂ ਕੁਹੂ ਪੀ ਕਹਨ" | |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |14 |"ਯੇ ਜਹਾਂ ਹੈ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤ" | |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |15 |"ਟੂਟ ਗਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੀ ਬੀਂਨਾ ਟੂਟ ਗਈ" |ਪੂਰਨਾ ਸੇਠ, ਪੰਧਾਰੀਨਾਥ ਕੋਲਹਾਪੁਰੇ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |16 |"ਬਦਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਮੇਰੀ" (ਮਹਿਲਾ) |ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |- |17 |"ਤੂੰ ਹੈ ਯ ਨਹੀ ਹੈ" |ਮੰਨਾ ਡੇ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ |ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] j5mmq7mf3yfa6ppklavy7l61f6ugpmq 0 197235 837676 803472 2026-04-26T21:54:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837676 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਨੀ | image = | other_names = ਚਿਤਰਾ ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ | birth_name = ਐਨੀ ਜੌਬੀ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1975|07|21}}<ref>[http://www.mangalam.com/life-style/success/12537 ദി കിംഗ്‌ മേക്കര്‍]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. mangalam.com (1 December 2012). Retrieved 28 December 2013.</ref> | birth_place = [[ਪਾਲਾ, ਕੇਰਲਾ|ਪਾਲਾ]], [[ਕੋੱਟਾਯਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕੋੱਟਾਯਮ]], [[ਕੇਰਲਾ]], ਭਾਰਤ | occupation = {{hlist|Actress|[[Television presenter]]}} | years_active = 1993–1996 (Films)<br/>2015–ਵਰਤਮਾਨ (ਟੀਵੀ) | spouse = {{Marriage|[[ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ]]|1996}} | children = 3 }} '''ਚਿਤਰਾ ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ''' (ਜਨਮ '''ਐਨੀ ਜੌਬੀ''' ; 21 ਜੁਲਾਈ 1975), ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਮ '''ਐਨੀ''' ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਅਤੇ [[ਕੇਰਲ]] ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ 1993 ਤੋਂ 1996 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 16 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਬਾਲਚੰਦਰ ਮੈਨਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅੰਮਾਯਨੇ ਸਤਯਮ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ''ਮਜ਼ਹਯਥੁਮ ਮੁਨਪੇ'' (1995) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਲਿਆਲਮ - ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="filmfare1996">{{Cite web |title=Filmfare Awards |url=http://www.filmfare.com/site/nov96/faward.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991010171143/http://www.filmfare.com/site/nov96/faward.htm |archive-date=10 October 1999 |website=filmfare.com}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਜੀ. ਵਿਸ਼ਵੰਭਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ''ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਿਣਯਮ'' (1995), ''ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ਮ'' (1994), ''ਟੌਮ ਐਂਡ ਜੈਰੀ'' (1995), ''ਪੁਥੁਕੋਟਾਇਲੇ ਪੁਥੁਮਨਵਲਨ'' (1995), ਅਤੇ ''ਸਵਪਨਾ ਲੋਕਾਥੇ ਬਾਲਭਾਸਕਰਨ'' (1996) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਹ ਪਾਲਾ, [[ਕੇਰਲ|ਕੇਰਲਾ]], ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਰੂਵੱਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1975 ਵਿੱਚ ਜੌਬੀ ਅਤੇ ਮਰੀਅਮਮਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਲਿਸੀ, ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਟੈਸੀ, ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=അടുക്കള തന്നെ അരങ്ങ്‌ |url=http://www.mangalam.com/mangalam-varika/380565 |access-date=24 November 2015 |publisher=mangalamvarika.com |archive-date=25 ਨਵੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125221628/http://www.mangalam.com/mangalam-varika/380565 |url-status=dead }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਲਾ ਤੋਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਦੇ ਹੋਲੀ ਏਂਜਲਸ ਕਾਨਵੈਂਟ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਲ ਸੇਂਟਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਚਿੱਤਰਾ ਸ਼ਾਜੀ ਕੈਲਾਸ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=16 May 2012 |title=Mrs Shaji Kailas speaks |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2012/apr/08/mrs-shaji-kailas-speaks-356654.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020100826/http://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2012/apr/08/mrs-shaji-kailas-speaks-356654.html |archive-date=20 October 2017 |access-date=19 July 2020 |website=[[The New Indian Express]]}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਟਾਈਟਲ ! ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 1993 | ''ਅੰਮਾਯਨੇ ਸਥਯਮ'' | ਪਾਰਵਤੀ/ਥਾਮਸ/ਰਾਮਕੁਮਾਰ ਚੇਂਗਮਮਾਨਦ | |- | 1994 | ''ਰੁਦਰਕਸ਼ਮ'' | ਗੌਰੀ | |- | rowspan="10" | 1995 | ''ਅਕਸ਼ਰਮ'' | ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ | |- | ''ਮਜ਼ਹਾਏਥੁਮ ਮੁਨਪੇ'' | ਸ਼ਰੂਤੀ | |- | ''ਅਲਾਂਚੇਰੀ ਥੰਪਰਾਕਲ'' | ਮੀਰਾ/ਲੇਖਾ ਵਰਮਾ | |- | ''ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਿਣਯਮ'' | ਪਾਰਵਤੀ | |- | ''ਮਝਵਿਲਕੁਦਰਮ'' | ਬਿਨੂ | |- | ''ਕਲਿਆਣਜੀ ਆਨੰਦਜੀ'' | ਨਿਰਮਲਾ, ਸ਼ਿਵਗਾਮੀ | |- | ''ਟੌਮ ਐਂਡ ਜੈਰੀ'' | ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ | |- | ''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ'' | | ਗੀਤ ਦੀ ਦਿੱਖ |- | ''ਪੁਥੁਕੋਟਾਯਲੇ ਪੁਥੁਮਾਨਾਵਲਾਨ'' | ਗੀਤੂ | |- | ''ਸਕਸ਼ਿਆਮ'' | ਡੇਜ਼ੀ | |- | rowspan="4" | 1996 | ''ਕਿਰੀਦਾਮਿਲਥਾ ਰਾਜਾਕਨਮਾਰ'' | ਨੈਨਸੀ ਅਤੇ ਬਿੰਸੀ | |- | ''ਮੂਕਕਿਲਾ ਰਾਜਯਥੁ ਮੁਰਿਮੂਕੰ ਰਾਜਾਵੁ ॥'' | ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਮਾ | |- | ''ਮਿਸਟਰ ਕਲੀਨ'' | ਨੰਦਿਨੀ ਥੰਪੀ | |- | ''ਸਵਪਨਾ ਲੋਕਥੇ ਬਾਲਭਾਸਕਰਨ'' | ਚੰਦਰਿਕਾ | |- | 2023 | ''ਇਕੱਲਾ'' | ਡਾ. ਸੂਜ਼ਨ | ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼ <ref>{{Cite web |date=26 January 2023 |title=Alone Movie Review: A daring experiment that becomes a tiring experience |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/review/2023/jan/26/alone-movie-review-a-daring-experiment-that-becomes-a-tiring-experience-39301.html |access-date=2023-03-08 |website=[[Cinema Express]] |language=en}}</ref> |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable" !Year !Program !Role !Channel !Notes |- |1993 |''Chitrageetham'' | rowspan="3" |Host |[[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ|Doordarshan]] | |- |2010 |''Uthradapachakam'' |Kairali TV | |- |2015–2020 |''Annie's Kitchen'' |Amrita TV | |- |2017 |''Comedy Stars'' |Judge |Asianet | |- | rowspan="3" |2018 |''Annieyude Ruchikootukal'' | rowspan="2" |Host | rowspan="2" |Amrita TV | |- |''Tasty days in Dubai with Annie'' | |- |''Super Jodi'' |Judge |Surya TV |Replaced [[ਸ਼ਵੇਤਾ ਮੇਨੈਨ|Shwetha Menon]] |- |2019 |''Sakalakalavallabhan'' |Judge |Asianet | |- |2020 |''Red Carpet'' |Mentor | rowspan="3" |Amrita TV | |- |2022 |''Jananayakan'' |Herself |special show |- | rowspan="2" |2023 |''Super Ammayum Makalum'' | rowspan="2" |Judge | |- |''Cook with comedy'' |Asianet | |- |2024–present |''Annie's Kitchen'' |Host |Amrita TV | |- |2024 |''Amrita Cake Carnival '' |Judge |Amrita TV |Christmas special show |} == ਪੁਰਸਕਾਰ == * 1996 - ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ - ''ਮਜ਼ਹੇਤੁਮ ਮੁਨਪੇ'' ਲਈ ਮਲਿਆਲਮ <ref name="filmfare1996"/> * 2016 - ਵਾਇਲਾਰ ਅਵਾਰਡ - ਸਰਬੋਤਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2023}} == ਵਿਵਾਦ == ''ਐਨੀ'ਜ਼ ਕਿਚਨ,'' ਜੋ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਐਨੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਸੋਈ ਅਤੇ ਚੈਟ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਨੇ ਲਿੰਗਵਾਦੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, [[ਪਿੱਤਰ ਸੱਤਾ|ਪਿਤਾਪ੍ਰਧਾਨਤਾ]], [[ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ|ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ]], [[ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ]] ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ' ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=11 January 2020 |title=2 tsp patriarchy, 1 litre stereotyping: Why 'Annie's Kitchen' needs to be called out |url=https://www.thenewsminute.com/article/2-tsp-patriarchy-1-litre-stereotyping-why-annies-kitchen-needs-be-called-out-115919 |access-date=3 February 2022 |website=The News Minute |language=en}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਨਿਮਿਸ਼ਾ ਸਜਯਨ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਟਰੋਲ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰੋਲ]] ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite web |title='Will apply make-up if needed,' Nimisha Sajayan replies to naysayers |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2020/06/12/nimisha-sajayan-on-make-up-tv-show-debate-replies-to-naysayers.html |access-date=3 February 2022 |website=OnManorama}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|1503859}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ej2h0dxy36dwqze99lw30puunkmcd6q 4 203558 837649 837585 2026-04-26T16:24:13Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837649 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa#Discussion_On_VP [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> nyqteevpoh4m8o9zjjs4h3wxej7zx4t 837651 837649 2026-04-26T16:29:34Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837651 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsahttps://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa| Seminar on Punjabi Wikipedia at Kalanwali, Sirsa] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> 4o3jpfmvw7y6bna11xx5fp24t2tv2bk 837653 837651 2026-04-26T16:31:30Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837653 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa| Seminar on Punjabi Wikipedia at Kalanwali, Sirsa] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> 9xomuax92zuxm863m9ocgbjyg5q004t 837654 837653 2026-04-26T16:32:58Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837654 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa] [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> edftj1jjoa54fiwwho3sj80a5jd57ft 837655 837654 2026-04-26T16:35:14Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837655 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa| ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> ixygi9hug1xs7iq9gkzcrx71ar4uwdx 837656 837655 2026-04-26T16:36:12Z Mulkh Singh 9921 /* ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ */ 837656 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> 8upxj86gnb6g9dp2m4mfeaa7kgcegfw 3 204400 837645 2026-04-26T12:34:57Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837645 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=PunjabiNationalist}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:34, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) bs4fa90m2l9zqapku38dyptm3pm3hro 3 204401 837667 2026-04-26T20:09:43Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837667 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Harjot84}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:09, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 8luhearg043lvnq6sqhci967uh3oure 3 204402 837687 2026-04-27T03:13:41Z Mfield 58361 Mfield ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Hargobind Singh Desu]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)|HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]]" to "[[Special:CentralAuth/Hargobind Singh Desu|Hargobind Singh Desu]]" 837687 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Hargobind Singh Desu]] e3mht40orttb17zxdicub65l81s12dr 0 204403 837695 2026-04-27T05:59:57Z Harchand Bhinder 3793 "ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ।" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837695 wikitext text/x-wiki ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗਰੂਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। qzwxwcmu8yj84zxqr9rbmesc1k8krxw 837696 837695 2026-04-27T06:02:13Z Harchand Bhinder 3793 837696 wikitext text/x-wiki ਬਰੜਵਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਾਲਜ ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। 601f9jc5xxz91yjvw39kbd1r1u9bdxc 0 204404 837697 2026-04-27T06:26:42Z Harchand Bhinder 3793 "ਧਾਂਦਰਾ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837697 wikitext text/x-wiki ਧਾਂਦਰਾ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। fh8ap8joyavicac3xfm8yaat39gifi2 837703 837697 2026-04-27T07:29:38Z Harchand Bhinder 3793 837703 wikitext text/x-wiki ਧਾਂਦਰਾ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। 7fhoch8hn47djuus8k49f74ovhkdo65 3 204405 837702 2026-04-27T06:45:01Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837702 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=DR AVTAR SINGH DHINDSA}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:45, 27 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) esr489lsf6l5t0ll19j90hwr6fdd30z 3 204406 837705 2026-04-27T07:40:32Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837705 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Fghjj200378}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:40, 27 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) gtn5y8m71y9xdpj20ip0ajdk920ab86 3 204407 837706 2026-04-27T08:36:30Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837706 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Іван Даниленко}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:36, 27 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) kll9d2t7cz2xzcwyle0nhidbz27smmk 3 204408 837707 2026-04-27T08:49:13Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837707 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=MitaGlitch}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:49, 27 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) fppv8lwgwtzx07dzwf9asw25wln4q5j