ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1094 837960 836217 2026-04-29T21:46:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837960 wikitext text/x-wiki {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸਿੱਖੀ''' ਜਾਂ '''ਸਿੱਖ ਧਰਮ''' (''[[ਸਿੱਖ]]'' ਦਾ ਮਤਲਬ, "ਸਿੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ")<ref group="lower-roman">''ਸਿੱਖੀ'' ਸ਼ਬਦ ''ਸਿੱਖ'' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ''ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ''ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ਿਕਸ਼'' ਹੈ।. [[ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]]. 2006. ''The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ)''. [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]]. {{ISBN|978-0-19-567747-8}}. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm</ref> ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ|ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ]] ਹੈ,<ref name="Nesbitt2005">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor M. |title=Sikhism: a very short introduction|url= {{Google books|fvTK_CfkeasC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-280601-7|pages=21–23}}</ref><ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book |last=Singh |first=Nirbhai |url= https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26 |title=Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |date=1990 |pages=1–3 |url-access=limited}}</ref><ref name="Opinderjit Kaur Takhar 2016 147">{{cite book |last=Takhar |first=Opinderjit Kaur |url= https://books.google.com/books?id=UaeoDQAAQBAJ&pg=PT147 |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England|date=2016 |isbn=978-1-351-90010-2 |page=147}}</ref> ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]]<ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ">{{cite book |title= ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ) | publisher=ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ |author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ |author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1993 | location=ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |page=117 | isbn=0333541073i}}</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref group="lower-roman">"Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|last1=Moreno|first1=Luis|last2=Colino|first2=César|date=2010|publisher=McGill Queen University Press|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref><ref>{{cite web |author=ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼ |url=https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |url-status=live |access-date=July 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707224218/https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |archive-date=July 7, 2015 |title=classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ |publisher=[[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ]]}}</ref> ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ (ਜਾਂ 25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/Sikhism |title=Sikhism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=7 August 2018}}</ref><ref>{{cite news| url = https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567| title = Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak| work = BBC News| date = 12 November 2019}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸ [[#ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref name="ਕਲਸੀ ਛੈਲਸੀਆ">{{cite book | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ | publisher=ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼ | author = ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ | location= ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ | pages=41–50}}</ref><ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ 2">{{cite book |title=ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼ | publisher=ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ | author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ | author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1995 |page=200}}</ref><ref name="ਠੀਸ">{{cite book | author= ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ | year=2004 | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ | publisher=ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ | location= | isbn=978-1-58340-469-0 | page=4}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਰੱਬ]] ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, [[ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ]] 'ਤੇ ਡੱਟਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਕੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] (ਛੇਵਾਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਮੀਰੀ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਪੀਰੀ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ੴ|ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ - ਇੱਕ [[ਰੱਬ]]) ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ ('ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ'); ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣਾ; ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਚਰਣ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੱਚ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]] ਰੱਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ([[ਕਾਮ]], [[ਕ੍ਰੋਧ]], [[ਲੋਭ]], [[ਮੋਹ]], ਅਤੇ [[ਹੰਕਾਰ]]) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ - [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563-1605) ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621-1675) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹੇਤ [[ਖਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਦੱਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। == ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ == ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲਿੱਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ]] ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ' ਜਾਂ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲੇ'। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿੱਖੀ' ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਵਿਉਤਪਤੀ ਕਿਰਿਆ 'ਸਿੱਖਣਾ' ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Gurmukhi |last=Bahri |first=Hardev |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind |url= https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xxi–xxiii}}</ref><ref name="Mandair2013p12">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url= https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |date=2013 |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=3, 12–13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chahal |first=Devinder |title=Understanding Sikhism in the Science Age |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |date=July–December 2006 |issue=2 |page=3 |url= http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |access-date=10 November 2013}}</ref> == ‌‌ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]]]] [[ਗੁਰ ਨਾਨਕ]] (1469-1539) [[ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਏ]] ਭੋਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਖੱਤਰੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਸਨ ਅਤੇ [[ਕੁਲੀਨਵਰਗ|ਕੁਲੀਨ]] ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਕ੍ਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ [[ਜਨੇਊ]] ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਸਪੁਤਰ ਬਾਬਾ [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|ਸਿਰੀ ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਮੋਦੀ (ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ) ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੫੩੮ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ੭੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੫੫੨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਆਈ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ, [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ]] ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੫੬੭ ਵਿੱਚ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ੧੪੦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ੧੫੭੪ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੯੫ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਠਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਬਣ ਗਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] – ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ। ੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ - ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗੀ ਸਿਲਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ੧੬੪੪ ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ]] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ੧੬੬੫ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੬੭੫ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ੧੬੭੫ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। [[ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਇਸਲਾਮ]] ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲੁਈਸ ਫੇਨੇਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman" /> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੇਨੇਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |first=Louis |last=Fenech |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |page=36}}</ref> {{blockquote|ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ... ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ;[<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-2" group="lower-roman">"Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman">"Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).</ref><ref name="encyclobritannicasikh" group="lower-roman">"In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).</ref><ref name="Kitagawa2013">{{cite book |first=Joseph |last=Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|url= https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&pg=PA111|date=5 September 2013|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-87597-7|pages=111–}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Singha" /><ref name="Pruthi">{{cite book |isbn=978-81-7141-879-4 |title=Sikhism and Indian Civilization |publisher=Discovery Publishing House |last=Pruthi |first=R. K. |date=2004 |location=New Delhi |pages=202–203}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ।<ref group="lower-roman">These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in [[Ahinsa]], and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.</ref><ref name="Pruthi" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=pashauraarjan>Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref>Gandhi, Surjit (2008), ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708''; New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; {{ISBN|978-81-269-0858-5}}, pp. 689–690</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |last1=Johar|first1=Surinder|title=Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality|date=1999|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-093-1|page=89}}</ref><ref name="Gandhi">{{cite book |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |last=Gandhi |first=Surjit Singh |date=1 February 2008 |pages=676–677 |isbn=978-81-269-0857-8}}</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" - ਇੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Chanchreek |first=Jain |title=Encyclopaedia of Great Festivals |date=2007 |publisher=Shree Publishers |isbn=978-81-8329-191-0 |page=142}}</ref><ref>{{cite book |last=Dugga|first=Kartar|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|date=2001|publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-410-3|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/32 33]}}</ref> === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2008">{{cite book |last1=Singh |first1=Pritam |title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-134-04945-5 |location=Abingdon-on-Thames, England |quote=A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).}} </ref><ref name="Singh1989">{{cite book |last1=Singh |first1=Teja |last2=Singh |first2=Ganda |title=A Short History of the Sikhs: 1469–1765 |date=1989 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-007-8 |page=41 |language=en |quote=He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sikhism and Indian Society |date=1967 |publisher=[[Indian Institute of Advanced Study]] |page=197 |language=en |quote=Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.}}</ref><ref name="Singh1996">{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Sikhism: Issues and Institutions|date=1996 |publisher=Sehgal Book Distributors |isbn=978-81-86023-03-7 |page=14 |language=en |quote=During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.|url=https://books.google.com/books?id=U3rXAAAAMAAJ&q=%22During+the+time+of+Guru+Nanak,+a+number+of+Hindus,+Muslims+and+Dalits+joined+the+fold+of+Guru+Nanak.%22}}</ref> 1539 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xv}}</ref><ref name="Fenech2014p36">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=36}}</ref> ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=78–80}}</ref> ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78" /> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ (ਪੁਜਾਰੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref name="Fenech2014p36" /><ref name="ColeSambhi1995p18" /> ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੀਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url= https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=29–30 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528215151/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29%2F |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Eileen |last=Osborne |title=Founders and Leaders|url= https://books.google.com/books?id=GMnpUthHyvEC&pg=PA24|date=2005|publisher=Dublin: Folens Limited |isbn=978-1-84303-622-7|page=24}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ (ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਵਾਜ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤੀ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9|page=120}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ।<ref name="Sambhi2005p29">{{cite book |first1=W. Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|url= https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA29 |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-135-79760-7|pages=29–30}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਸਵੰਧ (ਦਸਵੰਧ) ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book |first=Charles E. |last=Farhadian |title=Introducing World Religions |url= https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |date=2015|publisher=Baker Academic |isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /><ref name="HaarKalsi2009p21">{{cite book |first1=Kristen |last1=Haar |first2=Sewa Singh |last2=Kalsi |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA21 |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=21–22}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |date=2013 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-5366-1 |pages=38–40 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171957/https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |date=1990 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-56085-4 |pages=28–29 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171958/https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xv–xvi |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155950/https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੜਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਦੇ ਸਿੱਖ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=fenech39>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=39 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਨ ਲਈ) ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ 13 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ,<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xv–xvi}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |first=Pashaura |last=Singh |title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-567921-2 |pages=23, 217–218 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171959/https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name=pashauraarjan/><ref>Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-567901-4}}, pp. 118–121</ref> ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |date=1989 |title=The Sikhs: History, Religion, and Society |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-06815-4 |pages=26–51}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।<ref name=pashaura29>{{cite journal |first=Pashaura |last=Singh |year=2005 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |title=Understanding the Martyrdom of Guru Arjan |journal=Journal of Punjab Studies |volume=12 |issue=1 |pages=29–62 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175032/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Mahmood |first=Cynthia |date=2002 |title=A Sea of Orange |publisher=Xlibris |isbn=978-1-4010-2856-5 |page=16}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref name="pashaura29" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 2 ਤੋਂ 12 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mandair48">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA48|publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3|page=48}}</ref> ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ।<ref name="mandair49">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA49 |publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3 |pages=48–49}}</ref> 1644 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49" /> ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49"/> ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref name="mandair49"/> ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।<ref name="McLeod2014p260" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ) ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਡੇਹਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਆ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="McLeod2014p260">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=260–261 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Britannica|490354|Rām Rāiyā}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xvi}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ 1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ<ref>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2014 |isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–445}}, Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."</ref> ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ<ref name="Mandair2013p53">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=53–54 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005234/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |url-status=live }}, Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".</ref> ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=cs2013>{{cite book |last=Seiple |first=Chris |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |page=96}}</ref><ref name="pashauraarjan" /><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=2001 |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |pages=20–31 |doi=10.2307/606726 |jstor=606726|issn=0003-0279}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=623–642 |doi=10.2307/606445 |jstor=606445}}</ref><ref>{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |author-link=William Hewat McLeod |year=1999 |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |pages=155–165 |doi=10.1080/00856408708723379}}</ref><ref name=fenech4>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |year=2001 |doi=10.2307/606726 |pages=20–31 |jstor=606726}};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |year=1997 |doi=10.2307/606445 |pages=623–642 |jstor=606445}};<br />{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |year=1999 |issn=0085-6401 |doi=10.1080/00856408708723379 |pages=155–165}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p25">{{cite book |first1=Arvind-Pal Singh |last1=Mandair |first2=Christopher |last2=Shackle |first3=Gurharpal |last3=Singh |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |url= https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=ws1981>{{cite book |first=Wilfred |last=Smith |date=1981 |page=191 |title=On Understanding Islam: Selected Studies |publisher=Walter De Gruyter |isbn=978-90-279-3448-2 |url= https://archive.org/details/onunderstandingi0000smit/page/191}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Interior-view-Gurudwara-Sis-Ganj-Sahib.jpg|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਹੇਠਲੀ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। File:Bhai Mati Das.jpg|ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹੈ। </gallery> ==== ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ==== <gallery widths="200px" heights="200px"> Mehdiana 5.jpg|1716 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ Bodyguard of Ranjit Singh.jpg|ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ </gallery> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ (ਸਾਰੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Shani |first=Giorgio |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url=https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-42190-4 |page=[https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan/page/24 24]}}</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref name="parrinderp259" /> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Wolfe|first=Alvin|title=Anthropological Contributions to Conflict Resolution|date=1996|publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1765-6|page=14}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite book |title=Indian Armed Forces Year Book|date=1959|publisher=the University of California|page=419}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Jawandha |first=Nahar |title=Glimpses of Sikhism |date=2010 |publisher=Sanbun Publishers |location=New Delhi |isbn=978-93-80213-25-5 |page=81}}</ref> ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 200,000 ਵਰਗ ਮੀਲ (520,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਧਿਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |author-link=Khushwant Singh|date=2006|title=The Illustrated History of the Sikhs |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New Delhi |isbn=978-0-19-567747-8 |pages=47–53}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=64–65 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172000/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Oberoi1994p207">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61593-6 |pages=207–208 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111155406/https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |url-status=live }}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Jind Kaur, Maharani (1817–1863) |last1=Hasrat |first1=B. J. |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref> ==== ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ==== ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ ਘਟਨਾ ਸੀ।<ref name="Shani2007p86">{{cite book |first=Giorgio |last=Shani |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url= https://books.google.com/books?id=HKu66SixH6AC |date=2007 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-10189-4 |pages=86–93}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ("ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ") ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਮੁਸਲਿਮ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref name="KudaisyaYong2004">{{cite book |last1=Kudaisya |first1=Gyanesh |last2=Yong |first2=Tan Tai |title=The Aftermath of Partition in South Asia |date=2004 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-44048-1 |page=100 |quote=No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their ''gurus'' and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.}}</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}} ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਲਾਈਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="Abid2014"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Mann2014p81" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 15% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (55%) ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ 400 ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[267] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਟਕਾ ਬਨਾਮ ਹਲਾਲ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਲਕੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਜੂਨ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}} ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}}<ref name="Mann2014p81">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |pages=81–83}}</ref> [[File:Sikh Light Infantry.jpg|thumb|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮਾਰਚ ਪਾਸਟ ਕਰਦੇ ਸਨ।]] ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੰਗਿਆਂ, ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਕਾਰਨ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"<ref name="Abid2014">{{cite web |last1=Abid |first1=Abdul Majeed |title=The forgotten massacre |url=https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |website=The Nation |date=29 December 2014 |quote=On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League. |access-date=7 December 2020 |archive-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202231234/https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |url-status=live }}</ref> ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Shani2007p86" /> ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ, 40,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹਤਾਸ਼ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Wolpert2010p9">{{cite book |first=Stanley |last=Wolpert |title=India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?|url= https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp |url-access=registration|date=2010|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-94800-6|pages=[https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp/page/n10 9]–12, 16–23}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸੱਟਾਂ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 200,000 ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕੂਚ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ "[ਮਨੁੱਖੀ] ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਾ, 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ" ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖੀ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ" ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਤਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Wolpert2010p9" /> ==== ਖਾਲਿਸਤਾਨ ==== [[File:Thousands-Sikhs-protest-in-London.jpg|thumbਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ]] 1940 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਫਰ ਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Shani2007p86" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ, ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> 1982 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਪੁਰ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।<ref name=horowitz482/> 1983 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chima2008p85">{{cite book |first=Jugdep S. |last=Chima |title=The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements|url= https://books.google.com/books?id=qJaHAwAAQBAJ&pg=PA85|date=2008|publisher=SAGE Publications |isbn=978-81-321-0538-1|pages=85–95}}</ref> ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ<ref name="mann 114">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |page=114}}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰਾਸ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Chima2008p85" /> ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਵੰਤ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਤਲ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।.<ref name=horowitz482>{{cite book |last=Horowitz|first=Donald L.|date=2003|title=The Deadly Ethnic Riot|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23642-4|pages=[https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482 482–485]|url= https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482}}</ref> ਡੋਨਲਡ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=horowitz482/> == ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: [[Alfred A. Knopf]]. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/india/when-is-guru-nanak-jayanti-check-date-and-all-you-need-to-know-15064101.htm |access-date=2025-01-18 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"<ref name=":0" />{{Rp|234}}  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭ ਜਗ ਉਪਜਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਭਰਿਆ।'<ref>{{Cite web|last=Dokras|first=Uday|year=2021|title=The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR|url=https://www.academia.edu/44900217|website=Academia|publisher=Indo Nordic Author's Collective|access-date=September 20, 2023|archive-date=20 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120212545/https://www.academia.edu/44900217|url-status=live}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 5 ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: === ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ === # '''"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ"''' – ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। # '''ਛੇਤੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ''': ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਓ ਅਤੇ ਇਕਗਾਰਕਤਾ ਬਣਾਉ। # '''ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉ''': ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖੋਵੋ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ''': ਹਰੇਕ ਦਾ ਘਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਜੂਨ-ਚੱਕਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ''': ਸਭ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ''': ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ। # '''ਮਨੁੱਖਤਾ''': ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਭ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਦੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। # '''ਅਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਰੱਖੋ''': ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ। # '''ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਭ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। # '''ਰੱਬ ਲਈ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ''': ਸਿੱਖ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ''': “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ, ਖੁਸ਼-ਉਮੀਦ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # '''ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਜੀਵਨ''': ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਦਿਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ''': ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। # '''੫ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ''': ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 5 ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ # '''ਬਚਾਅ ਲਈ ੫ ਹਥਿਆਰ''': ਸੰਤੋਖ, ਦਾਨ, ਦਿਆਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। # ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ === ਅਸਲ ਕਦਰਾਂ === ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: # '''ਬਰਾਬਰਤਾ''': ਰੱਬ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। # '''ਰੱਬ ਦੀ ਰੂਹ''': ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ''': ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। # '''ਕਰਮ''': ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ – ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। # '''ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ''': ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਸਾਂਝ''': ਇਹ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣ (ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ''': ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਏਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ੪ ਫਲ਼''': ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: Sikhism underlying values. === ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ === # '''ਗੈਰਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ''': ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ) # '''ਮੋਹ ਮਾਇਆ''': (“ਮਾਇਆ”) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। # '''ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਤੀ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ), ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਨਾ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ''': ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਭਿਖੂ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। # '''ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ''': ਗੱਪਸ਼ੱਪ, ਬਹਿਸ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। # '''ਮਾਦਕ ਪਦਾਰਥ''': ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ''': ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। === ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ === # '''ਨਾਮ ਜਪੋ''': - ਮੁਫ਼ਤ [[ਸੇਵਾ]], ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]], ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੀਰਤਨ]]। # '''ਕਿਰਤ ਕਰੋ''': - ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਮਾਈ, ਮੇਹਨਤ ਕਰਨੀ। # '''ਵੰਡ ਛੱਕੋ''': - ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ [[ਲੰਗਰ]], ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ [[ਦਸਵੰਦ]] ਕੱਢਣਾ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਢੰਗ === ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ === # '''ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ''': ਇਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ “ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਹੈ। # '''ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ''': ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ- ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। # '''ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ''': ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਸਹਿਜਧਾਰੀ” (ਹੌਲੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ। == ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ: [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 'ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ' - 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 45–46</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/><ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 49–50</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xvii–xx</ref> === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1603 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Trumpp |first=Ernest |date=2004 |orig-year=1877 |title=The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0244-3 |page=xxxi}}</ref> ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=George Abraham Grierson |date=1967 |orig-year=1927 |title=The Linguistic Survey of India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-85395-27-2 |page=624}}</ref> ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ।<ref>{{cite book |first=E. |last=Nesbitt |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=360–369}}</ref> ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਪੀਪਾ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬੇਨੀ, ਭੀਖਣ, ਧੰਨਾ, ਜੈਦੇਵ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਾਧਨਾ, ਸੈਨ, ਸੁਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫਰੀਦ ਸਨ।<ref name=shapiro924>{{cite book |last=Shapiro |first=Michael |date=2002 |title=Songs of the Saints from the Adi Granth |publisher=Journal of the American Oriental Society|pages=924, 925}}</ref><ref>{{cite book |first=Mahinder |last=Gulati |date=2008 |title=Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity |publisher=Atlantic |isbn=978-81-269-0902-5 |page=302}}</ref><ref>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |date=2009 |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=2001 |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/18 19]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਬੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ।"<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |date=2015 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-658-8 |quote=The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath&nbsp;... Look within your heart, for there you will find [God]&nbsp;... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.}}</ref> ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਇੱਕੋ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Susanne |first1=Scholz |title=God Loves Diversity and Justice |date=2013 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7318-3 |page=16 |quote=The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality&nbsp;– ''sada sada tun eku hai''" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "''asti ek digari kui ek tui ek tui''&nbsp;– Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "''hindu turk ka sahib ek'' &nbsp;– Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being}}</ref> === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਸੰਕਲਨ ==== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1678 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ: ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="p254" /><ref name=shapiro924/> ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 6,000 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ,<ref name=shacklexvii/> ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=king359>Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, {{ISBN|978-81-250-2801-7}}, pp. 359–361</ref> ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=shacklexvii/> ===== ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ===== [[File:Guru Har Rai - Mool Mantar.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਖ਼ ਓਂਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤੀ ਧਰਮ (ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="parrinderp259">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=259}}</ref> ਇਹ ਪਾਠ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="parrinderp259"/> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); ''Teachings of the Sikh Gurus''; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xxi–xxxii</ref> ===== ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ===== [[File:Sikh musicians.jpg|thumb|left|upright|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਢਾਡੀ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ]] ਟੋਰਕੇਲ ਬ੍ਰੇਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=brekke673/> ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ, ਅਣਜੰਮੇ, ਸਵੈ-ਮੌਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind |editor-last=Pemberton |editor-first=Kelly |date=2008 |title=Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-95828-8 |page=61}}</ref> :({{langx|pa|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ |engvar=gb}}) ===== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ===== ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ।<ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, and [[William Hewat McLeod]] (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (3rd ed.). [[Rowman & Littlefield]]. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5.</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' [[McGill–Queen's University Press]]. {{ISBN |978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42.</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref>Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, {{ISBN|978-1-59920-059-0}}, pp. 19–20</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 44</ref> ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Torkel |last=Brekke |date=2014 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |editor1-first=Gregory M. |editor1-last=Reichberg |editor2-first=Henrik |editor2-last=Syse |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45038-6 |page=675}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Myrvold">Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), ''The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions'', Abingdon-on-Thames, England: Routledge</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ==== ਹੋਰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ==== ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੂਤਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ (ਇਬਲਿਸ) ਅਤੇ ਜਿਨ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਉਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What is the Concept of Evil in Sikhism? |url=https://www.learnreligions.com/do-sikhs-believe-devil-or-demons-2993497 |access-date=2025-08-17 |website=Learn Religions |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-21 |title=Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute |url=https://philosophy.institute/religions-of-the-world/sikhism-monotheistic-beliefs/ |access-date=2025-08-17 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ==== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।<ref name=brekke673>Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-45038-6}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Sinha, A. K. (2013), ''Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin'', Xlibris, {{ISBN|978-1-4836-6308-1}}, pp. 204–216{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}<ref>{{Cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xxxiv–xli}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ (ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅੱਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ "ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮ" ਹਨ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 157</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੁਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 40</ref> ਪਰ ਨਿਤਨੇਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |date=1995 |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=155–156}}</ref> === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 24 ਅਵਤਾਰ), ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="jdeol31">{{cite book |first=J. |last=Deol |date=2000 |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |editor1-first=Arvind-Pal Singh |editor1-last=Mandair |editor2-first=Christopher |editor2-last=Shackle |editor3-first=Gurharpal |editor3-last=Singh |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-7007-1389-9 |pages=31–33}}</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੈਯੇ), ਅਤੇ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਨਿਤਨੇਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, {{ISBN|978-0-09-173576-0}}, pp. 426–427</ref> ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਉੜਾ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਖਯਾਨ ਨਾਮਕ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ - ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ।<ref>{{cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind-Pal Singh |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xx}}</ref><ref>William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, {{ISBN|978-0-8108-6828-1}}, p. 151</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਦਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=21 October 2021 |title=The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth |url=https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |access-date=22 February 2023 |website=ThePrint |language=en-US |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222223640/https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਪਾਠ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=jdeol31/> === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=A dictionary of Indian literature |url=https://search.worldcat.org/title/42718918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119215901/https://search.worldcat.org/title/42718918 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Debating the Dasam Granth |url=https://search.worldcat.org/title/606234922 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234418/https://search.worldcat.org/title/606234922 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲਿਖਤ 1719 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The encyclopaedia of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/29703420 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120005930/https://search.worldcat.org/title/29703420 |archive-date=20 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The A to Z of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/435778610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119202841/https://search.worldcat.org/title/435778610 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ == [[File:InsideSikhGurdwara.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਸ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਪੁ (ਜਾਂ ਜਪਜੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪ) ਭਜਨ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ) ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।<ref name="brittanica-gurdwara">{{cite web |title=gurdwara |url=https://www.britannica.com/topic/gurdwara |website=britannica.com |date=5 May 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=28 June 2024}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਥਾ ਟੇਕਣ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="p260">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present |publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=260}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 148</ref> ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਵੈਸੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Mark |last=McWilliams |title=Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013|url= https://books.google.com/books?id=yj8QDgAAQBAJ |date=2014 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-1-909248-40-3|page=265}}</ref> === ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ/ਸਮਾਗਮ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name="ColeSambhi1995p135">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA135 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=135–136 |quote=Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru. }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book |first=Kathleen |last=Kuiper |title=The Culture of India |url= https://books.google.com/books?id=c8PJFLeURhsC&pg=PA127|date=2010 |publisher=Rosen |isbn=978-1-61530-149-2|page=127}}</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕੈਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name=nesbittbc>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=122–123 |access-date=6 March 2017 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415073742/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |url-status=live }}</ref> 2003 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਇਆ।<ref name=nesbittbc/> ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{wide image|Yuba City Nagar Kirtan 2011.jpg|760px|[[ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿਖੇ [[ਕੀਰਤਨ]] ਸੁਣਨ ਲਈ [[ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਭੀੜ।}} * ਬੰਦ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=128–130 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਸ.ਪੀ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url= https://books.google.com/books?id=4ysRDAAAQBAJ |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-106276-6 |pages=6, 124}}</ref> * ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name="McLeod2009p95">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA95|date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=95}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Roy2005p192">{{cite book |first=Christian |last=Roy |title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia |url= https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA192 |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-089-5 |pages=192–193}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book | first1=James K. Jr. |last1=Wellman |first2=Clark |last2=Lombardi |title=Religion and Human Security: A Global Perspective|url= https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028 |url-access=registration|date=2012|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-982775-6|pages=[https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028/page/n125 112] note 18}}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=e0ZmAXw7ok8C&pg=PA93|date=2011 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London / New York |isbn=978-1-84885-321-8|pages=93–94}}</ref> === ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ === [[File:Sikh wedding.jpg|thumb|[[ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ]]]] [[File:Sikh funeral procession. Mandi, Himachel Pradesh.jpg|thumb|ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਡੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਹੇਮਕੁੰਡ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Oberoi1994p68">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=43–49, 68, 327–328}}</ref> ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Ferrari2011p48">{{cite book |first=Ron |last=Geaves |editor-first=Fabrizio |editor-last=Ferrari |title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing|url= https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&pg=PA48|date=2011 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84629-8|pages=48–51}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first=Gene R. |last=Thursby |title=The Sikhs |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite book |first1=W. O. |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study|url= https://books.google.com/books?id=G8KMCwAAQBAJ |date=2016|publisher=Springer |isbn=978-1-349-23049-5|pages=134–135, 168}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,<ref name=singha7>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |title=The Encyclopedia of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA7 |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=7, 16, 27}}</ref><ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=k0s2dUUMHbkC&pg=PA101 |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9 |pages=100–101}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |publisher=Brill Academic |date=1992 |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=14–15}}</ref><ref group="lower-roman">The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).</ref><ref name="singha7" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA5 |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |date=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=5–6, 29, 60–61}}</ref> ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ)।<ref>{{cite book |last=Loehlin|first=Clinton Herbert|date=1964 |orig-year=1958 |edition=2nd |title=The Sikhs and Their Scriptures |url=https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh|publisher=Lucknow Publishing |page=[https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh/page/42 42]}}</ref> ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸ਼ੇਰ'<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4</ref> ਅਤੇ ਕੌਰ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸਿੰਘਣੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੇਰਨੀ' ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |url= https://books.google.com/books?id=IsYucLFfEIsC&pg=PA189 |date=2005 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=Albany |isbn=978-0-7914-6583-7 |page=189 |quote=The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.}}</ref><ref name="Ruether2006p700">{{cite book |first1=Rosemary |last1=Skinner Keller |first2=Rosemary |last2=Radford Ruether |first3=Marie |last3=Cantlon |title=Encyclopedia of Women and Religion in North America |url= https://books.google.com/books?id=WPILfbtT5tQC&pg=PA700 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34687-2 |page=700}}</ref> ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fenech33" /> ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="fenech33">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA220 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1|pages=33–34, 220}}</ref> ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite web |url= http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |archive-url= https://web.archive.org/web/20020406164549/http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |url-status=dead |archive-date=6 April 2002 |title=Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) |access-date=8 June 2006 }}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ === ਖਾਲਸਾ (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ,<ref name="pashauraarjan" /><ref name="Gandhi" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਮ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23">{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SinghFenech2014p23" /><ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=84–85 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਹ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ - ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੇਰ", ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ", ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਕੇ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਗਣ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ/ਖੰਜਰ), ਅਤੇ ਕਛੇਰਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਰਵੀਅਰ)।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਪੰਜ ਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ।<ref>{{cite book |last=Simmonds |first=David |date=1992 |title=Believers All: A Book of Six World Religions |publisher=[[Nelson Thornes]] |location=Cheltenham, England |isbn=978-0-17-437057-4 |pages=120–121}}</ref> == ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ੧੪੬੯ ਤੋਂ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਭਰਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 1900 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਚਾਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੱਪੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਚਾਵਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਂ "ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਆਰਾਂਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਪਿਆ। {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! # !! ਨਾਂ !! ਗੁਰਗੱਦੀ !! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਤਵ !! ਜੋਤੀ ਜੋਤ !! ਉਮਰ !! ਪਿਤਾ !! ਮਾਤਾ |- |align=center| ੧ || [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] || [[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]|| [[੨੨ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]|| ੬੯ || [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] || [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] |- bgcolor=#CCFFCC |align=center| ੨ || [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੭ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]||[[੩੧ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੦੪]]|| [[੨੯ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]|| ੪੮ || [[ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ]] || [[ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ]] |- bgcolor=#DDEEEE |align=center| ੩ || [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੫ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]||[[੫ ਮਈ]] [[੧੪੭੯]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੭੪]]|| ੯੫ || [[ਤੇਜ ਭਾਨ]] || [[ਮਾਤਾ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6BB |align=center| ੪ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੯ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੭੪]]||[[੨੪ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੪]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੮੧]]|| ੪੭ || [[ਬਾਬਾ ਹਰੀਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#CCFFDD |align=center| ੫ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੨੮ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੮੧]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੫੬੩]]|| [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]|| ੪੩ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ]] |- bgcolor=#FFFFCC |align=center| ੬ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] || [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]||[[੧੯ ਜੂਨ]] [[1੧੫੯੫]]|| [[੩ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੪੪]]|| ੪੯ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] |- bgcolor=#E6E6CC |align=center| ੭ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ]] || [[੨੮ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੪੪]]||[[੨੬ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੩੦]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]|| ੩੧ || [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6AA |align=center| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ]] || [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]||[[੭ ਜੁਲਾਈ]] [[੧੬੫੬]]|| [[੩੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੪]]|| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] || [[ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#DDEEFF |align=center| ੯ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] || [[੨੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੫]]||[[੧ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੬੨੧]]|| [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]|| ੫੪ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]] |- bgcolor=#E6E6EE |align=center| ੧੦ || [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] || [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]||[[੨੨ ਦਸੰਬਰ]] [[੧੬੬੬]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੭੦੮]]|| ੪੨ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ]] |} <div class="center"> <timeline> ImageSize = width:1100 height:200 PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55 Alignbars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1469 till:1708 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:1 value:green legend:1469-1539 id:2 value:gray(0.40) legend:1504-1552 id:3 value:orange legend:1479-1574 id:4 value:blue legend:1534-1581 id:5 value:purple legend:1563-1606 id:6 value:green legend:1595-1644 id:7 value:gray(0.40) legend:1630-1661 id:8 value:orange legend:1656-1664 id:9 value:blue legend:1621-1675 id:10 value:purple legend:1666-1708 Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:20 start:1469 BarData = bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ" bar:Amar text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ" bar:Ram text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ" bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ" bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ " bar:Har text:" ਗੁਰੂ ਹਰਰਾਏ" bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ" bar:Tegh text:" ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ" bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6) bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1664 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 </timeline> </div> === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਨ | ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਜਾਂ 'ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਖਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਤਾਬ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ੩੧ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੧੪੩੦ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ਤਤਕਰਾ(੧-੧੩), ਸਿਰੀ ਰਾਗ(੧੪-੯੩), ਮਾਝ ਰਾਗ(੯੪-੧੫੦), ਗਉੜੀ ਰਾਗ(੧੫੧-੩੪੬), ਆਸਾ ਰਾਗ(੩੪੭-੪੮੮), ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ(੪੮੯-੫੨੬), ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ(੫੨੭-੫੩੬), ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ(੫੩੭-੫੫੬), ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ(੫੫੭-੫੯੪), ਸੋਰਠ ਰਾਗ(੫੯੫-੬੫੯), ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ(੬੬੦-੬੯੫), ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ(੬੯੬-੭੧੦), ਟੋਡੀ ਰਾਗ(੭੧੧-੭੧੮), ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗ(੭੧੯-੭੨੦), ਤੈਲੰਗ ਰਾਗ(੭੨੧-੭੨੭), ਸੂਹੀ ਰਾਗ(੭੨੮-੭੯੪), ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ(੭੯੫-੮੫੮), ਗੌਂਡ ਰਾਗ(੮੫੪-੮੭੫), ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ(੮੭੬-੯੭੪), ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ(੯੭੫-੯੮੩), ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗ(੯੮੪-੯੮੮), ਮਾਰੂ ਰਾਗ(੯੮੯-੧੧੦੬), ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ(੧੧੦੭-੧੧੧੭), ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ(੧੧੧੮-੧੧੨੪), ਭੈਰਉ ਰਾਗ(੧੧੨੫-੧੧੬੭), ਬੈਸੰਤ ਰਾਗ(੧੧੫੮-੧੧੯੬), ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ(੧੧੯੭-੧੨੫੩), ਮਲਾਰ ਰਾਗ(੧੨੫੪-੧੨੯੩), ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ(੧੨੯੪-੧੩੧੮), ਕਲਿਆਣ ਰਾਗ(੧੩੧੯-੧੩੨੬), ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗ(੧੩੨੭-੧੩੫੧), ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ(੧੩੫੨-੧੩੫੩), ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ(੧੩੫੩-੧੩੬੦), ਗਾਥਾ, ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ(੧੩੬੦-੧੩੬੪), ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ(੧੩੬੪-੧੩੭੭), ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ(੧੩੭੭-੧੩੮੪), ਸਵੱਈਏ(੧੩੮੫-੧੪੦੯), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ(੧੪੧੦-੧੪੨੯), ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ(੧੪੨੯-੧੪੩੦)। === ਭਗਤ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ੩੪੯ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ:- {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! style="background:#FF9900;"|ਭਗਤ/ਗੁਰੂ !style="background:#FF9900;"| ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224 |- |[[ਭੀਖਨ ਜੀ]]|| 2 |- |[[ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61 |- |[[ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 |- |[[ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40 |- |[[ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਸੈਣ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਫਰੀਦ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਪੀਪਾ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਬੈਣੀ ਜੀ]] ||3 |- |[[ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3 |- |[[ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2 |- |[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ੩ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ:- ਕਬੀਰ ਜੀ = ੨੪੩ (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ) ਫਰੀਦ ਜੀ = ੧੩੦ ਸਲੋਕ ਹਨ। === ਭੱਟ ਆਤੇ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਦੁ’ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। = ੬ ਪਉੜੀਆਂ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ:- (੧) ਕਲਸਹਾਰ (੨) ਜਾਲਪ (੩) ਕੀਰਤ (੪) ਭਿੱਖਾ (੫) ਸਲ੍ਹ (੬) ਭਲ੍ਹ (੭) ਨਲ੍ਹ (੮) ਬਲ੍ਹ (੯) ਗਯੰਦ (੧੦) ਹਰਿਬੰਸ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ ੧੬੬੧/੧ ਅਗਸਤ ੧੬੦੪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ੭੦੦੦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ੧੫ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ੯੭੪ ਪੱਤਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ੧੨”x੮” ਅਕਾਰ ਦੇ ੧੯੪੮ ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਗੁਰਿਆਈ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ (ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ) ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਤਾਲੁਦਾ ਜੀਂਦ ਪਰਗਨੇ ਦਾ) ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ:- “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਸੂਰਜਬੰਸਿ ਗੋਸਾਲ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖਤਰੀ ਵਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਮੁਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦਖਣ ਦੇਸ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਕਾਤਿਕ ਮਾਸ ਕੀ ਚੌਥ ਸ਼ੁਕਲ ਪਖੇ ਬੂਦਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁਰੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਅਗੇ ਭੇਟਾ ਰਖਾ ਮਥਾ ਟੇਕਾ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਮੇਰਿ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਜਿ ਕੋ ਜਾਨਣਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਣੇਗਾ ਓਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਏ ਪਵੇਗੀ ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।“ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ’: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਔਕੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸ਼ੈਅ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਖਸੀ ਅਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। == ਸਿੱਖ ਅੱਜ-ਕੱਲ == ਅੱਜ, ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਪੱਗ]] ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮਿਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਧ ਕਰਨ ਪਈ ਹੈ) ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਘ]]¹ (ਅਰਥ ਸ਼ੇਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਕੌਰ]] (ਅਰਥ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕੱਕੇ (ਕਕਾਰ) == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪੰਜ ਕਕਾਰ}} ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 5ਕੱਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਹ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਕੇਸ (ਬਿਨਾਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੱਕਰ), ਕਿਰਪਾਨ (ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵਸਤਰ)। == ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ == ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ [[ਯੋਗੀ ਭਜਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1970s ਅਤੇ 1980s ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ, [[ਖਾਲਿਸਤਾਨ]] ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ 19 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ('ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇਂ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਾਇਵਿੰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 'ਚ, ਡਾਕਟਰ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। == ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ == === ਪੰਜਾਬ, 1947 === ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਲੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |url=http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316083437/http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |dead-url=yes }}</ref> === ਭਾਰਤ, 1980 === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1984 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ]] ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 83 ਫੌਜੀ ਅਤੇ 493 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਜ਼ਖਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲਾ ਉਥੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਕਿ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050505211711/http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |dead-url=yes }}</ref> === ਅਮਰੀਕਾ, ੨੦੦੦ === ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 300 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050804075244/http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm |date=2005-08-04 }} ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੈਨੇਟ ਕੰਨਕਰੰਟ ਰੈਜ਼ੋਲੇਸ਼ਨ 74 ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਟਰ ਰਿਚਰਡ ਡੁਰਬਿਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ: [http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm U.S. Senate condemns bigotry against Sikhs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703080518/http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm |date=2005-07-03 }} === ਫਰਾਂਸ, ੨੦੦੦ === ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ [[ਸਕਾਰਫ਼]] ([[ਹਿਜਾਬ]]) 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ 5,000-7,000 ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ। == ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ == ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਹਿਜਧਾਰੀ (ਹੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲਸਫ਼ਾ == ਸੰਦਰਭ == === ਹਵਾਲੇ === {{ਹਵਾਲੇ|30em}} === ਟਿੱਪਣੀਆਂ === <references group="lower-roman" /> {{ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] q8gp9roj8todheg3fwjpo4ncd5ftfwh 0 2257 837977 807694 2026-04-30T01:07:28Z Gurtej Chauhan 27423 837977 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ '''ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ''' |- ! style="background-color: #cfb;"| ਰਸਾਇਣਿਕ ਯੋਗਿਕ ! style="background-color: #cfb;"| ਰਸਾਇਣਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ! style="background-color: #cfb;" width=100 | % |- | [[ਮੀਥੇਨ]] | {{chem|CH|4}} | 50–75 |- | [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] | {{chem|CO|2}} | 25–50 |- | [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]] | {{chem|N|2}} | 0–10 |- | [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] | {{chem|H|2}} | 0–1 |- | [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਲਫਾਈਡ]] | {{chem|H|2|S}} | 0–3 |- | [[ਆਕਸੀਜਨ]] | {{chem|O|2}} | 0–0 |- |} '''ਬਾਇਓ ਗੈਸ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਾਲਣ ਹੈ ਜੋ [[ਰਸੋਈ]] ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਕਾਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਅਤੇ ਉਤਮ ਬਾਲਣ। ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਗਾਵਾਂ/ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਮੱਲ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀਆਂ ਬਚੀਆਂ-ਖੁਚੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਵਿੱਚ 55% ਤੋਂ 60% ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਗੈਸ ਮੀਥੈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ 35% ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨਾਈਟਰੋਜਨ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਲਣ ਗਊਆਂ,ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਮਲ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰਾ ਅਤੇ ਉਤਮ ਬਾਲਣ ਹੈ।<ref>[[National Non-Food Crops Centre]]. [http://www.nnfcc.co.uk/publications/nnfcc-renewable-fuels-and-energy-factsheet-anaerobic-digestion "NNFCC Renewable Fuels and Energy Factsheet: Anaerobic Digestion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710195219/http://www.nnfcc.co.uk/publications/nnfcc-renewable-fuels-and-energy-factsheet-anaerobic-digestion |date=2018-07-10 }}, Retrieved on 2011-02-16</ref> ==ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ== {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ}} * ਬਾਇਓ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਦਿਹਾਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਸੁਥਰੀ ਅਤੇ ਧੂਏਂ ਰਹਿਤ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਾਈਟਰੋਜ਼ਨ ਵਾਲੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2004-05 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਫਤਰ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਕੁੱਲ 477 ਨਵੇਂ ਬਾਇਓ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਐਨਰਜ਼ੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ ਵਲੋਂ ਕੁੱਲ 1,000 ਨਵੇਂ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਏ ਗਏ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] f8hnwavhy8xk4fttzcwezv0mtawfj0w 0 2450 837904 768954 2026-04-29T20:04:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837904 wikitext text/x-wiki {{Infobox gem | name = ਕੋਹਿਨੂਰ | image = Replica of the Koh-i-Noor (cropped).jpg | caption = ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਨਕਲ | carats = 105.602{{efn|name="weight"}} | dimensions = {{ubl|{{convert|3.6|cm|in|abbr=on}} ਲੰਬਾ|{{convert|3.2|cm|in|abbr=on}} ਚੌੜਾ|{{convert|1.3|cm|in|1|abbr=on}} ਡੂੰਘਾ}} | colour = D (colourless)<ref name="sucher126">Sucher and Carriere, p. 126.</ref> | diamond_type = IIa<ref name="sucher126"/> | cut = Oval brilliant | facets = 66<ref name="smith">Smith, p. 77.</ref> | district = ਗੁੰਟੂਰ |country = | cutter = ਲੇਵੀ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਵੂਰਜ਼ੈਂਜਰ | owner = [[ਚਾਰਲਸ ਤੀਜਾ]] ([[ਦ ਕ੍ਰਾਊਨ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ)<ref>{{Cite Hansard |jurisdiction=United Kingdom |house=House of Commons |title=Crown Jewels |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1992/jul/16/crown-jewels#column_944w |date=16 July 1992 |volume=211 |column=944W |access-date=30 June 2016 |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810204155/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1992/jul/16/crown-jewels#column_944w |url-status=live }}</ref> }} '''''ਕੋਹਿਨੂਰ''''' ਇੱਕ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ [[ਹੀਰਾ]] ਹੈ।ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਜ਼ਨ 105.6 ਕੈਰੇਟ (21.12 ਗ੍ਰਾਮ) ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Portrait miniature of Ahmad Shah Durrani.jpg|thumb|upright|ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਤਾਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਕੋਹਿਨੂਰ (1757)]] [[File:Ramappa Temple Warangal.JPG|thumb|left|ਕਾਕਤੀਆ ਵੰਸ ਦੌਰਾਨ ਬਣਿਆ ਰਾਮੱਪਾ ਮੰਦਰ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144" /><ref name="Karnataka">{{cite web |date= |title=Large And Famous Diamonds |url=http://www.minelinks.com/alluvial/diamonds_1.html |accessdate=2009-08-10 |publisher=Minelinks.com}}</ref>]] ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਕਤੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੁੰਟੂਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਲੂਰ ਖਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144"/><ref name="Karnataka"/> ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Deccan Heritage 2000, p. 144">Deccan Heritage, H. K. Gupta, A. Parasher and D. Balasubramanian, Indian National Science Academy, 2000, p. 144, Orient Blackswan, ISBN 81-7371-285-9</ref> 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਤੁਰਕੀ ਖਿਲਜੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਲੁੱਟ (ਜੰਗੀ ਲੁੱਟ) ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>C.E.B. Asher and C. Talbot, ''India Before Europe'', Cambridge University Press, 2006, ISBN 0-521-80904-5, [https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA40 p. 40]</ref><ref>James Gribble and Mary Pendlebury, {{Google books|mRRXAAAAMAAJ|A History of the Deccan|page=7}}, Volume 1, pp. 7–12</ref> ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਮਲਿਕ ਨਾਇਬ (ਉਪ ਸੁਲਤਾਨ) ਮਲਿਕ ਕਾਫੂਰ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1310 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰੰਗਲ (ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ) ਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ।<ref>R. A. Donkin (1978), Beyond Price: Pearls and Pearl-fishing, American Philosophical Society, ISBN 0-87169-224-4, [https://books.google.com/books?id=bwYNAAAAIAAJ&pg=PA171 p. 171]</ref> ਉਸਨੇ ਉਥੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, A History of India, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; ISBN 0-415-15482-0, Quote – "Malik Kafur is supposed to have returned to Delhi with such an amount of loot that he needed 1000 camels to carry it. The famous Koh-i-nur diamond is said to have been among these treasures."</ref><ref>{{cite journal|last=Fanselow|first=Frank|year=1989|title=Muslim society in Tamil Nadu (India): an historical perspective|journal=Journal Institute of Muslim Minority Affairs|volume=10|issue=1|pages=264–289}}</ref> ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਹੀਰੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੀਕ ਟਿੱਪਣੀ ਇੱਥੇ ਸੰਨ 1526 ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ 1294 ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਹਿਲਕ ਦੇਵ ਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਇਹ ਆਂਕਿਆ, ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਢਾਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਜਿਨੇ ਆਨਾਜ ਜਿੰਨਾਂ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖੀਰ 1526 ਵਿੱਚ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਬਰਨਾਮਾ 1526 - 1530 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਗਿਆਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁਕਾਰਿਆ। ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਬਾਬਰ ਦਾ ਹੀਰਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਹਿਲਾਇਆ। ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਬਾਬਰ ਦੇ ਡਾਇਮੰਡ' ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਮੋਰ ਤਖਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀਰਾ ਜੁੜਵਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] [[ਆਗਰਾ]] ਨੇੜੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਹੀਰਾ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਇੱਕ ਵੇਨੇਸ਼ੀ ਜੌਹਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ 186 ਕੈਰਟ ਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article55804057|title=Tortuous Journeys Of Indian "Stones Of Destiny".|date=15 May 1953|newspaper=The West Australian|accessdate=31 August 2013|publisher=National Library of Australia|location=Perth|page=3}}</ref> ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਝਰੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਸਿਰਫ ਅਕਸ ਦੇਖ ਸਕੇ। 1738 ਵਿੱਚ [[ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ|ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੂਬ ਲੁੱਟ ਮਚਾਈ। ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਜ਼ਿਮ ਮਾਰਵੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1747 ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1751 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਬਦਲੇ  ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਹਿਨਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|year=1838|title=The Asiatic Journal and Monthly Register for British India and its Dependencies.|journal=The Asiatic Journal and Monthly Register for British India and its Dependencies.|volume=27|pages=177}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ [[ਰੂਸ]] ਦੁਆਰਾ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=William Dalrymple (2012). Return of a King: The Battle for Afghanistan. Bloomsbury. p. 5.|isbn=978-1-408-8183-05}}</ref>ਪਰ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੀਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਭੱਜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1813 [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨਨਿਵਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KPVrDgAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=history+of+kohinoor&hl=en|title=Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond|last=Dalrymple|first=William|last2=Anand|first2=Anita|date=2017-06-15|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4088-8885-8|language=en}}</ref> == ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ == [[File:RanjitSingh_by_ManuSaluja.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RanjitSingh_by_ManuSaluja.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (2009)]] ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੌਹਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਦੇ ਅਸਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ 125,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਜੌਹਰੀਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕੀਮਤ "ਸਾਰੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ" ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Dalrymple, William; Anand, Anita (2017). Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond. Bloomsbury.|isbn=978-1-408-88886-5}}</ref> ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੀਰਾ [[ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਊਠ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਝੋਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਝੋਲੇ ਵਾਲੇ 39 ਹੋਰ ਊਠ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ<ref name=":0" /> 40 ਊਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਹਿਨੂਰ ਕਿਹੜੇ ਊਠ ਤੇ ਲੱਦਿਆ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਮਿਸਰ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1839 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 26 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ, ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ।<ref name=":1" /> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ [[ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਿਰ, ਪੁਰੀ|ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ]] ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਪਰੰਤੂ ਖ਼ਜਾਨਚੀ ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲ == 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਬੀ ਤਖਤਾਪਲਟ ਵਿੱਚ ਕਾਤਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ [[ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Dalrymple, William; Anand, Anita (2016). Kohinoor: The Story of the WorldÕs Most Infamous Diamond. Juggernaut Books.|isbn=978-93-86228-08-6}}</ref> == ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ == [[File:Franz_Xaver_Winterhalter_Queen_Victoria_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Franz_Xaver_Winterhalter_Queen_Victoria_(cropped).jpg|thumb|200x180px|ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਕੋਹਿਨੂਰ]] [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਧੀ ਤੇ ਤੀਜੇ ਆਰਟੀਕਲ ਅਨੁਸਾਰ- <blockquote> ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸੂਜਾ-ਉਲ-ਮੂਲਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨਾਮ ਦਾ ਰਤਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite book|title=History of Koh-i-Noor, Darya-i-Noor, and Taimur's Ruby. Atlantic Publishers & Distri. 1985.}}</ref> </blockquote>ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ 3 ਜੁਲਾਈ 1850 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FHvWAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=koh+i+noor&q=koh+i+noor&hl=en|title=The Koh-i-noor Diamond: The History and the Legend|last=Howarth|first=Stephen|date=1980|publisher=Quartet Books|isbn=978-0-7043-2215-8|language=en}}</ref> == ਸ਼ਾਹੀ ਤਾਜ ਵਿੱਚ == ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਐਡਵਰਡ VII ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜ ਦਿੱਤਾਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1902 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵੇਲੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1911 ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ ਰਾਣੀ ਮੈਰੀ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Queen Marys Crown, Inventory Number 31704 |url=https://www.rct.uk/collection/31704/queen-marys-crown |access-date=2023-05-07 |website=Royal Collection Trust}}</ref> ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ 1937 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web |title=Queen Elizabeth The Queen Mother's Crown 1937,Inventory Number 31703 |url=https://www.rct.uk/collection/31703/queen-elizabeth-the-queen-mothers-crown |access-date=2023-05-07 |website=Royal Collection Trust}}</ref> ਜਦੋਂ 2002 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/1907313.stm|title=Priceless gem in Queen Mother's crown|date=2002-04-04|access-date=2023-05-07|language=en-GB}}</ref> 6 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਸ III ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਕੈਮਿਲਾ ਨੂੰ 6 ਮਈ 2023 ਨੂੰ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਸ III ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਰਾਣੀ ਮੈਰੀ ਵਾਲਾ ਤਾਜ ਨਾਲ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਤਾਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੇ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-64638152|title=Controversial diamond won't be used in coronation|date=2023-02-14|work=BBC News|access-date=2023-05-07|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=King Charles III Coronation And The Kohinoor: No Kohinoor On Camilla's Crown {{!}} English News |url=https://www.msn.com/en-in/video/news/king-charles-iii-coronation-and-the-kohinoor-no-kohinoor-on-camilla-s-crown-english-news/vi-AA1aP7ga |access-date=2023-05-07 |website=MSN |language=en-IN}}</ref> == ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਾਅਵੇ == [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2010-07-31 |title=The Koh-i-Noor: diamond robbery? - Telegraph |url=http://www.telegraph.co.uk/news/features/7917372/The-Koh-i-Noor-diamond-robbery.html |access-date=2023-05-07 |website=web.archive.org |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731111919/http://www.telegraph.co.uk/news/features/7917372/The-Koh-i-Noor-diamond-robbery.html |url-status=bot: unknown }}</ref> ਇਹ ਮੰਗ 1943 ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 2000,2010 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Indian MPs demand Kohinoor's return |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/727231.stm}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-02-21 |title=Koh-i-Noor Diamond Will Not Be Returned To India, David Cameron Insists |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/2013/02/21/koh-i-noor-diamond-not-returned-india-david-cameron-insists-pictures_n_2732342.html |access-date=2023-05-07 |website=HuffPost UK |language=en}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/21/world/asia/india-britain-koh-i-noor-diamond.html|title=India Says It Wants One of the Crown Jewels Back From Britain|last=Najar|first=Nida|date=2016-04-20|work=The New York Times|access-date=2023-05-07|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵੱਲੋਂ 1976 ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸੀ "ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=5H9CAAAAYAAJ&redir_esc=y|title=Pakistan Horizon|date=1976|publisher=Pakistan Institute of International Affairs.|language=en}}</ref> [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਨੇ ਵੀ ਕੋਹਿਨੂਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਠੋਕਿਆ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ, ਹੀਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ (ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ) ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੀਰਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2000/nov/05/afghanistan|title=Taliban asks the Queen to return Koh-i-Noor gem|last=Harding|first=Luke|date=2000-11-05|work=The Guardian|access-date=2023-05-07|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==ਨੋਟ== {{Noteslist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == {{Refbegin|30em}} * {{cite book|first=Victor|last=Argenzio|title=Crystal Clear: The Story of Diamonds|url=https://archive.org/details/crystalclearstor00arge|url-access=registration|year=1977|publisher=David McKay Co.|isbn=978-0-679-20317-9}} *{{cite book|first=Ian|last=Balfour|title=Famous Diamonds|url=https://books.google.com/books?id=ekzrAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Antique Collectors' Club|isbn=978-1-85149-479-8}} * {{cite book|first1=Hubert|last1=Bari|first2=Violaine|last2=Sautter|author2-link=Violaine Sautter|title=Diamonds: In the Heart of the Earth, in the Heart of Stars, at the Heart of Power|url=https://books.google.com/books?id=oS6pKwAACAAJ|year=2001|publisher=Vilo International|isbn=978-2-84576-032-5|access-date=12 October 2016|archive-date=9 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209165432/https://books.google.com/books?id=oS6pKwAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=James Andrew|last=Broun-Ramsay|title=Private Letters|url=https://books.google.com/books?id=bAzgAAAAMAAJ|edition=2|year=1911|publisher=Blackwood|location=India}} * {{cite book|first1=William|last1=Dalrymple|author-link=William Dalrymple (historian)|first2=Anita|last2=Anand|author-link2=Anita Anand (journalist)|title=Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond|year=2017|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-408-88886-5|url=https://books.google.com/books?id=JFcqDwAAQBAJ&pg=PT95}} * {{cite book|title=The English Regalia|first=Cyril|last=Davenport|year=1897|publisher=K. Paul, Trench, Trübner & Co.|url=https://archive.org/details/englishregalia00daveuoft|access-date=7 January 2016|archive-date=24 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324180037/https://archive.org/details/englishregalia00daveuoft|url-status=live}} * {{cite book|first=John R.|last=Davis|title=The Great Exhibition|url=https://books.google.com/books?id=kp8hAQAAIAAJ|year=1999|publisher=Sutton|isbn=978-0-7509-1614-1}} * {{cite book|title=The Crown Jewels: Souvenir Guidebook|url=https://archive.org/details/isbn_9781873993132|first1=Sally|last1=Dixon-Smith|first2=Sebastian|last2=Edwards|first3=Sarah|last3=Kilby|first4=Clare|last4=Murphy|first5=David|last5=Souden|first6=Jane|last6=Spooner|first7=Lucy|last7=Worsley|publisher=Historic Royal Palaces|year=2010|isbn=978-1-873993-13-2}} * {{cite book|first=Emily|last=Eden|title=Portraits of the Princes and People of India|url=https://archive.org/details/dli.granth.100580|year=1844|page=[https://archive.org/details/dli.granth.100580/page/n43 14]|publisher=J. Dickinson & Son}} * {{cite book|first1=Lionel|last1=Fanthorpe|first2=Patricia|last2=Fanthorpe|title=Secrets of the World's Undiscovered Treasures|url=https://books.google.com/books?id=P7zSw4mJmKgC&pg=PA202|year=2009|publisher=Dundurn|isbn=978-1-77070-508-1|access-date=23 November 2017|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231133330/https://books.google.com/books?id=P7zSw4mJmKgC&pg=PA202|url-status=live}} * {{cite book|first=Lauren M. E.|last=Goodlad|title=The Victorian Geopolitical Aesthetic: Realism, Sovereignty, and Transnational Experience|url=https://books.google.com/books?id=QzQcBgAAQBAJ&pg=PA136|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872827-6|access-date=30 November 2017|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227003537/https://books.google.com/books?id=QzQcBgAAQBAJ&pg=PA136|url-status=live}} * {{cite book|first=Elizabeth|last=Hennessy|title=A Domestic History of the Bank of England, 1930–1960|url=https://archive.org/details/domestichistoryo00henn|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/domestichistoryo00henn/page/n262 237]|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39140-5}} * {{cite book|editor1-first=Karin|editor1-last=Hofmeester|editor2-first=Bernd-Stefan|editor2-last=Grewe|title=Luxury in Global Perspective: Objects and Practices, 1600–2000|url=https://books.google.com/books?id=eu6SDQAAQBAJ|year=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-10832-5}} * {{cite magazine|first=R. A.|last=Howie|url=http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_63/63-2-292.pdf|title=Book Reviews|magazine=Mineralogical Magazine|year=1999|volume=63|issue=2|publisher=Mineralogical Society of Great Britain and Ireland|access-date=2023-05-09|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614181956/http://www.minersoc.org/pages/Archive-MM/Volume_63/63-2-292.pdf|url-status=dead}} *{{cite journal|first=Nigel B.|last=Israel|title='The Most Unkindest Cut of All' - Recutting the Koh-i-Nur|journal=Journal of Gemmology|year=1992|volume=23|number=3|page=176|issn=0022-1252|doi=10.15506/JoG.1992.23.3.176}} * {{cite book|first=Anna|last=Keay|title=The Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=MwpjtwAACAAJ|year=2011|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-51575-4|access-date=12 October 2016|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227230207/https://books.google.com/books?id=MwpjtwAACAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=T. K.|last=Kurien|title=Geology and Mineral Resources of Andhra Pradesh|url=https://books.google.com/books?id=r20IAAAAIAAJ|year=1980|publisher=Geological Survey of India|access-date=24 November 2017|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230120318/https://books.google.com/books?id=r20IAAAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=Jean Marie|last=Lafont|title=Maharaja Ranjit Singh: Lord of the Five Rivers|url=https://books.google.com/books?id=zjduAAAAMAAJ|year=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-566111-8}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/sirjohnloginand00logigoog|title=Sir John Login and Duleep Singh|first=Lena Campbell|last=Login|author-link=Lena Login|year=1890|publisher=Languages Dept|location=Punjab|access-date=1 April 2016|archive-date=7 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407010403/http://www.archive.org/details/sirjohnloginand00logigoog|url-status=live}} * {{cite book|first=Kenneth J.|last=Mears|title=The Tower of London: 900 Years of English History|url=https://books.google.com/books?id=D_kgAAAAMAAJ|year=1988|publisher=Phaidon|isbn=978-0-7148-2527-4|access-date=12 October 2016|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219160755/https://books.google.com/books?id=D_kgAAAAMAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first1=Kenneth J.|last1=Mears|first2=Simon|last2=Thurley|first3=Claire|last3=Murphy|title=The Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=r1GJnAEACAAJ|year=1994|publisher=Historic Royal Palaces|asin=B000HHY1ZQ}} * {{cite book|first=P. N.|last=Rastogi|title=Ethnic Tensions in Indian Society: Explanation, Prediction, Monitoring and Control|url=https://books.google.com/books?id=xBOlsFQH-toC|year=1986|publisher=Mittal Publications|isbn=978-9-997-38489-8}} * {{cite book|first=Tessa|last=Rose|title=The Coronation Ceremony and the Crown Jewels|url=https://books.google.com/books?id=bSUTAQAAIAAJ|year=1992|publisher=HM Stationery Office|isbn=978-0-117-01361-2|access-date=25 November 2017|archive-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227023444/https://books.google.com/books?id=bSUTAQAAIAAJ|url-status=live}} * {{cite book|first=Henry George|last=Smith|title=Gems and Precious Stones|url=https://archive.org/details/gemspreciousston00smitrich|year=1896|publisher=Charles Potter|access-date=19 February 2020|archive-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121083257/http://archive.org/details/gemspreciousston00smitrich|url-status=live}} * {{cite book|first1=Edwin William|last1=Streeter|first2=Joseph|last2=Hatten|title=The Great Diamonds of the World|url=https://archive.org/details/greatdiamondsofw00stre|year=1882|publisher=G. Bell & Sons|access-date=26 November 2017|archive-date=4 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604151430/https://archive.org/details/greatdiamondsofw00stre|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Sucher|first1=Scott D.|last2=Carriere|first2=Dale P.|year=2008|title=The Use of Laser and X-ray Scanning to Create a Model of the Historic Koh-i-Noor Diamond|journal=Gems & Gemology|volume=44|issue=2|pages=124–141|doi=10.5741/GEMS.44.2.124}} * {{cite journal|journal=New Zealand Journal of History|volume=15|issue=1|issn=0028-8322|date=April 1981|first=Nicholas|last=Tarling|author-link=Nicholas Tarling|publisher=University of Auckland|url=http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1981/NZJH_15_1_03.pdf|title=The Wars of British Succession|access-date=10 July 2016|archive-date=1 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201152928/http://www.nzjh.auckland.ac.nz/docs/1981/NZJH_15_1_03.pdf|url-status=live}} * {{cite journal |first=Dena K. |last=Tarshis |year=2000 |title=The Koh-i-Noor Diamond and its Glass Replica at the Crystal Palace Exhibition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-glass-studies_2000_42/page/n136 |jstor=24191006 |journal=Journal of Glass Studies |publisher=Corning Museum of Glass |volume=42 |pages=133–143 |issn=0075-4250 }} * {{cite journal |last=Young |first=Paul |s2cid=144262612 |year=2007 |title="Carbon, Mere Carbon": The Kohinoor, the Crystal Palace, and the Mission to Make Sense of British India |journal=Nineteenth-Century Contexts |volume=29 |issue=4 |pages=343–358 |doi=10.1080/08905490701768089 }} * {{cite book|first1=Sir George|last1=Younghusband|first2=Cyril|last2=Davenport|title=The Crown Jewels of England|url=https://archive.org/details/TheCrownJewelsOfEngland|year=1919|publisher=Cassell & Co.|asin=B00086FM86}} {{Refend}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * Shipley, Robert M. (1939) ''Important Diamonds of the World'', pp.&nbsp;5-8. [[Gemological Institute of America]], USA, Vol. 3, No. 4 (Winter 1939) * Shipley, Robert M. (1943) ''Diamond Glossary'', pp.&nbsp;119 (PDF page 11) [[Gemological Institute of America]], USA, Vol. 4, No. 8 (Winter 1943) == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Koh-i-Noor Diamond|ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] 26gt0iulwr23sub6wavrtrdzbppdvyj 0 2459 837905 836746 2026-04-29T20:07:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837905 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | image = Contemporary painting of Guru Tegh Bahadur by Ahsan, ca.1668.jpg | caption = | birth_name = ਤਿਆਗ ਮੱਲ | birth_date = {{Birth date|1621|04|01|df=yes}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1675|11|11|1621|04|01}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_cause = ਸਿਰ ਕਲਮ | period = 1664–1675 | other_names = ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ | known_for = * ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ * ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਾਹਦਤ<ref>Gill, Sarjit S., and Charanjit Kaur (2008), "Gurdwara and its politics: Current debate on Sikh identity in Malaysia", SARI: Journal Alam dan Tamadun Melayu, Vol. 26 (2008), pages 243-255, Quote: "Guru Tegh Bahadur died in order to protect the Kashmiri Hindus' religious freedom."</ref> ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Darshan|title=Martyrdom Of Guru Tegh Bahadur|date=2003|publisher=Anamika Publishers & Distributors (P) Limited|location=New Delhi|isbn=9788179750322|page=30, Quote: "Guru Tegh Bahadur ji, the ninth Guru of the Sikhs, became a Martyr for the freedom of conscience and belief."}}</ref><ref>{{cite book|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|title=South Asian Religions: Tradition and Today|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512|page=228|url=https://books.google.com/?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA228&dq=guru+tegh+bahadur+freedom+of#v=onepage&q=guru%20tegh%20bahadur%20freedom%20of&f=false|accessdate=17 November 2016}}</ref> | spouse = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | children = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] | mother = ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ | predecessor = [[ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] | successor = [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ''' (1 ਅਪਰੈਲ 1621 – 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਜੂਲੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1665 ਤੋਂ 1675 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਹੇ।<ref>{{cite book|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|year=1984|publisher=Manchester University Press|pages=32–33|url=https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|author=W. H. McLeod|access-date=14 November 2013|isbn=9780719010637|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101303/https://books.google.com/books?id=Mj28AAAAIAAJ|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=The Ninth Master Guru Tegh Bahadur (1621–1675)|url=http://www.sikhs.org/guru9.htm|website=sikhs.org|access-date=23 November 2014|archive-date=7 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107050930/http://www.sikhs.org/guru9.htm|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ''' ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੱਬੀ ਕੁਚਲੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਬਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਯੋਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ 115 ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ ਹੈ। ਉਹ 1664 ਵਿੱਚ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195130249|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9]|chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[BBC]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="fenech4">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–238|access-date=12 June 2017|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504190932/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|url-status=live}};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher= American Oriental Society | volume=121 | issue=1 | year=2001 |doi=10.2307/606726 | pages=20–31| jstor=606726 }};<br />{{cite journal | last=Fenech | first=Louis E. | title=Martyrdom and the Sikh Tradition | journal=Journal of the American Oriental Society | publisher=American Oriental Society | volume=117 | issue=4 | year=1997 | doi=10.2307/606445 | pages=623–642| jstor=606445 }};<br />{{cite journal | last=McLeod | first=Hew | title=Sikhs and Muslims in the Punjab | journal=South Asia: Journal of South Asian Studies | publisher=Taylor & Francis | volume=22 | issue=sup001 | year=1999 | issn=0085-6401 | doi=10.1080/00856408708723379 | pages=155–165}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="singharakab">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=169|access-date=30 October 2016|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920113541/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|url-status=live}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="nesbitt122">{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123|access-date=9 March 2017|archive-date=9 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309075522/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite book |last=Torri |first=Michelguglielmo |url=https://www.google.co.in/books/edition/A_History_of_India/L9k5EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=guru+tegh+bahadur&pg=PA351&printsec=frontcover |title=A History of India Volume 1: From the First Human Settlements to the Mughal Empire |date=2025-02-25 |publisher=Boydell & Brewer |isbn=978-1-83765-144-3 |pages=351 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://www.google.co.in/books/edition/Historical_Dictionary_of_Sikhism/xajcAwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=tegh+bahadur+execution&pg=PA305&printsec=frontcover|publisher=Bloomsbury Publishing PLC|date=2014-06-11|isbn=978-1-4422-3601-1|language=en|first=Louis E.|last=Fenech|first2=W. H.|last2=McLeod|pages=305|quote=According to Muslim sources he was taken as a brigand. Sikh sources, however, vigorously resist this claim.}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 ਦਿਨ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਛੇਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ। 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲਖਨੋਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਲਚੰਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ 1634 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋ 32 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ 5 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਤੇ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮਤ ਉਚੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬੈਠਦੇ ਤਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਬੈਠੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੇਤਰ ਨਹੀ ਚੁੱਕੇ ਜਾਂਦੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਉਪਰਾਮ ਤਬੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਸੰਨ 1664 ਈ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- ਬਿਹਾਗੜਾ ਗਉੜੀ,ਆਸਾ ਦੇਵਗੰਧਾਰ ਸੋਰਠਿ ਧਨਾਸਰੀ ਟੋਡੀ ਤਿਲੰਗ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਮਕਲੀ ਮਾਰੂ ਬਸੰਤ ਬਸੰਤ ਹਿਡੋਲ ਸਾਰੰਗ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਆਦਿ ਰਾਗ ਵਿਸੇਸ ਹਨ ਆਪ ਜੀ ਨੈ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਦੇ ਹਨ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮਨਾ ਜਾਗ ਲੇਹੁ ਕਹਾ ਗਾਫਲ ਸੋਇਆ । (ਤਿਲੰਗ ਮ 9)ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਾਜ ਮਿਦੰਗ ਦੀ ਬਖਸੀਸ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤ ਸਰੂਪ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋ ਬਾਅਦ ਆਪ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲਾ ਆ ਕੇ ਉਥੇ 20 ਸਾਲ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਦਵਾਈ ਆਪ ਜੀ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ ,ਸੂਰਬੀਰ ,ਸਸਤਰਧਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। 1634 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ। ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਫਿਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੋ ਜਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।। ਅਖੀਰ ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਿਆ ਸੀ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਣਾ ਦੀਆ 500 ਮੋਹਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਪੁੱਜਾ ਉਸ ਸਮੇ ਉਥੇ 22 ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆ ਮੰਜੀਆ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਅੱਗੇ 55 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਕਾਫੀ ਪੁੱਛ ਗਿੱਛ ਤੋ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆ ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੀ ਸੁੱਖਣਾ 500 ਦੀ ਸੁੱਖਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ 5 ਮੋਹਰਾ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਗੱਦ ਗੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੋਲਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ, ਭਾਵ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਸਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ ਤਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ (ਪਿਤਾ ਜੀ) ਤੁਹਾਡੇ ਤੋ ਵੱਧ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਚਾਦਨੀ ਚੌਕ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ ਭਾਈ ਮਤੀਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਤੀਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਭਾਈ ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਹੀਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ । ਜਲਾਦ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਤਰਾ ਆਪ ਨੇ ਸੀਸ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਾ ਦੀਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਨਵੰਬਰ 1675 (੧੬੭੫)ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਲੈ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਤੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅੱਜਕਲ ਇਨਾ ਸਥਾਨਾਂ ਉਪਰ ਗੁਰੂਘਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ।। ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕੁ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ।।੫੧ ਸਲੋਕ ਮ : ੯ 1426 ਅੰਗ ਅੰਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਅਰਥਾਤ ਸਮੂਹ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਇਜੱਤ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ।। === ਯਾਤਰਾਵਾਂ === ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਮੇਤ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਗਏ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|pages=139–40}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਲੰਗਰ (ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈਆਂ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="ps189">{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=187–89}}</ref><ref name="rp88">{{cite book|last=Pruthi|first=Raj|title=Sikhism and Indian civilization|year=2004|isbn=978-81-7141-879-4|page=88|publisher=Discovery Publishing House }}</ref> ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="nsxviii">{{cite book |author=Gobind Singh (Translated by Navtej Sarna) |title=Zafarnama |publisher=Penguin Books |year=2011 |isbn=978-0-670-08556-9 |pages=xviii–xix}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਦਾ ਜਨਮ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਾਮ ਦੇ ਧੁਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ (ਸੁਪੰਗਮੰਗ) ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਸੀ।.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Dharam |title=Guru Tegh Bahadur: His Life, Travel and Message |last2=Singh |first2=Paramvir |publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting |year=2022 |isbn=9789354095832 |quote=There took place one battle between the opposing forces of Ram Singh and the Ahom king, named Chakradhwaj, but it remained inconclusive. According to Sikh chronicles, the Guru was able to arrange a truce between the opposing forces and opened the way for a negotiated settlement. The Guru succeeded in bringing about a rapprochement between them and thus more bloodshed was avoided. To celebrate the happy conclusion, soldiers of Ram Singh's camp raised a high mound on the bank of the Brahmputra, each soldier contributing five shields of earth. On the top of this mound now stands Thara Sahib or Damdama Sahib ...}}</ref><ref name="ps189" /><ref>{{cite book |last=Kohli |first=Mohindar |title=Guru Tegh Bahadur: testimony of conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=25–27}}</ref> ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਚੰਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ 500 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="bbcgtb" /><ref>{{cite book|last=Singha|first=H.S.|title=The encyclopedia of Sikhism|publisher=Hemkunt Publishers|year=2000|isbn=978-81-7010-301-1|page=21}}</ref> 1672 ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Prithi|title=The history of Sikh gurus|publisher=Lotus Press|year=2006|isbn=978-81-8382-075-2|pages=121–24}}</ref> == ਫਾਂਸੀ == === ਬਿਰਤਾਂਤ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਤ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Jerryson |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=pfjtDwAAQBAJ&pg=PA684 |title=Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World [2 Volumes] |year=2020 |isbn=9781440859915 |page=684|publisher=Abc-Clio }}</ref> ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ: ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ 500 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਫਤਿਖਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।<ref name=":22">{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=293–300 |chapter=Chapter XXII}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":22" /> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71">{{cite book |author=J. S. Grewal |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=978-0-521-63764-0 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/71 71]–73 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |author=Purnima Dhavan |url=https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-987717-1 |pages=33, 36–37 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504223455/https://books.google.com/books?id=q0ZpAgAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਉਬਲਦੇ ਤਰਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name=":5" />{{Rp|page=48}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੌਕ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Grewal1998p71" /><ref name="SinghFenech2014p236">{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100411-7 |editor=Louis E. Fenech |pages=236–238 |access-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504171425/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |archive-date=4 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="cs2013" /> === ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ === [[File:Painting depicting the execution of Guru Tegh Bahadur.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ।]] [[File:Head of Guru Tegh Bahadar is brought to Anandpur by Sikhs.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਆਰਟ]] ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ 1680 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1690 ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |date=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/606445 |url-status=live |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=633 |doi=10.2307/606445 |issn=0003-0279 |jstor=606445 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000554/https://www.jstor.org/stable/606445 |archive-date=6 October 2018 |access-date=2 December 2017|url-access=subscription }}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Grewal|first=J. S.|title=Guru Gobind Singh (1666–1708): Master of the White Hawk|publisher=Oxford University Press|year=2020|isbn=9780199494941|pages=9–10|chapter=New Perspectives and Sources}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |url=https://books.google.com/books?id=FdgWBgAAQBAJ&pg=PA261 |title=Pluralism and Democracy in India: Debating the Hindu Right |last2=Nussbaum |first2=Martha Craven |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539553-2 |pages=261 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ:<ref name="sur">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JHVmEAAAQBAJ&pg=PT379|title=Medieval Panjab in Transition Authority, Resistance and Spirituality C.1500 – C.1700|last1=Singh|first1=Surinder|isbn=9781000609448|page=384|year=2022|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Trilochan |title=Guru Tegh Bahadur, Prophet and Martyr: A Biography |publisher=Gurdwara Parbandhak Committee |year=1967 |pages=311 |chapter=Chapter XXIV}}</ref> ''ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮੂਹਰਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗੇ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਬਹਾਦਰੀ (ਸਾਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਝੱਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। — ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ: ਅਪਨੀ ਕਥਾ'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।<ref name="sc2001" /> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰੋਤ<ref>{{Cite book |last=Grewal |first=J.S. |url=https://books.google.com/books?id=9yj-OwAACAAJ |title=Sikh History From Persian Sources |year=2001 |publisher=Indian History Congress |isbn=978-81-89487-18-8 |pages=12–13 |language=en |quote=Most of the non Sikh sources mention Guru Tegh Bahadur's militancy as the reason for Aurangzeb's action. By contrast, the Sikh sources dwell exclusively on the religious dimension of the situation.}}</ref> ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਸਨ<ref name=":0" /> ਜਿਸ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnayaran |url=https://books.google.com/books?id=yH4hAwAAQBAJ&pg=PA192 |title=History, Culture and the Indian City |date=2009-09-03 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48044-4 |pages=192 |language=en |quote=In another, the historian Satish Chandra pointed out that the 'official explanation' for the execution of the Sikh Guru Tegh Bahadur by the Mughal court was that he had 'resorted to plunder and rapine'.}}</ref> ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1782, ਜਿੱਥੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ (ਕਥਿਤ) ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="sc2001">{{cite web|last1=Chandra|first1=Satish|title=Guru Tegh Bahadur's martyrdom|url=http://www.thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020228135707/http://thehindu.com/thehindu/2001/10/16/stories/05162524.htm|archive-date=28 February 2002|access-date=20 October 2016|work=[[The Hindu]]}}</ref> ''(ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। (ਦਰਅਸਲ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਫਕੀਰ ਸੀ, ਦੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਰੀਦ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ (ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਵਕੀਆ ਨਵੀਸ (ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਟ) ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਆਲਮਗੀਰ [ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ] ਨੂੰ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਅੜੀਅਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। — ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਖ਼ਖੇਰੀਨ'' ਚੰਦਰ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ - ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ - ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ "ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਰਕ" ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।<ref name="sc2001" /><ref>{{Cite web|title=Siyar-ul-Mutakhkherin – Banglapedia|url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|access-date=2021-09-18|website=en.banglapedia.org|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918151706/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Siyar-ul-Mutakhkherin|url-status=live}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹਾਫਿਜ਼ ਆਦਮ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਸਬੰਧ ਕਾਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਕਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।<ref name="sc2001" /> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਿੱਖ ਸਾਖੀਆਂ (ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ)<ref name=":2">{{Cite book |last=Dogra |first=R. C. |url=http://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr |title=Encyclopaedia of Sikh religion and culture |date=1995 |publisher=New Delhi : Vikas Pub. House |others=Internet Archive |isbn=978-0-7069-8368-5 |pages=407}}</ref> ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਗੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਨ" ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੱਟੜ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ।<ref name="ha">{{Cite book |last=Chandra |first=Satish |url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA296 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II |date=2005 |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1066-9 |pages=296 |language=en}}</ref> ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦਾ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Truschke |first=Audrey |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |date=2017-05-16 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-0259-5 |pages=48 |language=en}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ (ਲਗਭਗ 1708){{sfn|Grewal|2001|p=105}} ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ: ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਨੁਯਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 1723 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ਇਬਰਤਨਾਮਾ{{sfn|Grewal|2001|p=110}}, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Grewal|2001|p=13}} ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਦਾਤ ਉਤ ਤਵਾਰੀਖ (ਲਗਭਗ 1805) ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਚੁਣਿਆ: ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1672 ਅਤੇ 1673 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਫੌਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="sur" /><ref name="sc2001" /> ਚੰਦਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੁਝ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ: ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sc2001" /> [[File:Detail of a mural from Gurdwara Baba Atal Rai depicting Guru Tegh Bahadar and a young Guru Gobind Singh receiving a delegation of Kashmiri Pandits whom petition their help against religious persecution.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੈਸਕੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ।]] ==ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ|ਰਾਮ ਰਾਇ]] ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉਤੇ ਅਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ (ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿਤਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਏਨਾ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ, 4 ਮਾਰਚ,1665 ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਬੜਾ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੰਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਾਈ। ਪਰਸ ਰਾਮ, 18 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪੁੱਜਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਤਾ। ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਪਰਸ ਰਾਮ ਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਨੂੰ ਚਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦਾਦੀ ਬਸੀ, [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]], ਦੀਵਾਨ ਦਰਗਹ ਮੱਲ, ਭਾਈ ਦਰੀਆ ਪਰਮਾਰ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ (ਮਗਰੋਂ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]]) ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਪੰਜੋਖੜਾ, [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀਪਤ]] 'ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ, 20 ਮਾਰਚ, 1664 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁੱਜੇ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੱਖਣ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾਵਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਵਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਲਵਾਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, 22 ਮਾਰਚ, 1664 ਨੂੰ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ 'ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕੁ ਦਿਨ ਉਥੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਮੈਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਬੁਲਾਵਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੁਸੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਹੈ।'' ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ “ਜੋ ਭਾਵੈ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਵਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ==ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ== ਗੁਰੂ ਹਰਕਿੑਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮੇਂ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ "ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ" ਕਹੇ ਸਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ 2-2 ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਮੋਹਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ'ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੀਰ ਮੱਲ ਅਤੇ ਪਿੑਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ।( ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਾਸ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਹਜੂਰੀ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸੋਧ ਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਗਹਾ ਤੇ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) ==ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ== ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ (ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪੑਚਾਰ ਲਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ 'ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਮਾਲਵਾ ਪਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੋੜ ਮੰਡੀ, ਮਹਿਸਰਖਾਨਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ। ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਲਾਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ 500 ਰੁ: ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਖੋਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਗਰ 16 ਜੂਨ 1665 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕਾ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਬਣ ਗਿਆ। ==ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ== [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। 25 ਮਈ, 1675 ਦੇ ਦਿਨ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਵੀ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਏ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਫ਼ਰਿਆਦੀ ਹੋਏ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀ ਕੇਦਾਰ ਨਾਥ, ਬਦਰੀ ਨਾਥ, [[ਪੁਰੀ]], ਦੁਆਰਕਾ, ਕਾਂਚੀ, ਮਥਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਆਏ ਹਾਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਬਾਂਹ ਨਹੀਂ ਫੜੀ। ਅਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਜਪੂਤ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣੀ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹੁੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਆਖ਼ਰੀ ਆਸ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਮੋਝੂਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਉ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖ ਦਿਉ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ” ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਡੁੱਬਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤਾਣੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਝੋਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਬੜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਮੂੰਹੋਂ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਓ ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿਓ ਕਿ ਜਾਹ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ==ਕੁਰਬਾਨੀ== 1665 ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1665 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਧਮਤਾਨ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਂਦ, ਹਰਿਆਣਾ) ਪੁੱਜੇ। ਧਮਤਾਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ। ਭਾਈ ਦੱਗੋ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1665 ਤਕ ਧਮਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਥੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਧਮਤਾਨ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। 28 ਅਕਤੂਬਰ, 1665 ਤਕ ਆਪ ਏਥੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਥਾਪ ਕੇ ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ [[ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ]] ਜੀ, [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ]] ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਉਲਟ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੋ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਨਿੱਤਰੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਪਕੜ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣੀ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਹੋਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਮਿਤੀ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ: ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਤਵਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਜਲਾਲਦੀਨ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੀਅ ਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: <poem> ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਸਾਧਨ ਹੇਤਿ ਇਤੀ ਜਿਨਿ ਕਰੀ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਯਾ ਪਰੁ ਸੀ ਨ ਉਚਰੀ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੱਲਾਦ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਕਿ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਭੱਜ ਉੱਠੇ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਰੰਘਰੇਟਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬੇਟਾ’ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੜ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਗਨ-ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। == ਸ਼ਹੀਦੀ == ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਚਾਰ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਟਕਾ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ਪਰ ਹਨੇਰਾ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ | ਉਧਰ [[ਭਾਈ ਜੈਤਾ]], ਭਾਈ ਨਾਨੂ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਊਦਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਘੜੀ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਅਪਣੀ ਟੋਕਰੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੀਸ ਚੁਕ ਲਿਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ([[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਹੁਰਾ) ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ, ਅਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ, ਹੇਮਾ ਤੇ ਹਾੜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧੜ ਚੁਕ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ (ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ) ਹੀ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਸ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ 'ਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਲਖੀਆ ਬੇਟਾ ਗੋਧੂ ਕਾ, ਨਗਾਹੀਆ-ਹੇਮਾ-ਹਾੜੀ ਬੇਟੇ ਲਖੀਏ ਕੇ, ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਏ, ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤ, ਨਾਇਕ ਧੂੰਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਕਾ, ਤੂੰਮਰ ਬਿੰਜਲਉਾਤ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਂਵਾਂ ਕੀ ਲਾਸ਼ ਉਠਾਏ ਲਾਏ, ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ, ਮੰਗਹਰ ਸੁਦੀ ਛੱਟ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਦਾਗ਼ ਕੀਆ ਰਸੀਨਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਧ ਘਰੀ ਰੈਨ ਰਹੀ। (ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋਬੰਸੀਆਂ ਕੀ, ਖਾਤਾ ਬੜਤੀਏ ਕਨਾਉਾਤੋਂ ਕਾ)। ਉਦੋਂ ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 1913 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਜਬਰੀ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, 14 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ‘[[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]]’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: <poem> ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ, ਪ੍ਰਭ ਪੁਰਿ ਕਿਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ, ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ, ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) </poem> ਵਿਸ਼ਵ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜ ਲਈ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਬਣੀ। ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿੰਸਾਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਮਾਨਵਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਕਦਮ ਧਰੀਏ।ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1706 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ(ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਵਿਖੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 59 ਪਦੇ(15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰਚਿਤ ਪਦਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ- *ਗਉੜੀ = 9 *ਆਸਾ = 1 *ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ = 3 *ਬਿਹਾਗੜਾ = 1 *ਸੋਰਠਿ = 12 *ਧਨਾਸਰੀ = 4 *ਜੈਤਸਰੀ = 3 *ਟੋਡੀ = 1 *ਤਿਲੰਗ = 3 *ਬਿਲਾਵਲ = 3 *ਰਾਮਕਲੀ = 3 *ਮਾਰੂ = 3 *ਬਸੰਤੁ = 5 *ਸਾਰੰਗ = 4 *ਜੈਜਾਵੰਤੀ = 4<ref>ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2011, ਪੰਨਾ-31</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_fresco_from_Qila_Mubarak.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ, ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur_in_the_Pahari_style.jpg|ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_the_Ninth_Sikh_Guru.jpg|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_19th_century_painting_depicting_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur,_Pahari_painting.png|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ। File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guru_Tegh_Bahadur_painting_from_the_family_workshop_of_Nainsukh_of_Guler.jpg|ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਨੈਨਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portrait_of_Guru_Tegh_Bahadur.jpg|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] eeuu89i604e6phmii8wbgirc0ftqiu2 0 5348 837867 837807 2026-04-29T18:03:01Z Nitesh Gill 8973 /* ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */ 837867 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61 ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹ 5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] 9uq2zhq7xxj0sssitdmjp21gm28yf5r 837868 837867 2026-04-29T18:09:44Z Nitesh Gill 8973 /* ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ */ 837868 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61 ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹ 5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ouikelr89r6tyxp2u8so05ldlwie3nk 0 6943 837903 780943 2026-04-29T20:03:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837903 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ | image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | alt = ਕਾਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਭੂਰੇ ਵਾਲ, ਵੱਡੀ ਤਿੱਖੀ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਟੇਢੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | caption = [[ਗੋਡਫਰੇ ਨੈਲਰ]] ਦਾ 1689ਵਾਲਾ ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ (ਉਮਰ 46) ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | birth_date = 25 ਦਸੰਬਰ 1642 | birth_place = {{nowrap|[[Woolsthorpe-by-Colsterworth]],}} [[ਲਿੰਕਨਸਾਇਰ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date = 20 ਮਾਰਚ 1727 (84) | death_place = [[ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ]], [[ਮਿਡਲਸੈਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | resting_place = [[ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਐਬੇ]] | residence =ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] | fields = {{unbulleted list | {{hlist |[[ਭੌਤਿਕੀ]] |[[ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]]}} | {{hlist |[[ਹਿਸਾਬ]] |[[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]]}} | {{hlist |[[ਅਲਕੈਮੀ]] |[[ਇਸਾਈਅਤ]]}} | {{hlist |[[ਅਰਥ ਸਾਸ਼ਤਰ]] }} }} | workplaces = {{unbulleted list |[[ਕੈਮਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਮਿੰਟ]]}} | alma_mater = [[ਟਰਿੰਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬਰਿਜ]] | academic_advisors = {{unbulleted list | [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007. Retrieved 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold's "[http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]" in ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338.</ref> | [[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php "Newton, Isaac"] in the ''Dictionary of Scientific Biography'', n.4.</ref><ref name="The Newton Handbook"/> }} | notable_students = {{unbulleted list |[[Roger Cotes]] |[[William Whiston]]}} | known_for = {{unbulleted list |[[Newtonian mechanics]] |[[Universal gravitation]] |[[Infinitesimal calculus]] |{{hlist |[[Optics]] |[[Binomial series]]}} |{{hlist |''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' |[[Newton's method]]}} }} | influences = {{unbulleted list | [[Johannes Kepler]] | [[Henry More]]<ref name="More" /> | [[Polish Brethren]]<ref name="heretic"/> | [[Robert Boyle]]<ref>{{cite book |title=Isaac Newton |last=Stokes |first=Mitch |year=2010 |publisher=Thomas Nelson |isbn=1595553037 |page=97 |url=http://books.google.gr/books?id=zpsoSXCeg5gC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=#v=onepage&q=%22Boyle%20influenced%20Newton%22&f=false |accessdate=17 October 2012}}</ref> }} | influenced = <!--directly:-->{{unbulleted list |[[Nicolas Fatio de Duillier]] |[[John Keill]]}} | signature = Isaac Newton signature.svg | signature_alt = Is. Newton <!--- The following not shown by template?: | relatives = {{unbulleted list |[[Hannah Ayscough]] {{small|(mother)}} |[[Catherine Barton]] {{small|(half-niece)}}}} | ethnicity = Caucasian | religion = [[Christian]]<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/discoveries/2007-06-19-newton-religious-papers_N.htm Isaac Newton's Religious Side] USA Today News</ref><ref>{{cite web |url=http://www.isaac-newton.org/ |title="God is known for his work" |publisher=Isaac-newton.org |date= |accessdate=17 August 2012}}</ref> | religion = [[Arianism]] {{small|(''see [[Isaac Newton's religious views]]'')}} ----> }} '''ਆਸਾਕ ਨੁਤਾਣ''' [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਵਲੈਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ [[ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧ ਪੱਤਰ Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ਸੰਨ 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ, 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ,ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਅੰਤਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰੀਪਣ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸੰਵੇਗ ਅਤੇ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ<ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਘਟਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਪੇਕਟਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੈ,ਅਜਿਹਾ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਰੋਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਪਰ ਕਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਾਂ ਐਲਬਰਟ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦਾ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਪਰਭਾਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="royalsoc.ac.uk">{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-07-12 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ਨਿਊਟਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਸਨ,ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰੰਪਰਾਗਤ ਈਸਾਈ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਗਿਆਨ,ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਬਾਇਬਲ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਲਿਖਿਆ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bolton-newton.jpg|thumb]] ==ਜੀਵਨ == ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1643 ਨੂੰ ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੇਮਲੇਟ,ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ - ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਵਿੱਚ ਵੂਲਸਥਰੋਪ ਮੇਨਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ,ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਗਰਿਗੋਰਿਅਨ ਕੇਲੇਂਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਨ 25 ਦਿਸੰਬਰ 1642 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ,ਉਹ ਇੱਕ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਨਿਪੁੰਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੰਨਾ ਐਸਕਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਗੇਲਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਤੀ ਰੇਵਰੰਡ ਬਰਨਾਬੁਸ ਸਮਿੱਥ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਮਰਗੇਰੀ ਐਸਕਫ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟਾ ਆਇਜ਼ੈਕ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ,ਗਰਾਂਥਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ( ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿਡ਼ਕੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ), ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1659 ਉਹ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ -ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਆ ਗਏ,ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਹੈਨਰੀ ਸਟੋਕਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖ਼ਰ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਏ।<ref>White 1997, p. 22</ref> ਜੂਨ 1661 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਕੈੰਬਰਿਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਜਰ - ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ - ਪੜ੍ਹਾਈ ਭੂਮਿਕਾ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਰਸਤੂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਜਿਆਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡੇਸਕਾਰਟੇਸ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵਿਦ ਜਿਵੇਂ [[ਕੌਪਰਨੀਕਸ]], [[ਗੈਲੀਲੀਓ]] ਅਤੇ [[ਕੈਪਲਰ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1665 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1665 ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਪਲੇਗ ਦੀ ਭੀਸ਼ਣ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰ ਨਿਜੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਲਨ,ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।1667 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੇਲੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈੰਬਰਿਜ ਪਰਤ ਆਏ। === ਵਿਚਲੇ ਸਾਲ === ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਜਾਦ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>D Gjertsen (1986), "The Newton handbook", (London (Routledge & Kegan Paul) 1986), at page 149.</ref> ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਲੀਬਨੀਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 1693 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ 1704 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ,ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ 1684 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਧ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1820 ਦੇ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਵਿਸ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਡੇ ਦੁਇਲਿਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ,ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।1691 ਵਿੱਚ ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ''ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ''<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA41 at page 41].</ref>,<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation,[http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA54 at page 54].</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ,ਲੇਕਿਨ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਹਰਹਾਲ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ 1693 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਇਸ ਸਮੇਂ,ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਵੀ ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Westfall 1980, pp 538–539</ref> 1699 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ,ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਜਿਸਦੇ ਨਿਊਟਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ)ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਲੀਬਨੀਜ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ,ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ 1711 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਹੀ ਸੱਚੇ ਖੋਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ,ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੌੜਾ ਨਿਊਟਨ ਬਨਾਮ ਲੀਬਨੀਜ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ,ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 1716 ਵਿੱਚ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>Ball 1908, p. 356ff</ref> === ਸੋਧ ਕਾਰਜ === ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਪਰ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਘਨ ਪੱਧਰਾ ਵਕਰ (ਦੋ ਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੇ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਪਦ )ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਪਰਿਮਿਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨਾਤਮਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡਾਔਫੇਨਤਾਇਨ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਜਮੈਟ੍ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1669 ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨੀਂ,ਕੈਂਬਰਿਜ ਜਾਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।ਹਾਲਾਂਕਿ,ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਈ ਜਰੁਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ( ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕੇ )। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਸਰਾ,ਜਿਸਦਾ ਹੁਕਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਲੀਲ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਟਲ ਗਿਆ। 1670 ਤੋਂ 1672 ਤੱਕ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪੇਕਟਰਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਂਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਿਜਮ ਬਹੁਵਰਣੀ ਸਪੇਕਟਰਮ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਣ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਾਉਣ ਤੋਂ ਰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ,ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾਕਿ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਰੰਗ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ]]ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਂਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ (ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ,ਅਤੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੱਠਦ੍ਰਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ(Newtonian reflecting type telescope) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ,ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਦਰਅਸਲ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ,ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨਿਅਨ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਾਵਰਤਕ ਧਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ,ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669|title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67|publisher=Books.google.com|date=|accessdate=2010-01-16|isbn=9780521566698|author1=Hall, Alfred Rupert|year=1996}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰਵਰੀ 1669 ਤੱਕ ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। 1671 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰਦਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=KAWwzHlDVksC&dq=history+of+the+telescope&printsec=frontcover |title='&#39;The History of the Telescope'&#39; By Henry C. King, Page 74 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780486432656|author1=King, Henry C|year=2003}}</ref> ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ,ਨਿਊਟਨ ਇੰਨਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੁੱਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੋਨੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਟੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣਾਂ ਜਾਂ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ,ਜੋ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਪਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ ਜਰੁਰੀ ਸੀ। == ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਯੋਗਦਾਨ == 1675 ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਹੇਤੁ,ਈਥਰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਧ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਥਰ ਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਪਤ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਜਾਨ ਮੇਨਾਰਡ ਕੇਨੇਜ,ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ,ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਮੰਤਕ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ : ਉਹ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ )। 1677 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਾਂਤਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,ਅਰਥਾਤ,ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ,ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਪਰ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ,ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁੱਕ ਅਤੇ ਫਲੇਮਸਟੀਡ ਦੇ ਸੋਧ ਕਾਰਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਰਮ ਵਿੱਚ ਡੀ ਮੋਟੂ ਕੋਰਪੋਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਪੀਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। == ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ == [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ]] '''ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ'''( ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 5 ਜੁਲਾਈ 1687 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ਗਰੇਵਿਟਾਸ ( ਭਾਰ )ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ,ਬਾਯਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋਰ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਏਜੇਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਦੇ ਨਾਲ,ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਮਿਲੀ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ,ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਦੇ ਦਿਉਲੀਇਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ 1693 ਵਿੱਚ ਤਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। == ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ == 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਧ ਲਿਖੇ ਜੋ ਬਾਇਬਲ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦਵੈਤਵਾਦ ਲਈ ਅਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਜਾਨ ਲੋਕੇ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਸੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਰਜ == ਨਿਊਟਨ 1689 ਤੋਂ 1690 ਤੱਕ ਅਤੇ 1701 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਅਧਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>White 1997, p. 232</ref> 1696 ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡਨ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੰਦਨ ਚਲੇ ਗਏ,ਇਹ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਖਜ਼ਾਨਚੀ,ਹੈਲਿਫੈਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ,ਚਾਰਲਸ ਮੋਂਤਾਗੁ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲੁਕਾਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ (ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਟਕਸਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪ-ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ )। 1699 ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਇਦ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਟਰ ਬਣੇ,ਇਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।ਇਹ ਨਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ-ਵਿਹੂਣੇ ਪਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈਆਂ ਸਨ,ਲੇਕਿਨ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ, 1701 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈੰਬਰਿਜ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1705 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਐਨੀ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ,ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।ਇਹ ਨਾਈਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਮਈ 1705 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>"The Queen's 'great Assistance' to Newton's election was his knighting, an honor bestowed not for his contributions to science, nor for his service at the Mint, but for the greater glory of party politics in the election of 1705." Westfall 1994 p.245</ref> == ਮੌਤ == ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੌਤ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ 1727 ਨੂੰ ਹੋਈ,[ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ 20 ਮਾਰਚ 1726],ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। == ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ == ਫਰੇਂਚ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੁਈਸ ਲਾਗਰੇਂਜ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।<ref>Fred L. Wilson, ''History of Science: Newton'' citing: Delambre, M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J. L. Lagrange," ''Oeuvres de Lagrange'' I. Paris, 1867, p. xx.</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਪੋਪ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਮਰਤੀ - ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ : Nature and natures laws lay hid in night ; God said Let Newton be and all was light . ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਰਵਰੀ 1676 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਹੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ : If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ,ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਹੁੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਸਨ (ਜੋ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਬਾ ਸੀ )।ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ : ''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਤੇ ਤਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਚੀਕਣਾ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਖੋਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇਹ ਇੰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Letter from Isaac Newton to Robert Hooke, 5 February 1676, as transcribed in Jean-Pierre Maury (1992) ''Newton: Understanding the Cosmos'', New Horizons</ref><ref>Wikipedia ''[[Standing on the shoulders of giants]]'',</ref>'' == ਯਾਦਗਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ਔਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ]] ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ(1731)ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਇਕਲ ਰਿਜਬਰੇਕ ਨੇ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਹੈ,ਜਿਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਲਿਅਮ ਕੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਕੁਹਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ,ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> == ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕਬਰ]][[ਤਸਵੀਰ:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਟੀਫਨ ਡੀ . ਸਨੋਬੇਲੇਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਇਜੈਕ ਨਿਊਟਨ ਇੱਕ ਅਧਰਮੀ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਸੈਲਾਪਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ,ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹੈ,ਪਵਿੱਤਰ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ,ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == <references/> * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|location=New York|publisher=Dover|year=1908|isbn=0486206300}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} This well documented work provides, in particular, valuable information regarding Newton's knowledge of [[Patristics]] * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000west|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਵਿਗਿਆਨੀ * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages= |isbn=0841430144}} * Bardi, Jason Socrates. ''The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time.'' 2006. 277 pp. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 excerpt and text search] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * Berlinski, David. ''Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.'' (2000). 256 pp. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 excerpt and text search] ISBN 0-684-84392-7 * Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard, eds. ''Isaac Newton's Natural Philosophy.'' [[MIT Press]], 2001. 354 pp. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 excerpt and text search] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/isaacnewtonscie00chri | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} See [http://www.amazon.com/dp/019530070X this site] for excerpt and text search. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed. ''The Cambridge Companion to Newton.'' (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/105054986 complete edition online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521229642}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |url=https://archive.org/details/newtonatmint0000crai |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 |isbn=0486428052 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}– Preface by [[Albert Einstein]]. Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |url=https://archive.org/details/foundationsofnew0000dobb_t3t1 |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton00glei|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[Stephen Hawking|Hawking, Stephen]], ed. ''On the Shoulders of Giants''. ISBN 0-7624-1348-4 Places selections from Newton's ''Principia'' in the context of selected writings by [[Copernicus]], [[Johannes Kepler|Kepler]], [[Galileo Galilei|Galileo]] and [[Albert Einstein|Einstein]] * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * Newton, Isaac. ''Papers and Letters in Natural Philosophy'', edited by [[I. Bernard Cohen]]. [[Harvard University Press]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * Newton, Isaac (1642–1727). ''The Principia'': a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen ISBN 0-520-08817-4 University of California (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/newtonphilosophy00pembuoft |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 |isbn=0486253465 }} * Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright. ''A Treasury of Science''; "Newtonia" pp.&nbsp;147–9; "Discoveries" pp.&nbsp;150–4. Harper & Bros., New York, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (edited by A. H. White; originally published in 1752) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/forceinnewtonsph0000west |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 |isbn=0444196110 }} == ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ == * Newton, Isaac. ''The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' [[University of California Press]], (1999). 974 pp. ** Brackenridge, J. Bruce. ''The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' University of California Press, 1996. 299 pp. * Newton, Isaac. ''The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672.'' Cambridge U. Press, 1984. 627 pp. ** Newton, Isaac. ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications. * Newton, I. ''Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World,'' tr. A. Motte, rev. [[Florian Cajori]]. Berkeley: University of California Press. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82 |isbn=0521077400}}– 8 volumes * Newton, Isaac. ''The correspondence of Isaac Newton,'' ed. H. W. Turnbull and others, 7 vols. (1959–77) * ''Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings'' edited by H. S. Thayer, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }} * Isaac Newton, Sir; J Edleston; [[Roger Cotes]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I ''Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men''], London, John W. Parker, West Strand; Cambridge, John Deighton, 1850.– Google Books * Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, in Four Books. London: A. Millar and J. Nourse. * Newton, I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents, eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press. * Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge, ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press. * Newton, I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). London: Dawson. == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 The Newton Project] * [http://www.isaacnewton.ca The Newton Project - Canada] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rebuttal of Newton's astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html Newton's Religious Views Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Newton's Royal Mint Reports] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Newton's Dark Secrets] [[Nova (TV series)|NOVA]] TV programme * from The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Isaac Newton], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Newton's Philosophy], by Andrew Janiak ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Newton's views on space, time, and motion], by Robert Rynasiewicz * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm Newton's Castle] Educational material * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton The Chymistry of Isaac Newton] Research on his Alchemical writings * [http://www.fmalive.com/ FMA Live! Program for teaching Newton's laws to kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Newton's religious position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's Principia] {{Webarchive|url=https://archive.today/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * Kandaswamy, Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''The Newton/Leibniz Conflict in Context''] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series * {{MacTutor Biography|id=Newton}} * {{MathGenealogy|id=74313}} * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ The Mind of Isaac Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} Images, audio, animations and interactive segments == ਲਿਖਤਾਂ == {{Commons|Isaac Newton}} * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 Newton's works - full texts, at the Newton Project] * {{gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}} * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ Newton's Principia– read and search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''Descartes, Space, and Body''], an excerpt from ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum'', with annotations by Jonathan Bennett * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light]'', full text on [[archive.org]] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] b94mez0g0qyvlmtsmhou44lh785rr9p 0 11641 837926 833877 2026-04-29T20:36:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837926 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ | image = Anil Kapoor at Media meet of 'Welcome Back' in Delhi, 2015.jpg | caption = ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ 2015 ਵਿੱਚ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1956|12|24}}<ref name="dob">{{cite web| url=http://archive.mid-day.com/photos/b-town-specials/24-rare-images-of-anil-kapoor/anil-1/| title=As the veteran actor turned 57| accessdate=2014-01-31| author=Mid-Day| date=24 December 2013| publisher=Mid-Day| archive-date=2016-01-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20160109114549/http://archive.mid-day.com/photos/b-town-specials/24-rare-images-of-anil-kapoor/anil-1/| dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109114549/http://archive.mid-day.com/photos/b-town-specials/24-rare-images-of-anil-kapoor/anil-1/ |date=2016-01-09 }}</ref><ref name=NDTV2013>{{cite news | url=http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-462206 | title=Why Anil Kapoor feels 24 on 57th birthday | publisher=NDTV | author=Indo-Asian News Service | date=23 December 2013 | accessdate=4 February 2014 | archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235550/http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-615171 | dead-url=yes }} {{Cite web |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-615171 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-01-11 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235550/http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-615171 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name="mid-day">{{cite web |title=Birthday special: Rare images of Anil Kapoor |url=http://www.mid-day.com/photos/birthday-special-rare-images-of-anil-kapoor/6645 |website=mid-day.com |publisher=[[Mid Day]] |accessdate=24 December 2014 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235552/https://www.mid-day.com/photos/birthday-special-rare-images-of-anil-kapoor/6645%20 |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | years_active = 1979–ਹੁਣ ਤੱਕ | spouse = ਸੁਨੀਤਾ ਕਪੂਰ<br/>(1984–present) | children = [[ਸੋਨਮ ਕਪੂਰ]]<br/>[[ਰਿਯਾ ਕਪੂਰ]] <br/> [[ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਕਪੂਰ]] | parents = [[ਸੁਰਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]] (ਪਿਤਾ)<br/> ਨਿਰਮਲ (ਮਾਤਾ) | relatives = | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] }} '''ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ''' (ਜਨਮ: 24 ਦਸੰਬਰ 1959) ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ ਹਨ। ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਨੇ ਉਮੇਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਦੀ ਸਾਡੇ ਤੁਹਾਡੇ (1979) ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਪੰਜ (1980) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (1982) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਾਮੂਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1983 ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਵੈਭਾਵਕ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਕਪੂਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਟਾਲੀਵੁਡ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨਏ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤੇਲੁਗੂ ਫਿਲਮ ਵੰਸਾ ਵ੍ਰਕਸ਼ਂ ਅਤੇ ਮਣਿਰਤਨਮ ਦੀ ਕੰਨਡ਼ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਪੱਲਵੀ ਅਨੁ (1983) ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲਾ, ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇਰੇ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨਏ ਕੌਸ਼ਲ ਵਖਾਇਆ। ਮੇਰੀ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ (1985) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਾਜ ਜਵਾਨ ਨੀਆਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਵਕੀਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਨੇ ਕਰਮਾ, ਮਿਸਟਰ ਇੰਡਿਆ, ਤੇਜਾਬ, ਰਾਮ ਲਖਨ ਵਰਗੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟਾਰਡਮ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਪੰਹੁਚਾ ਦਿੱਤਾ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨਿਲ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਚੈਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ [1] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ [2] [3][4] ਮਾਤਾ ਨਿਰਮਲ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕਪੂਰ ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। [5][6][7][3][4] ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡੇ ਕਪੂਰ ਸ਼ੋਅ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੰਜੇ ਕਪੂਰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਅਦਾਕਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮੋਨਾ ਸ਼ੌਰੀ ਕਪੂਰ, ਦੋਵੇਂ ਬੋਨੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਣਜੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਦੀਪ ਮਾਰਵਾਹ, [8] ਨੋਇਡਾ ਫਿਲਮ ਸਿਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾਹ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ, ਮੋਹਿਤ ਮਾਰਵਾਹ ਅਤੇ ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਜਾਨ੍ਹਵੀ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਉਸਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ। [9] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1956]] jowcpbbx45xspa9kq077dewsfd0tf6g 0 11919 837945 723212 2026-04-29T21:20:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837945 wikitext text/x-wiki {{infobox color | title= ਸੰਤਰੀ | image = Image:Color icon orange.svg | wavelength=590–620 | frequency=505–480 | hex= FF6600 | r=255|g=102|b= 0 | c= 0|m= 60|y=100|k= 0 | h= 24|s=100|v=100 | spelling=Colour | source=[http://tx4.us/moacolor.htm HTML Colour Chart @30]|textcolor=white}} [[ਤਸਵੀਰ:Ambersweet oranges.jpg|thumb|right|[[ਸੰਗਤਰਾ]]]] ਨਾਰੰਗੀ ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਰੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰੰਗੀ (ਫਲ) ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਦੇ ਵਰਣ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਪਕਟਰਮ ਦੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ, ਲੱਗਭੱਗ 585 - 620&nbsp;nm ਦੇ ਲਹਿਰ ਦੈਰਘਿਅ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਚ ਇਹ 30º ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ, ਪੇਠਾ, ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਸੰਤਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੈਰੋਟਿਨ, ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਫੋਟੋਸੈਨਥੈਟਿਕ ਤੋਂ ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ== ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ, ਇਸ ਰੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਪੱਕੇ ਸੰਤਰੀ ਫਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Paterson|first=Ian|title=A Dictionary of Colour: A Lexicon of the Language of Colour |url=https://archive.org/details/dictionaryofcolo0000pate|edition=1st paperback|year=2003|publication-date=2004|publisher=Thorogood|location=London|isbn=978-1-85418-375-0|oclc=60411025|page=[https://archive.org/details/dictionaryofcolo0000pate/page/280 280]|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->&#123;&#123;inconsistent citations&#125;&#125;}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੁਰਾਣੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਪੋਮ ਡੀ ਓਰੈਂਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਫਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੱਗੋਂ ਇਤਾਲਵੀ ਅਰੈਂਸੀਆ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=orange|title=orange - Origin and meaning of orange by Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|accessdate=22 January 2018}}</ref><ref>"orange n.1 and adj.1". Oxford English Dictionary online. Oxford: Oxford University Press. 2013. Retrieved 2013-09-30.(subscription required)</ref> ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ 'ਨਾਰੰਜ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨਾਰੰਗਾ (ਨਾਰੰਗ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ।<ref>''Shorter Oxford English Dictionary'', 5th edition, 2002.</ref> ਆਮ ਪਬਲਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦਫਤਰੀ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ 'ਸੰਤਰੀ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ 1512 ਵਿਚ ਦਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref>{{cite web|title=orange colour – orange color, n. (and adj.)|url=http://www.oed.com.libezproxy.open.ac.uk/Entry/132168|website=Oxford English Dictionary|publisher=OED|accessdate=19 April 2011}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Maerz |first=Aloys John |author2=Morris Rea Paul |title=A Dictionary of Color |url=https://archive.org/details/dictionaryofcolo0000aloy |location=New York |publisher=McGraw-Hill |year=1930 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofcolo0000aloy/page/200 200]|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->&#123;&#123;inconsistent citations&#125;&#125; }}</ref> “ਸੰਤਰੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1044 ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਨੌਰਮਨ ਫ੍ਰੈਂਚ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ==ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ== <gallery mode="packed" heights="130"> File:Ambersweet oranges.jpg|ਫਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ File:Delicatearch.png|[[ਆਰਚਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ]], ਯੂਟਾ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਆਰਕ File:Lifeboats at Arklow Harbour - geograph.org.uk - 1453984.jpg|ਜਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। File:LaoWalkingMonk.jpg|[[ਲਾਓਸ]] ਵਿਚ ਇੱਕ ਜਵਾਨ [[ਬੋਧ ਭਿਕਸ਼ੂ]] File:(A) Sadhu India.jpg|[[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ [[ਸਾਧੂ]] ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। File:Saffron Crop.JPG|ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਕੇਸਰ]] </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੰਗ]] qsj318egj5aq4ro3l0bfwtsjo22u9li 0 12980 837937 815475 2026-04-29T21:03:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837937 wikitext text/x-wiki [[File:CollageFisica.jpg|300px|thumb|ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਦਾਹਰਨਾਂ]] '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ({{lang-grc|φυσική (ἐπιστήμη)|phusikḗ (epistḗmē)|ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਿਆਨ}}, {{lang|grc|φύσις}} ''phúsis'' "ਕੁਦਰਤ"<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref>) ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ<ref name="feynmanleightonsands1963-atomic"> ''[[ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]]''ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਸਿੰਗਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਐਟੌਮਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਐਟੌਮਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਉਥਕ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਬਚਾ ਲਓ [...] ਕਿਹੜੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾੰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ [...] ਕਿ ''ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਲੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਧੱਕਦੇ ਹਨ'' ..." {{harv|Feynman|Leighton|Sands|1963|p=I-2}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਗਤੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਗਤੀ]] ਅਤੇ [[ਐਨਰਜੀ]] ਅਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਵਰਗੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਰਾਹੀਂ ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="maxwell1878-physicalscience">"ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" {{harv|Maxwell|1878|p=9}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ, ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦ੍ਰਭਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੌਸਮੌਸ]] ਜਾਂ [[ਸੰਸਾਰ (ਸੰਸਾਰ)|ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।}}<ref name="youngfreedman2014p1">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੇਲਔਂਟੌਲੌਜਿਸਟ (ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਜੋ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਬਣਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਈਨਾਸੋਰ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਲਾਈਮੈਟੌਲੌਜਿਸਟ ਜੋ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਰੀ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੰਜਨਿਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਸਪੇਸਕ੍ਰਾਫਟ, ਕੋਈ ਫਲੈਟ ਸਕਰੀਨ ਟੀਵੀ ਡਿਜਾਈਨ ਜਾਂ ਚੰਗੇਰੀ ਚੂਹੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। (...) ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇਨਸਾਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}}</ref><ref name="youngfreedman2014p2">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।"{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=2}}</ref><ref name="holzner2003-physics">"Physics is the study of your world and the world and universe around you." {{harv|Holzner|2006|p=7}}</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਾਤਨ [[ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ|ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਅਸਟ੍ਰੌਨੋਮੀ]] ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="krupp2003">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> ਆਖਰੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], [[ਬਾਇਓਲੌਜੀ]], ਅਤੇ [[ਗਣਿਤ]] ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]]ਾਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਾਲੇ [[ਰਿਸਰਚ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{efn|[[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੈਕਨ]] ਦਾ 1620 ਦਾ ''[[ਨੋਵੁਮ ਔਰਗਾਨੁਮ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name="Cajori1917">{{harvnb|Cajori|1917|pp=48–49}}</ref>}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ|ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ]] ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ [[ਡਿਮਾਰਕੇਸ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ|ਠੋਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ]] ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇ ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="youngfreedman2014p1" /> ਜਦੋਂ ਗਣਿਤ ਅਤੇ [[ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲਦੇ ਹਨ। '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਭੌਤਿਕੀ, ਕੁਦਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਊਰਜਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪਰਿਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਕਾਲ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਪਦਾਰਥ, ਬਿਜਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੱਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ|ਤਕਨੀਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੁੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਜਾਂ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਕੱਲ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]], [[ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ]], ਅਤੇ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰ]];<ref name="youngfreedman2014p1" /> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਨੇ 2005 ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਲ]] ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਲਪਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] (ਨੈਚੁਰਲ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ 1870 ਈਸਵੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਭੌਤਿਕੀ ਜਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਰਗਣਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ [[ਰਾਸਾਇਣਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਜੀਵ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਭੂਭੌਤਿਕੀ]], [[ਨਾਭਿਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਆਕਾਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕੀ]] ਆਦਿ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁਦਾਇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। [[ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ [[ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸੰਭਾਲ ਦੋਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਤਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|ਪੁਰਾਤਨ [[ਇਜਿਪਟੀਅਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ [[ਇਜਿਪਟ ਦੇ ਅਠਾਹਰਵੇਂ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ [[ਸੇਨਮਤ ਕਬਰ ਦੀ ਖਗੋਲਾਤਮਿਕ ਸੀਲਿੰਗ|ਸੇਨਮੁਤ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਛੱਤ]]]] [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ। 3000 BCE ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੁਮਾਰ]]ੀਅਨ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਇਜਿਪਟ]]ੀਅਨ, ਅਤੇ [[ਇੰਦੁਸ ਵੈੱਲੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]], ਸਭ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]], ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ|ਤਾਰਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਕਸਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਰੀਖਣ ਬਾਦ ਦੇ [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ।<ref name="krupp2003"/> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== {{Portal|Physics|Cosmology}} {{Wikipedia books}} {{Col-begin}}{{Col-break}} ;ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਰਮੂਲੇ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀਮਾ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] * [[ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ]] * [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] ;ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] * [[ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਡਰਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਔਪਟਿਕਸ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] {{Col-break}} ;ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ * [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਗਣਿਤ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ;ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿੋਯੋਗੀ ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਖੇਤਰ * [[ਧਵਨਿ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਜੀਵ-ਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਇਕੌਨੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੌਜੀ]] * [[ਨਿਊਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਮਨੋ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] {{Col-end}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਸੋਮੇ== <div class="reflist"> * {{cite book |last=Aaboe |first=A. |authorlink=Asger Aaboe |year=1991 |title=The Cambridge Ancient History |edition=2nd |volume=Volume III |chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-22717-9 |ref=harv}} * {{cite web |last=Allen |first=D. |date=10 April 1997 |title=Calculus |publisher=[[Texas A&M University]] |url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323194040/https://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Ben-Chaim |first=M. |year=2004 |title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |publication-place=Aldershot |publisher=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |isbn=0-7546-4091-4 |oclc=53887772 57202497 |ref=harv}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6MEnPOhv7cC&pg=PA2&lpg=PA2#v=onepage&q&f=false |title=Applied Turbulence Modelling in Marine Waters |publisher=Springer |last=Burchard |first=H. |year=2002 |isbn=3-540-43795-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cho |first=A. |title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search |journal=Science |pages=141–143 |volume=337 |date=13 July 2012 |doi=10.1126/science.337.6091.141 |pmid=22798574 |issue=6091 |ref=harv}} * {{cite book |title=Ancient Egyptian Science |volume=Volume 2 |place=Philadelphia |publisher=[[American Philosophical Society]] |last=Clagett |first=M. |year=1995 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cohen |first=M.L. |title=Fifty Years of Condensed Matter Physics |journal=Physical Review Letters |year=2008 |volume=101 |issue=5 |pages=25001–25006 |doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001 |url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001 |bibcode = 2008PhRvL.101y0001C |ref=harv}} * {{cite arXiv |last=DØ Collaboration |first=584 co-authors |authorlink=DØ experiment |title=Direct observation of the strange 'b' baryon <math>\Xi_{b}^{-}</math> |date=12 June 2007 |arxiv=0706.1690v2 |class=hep-ex |version= |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.getcited.org/pub/102471397 |last=Dijksterhuis |first=E.J. |title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton |publisher=[[Princeton University Press]] |location=[[Princeton, New Jersey]] |year=1986 |isbn=978-0-691-08403-9 |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397 |dead-url=yes }} * {{cite web |last=DONUT |authorlink=DONUT |title=The Standard Model |publisher=[[Fermilab]] |date=29 June 2001 |url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Feynman |first1=R.P. |author1link=Richard Feynman |last2=Leighton |first2=R.B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1 |isbn=0-201-02116-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Feynman |first=R.P. |authorlink=Richard Feynman |title=[[The Character of Physical Law]] |year=1965 |isbn=0-262-56003-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |year=2003 |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |isbn=0-226-30063-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Goldstein |first=S. |title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century |journal=Annual Reviews in Fluid Mechanics |year=1969 |volume=1 |pages=1–28 |doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245 |bibcode = 1969AnRFM...1....1G |ref=harv}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=J.R. |last2=Gribbin |first2=M. |last3=Gribbin |first3=J. |title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics |url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ |year=1998 |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=978-0-684-85578-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Grupen |first=Klaus |title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School |journal=AIP Conference Proceedings |date=10 Jul 1999 |volume=536 |pages=3–34 |doi=10.1063/1.1361756 |arxiv=physics/9906063 |ref=harv}} * {{cite book |last=Guicciardini |first=N. |year=1999 |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |ref=harv}} * {{cite book |last=Halpern |first=P. |title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles |url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC |year=2010 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-64391-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hawking |first1=S. |author1link=Stephen Hawking |last2=Penrose |first2=R. |author2link=Roger Penrose |year=1996 |title=[[The Nature of Space and Time]] |isbn=0-691-05084-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Holzner |first=S. |year=2006 |title=Physics for Dummies |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you. |isbn=0-470-61841-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honderich |first=T. (editor) |title=[[The Oxford Companion to Philosophy]] |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=0-19-866132-0 |edition=1 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474]–476 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kellert |first=S.H. |title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems |url=https://archive.org/details/inwakeofchaosunp0000kell |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1993 |isbn=0-226-42976-8 |ref=harv}} * {{cite news |last=Kerr |first=R.A. |title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;326/5951/350-a?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=IBEX&searchid=1&FIRSTINDEX=0&issue=5951&resourcetype=HWCIT |work=Science |date=16 October 2009 |volume=326 |issue=5951 |pages=350–351 |accessdate=27 November 2009 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Krupp |first=E.C. |year=2003 |title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-42882-6 |url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C |accessdate=31 March 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last=Laplace |first=P.S. |authorlink=Pierre-Simon Laplace |others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L. |year=1951 |title=A Philosophical Essay on Probabilities |url=https://archive.org/details/philosophicaless00lapl |location=New York |publisher=[[Dover Publications]] |ref=harv}} * {{cite journal |last=Leggett |first=A.J. |title=Superfluidity |journal=Reviews of Modern Physics |year=1999 |volume=71 |issue=2 |pages=S318–S323 |doi=10.1103/RevModPhys.71.S318 |bibcode = 1999RvMPS..71..318L |ref=harv}} * {{cite journal |last=Levy |first=B.G. |title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates |journal=Physics Today |date=December 2001 |page=14 |doi=10.1063/1.1445529 |url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |volume=54 |issue=12 |bibcode=2001PhT....54l..14L |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |dead-url=yes }} * {{cite book |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |last=Lloyd |first=G.E.R. |authorlink=G. E. R. Lloyd |publisher=[[Chatto and Windus]]; [[W. W. Norton & Company]] |location=London; New York |year=1970 |isbn=0-393-00583-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mattis |first=D.C. |title=The Theory of Magnetism Made Simple |url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ |year=2006 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-238-579-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Maxwell |first=J.C. |authorlink=James Clerk Maxwell |year=1878 |title=Matter and Motion |url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion |publisher=D. Van Nostrand |isbn=0-486-66895-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Moore |first=J.T. |title=Chemistry For Dummies |url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC |edition=2 |year=2011 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-00730-3 |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&page=161 |title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000-2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation |publisher=[[The National Academies Press]] |last1=National Research Council |author1link=United States National Research Council |last2=Committee on Technology for Future Naval Forces |year=1997 |location=Washington, DC |isbn=978-0-309-05928-2 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=Special Relativity |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=February 1996a |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=A History of Quantum Mechanics |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=May 1996b |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028220722/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |dead-url=yes }} * {{cite book |last=Oerter |first=R. |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=[[Pi Press]] |isbn=978-0-13-236678-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Penrose |first1=R. |author1link=Roger Penrose |last2=Shimony |first2=A. |last3=Cartwright |first3=N. |last4=Hawking |first4=S. |author4link=Stephen Hawking |title=[[The Large, the Small and the Human Mind]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1997 |isbn=0-521-78572-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Penrose |first=R. |authorlink=Roger Penrose |title=[[The Road to Reality]] |year=2004 |isbn=0-679-45443-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Rosenberg |first=Alex |title=Philosophy of Science |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=0-415-34317-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=My View of the World |publisher=Ox Bow Press |year=1983 |isbn=0-918024-30-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=The Interpretation of Quantum Mechanics |publisher=Ox Bow Press |year=1995 |isbn=1-881987-09-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th Century |publisher=Streeter Press |year=2008 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Stajic |first1=Jelena |last2=Coontz |first2=R. |last3=Osborne |first3=I. |title=Happy 100th, Superconductivity! |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189 |journal=Science |date=8 April 2011 |volume=332 |issue=6026 |page=189 |doi=10.1126/science.332.6026.189 |bibcode = 2011Sci...332..189S |ref=harv}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=P.L. |last2=Heinonen |first2=O. |title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics |url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C |year=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-77827-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Thurston |first=H. |title=Early Astronomy |url=https://archive.org/details/earlyastronomy0000thur |year=1994 |publisher=Springer |ref=harv}} * {{cite book |last=Toraldo Di Francia |first=G. |title=The Investigation of the Physical World |year=1976 |isbn=0-521-29925-X |ref=harv}} * {{cite web |last=Walsh |first=K.M. |title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics |url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098 |publisher=[[Brookhaven National Laboratory]] |accessdate=18 October 2012 |date=1 June 2012 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Young |first1=H.D. |last2=Freedman |first2=R.A. |year=2014 |edition=13th |title=[[University Physics|Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update]] |publisher=[[Pearson Education]] |isbn=978-1-29202-063-1 |ref=harv}} </div> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Wiktionary|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ}} {{Wikibooks|FHSST ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikisource portal|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikiversity|Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} '''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ''' <!--Please do not post more links here, they will be taken down as link spam!!--> * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_physics Encyclopedia of Physics] at [[Scholarpedia]] * de Haas, Paul, {{Wayback|url=http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/|title=Historic Papers in Physics (20th Century)|date=20090826083339}} * [http://www.physicscentral.com/ PhysicsCentral] – Web portal run by the [http://www.aps.org/ American Physical Society] * [http://www.physics.org/ Physics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040902123039/http://physics.org/ |date=2004-09-02 }} – Web portal run by the [http://www.iop.org/ Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} * [http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ ''The Skeptic's Guide to Physics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207124645/http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ |date=2016-02-07 }} * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] An online encyclopedic dictionary of physics * [http://www.nature.com/naturephysics ''Nature'': Physics] * [http://physics.aps.org/ Physics] announced 17 July 2008 by the [[American Physical Society]] * {{dmoz|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} * [http://physicsworld.com/ Physicsworld.com] – News website from [http://publishing.iop.org/ Institute of Physics Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050838/http://publishing.iop.org/ |date=2012-07-12 }} * [http://physlib.com/ Physics Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624055123/http://physlib.com/ |date=2013-06-24 }} – includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics. * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – science videos, including physics * [https://archive.org/details/JustinMorganPhysicsLightningTour/ Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan] * [http://www.learner.org/resources/series42.html 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322020457/http://www.learner.org/resources/series42.html |date=2013-03-22 }} Note: also available at [https://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 01 – Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027101214/http://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 |date=2012-10-27 }} at [[Google Videos]] * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – [[HyperPhysics]], a physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] '''ਸੰਸਥਾਵਾਂ''' * [http://www.aip.org/index.html AIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012041319/http://www.aip.org/index.html |date=2004-10-12 }} – Website of the [[American Institute of Physics]] * [http://www.aps.org/ APS.org] – Website of the [[American Physical Society]] * [http://www.iop.org/ IOP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} – Website of the [[Institute of Physics]] * [http://planetphysics.org/ PlanetPhysics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225121156/http://planetphysics.org/ |date=2009-02-25 }} * [http://www.royalsoc.ac.uk/ Royal Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604075524/http://www.royalsoc.ac.uk/ |date=2005-06-04 }} – Although not exclusively a physics institution, it has a strong history of physics * [http://www.spsnational.org/ SPS National] – Website of the [[Society of Physics Students]] {{ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] s7hz9yrg56wu299t3p5pb9momf4ojyl 0 16026 837861 773659 2026-04-29T16:18:11Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341820282|Pakeezah]]" 837861 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਪਾਕੀਜ਼ਾ | image = Pakeezah.jpg | producer = ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ | director = [[ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ]] | writer = ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ | editing = ਡੀ ਐਨ ਪਾਈ | cinematography = | starring = [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]<br>[[ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ]]<br>[[ਕੇਤਕੀ ਥਿਗੇਲ]] | music= [[ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੰਮਦ (ਕੰਪੋਜਰ)|ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੰਮਦ]]<br>[[ਨੌਸ਼ਾਦ ਅਲੀ]] | language = [[ਉਰਦੂ]] | released = 4 ਫਰਵਰੀ 1972<ref name="remember">{{cite web |url= http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=2720 |title= Remembering Meena Kumari |author= M.A. Khan |date= 28 March 2008 |work= |publisher= }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | runtime = 126 ਮਿੰਟ | country = [[ਭਾਰਤ]] }} '''ਪਾਕੀਜ਼ਾ''' ([[ਉਰਦੂ]]: پاکیزہ; ਮਤਲਬ: ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਕ) ੧੯੭੨ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ<ref name="sm">{{cite web | url=http://staticmass.net/deconstructing-cinema/deconstructing-cinema-pakeezah/ | title=Pakeezah | publisher=[http://staticmass.net StaticMass.net] | date=ਜਨਵਰੀ ੬, ੨੦੧੨ | accessdate=ਨਵੰਬਰ ੧੦, ੨੦੧੨ | archive-date=2012-05-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120530173541/http://staticmass.net/deconstructing-cinema/deconstructing-cinema-pakeezah/ | url-status=dead }}</ref> ਜਿਸਦੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਨਿਭਾਏ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਲਖਨਊ]] ਦੀ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੋਲ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name=sm/> ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੱਮਦ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1972 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। == ਕਹਾਣੀ == ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਪਾਕ-ਦਿਲ ਤਵਾਇਫ਼ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ([[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]) ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਗਸ (ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਹੀ ਨਿਭਾਇਆ) ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ (ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ) ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ (ਨਰਗਸ) ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਰਗਸ ਇੱਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ, ਨਵਾਬ ਜਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਪਲ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ। 17 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਉਸਦੇ ਕੋਠੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਲੀਮ (ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਸਲੀਮ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਲੀਮ, ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਤੀਤ ਯਾਦ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ, ਸਲੀਮ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੋਚ ਕੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਲੀਮ ਓੜਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਮੁਜ਼ਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਜਦੋਂ ਮੁਜ਼ਰੇ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹਵੇਲੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨਰਗਸ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਲੀਮ, ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੇ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚਣਾ ਹੈ। == ਗੀਤ == ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਫ਼ਿਲਮ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੰਮਦ]] ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਸੰਗੀਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੀਤ ਹਨ: - * "ਚਲੋ ਦਿਲਦਾਰ ਚਲੋ ਚਾਂਦ ਕੇ ਪਾਰ ਚਲੋ, ਹਮ ਹੈਂ ਤੈਯਾਰ ਚਲੋ ...." * "ਚਲਤੇ ਚਲਤੇ ਯੂੰ ਹੀ ਕੋਈ ਮਿਲ ਗਯਾ ਥਾ ਸਰੇ ਰਾਹ ਚਲਤੇ ਚਲਤੇ ..." * "ਇਨ੍ਹੀ ਲੋਗੋਂ ਨੇ ਲੇ ਲੀਨਾ ਦੁਪੱਟਾ ਮੇਰਾ ...." * "ਠਾੜੇ ਰਹਿਯੋ ਓ ਬਾਂਕੇ ਯਾਰ ਰੇ..." * " ਆਜ ਹਮ ਅਪਨੀ ਦੁਆਓਂ ਕਾ ਅਸਰ ਦੇਖੇਂਗੇ, ਤੀਰੇ ਨਜ਼ਰ ਦੇਖੇਂਗੇ, ਜ਼ਖਮੇ ਜਿ਼ਗਰ ਦੇਖੇਂਗੇ...." * "ਮੌਸਮ ਹੈ ਆਸ਼ਕਾ਼ਨਾ..." == ਅਦਾਕਾਰ == ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਫਿਲਮ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ {{Sfn|Desai|2013}} * [[ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ]]-ਨਰਗਿਸ/ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਹਬੁੱਦੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਸਲੀਮ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ * [[ਵੀਨਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਵੀਨਾ]] ਨਵਾਬਜਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਨਾਦਿਰਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਨਾਦਿਰਾ]] ਗੌਹਰਜਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਡੀ. ਕੇ. ਸਪਰੂ]]-ਹਕੀਮ ਸਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਨਵਾਬ]] ਜ਼ਫਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਕਪੂਰ * ਰਸ਼ੀਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈਲਕਸ਼ਮੀ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == *{{IMDb|0067546}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] p7q5v9ka8nvmjs1l6unxypztzs1pvep 0 16131 837924 615566 2026-04-29T20:35:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837924 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |birth_name='''ਯਾਂ ਪਾਲ ਚਾਰਲਸ ਐਮਾਰਡ ਸਾਰਤਰ''' | region = '''[[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]]''' | era = '''[[20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]]''' | image =Jean-Paul Sartre FP.JPG|275px | caption ='''ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ 1950 ਵਿੱਚ''' | signature = | name = {{nowrap|ਯਾਂ ਪਾਲ ਚਾਰਲਸ}} | other_names = | birth_date = '''21 ਜੂਨ 1905''' | birth_place = '''[[ਪੈਰਿਸ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]]''' | death_date = '''15 ਅਪਰੈਲ 1980 (74 ਸਾਲ)''' | death_place = '''[[ਪੈਰਿਸ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]]''' | occupation =ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, [[ਨਾਟਕ|ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲ|ਨਾਵਲਕਾਰ]], ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ, ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ | school_tradition = [[ਮਹਾਦੀਪੀ ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਹੋਂਦਵਾਦ]], [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ]], [[ਫਿਨਾਮਨਾਲੋਜੀ]], [[ਹਰਮੀਨੌਟਿਕਸ]], [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] | main_interests = [[ਫਿਨਾਮਾਲੋਜੀ]], [[ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਾ]], [[ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ]], [[ਚੇਤਨਾ]], [[ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ]], [[ਸਾਹਿਤ]], [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਾ]] | influences = [[ਰੇਮੋਂ ਆਰੋਂ]], [[ਆਗਸਟੀਨ]], [[ਕਾਮੂ]], [[Louis-Ferdinand Céline|Céline]], [[ਸਿਮੋਨ ਦ ਬੋਵੁਆਰ]], [[John Dos Passos|Dos Passos]], [[ਫਿਓਦੋਰ ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ|ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ]], [[ਗੁਸਤਾਵ ਫਲੌਬੈਰ]], [[ਫਰਾਇਡ]], [[ਹੀਗਲ]], [[ਮਾਰਟਿਨ ਹੈਡਗਰ]], [[ਐਡਮੰਡ ਹਸਰਲ|ਹਸਰਲ]], [[ਕਾਰਲ ਜੈਸਪਰ]], [[ਕਾਫਕਾ]], [[ਕੀਰਕੇਗਾਰਦ]], [[Alexandre Kojève|Kojève]], [[ਮਾਓ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ|ਮਾਰਕਸ]], [[Maurice Merleau-Ponty|Merleau-Ponty]], [[ਨੀਤਸ਼ੇ]], [[Paul-Yves Nizan|Nizan]], [[ਰੂਸੋ]],<ref>{{Cite web|url=http://web.ics.purdue.edu/~smith132/French_Philosophy/Fa92/sartD.pdf |title=Sartre's Debt to Rousseau |format=PDF |accessdate=2 March 2010}}</ref> [[Schopenhauer]], [[ਵੋਲਤੈਰ]] | influenced = [[Raymond Aron]], [[Georges Bataille]], [[ਅਲੈਨ ਬਾਦੀਓ]], [[Frithjof Bergmann]], [[ਅਲਬੇਰ ਕਾਮੂ]], [[ਸਿਮੋਨ ਦ ਬੋਵੁਆਰ]], [[William Burroughs]], [[Frantz Fanon]], [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕੋ]], [[André Gorz]], [[ਚੇ ਗੁਏਰਾ]], [[ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ (ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮਾਈਕਲ ਜੈਕਸਨ]], [[ਫਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ]], [[R. D. Laing]], [[ਡੋਰਿਸ ਲੈਸਿੰਗ]], [[Maurice Merleau-Ponty]], [[ਯਾਕ-ਆਲੇਨ ਮਿਲਰ]], [[Iris Murdoch]], [[Raymond Queneau]], [[Kenzaburo Oe]], [[Ivan Soll]], [[Nanavira Thera]], [[Roberto Mangabeira Unger]], [[Richard Wright (author)|Richard Wright]] | notable_ideas =[[Bad faith (existentialism)|Bad faith]], "[[ਅਸਤਿਤਵ ਸਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ]]," [[Nothing#Existentialists|nothingness]], “every consciousness is a non-positional consciousness of itself," [[Sartrean terminology]] }} '''ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ''' (1905 - 1980) [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਹੋਂਦਵਾਦ|ਹੋਂਦਵਾਦੀ]] [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ|ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ]], [[ਨਾਟਕ|ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲ|ਨਾਵਲਕਾਰ]], ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ, ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ|ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ]] ਸੀ। ਉਹ ਹੋਂਦਵਾਦ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ]] ਦੀਆਂ ਆਗੂ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਥਿਉਰੀ, ਉੱਤਰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਧਾਂਤ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ [[ਸਿਮੋਨ ਦ ਬੋਵੁਆਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਵੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book | title=Sartre's French Contemporaries and Enduring Influences: Camus, Merleau-Ponty, Debeauvoir & Enduring Influences | publisher=Routledge | author=William L. McBride | authorlink=Margaret A. Simons | year=2013 | pages=183}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਾਮ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਲਟਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।"<ref>The Nobel Foundation (1964). [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1964/press.html Nobel Prize in Literature 1964 - Press Release]. Address by Anders Österling, Member of the Swedish Academy. Retrieved on: 4 February 2012.</ref> == ਜੀਵਨ == ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 1905 ਵਿੱਚ [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਜ਼ਾਂ ਬਪਤਿਸਤੇ ਸਾਰਤਰ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਸਾਰਤਰ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਐਨੀ ਮੇਰੀ ਸਵੇਤਜ਼ਰ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘਿਆ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ [[ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] ਸੀ। ਉਥੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੌਜ਼ੂਆਂ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿੰਦਗੀ === ਜੀਨ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਜੂਨ 1905 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਨੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਸਾਰਤਰ ਅਤੇ ਐਨ-ਮੈਰੀ (ਸਵਿੱਟਜ਼ਰ) ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Twentieth Century Philosophy|last=Forrest|first=E. Baird|publisher=Prentice hall|year=|isbn=978-0-13-021534-5|location=|pages=226|quote=|via=}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਲਸੈਟਿਅਨ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੇਤੂ ਐਲਬਰਟ ਸਵਿੱਟਜ਼ਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਤਾ ਲੂਈ ਥੀਓਫਾਈਲ ਐਨ-ਮੈਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਤਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਡੋਚਿਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਐਨ-ਮੈਰੀ ਵਾਪਸ ਮੇਡਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚਾਰਲਸ ਸਵਿਟਜ਼ਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਜੋ ਜਰਮਨ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਜੋ ਸਾਰਤਰ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=":0" /> ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾ ਰੋਸ਼ੇਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ (ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਐਕਸਟਰੋਪਿਆ) ਦੇ ਭਟਕਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਅਕਸਰ ਧੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Jean-Paul Sartre, by Andrew N Leak,|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=London (2006)|pages=16-18|quote=|via=}}</ref> 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਰਤਰ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਲੇਖ ਟਾਈਮ ਐਂਡ ਫ੍ਰੀ ਵਿਲ: ਐਨ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਤਤਕਾਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਕੋਰਸ ਹੈੱਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Hattemer|first=|year=18 June 2015|title=Quelques Anciens Celebres|url=|journal=The Original|volume=|pages=|via=}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਤਰਕ, ਆਮ ਦਰਸ਼ਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਡਿਪਲਾਮੇ ਡੀ 'ਅਟੁਡਜ਼ ਸੁਪਰੀਰੀਅਸ [ਫਰਬਰੀ] (ਲਗਭਗ ਇਕ ਐਮ.ਏ.  ਸੁਪਰਿਅਰ, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ੍ਰੈਂਚ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਲਈ ਅਲਮਾ ਮਟਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Twentieth-century French Philosophy: Key Themes and Thinkers|url=https://archive.org/details/twentiethcentury0000schr|last=Schrift|first=Alan D.|publisher=Blackwell Publishing|year=2006|isbn=1-4051-3217-5|location=|pages=[https://archive.org/details/twentiethcentury0000schr/page/174 174]|quote=|via=}}</ref> ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭਰ, ਕਈ ਵਾਰ ਖਿਆਲੀ, ਰੇਮੰਡ ਆਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਐਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰੇ ਕੋਜਵੇ ਦੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref name=":0" /> ਇਕੋਲੇ ਨੌਰਮਲੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਸਾਰਤਰ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਅਜੀਬੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਸੀ।<ref name=":0" />  1927 ਵਿਚ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਐਂਟੀਮਿਲਿਟਰਵਾਦੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਾਰਟੂਨ, ਜੋਰਜਸ ਕਨਗੁਲੀਹੇਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ, ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੁਸਤਾਵੇ ਲੈਨਸਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਿਜ਼ਾਨ, ਲਾਰੌਟਿਸ, ਬੈਲੋ ਅਤੇ ਹਰਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਚਾਰਲਸ ਲਿੰਡਬਰਗ ਦੀ ਸਫਲ ਨਿਉ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ - ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਉਡਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮੀਡੀਆ ਪੈਨਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ;  ਸਾਰਤਰ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਬੁਲਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਿੰਡਬਰਗ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।  ਲੇ ਪੈਟਿਟ ਪੈਰਸੀਅਨ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੇ 25 ਮਈ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹ ਇਕ ਸਟੈਂਡ ਸੀ ਜੋ ਇਕ ਲਿੰਡਰਬਰਗ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਜਨਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਪੁਕਾਰ [ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ] ਨੇ ਲੈਨਸਨ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Sartre|url=https://archive.org/details/sartre0000drak|last=Drake|first=David|publisher=Haus publishing|year=2005|isbn=978-1-904-34185-7|location=|pages=[https://archive.org/details/sartre0000drak/page/6 6]|quote=|via=}}</ref> ਨੌਰਮਾਲੇ ਵਿਖੇ 1929 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਮੋਨ ਡੀ ਬਿਓਵੋਇਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੋਰਬਨੇ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਏ, ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਏਕਾਵਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।  ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਬਿਓਵੋਇਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰਤਰ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਿਓਵੋਇਰ ਦੂਜੇ ਨਾਲ।<ref name=":2" /> == ਵਿਚਾਰ == ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ।<ref>http://www.studymode.com/essays/Essay-Sartres-Man-Condemned-Free-62344.html</ref> ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ ਕੀ ਕੋਈ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੇਪਰ ਕਟਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦਾ ਪੇਪਰ ਕਟਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ: ਸਾਰਤੱਤ ਸੀ। ਸਾਰਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਸਾਰਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਤਰ੍ਹਾਂ: "ਵਜੂਦ, ਸਾਰਤੱਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ "।<ref>''Existentialism and Humanism'', page 27</ref> ਇਹ ਧਰਨਾ ਉਸਦੇ ਇਸ ਦਾਹਵੇ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਦ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। === ਸਾਹਿਤ === ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਬਹੁਤ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਹੁਈਸ-ਕਲੋਜ਼ (ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ), ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਾਈਨ "ਲਾਂਫਰ, ਸੀ 'ਲੇਸ ਆਟਰੇਸ" ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ "ਨਰਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।"<ref name=":2" /> ਨੋਸੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰਤਰ ਦਾ ਗਲਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਦਿ ਰੋਡਜ਼ ਟੂ ਫਰੀਡਮ ਟ੍ਰਾਇਲੌਜੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਨੇ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਰੋਡਜ਼ ਟੂ ਫਰੀਡਮ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੌਹਨ ਹਸਟਨ ਨੇ ਸਾਰਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਫ੍ਰਾਇਡ: ਦਿ ਸੀਕਰੇਟ ਪੈਸ਼ਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰਤਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name=":3">{{Cite book|title=A history of psychoanalysis in France 1925-1985|last=Roudinesco|first=Elisabeth Jacques Lacan & Co|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=|location=Chicago|pages=166|quote=|via=}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਮੁਕੰਮਲ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਪੋਲੀਮਿਸਟ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਅਡੈਪਟਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਰਤਰ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਕਾਮੁਸ ਵਾਂਗ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ।  1948 ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੇ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ਓਵਰ ਨੂੰ ਇੰਡੈਕਸ ਲਿਬਰੋਰਮ ਪ੍ਰੋਹਿਬਿਟ੍ਰਮ (ਨਿਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ) 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] 49cfoj3mayz71eewsehqmnb8fn3lv78 0 16565 837910 836530 2026-04-29T20:15:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837910 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|right|thumb|ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ]] [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] '''Guru Granth Sahib Ji'''), [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕਾਲ ਗੁਰੂ ਹਨ।<ref name="ke">{{Cite book|title=Online Worksheets|last=Keene|first=Michael|publisher=Nelson Thornes|year=2003|isbn=0-7487-7159-X|page=38}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਸੰਨ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ (6 ਗੁਰੂ), ਭਗਤ (15 ਭਗਤ), ਭੱਟ (11 ਭੱਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ (4 ਗੁਰਸਿੱਖ) ​​ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ-ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੂਦਰ]] ਅਤੇ ਅਛੂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Gill 2015">{{cite book|last=Jodhka|first=Surinder Singh|url=https://books.google.com/books?id=EcW3eLUr4IoC|title=Punjab Society: Perspectives and Challenges|date=|publisher=Concept Publishing Company|year=2003|isbn=9788180690389|editor-last=Gill|editor-first=Manmohan Singh|pages=28|chapter=2: The Scheduled Castes in Contemporary Punjab|accessdate=10 February 2026}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 1705 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। == ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:<ref name=":4">{{Cite book|last1=Nayar|first1=Kamala Elizabeth|title=The Sikh View on Happiness: Guru Arjan's Sukhmani|last2=Sandhu|first2=Jaswinder Singh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2020|isbn=9781350139893|pages=219|chapter=Notes|quote=16 The fifteen bhagats (devotional poets), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kabir, Ravidas, Sheikh Farid, Ramanand, Beni, Namdev, Sadhana, Sheikh Bhikhan, Parmanand, Sain Nayee, Dhanna, Pipa, Surdas, Jaidev and Trilochan. The bhagats belonged to the Hindu (Vaishnava) Bhakti, nirgun Bhakti or Sufi traditions, and either predated or lived during the Guru Nanak period.<br><br>17 The eleven bhatts (Hindu court bards), whose verses have been incorporated in the Guru Granth Sahib, are Kalashar, Balh, Bhalh, Bhika, Gayand, Harbans, Jalap, Kirat, Mathura, Nalh and Salh. Bhai Baldeep Singh, 'What Is Kirtan?: Observations, Interventions and Personal Reflections', Sikh Formations 7, no. 3 (2011), 282 n. 13. While the Brahmin ballad singers were connected with the divine courts (darbar sahib) of the later Sikh Gurus, their verses praise the first five Sikh Gurus. The bhatt verses are collectively referred to as Bhatt Bani, which is included in the concluding section of the Guru Granth Sahib (pp. 1389-1406).<br><br>18 Bhai Mardana (GGS, 553) was a Muslim rebab (bowed string instrument) musician, who accompanied Guru Nanak on his travels. Bhai Rai Balwand was a Muslim rebab musician and Satta was a Muslim drummer during the time of Guru Angad up to the time of Guru Arjan; they both sang gurbani-kirtan and composed a Ramkali var that was included in the Guru Granth Sahib (pp. 966-8). Baba Sundar was the great grandson of Guru Amar Das and grandson of Mohri, who wrote Sadu (Call of Death) (GGS, 923-4).}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Singh |first=Prithi Pal |title=The History of Sikh Gurus |publisher=Lotus Press |year=2006 |isbn=978-81-8382-075-2 |location=New Delhi |pages=170–171}}</ref> === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === {{main|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਹਨ, ਭਾਵ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:{{Columns-list|* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ | ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]]}}ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ]] [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰਿਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|last=Singh|first=Sardar Harjeet|url=https://books.google.com/books?id=fleka3YEE8sC&q=a+couplet+attributed+to+Guru+Har+Rai&pg=PA100|title=Faith & Philosophy of Sikhism|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-721-8|pages=103–104|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Sikh art and literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|date=1999|publisher=Routledge|others=Kerry, August 17- Brown|isbn=0-415-20288-4|location=London|page=[https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse/page/198 198]|oclc=39765536}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸੱਤਵਾਂ (7) ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਾਂ (10) ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":02" /><ref name=":12" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> === ਭਗਤ/ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਉਪਰੋਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ, "ਭਗਤ" ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ "ਬਾਣੀ ਭਗਤਾ ਕੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ "ਭਗਤ" ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ। ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਕ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਬੀਰ|ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਿੰਦੂ ਭਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਹੇਠਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ:<ref>{{Cite web |title=Bhagat |url=http://www.markfoster.net/dcf/bhagata.pdf}}</ref> {{Columns-list|* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਕਬੀਰ]] * [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ]] * [[ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]] ਜੀ * [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]] * [[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]}} === ਭੱਟ === ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਭੱਟਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ 11 ਸਿੱਖ ਭੱਟ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:{{Columns-list|* ਭੱਟ ਕਲਸ਼ੇਰ * ਭੱਟ ਬੱਲ੍ਹ * ਭੱਟ ਭੱਲ੍ਹ * ਭੱਟ ਭਿੱਖਾ * ਭੱਟ ਗਯੰਦ * ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ * ਭੱਟ ਜਲਪ * ਭੱਟ ਕੀਰਤ * ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ * ਭੱਟ ਨੱਲ * ਭੱਟ ਸਾਲਾਹ}}4 ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ: <nowiki>*</nowiki>ਭਾਈ ਸੱਤਾ * <nowiki>*</nowiki> == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ == *1. '''ਜਪੁ''' : 38 ਪਉੜੀਆਂ, 2 ਸਲੋਕ, 1 ਮੂਲ ਮੰਤਰ = 41 *2. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 33 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 28, ਪੰਚਨਦੇ 31), 18 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 14, ਨੌਪਦੀ 1, ਦਸਪਦੀ 1, ਚਉਬੀਸਪਦੀ 1), 2 ਪਾਰੇ (ਚਉਪਦਾ 1, ਪੰਚਪਦਾ 1) 7 ਸਲੋਕ= 74 *3. '''ਮਾਝ ਰਾਗੁ''': 1 ਅਸ਼ਟਪਦੀ, 24 ਪਉੜੀਆ, 46 ਸਲੋਕ = 74 *4. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦੇ 2, ਚਉਪਦੇ 15, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛੇ ਪਦੇ 12) 18ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 12, ਨੌਪਦੀਆਂ 5, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 2 ਛੰਤ= 40 *5. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 1 ਸੋਦਰੁ, 39 ਪਦੇ (ਚੁਪਦੇ 2, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 30, ਪੰਚਪਦੇ 5, ਛਿਪਦਾ 1) 22 ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀਆਂ 2, ਅਸ਼ਅਪਦੀਆਂ 16, ਨੌਪਦੀਆ 2,ਚਸਪਦੀਆਂ 2) 5 ਛੰਤ, 24 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 45 ਸਲੋਕ=171. *6. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 2 ਚਉਪਦੇ, 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ = 7 *7. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 2 ਸਲੋਕ = 2 *8. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 3 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 2) 2 ਛੰਤ, 5 ਅਣਾਹੁਣੀਆ, 3 ਸਲੋਕ= 13. *9. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 9, ਪੰਚਪਦੇ 3, 4 ਪਦੀਆਂ,) (ਅਸ਼ਟੀਪਦੀਆਂ 3, ਦਸਪਦੀ 1), 2 ਸਲੋਕ=18 *10. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦਾ 7, ਪੰਚਪਦੇ 2) 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 3 ਛੰਤ (ਚਉਪਦਾ 1,ਪੰਚਪਦਾ 2=14. *11. '''ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ (ਚੁਪਦਾ 1, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 3), 1 ਪਦੀ = 6 *12. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਇਕਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 6, ਪੰਚਪਦਾ 1, ਛਿਪਦਾ 1), 5 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆ 2 ਕੁਚਜੀ-ਸੁਚਜੀ, 5 ਛੰਤ 21 ਸਲੋਕ =42 *13. '''ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ''': 4 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 20 ਪਦ, 2 ਛੰਤ, 2 ਸਲੋਕ =30 *14. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 11 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਬਾਹਰਪਦੀ 1, 4 ਚੀਸਪਦੀ 1), 54 ਪਦ (ਓ ਅੰਕਾਰ ਦੇ), 73 ਪਦ ([[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਦੇ), 19 ਸਲੋਕ = 166. *15. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੂ''': 12 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦੇ-3, ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1) 11ਪਦੀਆਂ (ਸਪਤਪਦੀ 1, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 8, ਨੌਪਦੀ 1, ਬਾਰਹਪਦੀ 1), 22 ਸੋਲਹੇ, 18 ਸਲੋਕ=63। *16. '''ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ''': 5 ਛੰਤ (ਚਉਪਦੇ ਤ, ਪੰਚਪਦੇ 2) 17 ਪਦ ਬਾਰਹਮਾਹ= 22. *17. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 8 ਪਦੇ (ਚਉੁਪਦੇ 7, ਪੰਚਪਦਾ 1), 1 ਪਦੀ =3 *18. '''ਬਸੰਤ ਰਾਗੁ''': 10 ਪਦੇ (ਤ੍ਰਿਪਦਾ 1, ਚਉਪਦੇ 9), 8 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 7, ਦਸਪਦੀ 1) = 18। *19. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 8, ਪੰਚਪਦਾ 1) 5 ਪਦੀਆਂ (ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ 3, ਨੌਪਦੀ ਦਸਪਦੀ 1), 27 ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ 24 ਸਲੋਕ=65. *20. '''ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 17 ਪਦੇ (ਚਉਪਦੇ 13, ਪੰਚਪਦੇ 4), 7 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ =24 *21. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਚਉਪਦੇ, 2 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 35 ਸਲੋਕ=38. *22. '''ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ''': 3 ਸਲੋਕ *23. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ''': 32 ਸਲੋਕ ==ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ== * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਨੇ 63 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਗੁ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਬਲ ਕਿ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ==ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ== *1. '''ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ''': 31 ਪਦੇ, 8 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 33 ਸਲੋਕ *2. '''ਮਾਝੁ ਰਾਗੁ''': 32 ਬਹੁਪਦੀਆਂ ਤੇ 3 ਸਲੋਕ *3. '''ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ''': 18 ਪਦੇ, 9 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 5 ਛੰਤ ਅਤੇ 7 ਸਲੋਕ *4. '''ਆਸਾ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 15 ਬਹੁਤਪਦੀਆਂ, 2 ਛੰਤ, 1 ਕਾਫੀ, 1 ਪੱਟੀ (18 ਪਉੜੀਆਂ) *5. '''ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 43 ਸਲੋਕ, 22 ਪਉੜੀਆਂ। *6. '''ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ''': 33 ਸਲੋਕ *7. '''ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 6 ਛੰਤ, 4 ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, 40 ਸਲੋਕ *8. '''ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ''': 12 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 48 ਸਲੋਕ *9. '''ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ''': 9 ਪਦੇ। *10. '''ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ''': 4 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 7 ਛੰਤ, 15 ਸਲੋਕ, 20 ਪਉੜੀਆਂ, *11. '''ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1 ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ *12. '''ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ''': 6 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 1ਸਤਵਾਰਾ, 24 ਸਲੋਕ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ *13. '''ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ''': 5 ਪਦੇ, 1 ਬਹੁਪਦੀ, 24 ਸੋਲਹੇ, 23 ਸਲੋਕ, 22 ਪਾਉੜੀਆਂ। *14. '''ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ''': 21 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ *15. '''ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ''': 20 ਪਦੇ। *16. '''ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ''': 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 23 ਸਲੋਕ *17. '''ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ''': 13 ਪਦੇ, 3 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, 27 ਸਲੋਕ, *18. '''ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ''': 7 ਪਦੇ, 2 ਬਹੁਪਦੀਆਂ, *19. '''ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ''': 67 *20. '''[[ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ]]''' *21. '''ਵਾਰ ਕਵਿ''' ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) ਸੂਹੀ ਕੀ ਵਾਰ (20 ਪਉੜੀਆਂ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3 (21 ਪਉੜੀਆਂ) ਮਾਰੂ ਕੀ ਵਾਰ (22 ਪਉੜੀਆਂ) *22. '''ਪੱਟੀ''': (18 ਪਦਿਆਂ ਚ) *23. ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ *24. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾ ਤੇ ਵਧੀਕ: ਮਹਲਾ 3 ==ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 678 ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਕੁੱਲ 264 ਸ਼ਬਦਾਂ, 58 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, 38 ਛੰਤਾਂ, 183 ਪਉੜੀਆਂ, ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ 105 ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ- *1. ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *2. ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਮਹੱਲਾ ਚੌਥਾ) *3. ਬਿਹਰਾੜੇ ਕੀ ਵਾਰ *4. ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ *5. ਸੋਰਠਿ ਕੀ ਵਾਰ *6. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ *7. ਬਿਲਾਵਲ ਕੀ ਵਾਰ *8. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ (15 ਪਉੜੀਆਂ) ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ: *(ੳ) ਛੰਤ: (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (78) *(ਅ) ਕਰਹਲੇ:- (ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਮਹੱਲਾ 4, ਪੰਨਾ (234) *(ੲ) ਘੋੜੀਆਂ *(ਸ) ਪਹਿਰੇ ==ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ== ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ 2218 ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। 31 ਵਾਂ ਰਾਗ, (ਜੈਜਾਵੰਤੀ) ਬਾਅਦ ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ `ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ = 1322, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ= 45, ਛੰਤ= 63, ਵਾਰਾਂ (ਛੇ)= 117 ਪਉੜੀਆਂ ਰਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਸਲੋਕ= 252 ਭਾਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ= 3 ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਗਾਥਾ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 24 ਫੁਨਹੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ= 23 ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ= 22 ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ= 2 1. '''ਬਾਰਹਮਾਹਾ ਮਾਝ''': (14 ਪਦੇ) 2. '''ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ''': 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ‘ਵਰਣਮਾਲਾ` ਨੂੰ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3. '''ਸੁਖਮਨੀ''': ਸਿਰਲੇਖ-ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ) 4. '''ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ (17 ਪਉੜੀਆਂ)''' 5. '''ਛੇ ਵਾਰਾਂ''': *ੳ) ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਅ) ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ੲ) ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਸ) ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ *ਹ) ਮਾਰੂ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਛਖਣੇ ਮਹੱਲਾ ਪੰਜਵਾ *ਕ) ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹੱਲਾਂ ਪੰਜਵਾਂ 6. '''ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ''' ==ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ== [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੇ 15 ਰਾਗਾਂ, 59 ਸ਼ਬਦਾ, 57 ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1706 ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੇਖਣ ਕਰਵਾਇਆ। 1. '''ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ'''- 9 ਸ਼ਬਦ 2. '''ਰਾਗੁ ਆਸਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 3. '''ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 4. '''ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਰਾੜਾ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 5. '''ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ'''- 12 ਸ਼ਬਦ 6. '''ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ''' - 4 ਸ਼ਬਦ 7. '''ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 8. '''ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ'''- 1 ਸ਼ਬਦ 9. '''ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (ਕਾਫੀ)''' - 3 ਸ਼ਬਦ 10. '''ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 11. '''ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ''' - 3 ਸ਼ਬਦ 12. '''ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ'''- 3 ਸ਼ਬਦ 13. '''ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ''' - 5 ਸ਼ਬਦ 14. '''ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 15 '''ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ'''- 4 ਸ਼ਬਦ 16 '''ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ''' - 59 17 '''ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ''' - 57 ==ਭਗਤ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ:== ===ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ=== 16 ਰਾਗ, 532 ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ। === ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ === 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ=== 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਜੀ=== ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਲੋਕ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ਼ ਸਲੋਕ 130 ਦਰਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਹਨ। ===ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ=== 2 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ===ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ=== ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 93) ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (ਪੰਨਾ 974), ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਪੰਨਾ (1351) ===ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ=== ਦੋ ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ (ਪੰਨਾ 659 ਅਤੇ 660) ===ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ=== ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ (858) ===ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 695) ਹੋਰ ਰਚਨਾ-ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਸਰਬ ਗੁੱਟਕਾ ===ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ=== ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ===ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (ਪੰਨਾ 1195) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ। ===ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੂਜਰੀ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 526) ਦੂਜਾ ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1106) ===ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ=== ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ (ਪੰਨਾ 1153) ===ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ (ਪੰਨਾ 1253) ===ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ=== ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ==ਭੱਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ== ===ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ=== ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 54 ਸਵੱਯੇ ===ਭੱਟ ਜਾਲਪ ਜੀ=== 5 ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ ===ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 4 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਿਖਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿੱਚ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਲਈ 1 ਤੇ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ ਜੀ=== ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 1 ਸਵੱਈਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ===ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 16 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਲਈ 13 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਮਥਰਾ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ -7 ਸਵੱਈਏ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 7 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲਈ 5 ਸਵੱਈਏ ===ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ 2 ਸਵੱਈਏ ==ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ== ===ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ=== ਰਚਿਤ ‘ਸਦੁ` ਸ਼ਬਦ ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਛੇ ਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਲੇਖ "ਮਰਦਾਨਾ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ " ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੋਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ=== ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ ਕੀ ਵਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਨ. == ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲੇਖਕ: ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਟੱਲ == ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਤੇ ਭੱਟ ਟੱਲ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: * ਉੱਥੇ ਮਰਦਾਨਾ 1 ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦੋ ਭਜਨ ਹਨ<ref>Page 553, Adi Granth, Translation of Sant Singh Khalsa</ref> [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਨਾਨਕ]] ਨੇ ਗੀਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref>''ਇਸ ਸਲੋਕ ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ ਪੂਛਨੇ ਸੇ ਤਿਸ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰਮੁਖਤਾ ਅਰੁ ਮਨਮੁਖਤਾ ਕੀ ਮਦਰਾ ਕਾ ਰੂਪੁ ਬਰਨਨ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਔਰੁ ਦੋ ਪਰਕਾਰ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਔਰੁ ਗੁਰਮੁਖੋਂ ਕੀ ਕਹੀ ਹੈ॥ ਪ੍ਰਥਮ ਮਨਮੁਖੋਂ ਕੀ ਮਦਿਰਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ॥'': Fareedkoti Teeka, Adi Granth</ref> ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਸਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। * ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਟ ਟੱਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵਈਆ ਹੈ, <ref>''ਟਲ' ਜੀ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਹੇ ਭਾਈ ਐਸੇ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੋ ਸਹਜ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਰੰਤਰ ਹੀ ਸੇਵੀਐ ਹੇ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਨੇ ਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਤਾ ਰਹਿਤਾ ਹੈ॥੧੦॥'': Page 1392, Teeka Fareedkoti, Adi Granth</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਟਾਈਪੋ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲ ਭਾਵ ਭੱਟ ਕਲ੍ਹਸ਼ਾਰ ਹੈ।<ref>''Page 1392: ਟਲ = ਹੇ ਟੱਲ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯ! ਹੇ ਕਲ੍ਯ੍ਯਸਹਾਰ!'': Teeka by Professor Sahib Singh, Adi Granth</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] gizzc4jgm627rbs3ftmyrx2g4peqlr6 0 16910 837984 464834 2026-04-30T02:55:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837984 wikitext text/x-wiki '''ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ''' ({{lang-en|Encyclopædia Britannica}}) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਸੌ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਅਤੇ 4,411 ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ 1768 ਤੋਂ 1771 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਈਡਨਬਰਗ, ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਕੇ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ।<ref name="tn">{{cite web| url=http://www.thenews.com.pk/article-39870-Encyclopedia-Britannica-goes-digital-after-244-years-| title=Britannica goes digital after 244 years| publisher=[http://www.thenews.com.pk TheNews.com.pk]| date=ਮਾਰਚ 14, 2012| accessdate=ਨਵੰਬਰ 26, 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ; ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ (1801–1809) ਵੀਹ ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2012 ਵਿੱਚ ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾ ਛਪਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਔਨਲਾਈਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 2010 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਜੋ 32 ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਸੀ।<ref name="nyt">{{cite web| url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2012/03/13/after-244-years-encyclopaedia-britannica-stops-the-presses/| title=After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses| publisher=[http://nytimes.com NYtimes.com]| date=ਮਾਰਚ 13, 2012| accessdate=ਨਵੰਬਰ 26, 2012}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਟਰਨੈੱਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਬਰ ਸੰਸਾਰ]] b8ie376jkzk3goxmhzi9f1jjmut6efr 0 17627 837913 811265 2026-04-29T20:21:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837913 wikitext text/x-wiki [[File:FirstSurahKoran.jpg|thumb|200px|ਅਲ-ਫ਼ਾਤਿਹਾ (ਸੂਰਾ-ਏ-ਫ਼ਾਤਿਹਾ), ਕ਼ੁਰਆਨ ਦਾ ਸਭ-ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਾਠ]]{{ਇਸਲਾਮ}} '''ਕ਼ੁਰਆਨ''' ਜਾਂ '''ਕੁਰਾਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Quran;''' [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: القرآن الكريم ਅਲ-ਕ਼ੁਰਆਨ ਜਾਂ ਅਲ-ਕ਼ੁਰਆਨ ਅਲਕਰੀਮ) [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Alan Jones, The Koran, London 1994,।SBN 1842126091, opening page.</ref><ref>Arthur Arberry, The Koran।nterpreted, London 1956,।SBN 0684825074, p. x.</ref> ਤੋਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਜ਼ੀਮਤਰੀਨ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ [[ਅੱਲਾਹ]] ਦਾ ਕਲਾਮ ਹੈ<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|last=Nasr|first=Seyyed Hossein| authorlink=Seyyed Hossein Nasr| title=Qurʾān|year=2007| encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online| accessdate=2007-11-04|location=|publisher=|url=http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਨੇ [[ਅਜ਼ਰਾਈਲ]] ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਦੁਆਰਾ [[ਹਜਰਤ ਮੁਹੰਮਦ]] ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ; ਕਿ ਕ਼ੁਰਆਨ ਅਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ 610 ਤੋਂ 632 ਤੱਕ, ਤਕਰੀਬਨ 23 ਬਰਸ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਨਬੀ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸੱਲੀ ਅੱਲਾਹ ਅਲੀਆ ਵ ਆਲਾਹ ਵਸੱਲਮ ਪਰ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਦੁਨੀਆਂ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਅਰਬੀ [[ਸਾਹਿਤ]] ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Chejne, A. (1969) The Arabic Language:।ts Role in History, University of Minnesota Press, Minneapolis.</ref><ref>Nelson, K. (1985) The Art of Reciting the Quran, University of Texas Press, Austin</ref><ref>Speicher, K. (1997) in: Edzard, L., and Szyska, C. (eds.) Encounters of Words and Texts:।ntercultural Studies in Honor of Stefan Wild. Georg Olms, Hildesheim, pp. 43–66.</ref><ref>Taji-Farouki, S. (ed.) ([[2004]]) Modern Muslim।ntellectuals and the Quran, Oxford University Press, Oxford</ref><ref>Kermani, Naved. Poetry and Language.।n: The Blackwell Companion to the Qur'an (2006). ed: Andrew Rippin. Blackwell Publishing</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਸਾਰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਹੋਇਆ ਪਰ 632 ਵਿੱਚ ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 633 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 635 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੰਡਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ==ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ== ਕ਼ੁਰਆਨ ਵਿੱਚ "ਕ਼ੁਰਆਨ" ਸ਼ਬਦ ਲਗਭਗ 70 ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਕਿਰਿਆ "ਕਰਾ"(قرأ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ" ਜਾਂ "ਉਹ ਬੋਲਿਆ"। ਸੀਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ '"ਕੇਰਾਨਾ"' ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ '"ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨਾ"' ਜਾਂ '"ਪਾਠ"'।<ref name="Comprehensive Aramaic Lexicon">{{cite web|title=qryn|url=http://cal.huc.edu/searchroots.php?pos=N&lemma=qryn|accessdate=31 August 2013}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੀਰੀਆਈ ਮੂਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਲਸਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।<ref name=Britannica /> ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਥ '"ਪਾਠ ਕਰਨਾ"' ਹੈ ਜੋ ਕ਼ੁਰਆਨ ਦੀ ਇਸ ਤੁਕ ਤੋਂ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:'"ਇਹ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਈਏ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰੀਏ।"'<ref>{{Cite quran|75|17|style=nosup}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ [[ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਇਲਹਾਮ ਹਿਰਾ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਲਹਾਮ ਅਗਲੇ 23 ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਹਦੀਸ ਅਤੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਮਦੀਨੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਇਲਹਾਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ, ਕਾਇਦਾ-ਕਾਨੂੰਨ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਮੌਖਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕ਼ੁਰਆਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੁੰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ਼ੁਰਆਨ ਦੇ ਕਈ ਸੂਰਤਾਂ(ਭਾਗ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ 632 ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਕ਼ੁਰਆਨ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=tabatabai5>{{cite book|last=Tabatabai|first=Sayyid M. H.|title=The Qur'an in।slam: its impact and influence on the life of muslims|year=1987|publisher=Zahra Publ.|isbn=0710302665|url=http://www.al-islam.org/quraninislam/5.htm}}</ref><ref name=watt>{{cite book|last=Richard Bell (Revised and Enlarged by W. Montgomery Watt)|title=Bell's introduction to the Qur'an|url=https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel|year=1970|publisher=Univ. Press|isbn=0852241712|pages=[https://archive.org/details/introductiontoqu0000rbel/page/30 31]–51}} </ref><ref name=chi>{{cite book|last=P. M. Holt, Ann K. S. Lambton and Bernard Lewis|title=The Cambridge history of।slam|year=1970|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=9780521291354|pages=32|edition=Reprint.}}</ref> ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਆਪਣੇ ਇਲਹਾਮ ਨੂੰ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ ਸੀ।<ref name=denffer>{{cite book|last=Denffer|first=Ahmad von|title=Ulum al-Qur'an: an introduction to the sciences of the Qur an|year=1985|publisher=Islamic Foundation|isbn=0860371328|pages=37|edition=Repr.}}</ref> ==ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ== ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕ਼ੁਰਆਨ ਅੱਲਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ।<ref name="autogenerated1">Watton, Victor, (1993), ''A student's approach to world religions:Islam'', Hodder & Stoughton, pg 1.।SBN 978-0-340-58795-9</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== * [[ਅੱਲਾਹ]] * [[ਇਸਲਾਮ]] * [[ਮੁਹੰਮਦ]] * [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕ਼ੁਰਆਨ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ]] == ਬਾਹਰਲੀ ਕੜੀ == * [http://al-quran.info Al-Quran (ਕੁਰਾਨ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quraninpunjabi.com/#|ਕੁਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117200022/http://quraninpunjabi.com/#{{!}}ਕੁਰਾਨ |date=2015-11-17 }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਰਆਨ]] ci8b5xh6w30elsl1me32jldg8g99vle 0 18220 838041 772699 2026-04-30T11:37:01Z ZDRX 46521 /* ਇਤਿਹਾਸ */ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ 838041 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ''' <br> भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |logo =[[File:Indian National Congress hand logo.svg|150px]] |colorcode = {{Indian National Congress/meta/color}} |chairman = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] |vice-chairman = |ppchairman = |ppvice-chairman = |loksabha_leader =[[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ) |rajyasabha_leader = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]]<!--br />(ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ)--> |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|1885|12|28}} |headquarters = 24, [[ਅਕਬਰ ਰੋਡ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |publication = ''ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼'' |students = [[ਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ]] |youth = [[ਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |women = [[ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |labour = [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ]] |ideology = [[ਲੁਭਾਊ]] <br/> [[ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] <br /> [[ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ]]<br> [[ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] <br> [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]]'' <br>'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ: '' <br> {{•}} [[ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ]] <br /> {{•}} [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] {{•}} [[ਕੇਂਦਰਕ]] |international = |colours = ਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ |position = [[Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html|title=Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more|publisher=Elections.in|date=7 February 2014|accessdate=3 May 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234512/http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html%20|dead-url=yes}}</ref> |eci = ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ]] (INDIA) [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂ ਪੀ UPA) |loksabha_seats = |rajyasabha_seats = |symbol = [[File:Hand INC.svg|150px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |abbreviation=ਕਾਂਗਰਸ|founder=[[ਐਲਨ ਔਕਟਾਵੀਅਨ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]]<br />[[ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਨਰਜੀ|ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ]]<br />[[ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ]] <br />[[ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼]]<br />[[ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ]]<br />[[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]]<br />[[ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ]]<br />[[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ]]<br />[[ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਐਡੁਲਜੀ ਵਾਚਾ|ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ]]<br />[[ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ|ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ]]}} '''ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ''' (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rastogi">{{cite book| title=The nature and dynamics of factional conflict| url=https://archive.org/details/naturedynamicsof0000rast| publisher=Macmillan Co. of India| author=Rastogi, P.N.| year=1975| p.=69}}</ref><ref name="ParlDebates">{{cite conference| url=http://books.google.co.in/books?id=VzM3AAAAIAAJ| title=Parliamentary Debates| publisher=Council of States Secretariat| year=1976| p.=111| Vol.=98| Issue=1–9}}</ref><ref name="CongBibliog">{{cite book| title=Indian National Congress: A Select Bibliography| publisher=U.D.H. Publishing House| author=Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar| year=1989| pages=451}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ|ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ]] [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]], [[ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ]],<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers | author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> [[ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ]], ਅਤੇ [[ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ===ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ [[ਹੇਜਮਨੀ]] ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।{{citation needed| date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, <blockquote>ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref></blockquote> ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ [[viceroy#British India|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ [[1885 United Kingdom general election|1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[Womesh Chunder Bonnerjee]] ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ]] ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) [[ਸਰ ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨੈਟ|ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ]]। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਅਤੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2016}} {{clarify|date=November 2018|reason=So, who were the "Hindu" members? The names of the Brits are important, but not the Indians? Whole thing seems written from very British POV, seems a bit backwards.}} '''1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ''' 1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। * ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ। * ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। * ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। * ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ====ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ==== ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ * ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ * ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ * ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ====ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ==== [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। [[ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> ====ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ==== ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ [[ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]], ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900|via=Google Books}}</ref> [[ਹਿੰਦੂ]] ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98|jstor=20078547}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="auto"/> ==ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ ! style="widਵੀਂ:25%;"| ਸਾਲ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਆਮ ਚੋਣਾਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟ ਫਰਕ |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|1951]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 364 || || 44.99% || |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 371 || {{ਵਾਧਾ}}7 || 47.78% || {{ਵਾਧਾ}} 2.79% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 361 || {{ਕਮੀ}}10 || 44.72% || {{ਕਮੀ}} 3.06% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|1967]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 283 || {{ਕਮੀ}}78 || 40.78% || {{ਕਮੀ}}2.94% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 352 || {{ਵਾਧਾ}}69 || 43.68% || {{ਵਾਧਾ}}2.90% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 153 || {{ਕਮੀ}}199 || 34.52% || {{ਕਮੀ}}9.16% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 351 || {{ਵਾਧਾ}}198 || 42.69% || {{ਵਾਧਾ}}8.17% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|1984]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 415 || {{ਵਾਧਾ}}64 || 49.01% || {{ਵਾਧਾ}}6.32% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|1989]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 197 || {{ਕਮੀ}}218 || 39.53% || {{ਕਮੀ}}9.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|1991]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 244 || {{ਵਾਧਾ}}47 || 35.66% || {{ਕਮੀ}}3.87% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|1996]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 140 || {{ਕਮੀ}}104 || 28.80% || {{ਕਮੀ}}7.46% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|1998]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 141 || {{ਵਾਧਾ}}1 || 25.82% || {{ਕਮੀ}}2.98% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|1999]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 114 || {{ਕਮੀ}}27 || 28.30% || {{ਵਾਧਾ}}2.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 145 || {{ਵਾਧਾ}}32 || 26.7% || {{ਕਮੀ}}1.6% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 206 || {{ਵਾਧਾ}}61 || 28.55% || {{ਵਾਧਾ}}2.02% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 44 || {{ਘਾਟਾ}}162 || 19% || {{ਘਾਟਾ}}9.55% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|2019]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 52 || {{ਵਾਧਾ}}8 || 19.49 % || {{ਵਾਧਾ}}0.02% |- |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]] |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] |101 |{{ਵਾਧਾ}}49 |21.19% |{{ਵਾਧਾ}}4.02% |} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] iha8gm3qs1p2g79sc12tsi4mxrg7t27 838043 838041 2026-04-30T11:41:30Z ZDRX 46521 /* ਇਤਿਹਾਸ */ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। 838043 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ''' <br> भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |logo =[[File:Indian National Congress hand logo.svg|150px]] |colorcode = {{Indian National Congress/meta/color}} |chairman = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] |vice-chairman = |ppchairman = |ppvice-chairman = |loksabha_leader =[[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ) |rajyasabha_leader = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]]<!--br />(ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ)--> |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|1885|12|28}} |headquarters = 24, [[ਅਕਬਰ ਰੋਡ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |publication = ''ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼'' |students = [[ਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ]] |youth = [[ਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |women = [[ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |labour = [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ]] |ideology = [[ਲੁਭਾਊ]] <br/> [[ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] <br /> [[ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ]]<br> [[ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] <br> [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]]'' <br>'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ: '' <br> {{•}} [[ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ]] <br /> {{•}} [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] {{•}} [[ਕੇਂਦਰਕ]] |international = |colours = ਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ |position = [[Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html|title=Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more|publisher=Elections.in|date=7 February 2014|accessdate=3 May 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234512/http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html%20|dead-url=yes}}</ref> |eci = ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ]] (INDIA) [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂ ਪੀ UPA) |loksabha_seats = |rajyasabha_seats = |symbol = [[File:Hand INC.svg|150px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |abbreviation=ਕਾਂਗਰਸ|founder=[[ਐਲਨ ਔਕਟਾਵੀਅਨ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]]<br />[[ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਨਰਜੀ|ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ]]<br />[[ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ]] <br />[[ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼]]<br />[[ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ]]<br />[[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]]<br />[[ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ]]<br />[[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ]]<br />[[ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਐਡੁਲਜੀ ਵਾਚਾ|ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ]]<br />[[ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ|ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ]]}} '''ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ''' (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rastogi">{{cite book| title=The nature and dynamics of factional conflict| url=https://archive.org/details/naturedynamicsof0000rast| publisher=Macmillan Co. of India| author=Rastogi, P.N.| year=1975| p.=69}}</ref><ref name="ParlDebates">{{cite conference| url=http://books.google.co.in/books?id=VzM3AAAAIAAJ| title=Parliamentary Debates| publisher=Council of States Secretariat| year=1976| p.=111| Vol.=98| Issue=1–9}}</ref><ref name="CongBibliog">{{cite book| title=Indian National Congress: A Select Bibliography| publisher=U.D.H. Publishing House| author=Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar| year=1989| pages=451}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ|ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ]] [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]], [[ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ]],<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers | author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> [[ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ]], ਅਤੇ [[ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ===ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ [[ਹੇਜਮਨੀ]] ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।{{citation needed| date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, <blockquote>ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref></blockquote> ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ [[viceroy#British India|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ [[1885 United Kingdom general election|1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[Womesh Chunder Bonnerjee]] ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ]] ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) [[ਸਰ ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨੈਟ|ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ]]। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਅਤੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2016}} {{clarify|date=November 2018|reason=So, who were the "Hindu" members? The names of the Brits are important, but not the Indians? Whole thing seems written from very British POV, seems a bit backwards.}} '''1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ''' 1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। * ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ। * ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। * ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। * ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ====ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ==== ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ * ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ * ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ * ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ====ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ==== [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। [[ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> ====ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ==== ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ [[ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]], ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900|via=Google Books}}</ref> [[ਹਿੰਦੂ]] ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98|jstor=20078547}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="auto"/> ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ==== [[File:1st INC1885.jpg|right|300px|thumb|ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ, ਬੰਬੇ, 28–31, ਦਸੰਬਰ, 1885]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।<ref name="auto1"/> ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਰਣ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਕੁਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''[[ਸਵਰਾਜ]]'' ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਤਿਲਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਅਭਿਵਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਸਵਰਾਜ'' ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਮੰਨਿਆ: ਹਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]], [[ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼]], [[ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੈ]] ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ—ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684|via=Google Books}}</ref> ਮੋਡਰੇਟ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], ਅਤੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1906 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> ਤਿਲਕ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto1"/> ===ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ: ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ=== [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸਨ।]] ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਗਰਸ 1916 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਲਖਨਊ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ, ਨੌਜਵਾਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੂਵਮੈਂਟ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ''ਹੋਮ ਰੂਲ'' — ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ — ਦੀ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿ ''ਸਵਰਾਜ'' ਦਾ ਪੂਰਵਰੂਪ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto2"/> ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ [[ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ''[[ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ]]''।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> ====ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ==== {{main|ਚੰਪਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ|ਖੇਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ}} ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਨੇ ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> ਫਿਰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਆੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ==== ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਗ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ। [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]], [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]], [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਸਭ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919 ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਈਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="auto2"/> 1919 ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> ਮੋਹਨਦਾਸ ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="auto2"/> ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ'' ਕਿਹਾ ਸੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ&q=Lokmanya+Tilak,+whom+Gandhi+had+called+The+Father+of+Modern+India+died+in+1920,+and+Gopal+Krishna+Gokhale+had+died+four+years+earlier.|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]], [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ==ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ ! style="widਵੀਂ:25%;"| ਸਾਲ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਆਮ ਚੋਣਾਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟ ਫਰਕ |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|1951]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 364 || || 44.99% || |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 371 || {{ਵਾਧਾ}}7 || 47.78% || {{ਵਾਧਾ}} 2.79% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 361 || {{ਕਮੀ}}10 || 44.72% || {{ਕਮੀ}} 3.06% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|1967]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 283 || {{ਕਮੀ}}78 || 40.78% || {{ਕਮੀ}}2.94% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 352 || {{ਵਾਧਾ}}69 || 43.68% || {{ਵਾਧਾ}}2.90% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 153 || {{ਕਮੀ}}199 || 34.52% || {{ਕਮੀ}}9.16% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 351 || {{ਵਾਧਾ}}198 || 42.69% || {{ਵਾਧਾ}}8.17% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|1984]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 415 || {{ਵਾਧਾ}}64 || 49.01% || {{ਵਾਧਾ}}6.32% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|1989]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 197 || {{ਕਮੀ}}218 || 39.53% || {{ਕਮੀ}}9.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|1991]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 244 || {{ਵਾਧਾ}}47 || 35.66% || {{ਕਮੀ}}3.87% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|1996]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 140 || {{ਕਮੀ}}104 || 28.80% || {{ਕਮੀ}}7.46% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|1998]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 141 || {{ਵਾਧਾ}}1 || 25.82% || {{ਕਮੀ}}2.98% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|1999]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 114 || {{ਕਮੀ}}27 || 28.30% || {{ਵਾਧਾ}}2.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 145 || {{ਵਾਧਾ}}32 || 26.7% || {{ਕਮੀ}}1.6% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 206 || {{ਵਾਧਾ}}61 || 28.55% || {{ਵਾਧਾ}}2.02% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 44 || {{ਘਾਟਾ}}162 || 19% || {{ਘਾਟਾ}}9.55% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|2019]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 52 || {{ਵਾਧਾ}}8 || 19.49 % || {{ਵਾਧਾ}}0.02% |- |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]] |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] |101 |{{ਵਾਧਾ}}49 |21.19% |{{ਵਾਧਾ}}4.02% |} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] q1o5fxn2yz1tdt3f6j8mutuhk6a1i60 838045 838043 2026-04-30T11:48:58Z ZDRX 46521 /* ਇਤਿਹਾਸ */ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ 838045 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = '''ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ''' <br> भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |logo =[[File:Indian National Congress hand logo.svg|150px]] |colorcode = {{Indian National Congress/meta/color}} |chairman = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]] |vice-chairman = |ppchairman = |ppvice-chairman = |loksabha_leader =[[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] (ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ) |rajyasabha_leader = [[ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ]]<!--br />(ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ)--> |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|1885|12|28}} |headquarters = 24, [[ਅਕਬਰ ਰੋਡ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |publication = ''ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਦੇਸ਼'' |students = [[ਕੌਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨ]] |youth = [[ਭਾਰਤੀ ਯੁਵਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |women = [[ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ]] |labour = [[ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਟ੍ਰੈਡ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ]] |ideology = [[ਲੁਭਾਊ]] <br/> [[ਲਿਬਰਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] <br /> [[ਸੋਸ਼ਲ ਲੋਕਤੰਤਰ]]<br> [[ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] <br> [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]]'' <br>'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੜੇ: '' <br> {{•}} [[ਸੋਸ਼ਲ ਲਿਬਰਲ]] <br /> {{•}} [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] {{•}} [[ਕੇਂਦਰਕ]] |international = |colours = ਕੇਸਰ ਚਿੱਟਾ ਹਰਾ |position = [[Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html|title=Indian National Congress – about INC, history, symbol, leaders and more|publisher=Elections.in|date=7 February 2014|accessdate=3 May 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224234512/http://www.elections.in/political-parties-in-india/indian-national-congress.html%20|dead-url=yes}}</ref> |eci = ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀ<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਇਨਕਲੂਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ]] (INDIA) [[ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ]] (ਯੂ ਪੀ UPA) |loksabha_seats = |rajyasabha_seats = |symbol = [[File:Hand INC.svg|150px]] |website = {{URL|http://www.inc.in/}} |abbreviation=ਕਾਂਗਰਸ|founder=[[ਐਲਨ ਔਕਟਾਵੀਅਨ ਹਿਊਮ|ਏ.ਓ. ਹਿਊਮ]]<br />[[ਵੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਨਰਜੀ|ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ]]<br />[[ਸੁਰੇਂਦਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ|ਐਸ.ਐਨ. ਬੈਨਰਜੀ]] <br />[[ਮੋਨੋਮੋਹਨ ਘੋਸ਼]]<br />[[ਵਿਲੀਅਮ ਵੈਡਰਬਰਨ]]<br />[[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]]<br />[[ਬਦਰੂਦੀਨ ਤਾਇਬਜੀ]]<br />[[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹਿਤਾ]]<br />[[ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਐਡੁਲਜੀ ਵਾਚਾ|ਦਿਨਸ਼ਾਵ ਵਾਚਾ]]<br />[[ਮਹਾਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰਾਨਾਡੇ|ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਨਾਡੇ]]}} '''ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ''' (INC), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1920 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rastogi">{{cite book| title=The nature and dynamics of factional conflict| url=https://archive.org/details/naturedynamicsof0000rast| publisher=Macmillan Co. of India| author=Rastogi, P.N.| year=1975| p.=69}}</ref><ref name="ParlDebates">{{cite conference| url=http://books.google.co.in/books?id=VzM3AAAAIAAJ| title=Parliamentary Debates| publisher=Council of States Secretariat| year=1976| p.=111| Vol.=98| Issue=1–9}}</ref><ref name="CongBibliog">{{cite book| title=Indian National Congress: A Select Bibliography| publisher=U.D.H. Publishing House| author=Gavit, Manikrao Hodlya; Chand, Attar| year=1989| pages=451}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ "ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ" ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਇਜਲਾਸ 1885 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਬੋਨਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਇੱਕ ਕੈਚ-ਆਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਰਿਹਾ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਝੰਡਾ]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|ਇਹ ਝੰਡਾ 1931 ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ|ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ]] [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1885 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]], [[ਸੁਰੇਂਦ੍ਰਨਾਥ ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਬਦਰੁੱਦੀਨ ਤਿਆਬਜੀ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], [[ਡਬਲਯੂ. ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ]], [[ਐਸ. ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਮੁਦਾਲੀਅਰ]],<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers | author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> [[ਐਸ. ਸੁਬਰਮਣਿਆ ਆਈਅਰ]], ਅਤੇ [[ਰੋਮੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੱਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ ਸੀ, ਵੀ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ===ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ (1885–1905)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਰਿਟਾਇਰਡ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ]] (ICS) ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਐਲਨ ਆਕਟੇਵੀਅਨ ਹਿਊਮ]] ਨੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। [[1857 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਬਗਾਵਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਤੋਂ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾਪੂਰਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਰਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਚੁਨੌਤੀ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਜਾਂ [[ਹੇਜਮਨੀ]] ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਧਾਰਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਨ।{{citation needed| date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। 1883 ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, <blockquote>ਹਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ, ਨਿੱਜੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਸਤ, ਗਲਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਰਡ ਰਿਪਨ ਦੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਖਤਮ ਹਨ[,] ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref></blockquote> ਮਈ 1885 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਮ ਨੇ [[viceroy#British India|ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ" ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਹਿਊਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ "An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ [[1885 United Kingdom general election|1885 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਚੋਣ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਪੀਲ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਕਰੜਾ ਝਟਕਾ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਆਪ ਲੜਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref>{{Page needed|date=April 2014}} 28 ਦਸੰਬਰ 1885 ਨੂੰ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬੰਬੇ ਦੇ ਗੋਕੁਲਦਾਸ ਤੇਜਪਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 72 ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਹਿਊਮ ਨੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ [[Womesh Chunder Bonnerjee]] ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2014}} ਹਿਊਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਂਬਰ (ਦੋਵੇਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਸਥਾਪਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਡਰਬਰਨ]] ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਰ) [[ਸਰ ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ, ਪਹਿਲਾ ਬੈਰੋਨੈਟ|ਜਾਨ ਜਾਰਡਿਨ]]। ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਬੇ]] ਅਤੇ [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਜ਼]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਨ।<ref name="riddick2006" />{{Page needed|date=April 2016}} {{clarify|date=November 2018|reason=So, who were the "Hindu" members? The names of the Brits are important, but not the Indians? Whole thing seems written from very British POV, seems a bit backwards.}} '''1885–1905 ਦੌਰਾਨ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ''' 1885 ਤੋਂ 1905 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। * ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਣ, ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ। * ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਇਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬੈਂਕ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। * ਸੰਵਿਧਾਨਕ: ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਮਰ ਮੰਗਾਂ ਇਹ ਸਨ: ਵਿਧਾਨਕ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ; ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। * ਆਰਥਿਕ: ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਲੂਣ ਕਰ (salt tax) ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ। ====ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ==== ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨਾ * ਧਨ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ * ਅਮੀਰ, ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਘਟਾਉਣਾ * ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਵਾਧੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ====ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ==== [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। [[ਰੇਜਾਊਲ ਕਰੀਮ ਲਸਕਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ]] ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਹਨ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1885 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰੀ ਬਰਮਾ ਦੇ ਵਿਲੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> ====ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ==== ਕਈ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦ [[ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]], ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਮਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900|via=Google Books}}</ref> [[ਹਿੰਦੂ]] ਕਮਿਊਨਟੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98|jstor=20078547}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਣਦੇਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਟ, ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="auto"/> ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ==== [[File:1st INC1885.jpg|right|300px|thumb|ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ, ਬੰਬੇ, 28–31, ਦਸੰਬਰ, 1885]] ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦੇਣ ਅਤੇ ਵੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਭਰੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।<ref name="auto1"/> ਇਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀਕਰਣ [[ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਰੋਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤੀ ਵੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਰਕੁਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਉਹਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''[[ਸਵਰਾਜ]]'' ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਤਿਲਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੜਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਅਭਿਵਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਸਵਰਾਜ'' ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੱਲ ਮੰਨਿਆ: ਹਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਉਭਰਦੇ ਹੋਏ ਜਨਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]], [[ਅਰਬਿੰਦੋ ਘੋਸ਼]], [[ਵੀ. ਓ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਿੱਲੈ]] ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ—ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684|via=Google Books}}</ref> ਮੋਡਰੇਟ ਨੇਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ]], [[ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਮਹੇਤਾ]], ਅਤੇ ਦਾਦਾਭਾਈ ਨੌਰੋਜੀ, ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਗੋਖਲੇ ਨੇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1906 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> ਤਿਲਕ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਹਮਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਰੋਸਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਬਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।<ref name="auto1"/> ===ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ: ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ=== [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਰਪੀ ਸਨ।]] ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਨੂੰ [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਗਰਸ 1916 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਲਖਨਊ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਦੇ ਯਤਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> ਤਿਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ, ਨੌਜਵਾਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਹੋਮ ਰੂਲ ਮੂਵਮੈਂਟ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ''ਹੋਮ ਰੂਲ'' — ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ — ਦੀ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿ ''ਸਵਰਾਜ'' ਦਾ ਪੂਰਵਰੂਪ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੋਮ ਰੂਲ ਲੀਗ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto2"/> ਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਣ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸਫਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1915 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ [[ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ, ''[[ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ]]''।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> ====ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ==== {{main|ਚੰਪਰਣ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ|ਖੇਡਾ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹ}} ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਨੇ ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> ਫਿਰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਆੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ==== ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਰਗ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ। [[ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ]], [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]], [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਸਭ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919 ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਈਆਂ, ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="auto2"/> 1919 ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ]] ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਗਰ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> ਮੋਹਨਦਾਸ ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="auto2"/> ਲੋਕਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ'' ਕਿਹਾ ਸੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ&q=Lokmanya+Tilak,+whom+Gandhi+had+called+The+Father+of+Modern+India+died+in+1920,+and+Gopal+Krishna+Gokhale+had+died+four+years+earlier.|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> [[ਮੋਤੀਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]], [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਇ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਗੋਖਲੇ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਯੁੱਗ=== [[File:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।]]ਗਾਂਧੀਜੀ ਨੇ 1919 ਤੋਂ 1948 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ [[ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] 'ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ 1915 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ===ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ=== ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚੰਪਰਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਭਰੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਨ [[ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ]], [[ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], [[ਨਰਹਾਰੀ ਪਰੀਖ]], [[ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ]] — ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੀਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ — [[ਚਿੱਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]], [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]], [[ਐਸ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ|ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਈਅੰਗਾਰ]]।{{citation needed|date=October 2015}} ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਲੀਟ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਫੀਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ — ਜੋ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। PCCs ''[[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]]'' ਲਈ ਉਭਰੀਆਂ — ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। * ਜਾਤੀ, ਨਸਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭੇਦਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਸਰਵ-ਭਾਰਤੀ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * ਮਾਤਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ — ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''[[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]'', ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]]'' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। * ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਚੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਆਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦਿੱਤਾ। * ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ==== 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ:{{citation needed|date=October 2015}} * [[ਅਛੂਤਪਣ]] ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਭੇਦਭਾਵ * ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ * ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਘਾਟ * ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ * [[ਪੁਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ]] ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ * ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ * ਗਰੀਬੀ, [[ਖਾਦੀ]] ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ [[ਕੁੱਟੀਰ ਉਦਯੋਗ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਐਮ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ===ਸੱਤਾ ਵੱਲ ਉਤਥਾਨ (1937–1942)=== {{More citations needed|date=December 2024}}[[File:Katni1.jpg|left|thumb|350px| [[ਕਟਨੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਜੋ [[ਸਵਰਾਜ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਨੇਹਰੂ]], [[ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ]] [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935]] ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ, 1937|1937 ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤੀ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ। ਧਿਆਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਕਮਾਤਰ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਲਿਨਲਿਥਗੋ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਧਰਤ ਪੱਖ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} [[ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ]] ਦੇ ਕਟਰ ਸਮਰਥਕ, ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, 1938 ਵਿੱਚ ਬੋਸ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੇਰਾਰਕੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ==== ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਅਣਵਿਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1939 ਦੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੋਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1938 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੋਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। 1939 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਉਭਰੇ ਕਿ ਕੀ ਬੋਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੂਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਬੋਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ ਕਿ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਥਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤੀ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਾਂ, ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ, ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਈ. ਡਬਲਿਊ. ਆਰਯਨਾਯਕਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। (ਵੇਖੋ Reginald Reynolds, Beware of Africans)। ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾਵਿਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੇਸਿਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਖਾਸ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ।{{citation needed|date=October 2015}} ===ਅੰਤਿਮ ਲੜਾਈਆਂ=== <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:QUITIN7.JPG|left|thumb|Quit India procession at Bangalore]] --> ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਆਖਰੀ ਕਦਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ==== {{See also|ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਆੰਦੋਲਨ}} [[ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]], ਜੋ ਕਿ [[ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸਨ, ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ 1942 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਮੁਕੱਦਮੇ==== [[ਆਈਐਨਏ ਮੁਕੱਦਮੇ]] 1946 ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ [[ਆਈਐਨਏ ਰੱਖਿਆ ਕਮੇਟੀ]] ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਟੀਮ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਭੂਲਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ]], [[ਆਸਫ ਅਲੀ]], ਅਤੇ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। Quit India Bill 8 ਅਗਸਤ 1942 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ==== ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਮਲਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਰਾਇਲ ਇੰਡਿਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਬਗਾਵਤ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ==== {{Main|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ}} ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ [[ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗਫ਼ਫਾਰ ਖਾਨ]], [[ਸੈਫੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ]], [[ਡਾ. ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। [[ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ|ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ]], ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। {{citation needed|date=October 2015}} ===1947–1952: ਤਬਦੀਲੀ=== <!-- Unsourced image removed: [[File:Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|framepx100|Right|thumb|Sardar Vallabhbhai Patel was the Deputy Prime Minister of India]] --> <!-- Unsourced image removed: [[File:Nehru firstspeech.jpg|thumb|250px|Jawaharlal Nehru making his first speech in Independent India]] --> ====ਸੰਵਿਧਾਨ==== ਅਸੈਂਬਲੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਸਮਾਵੇਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾਮੁਲਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਕਾਂਗਰਸ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ [[ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]], ਜੋ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੜੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਸੌਦਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਬਣਾਇਆ। [[ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ]], ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਸਭਾ]] ਨੇਤਾ, ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।<ref>{{Cite web |title=Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/remembering-shyama-prasad-mukherjee-the-founder-of-bharatiya-jana-sangh-that-later-became-bharatiya-janta-party-1563356-2019-07-06 |access-date=2024-03-10 |website=India Today |date=6 July 2019 |language=en}}</ref> ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਾਅਦਿਆਂ 'ਤੇ ਡਟੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਅਛੂਤਪਣ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ [[ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀਆਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ====ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ==== 1947 ਵਿੱਚ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਧਿਆਕਸ਼ਤਾ [[ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਰਿਸ਼ਠ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੇ 1947, 1948 ਅਤੇ 1949 ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਕਸ਼ੀ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਗੁੱਟ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1950 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ [[ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ]] ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲਾਬੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪੁਨਰਜਾਗਰਣਵਾਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ "ਸਮੱਸਿਆਪੂਰਨ" ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੰਡਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਨਹੀਂ ਬਰਤੀ।{{citation needed|date=October 2015}} ਪਟੇਲ ਦੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਟੇਲ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ), ਟੰਡਨ ਨੇ ਕਠਿਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਟੇਲ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ, ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।{{citation needed|date=October 2015}} ਹਾਲਾਂਕਿ, 1950 ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਸਦਾ ਲਈ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਟੰਡਨ ਹਾਸੀਏ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੋਣੀ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ। 1952 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਕਾਂਗਰਸ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ।{{citation needed|date=October 2015}} ==ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |+ ! style="widਵੀਂ:25%;"| ਸਾਲ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਆਮ ਚੋਣਾਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਸੀਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟਾਂ ਦੀ % ! style="widਵੀਂ:15%;"| ਵੋਟ ਫਰਕ |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|1951]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951|ਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 364 || || 44.99% || |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|1957]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1957|ਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 371 || {{ਵਾਧਾ}}7 || 47.78% || {{ਵਾਧਾ}} 2.79% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|1962]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1962|ਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 361 || {{ਕਮੀ}}10 || 44.72% || {{ਕਮੀ}} 3.06% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|1967]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1967|ਚੌਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 283 || {{ਕਮੀ}}78 || 40.78% || {{ਕਮੀ}}2.94% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|1971]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1971|5ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 352 || {{ਵਾਧਾ}}69 || 43.68% || {{ਵਾਧਾ}}2.90% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|1977]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1977|6ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 153 || {{ਕਮੀ}}199 || 34.52% || {{ਕਮੀ}}9.16% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|1980]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1980|7ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 351 || {{ਵਾਧਾ}}198 || 42.69% || {{ਵਾਧਾ}}8.17% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|1984]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1984|8ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 415 || {{ਵਾਧਾ}}64 || 49.01% || {{ਵਾਧਾ}}6.32% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|1989]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1989|9ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 197 || {{ਕਮੀ}}218 || 39.53% || {{ਕਮੀ}}9.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|1991]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1991|10ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 244 || {{ਵਾਧਾ}}47 || 35.66% || {{ਕਮੀ}}3.87% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|1996]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1996|11ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 140 || {{ਕਮੀ}}104 || 28.80% || {{ਕਮੀ}}7.46% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|1998]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1998|12ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 141 || {{ਵਾਧਾ}}1 || 25.82% || {{ਕਮੀ}}2.98% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|1999]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1999|13ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 114 || {{ਕਮੀ}}27 || 28.30% || {{ਵਾਧਾ}}2.48% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|2004]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2004|14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 145 || {{ਵਾਧਾ}}32 || 26.7% || {{ਕਮੀ}}1.6% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|2009]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2009|15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 206 || {{ਵਾਧਾ}}61 || 28.55% || {{ਵਾਧਾ}}2.02% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|2014]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2014|16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 44 || {{ਘਾਟਾ}}162 || 19% || {{ਘਾਟਾ}}9.55% |- style="text-align:center;" || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|2019]] || [[ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 2019|17ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] || 52 || {{ਵਾਧਾ}}8 || 19.49 % || {{ਵਾਧਾ}}0.02% |- |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2024]] |[[2024 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|18ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] |101 |{{ਵਾਧਾ}}49 |21.19% |{{ਵਾਧਾ}}4.02% |} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] sqhak066h94guqlqd8nww15fzp9j1a3 0 18819 838001 810791 2026-04-30T07:05:10Z ~2026-26109-90 59873 ਹਾਂ ਜੀ 'ਕੁੜਤੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ' ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। 838001 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ | image = ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ.JPG | imagesize = | caption = ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1954|4|11}} | birth_place = ਸ਼ਾਹਕੋਟ, [[ਜਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਕਵੀ]], ਲੇਖਕ | alma_mater = [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]]<br>[[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | death_date = | death_place = | years_active = }} '''ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ''' (ਜਨਮ: 11 ਮਾਰਚ 1954) ਪੰਜਾਬੀ [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ [[ਲੇਖਕ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ [[ਗੁਰਬਚਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:<ref>{{Cite web |title=ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ : ਕਵਿਤਾ ਦਾ ‘ਕਮੰਡਲ'- ਗੁਰਬਚਨ |url=http://www.likhari.org/archive/Likhari%20Pages%202008/5054_%20dr%20gurbachan%201%20Lekh%205%20February%202008.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510051340/http://www.likhari.org/archive/Likhari%20Pages%202008/5054_%20dr%20gurbachan%201%20Lekh%205%20February%202008.htm |archive-date=2021-05-10 |access-date=2013-01-03 |dead-url=yes}}</ref> {{Cquote | quote = "ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਤੇ ਜਿ਼ਹਨੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਰਿੱਝ ਰਹੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਭਟਕਨ ਤੇ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ।" | author = ਗੁਰਬਚਨ }} ==ਜੀਵਨ== ਜਸਵੰਤ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਮਾਰਚ 1954 ਨੂੰ [[ਜਲੰਧਰ]] ਜਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਨਗਰ [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ, ਭਾਰਤ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਕੋਦਰ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਐਮ.ਫਿਲ. [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕਰਕੇ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਈ। ਕਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੇਡੀਓ|ਰੇਡੀਉ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ ਉਹ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ, ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।<ref>http://www.ajitjalandhar.com/20120213/edit2.php{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦੀਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ '[[ਕਮੰਡਲ]]' ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਐਵਾਰਡ]] ਨਾਲ਼ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Jaswant_deed_with_Dr._kulvir_Gojra_at_Bhai_Vir_Singh_Sahitya_Sadan,_Delhi.jpg|thumb|ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਅਤੇ ਡਾ. ਕੁਲਵੀਰ ਗੋਜਰਾ, [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ]], [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ]] ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== *''ਬੱਚੇ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਕਵਿਤਾ (1984-2003-2022)'' *''ਅਚਨਚੇਤ (1990-2003)'' *''ਆਵਾਜ਼ ਆਏਗੀ ਅਜੇ (1996-2003)'' *''ਘੁੰਡੀ (2001-2003)'' * ''ਕਮੰਡਲ (2005-2008)'' * ''ਆਵਾਗਵਣੁ<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/06/%E0%A8%9C%E0%A8%B8%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%86%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%97%E0%A8%B5%E0%A8%A3%E0%A9%81/ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦਾ ਆਵਾਗਵਣੁ-ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]</ref>'' * ''ਬੇਸਮੈਂਟ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (2023)'' * ''ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ (ਤੇ ਹੋਰ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) (2023)'' ===ਵਾਰਤਕ=== *''ਧਰਤੀ ਹੋਰ ਪਰ੍ਹੇ... (2008)<ref>http://www.dkagencies.com/doc/from/1063/to/1123/bkId/DK64452332178214857324491371/details.html</ref>'' *''ਖੱਡੀ (2018)'' *ਕੁੜਤੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ (2026) ==ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ== *''ਇੱਕ ਲੱਪ ਯਾਦਾਂ ਦੀ'' ==ਅਨੁਵਾਦ== *''ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (ਯਸ਼ਪਾਲ)'' == ਸੰਪਾਦਨਾ== * ''ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ==ਕੰਮ== #ਪ੍ਰ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸਹਾਇਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ. ਭਾਰਤ। # ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਜਲੰਧਰ। #ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰ। #ਸਹਾਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ। # ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਮੰਡੀ ਹਾਉਸ,ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ,ਹਰਦਿਆਲ ਨਗਰ, ਗੜਾ ਰੋਡ ,ਜਲੰਧਰ ==ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਸਰੋਕਾਰ== {{Unbalanced section}} *ਨਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ।ਸਦੀ ਦੇ ਨੋਵੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਨਰਿੰਤਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।1970 ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ "ਇਕ ਲੱਪ ਯਾਦਾਂ" ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} *ਜਿਹਨਾ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰੋਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ,ਲਘੂ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ।ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸੈਕਸੂਅਲ ਸੰਬੰਧ,ਸੰਭੋਗੀ ਛਿਣਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ, ਵਿਆਹ ਬਹਾਰੀ ਕਾਮੁਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਬੰਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਮੁਕ ਜਵਾਲਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} *ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੀਦ ਜਦੋ ਆਂਤਰਿਕ -ਵਾ-ਵਰੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਦੂਰੀ ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਹਾਸਾ ਬਿਖੇਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੀ ਸੰਬੋਧਨੀ "ਮੈ ਮੂਲਕਤਾ" ਇਹਨਾ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਹਨ। ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ "ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਦਵੰਦ , ਦੁਚਿੱਤੀ, ਦੰਭੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਕਾਮੁਕ ਵੇਗ, ਵਰਜਿਤ ਪਿਆਰ ਦੀ ਚਾਹਨਾ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਇਆਂ ਮਨੁੱਖ,ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਦੰਭੀ ਮਾਨਵ, ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਦੰਭ ਵਿਚ ਫਸਿਆਂ ਮਾਨਵ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਅੰਗੀ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਜ਼ਰੁਰਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} *ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।ਕੇਵਲ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।*ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਸ ਜੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਅਸਲੇ ਨੂੰ ਦੀਦ ਛੋਟੇ -2 ਵੇਰਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਹਵੇਲੀ, ਕੰਡੇਦਾਰ ਬੇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਛਾਵਾਂ, ਖੂਹੀ,ਕੂੜਾ ਕੰਕਰ ,ਖੇਤ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਖ ਪੂਰਨ ਦੀ ਧੂਨੀ ਆਦਿ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਦਰਿਸ਼ "ਘੰਡੀ" ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ "ਰਿਜਕ","ਮਾਮੇ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਫੇਰੀ" ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਲ ਹਨ।             "ਕੈਸਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਤੈਅ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ?ਮੈਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬਾਰ ਬਾਰ ਪਿੰਡ ਕਿਉ ਆਉਦਾ ਹਾਂ, ਸੋਚਦਾ ਹੀ ਹਾ-ਕਿ ਸਾਹਮਣੀ ਖੂਹੀ ਵਲੋਂ ਜਿਗਰੀ ਯਾਰ ਆ ਗਿਆਂ ਹੈ" *ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੋ ਮੁਖੀ ,"ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ" ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਜਿਹੜਾ ਵਰਜਿਤ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਵ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਤੀ ਬਣਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਦੰਭੀ ਦੋ ਮੁਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ "ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰੁਕਮਣੀ " ਲਈ ਖੈਰ ਸੁਖ , ਰਾਧਾ ਲਈ ਵਰ ,ਆਪਣੇ ਲਈ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}}        "ਮੈ ਮੰਗਿਆਂ ਰੱਬ ਕੋਲੋ ਰੁਕਮਣੀ ਲਈ ਖੈਰ ਸੁੱਖ ਰਾਧਾ ਲਈ ਵਰ ਚੰਗਾ ਜਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਗੋਪੀਆਂ" *ਇਸ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਘੂ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀ , ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਅਜੋਕੇ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਮਾਨਵ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਨੋ ਸਰੰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।ਦੀਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਇਸ ਮਾਨਵ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਮਾਨਵੀ,ਅਮਾਨਵੀ,ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ,ਨਾਇਕ,ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਇਕ,ਸਾਰਥਕ,ਨਾਹਵਾਚੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਐਕਸਪੋਜ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ।ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾ ਸਵੈ ਕਟਾਖਸ਼ੀ , ਵਿਅੰਗ,ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਤਵੀਜ਼ ਜੁਗਤਾ ਰਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਹ ਕਾਵਿ ਜੁਗਤਾਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹਨ।<ref>ਡਾ.ਯੋਗਰਾਜ,ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਦਰਭ,ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਕਾਸ਼ਨ,ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ,ਪੰਨਾ.ਨੰ-103</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [https://alchetron.com/Jaswant-Deed ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਜਲਪਰੀ ਫ਼ਿਲਮ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 48rsjc4uvo21ypgkpzdmu2qdwle6oea 0 20897 838037 824115 2026-04-30T10:35:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838037 wikitext text/x-wiki [[File:Central Europe (Brockhaus).PNG|325px|thumb|right|ਵਰਲਡ ਫ਼ੈਕਟਬੁੱਕ (2009), ਬ੍ਰਿਟਾਨਿਕਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਕਹਾਊਸ (1998) ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ<ref name=Fact>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html|title=The World Factbook: Field listing – Location|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central।ntelligence Agency]]|year=2009|accessdate=2009-05-03|archive-date=2011-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110524151212/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2144.html|dead-url=yes}}</ref>]] [[File:Central-Europe-map2.png|thumb|325px|right|ਕੋਲੰਬੀਆ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ (2009) ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ]] [[File:CentralEurope2.PNG|thumb|325px|right|ਪੀ. ਜੋਨਜ਼ (ਖੇਤਰੀ ਭੂਗੋਲ ਲਈ ਲਿਬਨਿਤਸ ਸੰਸਥਾ) ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ। ਕਈ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ|ਜਰਮਨ]] ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆਈ-ਹੰਗਰੀਆਈ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਨ; ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਚਾਰਕ ਸਬੰਧ ਵੀ ਹਨ।]] '''ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ [[ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੇਤਰ<ref>{{cite journal | last=Judt | first=Tony | title=The Rediscovery of Central Europe | journal=Daedalus | publisher=The MIT Press | volume=119 | issue=1 | year=1990 | issn=00115266 | jstor=20025283 | pages=23–54 | url=http://www.jstor.org/stable/20025283 | access-date=2025-11-15}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ<ref name=Economist>{{cite web|title=Central Europe — The future of the Visegrad group|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?Story_ID=E1_PRSTNSV|work=[[The Economist]]|date=2005-04-14|accessdate=2009-03-07}}</ref> ਸੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਕੋਲ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਈ ਜਿਸਨੇ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html|title=Regions, Regionalism, Eastern Europe by Steven Cassedy|publisher=New Dictionary of the History of।deas, Charles Scribner's Sons|year=2005|accessdate=2010-01-31|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190603/http://science.jrank.org/pages/11016/Regions-Regionalism-Eastern-Europe-Future-Eastern-Europe.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.historyguide.org/europe/lecture14.html Lecture 14: The Origins of the Cold War]. Historyguide.org. Retrieved on 2011-10-29.</ref> == ਮੁਲਕ == ''ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ'' ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਮਝ ਅਜੇ ਤੀਕ ਤਕਰਾਰੀ ਹੈ<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1124570.html?refid=gg_x_02|title=For the Record – The Washington Post – HighBeam Research|publisher=Highbeam.com|date=1990-05-03|accessdate=2010-01-31}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪਰ ਵੀਜ਼ੇਗ੍ਰਾਦ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="From Visegrad to Mitteleuropa">{{cite news| url=http://www.economist.com/node/3871275?Story_ID=E1_PRSTNSV| work=The Economist| title=From Visegrad to Mitteleuropa| date=14 April 2005}}</ref> === ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਸ਼ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: *{{flagcountry|ਆਸਟਰੀਆ}} *{{flagcountry|ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ}} *{{flagcountry|ਜਰਮਨੀ}} *{{flagcountry|ਹੰਗਰੀ}} *{{flagcountry|ਲੀਖਟਨਸ਼ਟਾਈਨ}} *{{flagcountry|ਪੋਲੈਂਡ}} *{{flagcountry|ਸਲੋਵਾਕੀਆ}} *{{flagcountry|ਸਲੋਵੇਨੀਆ}}<ref name="Geopolitics of EU Enlargement">{{cite book|url=http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/51.gif|title=Geopolitics of European Union Enlargement: The Fortress Empire|page=165|chapter=Borders in Central Europe: From Conflict to Cooperation|authors=Armstrong, Werwick. Anderson, James|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-30132-4|access-date=2013-03-18|archive-date=2013-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929230342/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/51.gif|url-status=dead}}</ref> ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Armstrong2007">{{cite book|url=http://books.google.si/books?id=FWA3ppuOgK4C&pg=PA165|title=Geopolitics of European Union Enlargement: The Fortress Empire|page=165|chapter=Borders in Central Europe: From Conflict to Cooperation|authors=Armstrong, Werwick. Anderson, James|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-30132-4}}</ref><ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Map+of+europe Columbia Electronic Encyclopedia]</ref> *{{flagcountry|ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ}} === ਕਈ ਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਸ਼ (ਖੇਤਰ) === ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ (ਪੂਰਵਲੇ [[ਹਾਬਸਬੁਰਗ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]]) ਅਤੇ [[ਬਾਲਕਨ ਮੁਲਕ|ਬਾਲਕਨ ਮੁਲਕਾਂ]] ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਕ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ: *{{flagcountry|ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ}}<ref>Lonnie Johnson, [http://books.google.com/books/about/Central_Europe.html?id=e_m13Hk3AFEC&redir_esc=y ''Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends''], Oxford University Pres</ref> *{{flagcountry|ਰੋਮਾਨੀਆ}}<ref>[https://www.google.com/search?q=central+europe+romania&btnG=Search+Books&tbm=bks&tbo=1#hl=en&tbo=1&tbm=bks&sclient=psy-ab&q=%22ROMANIA+IS+IN+THE+SOUTHEASTERN+PART+OF+CENTRAL+EUROPE%22&oq=%22ROMANIA+IS+IN+THE+SOUTHEASTERN+PART+OF+CENTRAL+EUROPE%22&gs_l=serp.3...16472.18398.1.18584.3.3.0.0.0.0.78.200.3.3.0...0.0...1c.1.wbGIt7ADCVY&psj=1&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_cp.r_qf.&fp=6713caafbf43bae1&bpcl=37189454&biw=930&bih=593]</ref><ref>United States. [[Foreign Broadcast।nformation Service]] [https://www.google.com/search?hl=ro&tbo=1&tbm=bks&sclient=psy-ab&q=%22countries+in+central+europe+are%22&oq=%22countries+in+central+europe+are%22&aq=f&aqi=&aql=&gs_l=serp.3...1.41835.3.42017.33.32.0.1.1.0.134.2664.24j8.32.0...0.0.NqdP75qeFiw&pbx=1&biw=1024&bih=653&cad=cbv&sei=18rdT4qVPI2TswaRiqWhDQ#hl=ro&tbo=1&tbm=bks&sclient=psy-ab&q=%22Romania+is+a+Central+European+country+(just+as+Poland)%22&oq=%22Romania+is+a+Central+European+country+(just+as+Poland)%22&aq=f&aqi=&aql=&gs_l=serp.3...9367.9367.0.9667.1.1.0.0.0.0.78.78.1.1.0...0.0.LH73C_4YV08&pbx=1&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_qf.,cf.osb&fp=a55f214c2aac387c&biw=1024&bih=653 ''Daily report: East Europe'']</ref><ref>Council of Europe. Parliamentary Assembly [http://books.google.ro/books?id=xH1gJ_OonGUC&pg=PA1579&dq=%22Romania+is+a+Central+European+country%22&hl=ro&sa=X&ei=WxXbT_f9J47htQaX5qWkCQ&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Romania%20is%20a%20Central%20European%20country%22&f=false ''Official Report of Debates'']</ref> ([[ਟਰਾਂਸਸਿਲਵਾਨੀਆ]] ਦੇ ਭੂਗੋਲਕ ਖੇਤਰਾਂ<ref>Sven Tägil, [http://books.google.co.uk/books?id=ll-6JYQyPsIC&pg=PA191&dq=Transylvania+%22Central+Europe%22&hl=en&sa=X&ei=Ly7HT_mtM4mZhQeQiM2NCw&sqi=2&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=Transylvania%20%22Central%20Europe%22&f=false Regions in Central Europe: The Legacy of History], C. Hurst & Co. Publishers, 1999, p. 191</ref> ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ [[ਬੂਕੁਵੀਨਾ]]<ref>Klaus Peter Berger, [http://books.google.co.uk/books?id=gEeP9NY2qGkC&pg=PA132&dq=Bukovina+part+of++%22Central+Europe%22&hl=en&sa=X&ei=aDHHT7-aCYee8gOV4Iz5DQ&ved=0CDkQ6AEwATgK#v=onepage&q=partof%20Central%20Europe&f=false The Creeping Codification of the New Lex Mercatoria], Kluwer Law।nternational, 2010, p. 132</ref> <!--Sources presented above attest that Tr and Buk are in CE, but do not say that the rest of Rom is in EE. No sources yet that split the country between CE and EE.--> ਸਮੇਤ) *{{flagcountry|ਸਰਬੀਆ}}<ref>[[:File:Serbia-ahu2.jpg]]. Part of the map [http://www.heritage-history.com/maps/philips/phil025a.jpg Serbia under Habsburg rule]</ref><ref>[[:File:Srbah2.jpg]] part of the map [http://www.cosmovisions.com/cartes/VL/038b.htm Carte de l'Empire autrichien au XVIIIe siècle jusqu'au troisième partage de la Pologne (1795)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120174440/http://cosmovisions.com/cartes/VL/038b.htm |date=2012-11-20 }}</ref> ([[ਉੱਤਰੀ ਸਰਬੀਆ]]- [[ਵੋਯਵੋਦੀਨ]], [[ਮਚਵਾ]] ਅਤੇ [[ਬੈਲਗ੍ਰਾਦ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/index.php?option=com_content&task=view&id=174&Itemid=83|title=Vlada Autonomne Pokrajine Vojvodine –।ndex|publisher=Vojvodina.gov.rs|date=2010-01-27|accessdate=2010-01-31|archive-date=2012-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212160729/http://www.vojvodina.gov.rs/index.php?option=com_content&task=view&id=174&Itemid=83|dead-url=yes}}</ref> historically also [[Sandzak|Raška (Sandžak)]],<ref>[http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm The Austrian Occupation of Novibazar, 1878–1909] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119180459/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm |date=2012-01-19 }}. Mtholyoke.edu. Retrieved on 2011-10-29.</ref> [[ਸੁਮਾਦੀਯਾ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਾਨੀਚੇਵੋ]], ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਬੀਆ]]<ref>http://www.conflicts.rem33.com/images/Ungarn/OESTEREICH%20ENTWICKLUNG.jpg</ref> [[ਬਾਲਟਿਕ ਮੁਲਕ]], ਜੋ ਭੂਗੋਲਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜਰਮਨ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: *{{flagcountry|ਯੂਕਰੇਨ}} ([[ਜ਼ਕਰਪਾਤਸਕਾ ਓਬਲਾਸਤ]], [[ਗਾਲਿਸੀਆ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ [[ਬੂਕੋਵੀਨਾ]]) *{{flagcountry|ਬੈਲਾਰੂਸ}} (ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ) *{{flagcountry|ਰੂਸ}} ([[ਕਲੀਨਿਨਗ੍ਰਾਦ ਓਬਲਾਸਤ]]) *{{flagcountry|ਫ਼ਰਾਂਸ}} ([[ਅਲਸਾਸ]] ਅਤੇ [[ਲੋਰੈਨ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ) *{{flagcountry|ਇਟਲੀ}} (ਦੱਖਣੀ ਟਿਰੋਲ, ਟਰੈਂਟੀਨੋ, ਤ੍ਰੀਐਸਤੇ ਅਤੇ ਗੋਰੀਜ਼ੀਆ, ਫ਼੍ਰੀਊਲੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਖੇਤਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ]] npg2uys1n7m4ri07azov53ocwt49twz 0 21077 837936 782680 2026-04-29T21:00:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837936 wikitext text/x-wiki [[File:Little Boy bomb.jpg|right|thumb|200px|'''ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ ਦਾ ਮਾਡਲ''']] '''ਲਿਟਲ ਬੁਆਏ''', 6 ਅਗਸਤ 1945 ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ]] ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਦਾ ਕੋਡ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਸੀ। ਦੂਸਰਾ ਸੀ "[[ਫੈਟ ਮੈਨ]]", ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book | last = Hakim | first = Joy | authorlink = | coauthors = | title = A History of Us: War, Peace and all that Jazz | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | location = New York | pages = | url =https://archive.org/details/historyofusbook50000haki | doi = | id = | isbn = 0-19-509514-6 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਥਿਆਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਨਹੈਟਨ ਪਰੋਜੈਕਟ]] hesrnvzdcwsxq0eokc57jt4ghlw9s7u 0 24328 837956 725337 2026-04-29T21:38:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837956 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ<br>ਅਕਬਰ | title = | image = Govardhan. Akbar With Lion and Calf ca. 1630, Metmuseum (cropped).jpg | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਤੀਜਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 11 ਫਰਵਰੀ 1556 – 27 ਅਕਤੂਬਰ 1605<ref name=Eraly04>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=The Mughal Throne: The Saga of India's Great Emperors|year=2004|publisher=Phoenix|isbn=9780753817582|pages=115, 116|edition=}}</ref><ref>{{cite web|title=Akbar (Mughal emperor)|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/11421/Akbar|publisher=Encyclopedia Britannica Online|accessdate=18 January 2013}}</ref> | coronation = 14 ਫਰਵਰੀ 1556<ref name=Eraly04/> | Full title = | predecessor = [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] | successor = [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] | regent = [[ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ]] (1556–1560) | spouse = {{unbulleted list| {{Marriage|[[ਰੁਕਾਇਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]]|1556}}<ref name="Thackston1999p437">{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |page=437 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Ruqayya-Sultan Begam, the daughter of Mirza Hindal and wife of His Majesty Arsh-Ashyani [Akbar], had passed away in Akbarabad. She was His Majesty's chief wife. Since she did not have children, when Shahjahan was born His Majesty Arsh-Ashyani entrusted that "unique pearl of the caliphate" to the begam's care, and she undertook to raise the prince. She departed this life at the age of eighty-four.}}</ref> |{{Marriage|[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]]|1561}} |{{Marriage|[[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]]|1562}}<ref name="farishta">{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|volume=2|date=1595–1612|page=223|quote=Akbur, after this conquest, made pilgrimage to Khwaja Moyin-ood-Deen Chishty at Ajmere and returned to Agra; from whence he proceeded to visit the venerable Sheikh Sulim Chishty, in the village of Seekry. As all the king's children had hitherto died, he solicited the Sheikh's prayers, who consoled him, by assuring him he would soon have a son, who would live to a good old age. Shortly after, his favourite sooltana, being then pregnant, on Wednesday the 17th of Rubbee-ool-Awul, in the year 997 was delivered of a son, who was called Sulim.}}</ref> <ref name=jlmehta>{{cite book|last1=Mehta|first1=J.L.|title=Advance Study in the history of Medieval India:Mughal Empire|volume=II|publisher=Sterling Publisher Private Limited|year=1981|isbn=8120704320|quote=Bihari Mal gave rich dowry to his daughter and sent his son Bhagwan Das with a contingent of Rajput soldiers to escort his newly married sister to Agra as per Hindu custom. Akbar was deeply impressed by the highly dignified, sincere and princely conduct of his Rajput relations. He took Man Singh, the youthful son of Bhagwant Das into the royal service. Akbar was fascinated by the charm and accomplishments of his Rajput wife; he developed real love for her and raised her to the status of chief queen. She came to exercise profound impact on socio-cultural environment of the entire royal household and changed the lifestyle of Akbar. Salim (later Jahangir), heir to the throne, was born of this wedlock on 30th August, 1569.}}</ref> }} | spouse-type = ਰਾਣੀਆਂ | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ | spouses = {{unbulleted list| |{{Marriage|ਰਾਜ ਕੁੰਵਾਰੀ|1570}} |{{Marriage|ਨਥੀ ਬਾਈ|1570}} |{{Marriage|ਭਾਕਰੀ ਬੇਗਮ|1572}} |{{Marriage|ਕਾਸੀਮਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|1575}} |ਗੌਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ |ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ |ਰੁਕਮਾਵਤੀ |''[[#ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਖੇਲਾਂ|ਅਤੇ ਹੋਰ]]''}} | issue = [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ#ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ|ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ#ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ|ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਜਹਾਂਗੀਰ]]<br/>[[ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ)|ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਦਾਨਿਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ]]<br/>[[ਫਾਤਿਮਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<br/>[[ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<br/>[[ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]]<br/>ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖਾਨਮ | house = [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਬਾਬਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] | mother = [[ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]<ref>[http://www.google.com.pk/imgres?q=akbarnama&hl=en&biw=1024&bih=673&tbm=isch&tbnid=ZV3LjbwYAx0Q1M:&imgrefurl=http://collections.vam.ac.uk/item/O9283/painting-akbars-mother-travels-by-boat/&docid=roKrcHUoKz9a5M&w=498&h=768&ei=VIiFTrXVPMPf4QTGspWHDw&zoom=1&iact=hc&vpx=316&vpy=157&dur=12469&hovh=279&hovw=181&tx=129&ty=197&page=3&tbnh=143&tbnw=95&start=41&ndsp=21&ved=1t:429,r:9,s:41 Google Images<!-- Bot generated title -->]</ref> | birth_date = {{birth date|1542|10|25|df=y}}<ref>{{cite web | url=http://www.historyorb.com/birthdays/october/15 | title=Famous Birthdays on 15th October | accessdate=21 October 2012}}</ref> | birth_place = [[ਅਮਰਕੋਟ]], [[ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ]] (ਹੁਣ [[ਉਮੇਰਕੋਟ]], [[ਸਿੰਧ]] , [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{death date and age|1605|10|27|1542|10|25|df=y}} | death_place = [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]) | date of burial = | place of burial = [[ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ|ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਸਿਕੰਦਰਾ]], [[ਆਗਰਾ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]],<ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|title=Emperors of the Peacock Throne : The Saga of the Great Mughals|url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral|year=2000|publisher=Penguin books|isbn=9780141001432|page=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/189 189]|edition=}}</ref> <br>[[ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ]] | caption = [[ਗੋਵਰਧਨ (ਮੁਗਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ)|ਗੋਵਰਧਨ]] ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ, {{ਲਗਭਗ|1630}} }} '''ਅਬੂਲ-ਫਤਿਹ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ'''<ref name=Britannica>{{cite web |last1=Ballhatchet |first1=Kenneth A. |title=Akbar |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar |website=Encyclopædia Britannica |access-date=17 July 2017 |language=en}}</ref> (25 ਅਕਤੂਬਰ 1542{{efn|name=birth}} – 27 ਅਕਤੂਬਰ 1605),<ref name="iranicaonline1">{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/akbar-i-mughal-india |title=Akbar I |publisher=[[Encyclopaedia Iranica]] |date=29 July 2011 |access-date=18 January 2014}}</ref><ref name=":0">{{cite web |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199546091.001.0001/acref-9780199546091-e-209 |title=Akbar I |publisher=Oxford Reference |date=17 February 2012 |doi=10.1093/acref/9780199546091.001.0001 |isbn=9780199546091}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fazl |first=Abul |title=The Akbarnama |year=1907 |url=https://archive.org/details/dli.csl.7334 |publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL |pages=[https://archive.org/details/dli.csl.7334/page/n147 139]–140 |translator-last=Beveridge |translator-first=Henry}}</ref> '''ਅਕਬਰ ਮਹਾਨ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ<ref>{{cite journal |last=Syed |first=Jawad |title=Akbar's multiculturalism: lessons for diversity management in the 21st century |journal=Canadian Journal of Administrative Sciences |volume=28 |issue=4 |doi=10.1002/CJAS.185 |year=2011 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |page=404}}</ref> ({{lang-fa|{{nq|اکبر اعظم}}}} {{IPA-fa|akbarɪ azam}}), ਅਤੇ '''ਅਕਬਰ ਪਹਿਲੇ''' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{IPA-fa|akbar}}),<ref name=time/> ਤੀਜਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1556 ਤੋਂ 1605 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ, ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਡੋਮੇਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਜਰਨੈਲ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਮੁਗਲ ਫੌਜੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਦਬੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਜਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਬਾਇਲੀ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇੰਡੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੋਈ। ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਯੂਨਾਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ 24,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਲਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ, ਲਿਖਾਰੀ, ਬੁੱਕਬਾਈਂਡਰ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="Murray, Stuart 2009">Murray, Stuart. 2009. The library: an illustrated history. Chicago, ALA Editions</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।{{sfn|Wiegand|Davis|1994|p=273}} ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਤਾਬੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਕਲਾ ਬਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Murray, Stuart 2009" /> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ। ਦਿੱਲੀ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿਖੇ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਕਲਾ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਤਿਮੁਰਿਦ ਅਤੇ ਪਰਸੋ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਭਾਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਇੰਡੋ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉਭਰਿਆ। ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੀਨ-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਰੋਸਟ੍ਰੀਅਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੂਲ ਪਰਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਦੇਸੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸਦੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੁਆਰਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ== ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ 1539 ਤੋਂ 1541 ਵਿੱਚ ਚੌਸਾ ਅਤੇ ਕਨੌਜ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref name="Multiple5">{{cite book|author=Banjerji, S.K.|title=Humayun Badshah|url=https://archive.org/details/humayunbadshah035068mbp|publisher=Oxford University Press|year=1938}}</ref> ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ 14 ਸਾਲਾ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਸ਼ੇਖ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਜਾਮੀ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹਿਆ। ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1542 (ਰਜ਼ਬ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, 949 ਏ.) ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ (ਅਜੋਕੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਅਮਰਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ।{{efn|name=birth|ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਕ [[ਅਬੂਲ-ਫਜ਼ਲ]], ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਅਤੇ ਮਿਤੀ ਜਲਾਲ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ ਅਤੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1542 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜੌਹਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਵਿੰਸੇਂਟ ਆਰਥਰ ਸਮਿਥ]] ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1542 ([[ਸ਼ਾਬਾਨ]] ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਸੀ) ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ("ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੰਦ") ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਿਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਰਚ 1546 ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸੁੰਨਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਜਲਾਲ ਉਦ-ਦੀਨ ("ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ") ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{harvnb|Smith|1917|pp=18–19}}</ref>}}<ref name=":0" /><ref>{{harvnb|Smith|1917|pp=12–19}}</ref> [[File:Akbar.jpg|thumb|left|upright|ਅਕਬਰ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਬਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੌੜਨਾ ਅਤੇ ਲੜਨਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦਲੇਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ।<ref name="AknamaVolI">{{cite book|author=Fazl, Abul|title=Akbarnama Volume I}}</ref><ref>{{harvnb|Smith|1917|p=22}}</ref> 20 ਨਵੰਬਰ 1551 ਨੂੰ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਹਿੰਦਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref name=Erskine>{{cite book|last=Erskine|first=William|title=A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun, Volume 2|year=1854|publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans|isbn=978-1108046206|pages=403, 404}}</ref> ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਹਿੰਦਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਰੁਕਈਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="Sterling Publishers Pvt. Ltd">{{cite book |last1=Mehta |first1=Jaswant Lal |year=1984 |orig-year=First published 1981 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PG189 |volume=II |edition=2nd |publisher=Sterling Publishers |isbn=978-81-207-1015-3 |oclc=1008395679 |page=189}}</ref> ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਹਿੰਦਾਲ ਅਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="auto">{{cite book |last=Ferishta |first=Mahomed Kasim |title=History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Till the Year AD 1612 |year=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05555-0 |page=169}}</ref> ਅਕਬਰ ਦਾ ਰੁਕਈਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।<ref name="Eraly 2000 123, 272">{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=Emperors of the Peacock Throne : the saga of the great Mughals |url=https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral |year=2000 |publisher=Penguin books |isbn=978-0141001432 |pages=[https://archive.org/details/emperorsofpeacoc0000eral/page/123 123], 272}}</ref> ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="Sang-E-Meel Pub">{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |editor-last=Waghmar |editor-first=Burzine K. |translator-last=Attwood |translator-first=Corinne |title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture |date=2005 |publisher=Sang-E-Meel Pub. |location=Lahore |isbn=978-1861891853 |page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/149 149] |edition=Revised |url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/149}}</ref><ref name="Thackston1999p437" /> ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ 1555 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ,<ref>{{cite journal |title=Akbar, the Great Mughal |url=https://www.nature.com/articles/150600b0 |access-date=31 January 2021 |journal=Nature |date=21 November 1942 |volume=150 |issue=3812 |pages=600–601 |language=en |doi=10.1038/150600b0|bibcode=1942Natur.150R.600. |s2cid=4084248 }}</ref> ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ 1556 ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="India Today">{{cite news |title=Remembering Akbar the Great: Facts about the most liberal Mughal emperor |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/akbar-the-great-348793-2016-10-27 |access-date=31 January 2021 |work=India Today |date=27 October 2016 |language=en}}</ref> ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਗ਼ਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਕਲਾਨੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, 14 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF |title=Gurdas |publisher=[[Government of Punjab (India)|Government of Punjab]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527210721/http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF |archive-date=27 May 2008 |access-date=30 May 2008}}</ref><ref>[http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050802074716/http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history|date=2 August 2005}} [[Gurdaspur district]] website.</ref> ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹਾਂਸ਼ਾਹ ("ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ" ਲਈ ਫ਼ਾਰਸੀ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="India Today"/> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸਦੀ ਤਰਫੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{harvnb|Smith|2002|p=337}}</ref> == ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ == === ਫੌਜੀ ਕਾਢਾਂ === [[File:India in 1605.jpg|thumb|ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ (ਪੀਲਾ)]] ਅਕਬਰ ਕੋਲ ਅਜੇਤੂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="India Today"/><ref name="Lal">{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |url=https://books.google.com/books?id=B8NJ41GiXvsC&pg=PA140 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-85022-3 |page=140}}</ref> ਇਸ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸੀ।<ref name="Kulke">{{Cite book | publisher = Routledge | page = 205|url=https://books.google.com/books?id=V73N8js5ZgAC&pg=PA205|isbn=978-0-415-32920-0 | last = Kulke | first = Hermann | title = A history of India | year = 2004 }}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਸਬਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Kulke"/> ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੋਪਾਂ, ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Lal"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਵੀ ਮੈਚਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮਾਨਸ, ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।<ref name="Schimmel">{{Cite book | publisher = Reaktion Books | page = [https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/88 88]|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne| url-access = registration |isbn=978-1-86189-185-3 | last = Schimmel | first = Annemarie | title = The Empire of the Great Mughals: History, Art, and Culture | year = 2004 }}</ref> ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਥਿਆਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਤਮ ਸਨ ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref name="Richards1">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | page = 288|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA288|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ "ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [ਭਾਰਤ] ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੋਣ।"<ref name="Elgood">{{Cite book | publisher = I.B. Tauris | page = 135|url=https://books.google.com/books?id=epaMx7jSZjIC&pg=PA135|isbn=978-1-85043-963-9 | last = Elgood | first = Robert | title = Firearms of the Islamic World | year = 1995 }}</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਗਨਪਾਉਡਰ ਸਾਮਰਾਜ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Gommans">{{Cite book | publisher = Routledge | page = 134|url=https://books.google.com/books?id=HSWlKB1nylkC&pg=PA134|isbn=978-0-415-23988-2 | last = Gommans | first = Jos | title = Mughal Warfare: Indian Frontiers and High Roads to Empire, 1500–1700 | year = 2002 }}</ref> === ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ === [[File:Kaiser Akbar bändigt einen Elefanten.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ]] ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸਫਾਵਿਦ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਾਂ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਲੜਕੇ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। . ਅਕਬਰ ਦੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੜ੍ਹ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਖ਼ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Eraly1">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 118–124|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA118|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਰੀਜੈਂਟ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਕੌਂਸਲ ਬੁਲਾਈ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਆਖਰਕਾਰ ਰਈਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸ਼ਾਸਕ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਤਰਦੀ ਬੇਗ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Eraly1"/> ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Harvnb|Majumdar|1974|p=104|ps=: "But the arch-enemy was neither Sikandar, who had become a spent force after Māchīwārā and Sirhind"}}</ref> ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ।{{citation needed|date=July 2020}} ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਧਮਕੀ ਹੇਮੂ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੁਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly1"/> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਹੇਮੂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਮੁੜ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ।<ref>{{Harvnb|Chandra|2007|pp=226–227}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ 5 ਨਵੰਬਰ 1556 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹੇਮੂ ਅਤੇ ਸੁਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Panipat">{{harvnb|Chandra|2007|p=227}}</ref> ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਗਰਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ, ਜੋ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards2">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 9–13|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA13|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 1558 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਜਮੇਰ, ਜੋ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦਾ ਅਪਰਚਰ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Richards2"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੜ੍ਹ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Richards2"/> ਸ਼ਾਹੀ ਬੇਗਮਾਂ, ਮੁਗਲ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਲਿਆਏ ਗਏ ਸਨ - ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਸੈਟਲ ਹੋ ਸਕਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਆਦੀ ਸਨ"<ref name="Eraly1"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ, ਬਾਬਰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੰਦੋਬਸਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਨ।<ref name="Eraly1"/><ref name="Richards2"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਤੈਮੂਰਿਡ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{New Cambridge History of Islam|volume=3}}</ref> === ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ === [[File:Prince Akbar and Noblemen Hawking, Probably Accompanied by His Guardian Bairam Khan.jpg|thumb|upright|ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਈਸ ਨਾਲ ਬਾਜ਼]] 1559 ਤੱਕ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Richards3">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 14–15|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA14|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੀਜੈਂਟ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Richards3"/> ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਰਾਟ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਾਲਕ ਮਾਂ, ਮਹਿਮ ਅੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1560 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੱਜ ਲਈ ਮੱਕਾ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="expansion">{{harvnb|Smith|2002|p=339}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਮੱਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Panipat"/> ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ; ਬੈਰਾਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{harvnb|Chandra|2007|p=228}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੱਕਾ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਅਫਗਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> 1560 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="Richards3"/> ਉਸਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ, ਆਦਮ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਮੁਗਲ ਜਿੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ, ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ, ਸਾਰੰਗਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਰਮ, ਖਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤੀ ਗੜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਯਦ, ਜੋ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ, ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards3"/> ਅਕਬਰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਮ ਖਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਲਵੇ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਲਵੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਭੇਜੀ।<ref name="Richards3"/> ਮਾਲਵਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਵੀਨਤਮ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਜ਼ ਬਹਾਦੁਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1570 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards3"/> [[File:Young Abdul Rahim Khan-I-Khana being received by Akbar, Akbarnama.jpg|thumb|upright|left|ਨੌਜਵਾਨ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ]] ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ 1562 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਮ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੱਤ ਤੋਂ ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਦਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੁਣ ਅਤਿ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards3"/> ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਬਣਾਏ; ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Richards3"/> ਜਦੋਂ 1564 ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Eraly2">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 140–141|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA140|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਬਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਹੇਠ ਮਿੱਧਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Eraly2"/> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਆਗਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਗੀਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Eraly2"/> 1566 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ।<ref name="Eraly2"/> 1564 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਗੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।<ref name="Richards4">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 17–21|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA17|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ, ਗੋਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਾ ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਜ਼ਬੇਕ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਕਾਰਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਆਸਫ ਖਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/><ref name="Chandra">{{Cite book | publisher = Har-Anand Publications | pages = 105–106|url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC&pg=PA105|isbn=978-81-241-1066-9 | last = Chandra | first = Satish | author-link = Satish Chandra (historian) | title = Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II | year = 2005 }}</ref> ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਨੇ ਦਮੋਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਵੀਰ ਨਾਰਾਇਣ ਚੌਰਾਗੜ੍ਹ, ਗੋਂਡਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲੇ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Chandra"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਦੌਲਤ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਰਕਮ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ 1000 ਹਾਥੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ। ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਕਮਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Chandra"/> ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਾਲਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕੀਤਾ। ਆਸਫ ਖਾਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 200 ਹਾਥੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਿਛਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chandra"/> ==== ਅਕਬਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ==== 1564 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਦਿੱਲੀ ਨੇੜੇ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਕਾਤਲ ਨੇ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ। ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋਸ਼ੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਰਫੂਦੀਨ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਈਸ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |last1=Irfan |first1=Lubna |title=The Woman Whose Downfall Nearly Killed Akbar |url=https://thewire.in/history/mughal-emperor-akbar-maham-anga-assassination-attempt |publisher=TheWire |access-date=11 May 2020}}</ref> === ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੀ ਜਿੱਤ === [[File:Akbar shoots Jaimal at the siege of Chitor.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ 1568 ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।]] [[File:Bullocks dragging siege-guns up hill during the attack on Ranthambhor Fort.jpg|thumb|upright|1568 ਵਿੱਚ ਰਣਥੰਭੋਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਬਲਦ।]] ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜੇਕਰ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਕੇਂਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ।<ref name="Chandra"/> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੇਵਾਤ, ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਨਾਗੋਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards2"/><ref name="Eraly2"/> ਹੁਣ, ਅਕਬਰ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1561 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards4"/> ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਸੇਨ ਰਾਠੌਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਾਹੀ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੇ।<ref name="Eraly2"/> ਰਾਣਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸਿਸੋਦੀਆ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1527 ਵਿੱਚ ਖਾਨਵਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> ਸਿਸੋਦੀਆ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਤਮ ਰਸਮੀ ਰੁਤਬਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।{{Citation needed|date=April 2022}} ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਜਪੂਤ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="Eraly2"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਬਰ, ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਅਜੇ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਕਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Eraly2"/> 1567 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਹੁਤ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਦੋ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧਿਆਂ, ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪੱਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="earlyconquest">{{harvnb|Chandra|2007|p=231}}</ref> ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਵਰੀ 1568 ਵਿਚ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ 30,000 ਗੈਰ-ਲੜਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਟਾਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।<ref name="chittor">{{harvnb|Smith|2002|p=342}}</ref><ref>{{cite book|last=Chandra |first=Satish|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part I |publisher=Har-Anand Publications|isbn=81-241-0522-7|page=107|year=2001}}</ref> ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਈ ਲੁੱਟ ਸਾਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite book|author=Payne, Tod|year=1994|publisher=[[Asian Educational Services]] |isbn=81-206-0350-8|title=Tod's Annals of Rajasthan: The Annals of Mewar|url=https://archive.org/details/todsannalsofraja00chpa|page=[https://archive.org/details/todsannalsofraja00chpa/page/70 71]}}</ref> ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ 'ਤੇ, ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਪੱਟਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="Eraly3">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | page = 11 |url=https://books.google.com/books?id=76daSuNVMTcC |isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = The Mughal World | year = 2007 }}</ref> ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ।<ref name="Eraly4">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 143–147|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA143|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1568 ਵਿੱਚ ਰਣਥੰਭੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਣਥੰਭੋਰ ਨੂੰ ਹਾਡਾ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Eraly4"/> ਸਿਰਫ਼ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="Eraly4"/> ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1576 ਵਿੱਚ ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ 1569 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ, 23 ਮੀਲ (37 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਡਬਲਯੂ. ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏਗਾ। ਇਸਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ("ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |author=Hastings, James |year=2003 |publisher=[[Kessinger Publishing]] |isbn=0-7661-3682-5 |title=Encyclopedia of Religion and Ethics Part 10}}</ref> ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੁਗਲਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Rana-Pratap-Singh |title=Rana Pratap Singh &#124; Indian ruler |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> === ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ === [[File:Court of Akbar from Akbarnama.jpg|thumb|upright|13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਬਰ ਦਾ ਦਰਬਾਰ, ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕੰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ: ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਦਰਬਾਰੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਸੀ। ਅਕਬਰਨਾਮੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ]] ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫੌਜੀ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਜਰਾਤ ਬਾਗ਼ੀ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਲਈ ਪਨਾਹਗਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਕਰਾਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਗੁਜਰਾਤ, ਇਸਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਹਨ।<ref name="Eraly4"/><ref name="Gujarat1">{{harvnb|Chandra|2007|p=232}}</ref> ਅਕਬਰ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ।<ref name="Richards5">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | page = 32|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA32|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਾਗੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਸੱਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> 1572 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1573 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਸੂਰਤ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="Eraly4"/> ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਸ਼ਾਹ ਤੀਜਾ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਫੜਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਭੱਤੇ ਨਾਲ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਪਰ ਇਦਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਫਗਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Richards5"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ - ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ 2 ਸਤੰਬਰ, 1573 ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਾਗੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਟਾਵਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਖਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name="Eraly4"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫਗਾਨ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁਣ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਕਰਾਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਿ 1572 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਹੋਰ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Eraly5">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 148–154|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA148|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਲੇਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਖੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਨੇ ਰਾਇਲਟੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਖਤਬਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਮੁਨੀਮ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਾਊਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਖ਼ੁਦ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।<ref name="Eraly5"/> ਇਹ ਪੂਰਬ ਵਿਚਲੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।<ref name=" Pletcher">{{Cite book | publisher = The Rosen Publishing Group | page = 170|url=https://books.google.com/books?id=1rk63MOPD6gC&pg=PA170|isbn=978-1-61530-201-7 | last = Pletcher | first = Kenneth | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2010 }}</ref> 1574 ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref name="Eraly5"/> ਅਕਬਰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1575 ਵਿਚ ਤੁਕਾਰੋਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਕਰਾਣੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉੜੀਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਾਊਦ ਖਾਨ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ, ਖਾਨ ਜਹਾਨ ਕੁਲੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਾਊਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਟਾਂਡਾ ਵਿਖੇ ਗਿਬਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> === ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ === ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਘਰੇਲੂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1581 ਤੱਕ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਤੋਂ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਗਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਹੁਣ ਸਮੱਸਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ, ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਠੰਡ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ।" ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਜਿਤ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1581 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਰਿਹਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਬਖਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਸਲ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ; ਬਖਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, 1585 ਵਿੱਚ, ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> ਕਾਬੁਲ ਮੁਹਿੰਮ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।<ref name="The Age of Akbar">{{cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_11.html|title=The Age of Akbar|publisher=columbia.edu |access-date=31 May 2013}}</ref> ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, 1585 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਬਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਗਿਆ।<ref name="The Age of Akbar"/> ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly5"/> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਸ਼ੇਬਾਨੀਦ, ਇੱਕ ਕਾਬਲ ਫੌਜੀ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਤਿਮੂਰਿਡ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਦਖਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਲਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਉਜ਼ਬੇਕ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="Eraly5"/><ref name="Dani">{{Cite book | publisher = UNESCO | pages = 276–277|url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&pg=PA276|isbn=978-92-3-102719-2 | last = Dani | first = Ahmad Hasan Dani |author2=Chahryar Adle|author3=Irfan Habib | title = History of Civilizations of Central Asia: Development in Contrast: From the Sixteenth to the Mid-Nineteenth Century | year = 2002 }}</ref> ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲੇ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਸਨ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਜੌਰ ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਦੇ ਯੂਸਫਜ਼ਈਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਬਯਾਜ਼ੀਦ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref name="The Age of Akbar"/> ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name="Richards6">{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 49–51|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA49|isbn=978-0-521-56603-2 | last = Richards | first = John F. | title = The Mughal Empire | year = 1996 }}</ref> 1586 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਫਾਵਿਦ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਖੁਰਾਸਾਨ ਉੱਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ।<ref name="Richards6"/> ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ, ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਜਾਂ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਾ ਬੀਰਬਲ ਨੂੰ ਵੀ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ 'ਤੇ, ਬੀਰਬਲ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਰਵਰੀ 1586 ਵਿੱਚ ਮਾਲਦਾਰਾਈ ਦੱਰੇ 'ਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਨਵੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਗਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਅਤੇ ਬਜੌਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards6"/> ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਜਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਕਾ ਫੌਜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪਾਉਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Richards6"/> ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ।<ref name="Markovitz">{{Cite book | publisher = Anthem Press | page = 93|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C&pg=PA93|isbn=978-1-84331-004-4 | last = Markovitz | first = Claude | title = A History of Modern India: 1480–1950 | year = 2002 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਦਕਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਲਖ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ।<ref name="Dani"/> ਫਿਰ ਵੀ, ਅਕਬਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਬਹੁਤ ਫਲਦਾਇਕ ਸੀ। ਆਖ਼ਰੀ ਬਾਗ਼ੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ 1600 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Dani"/> ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਫਰੀਦੀ ਅਤੇ ਓਰਕਜ਼ਈ ਕਬੀਲੇ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਅਧੀਨ ਉੱਠੇ ਸਨ, ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Dani"/> ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Dani"/> ਰੋਸ਼ਨੀਆ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਏਜ਼ਿਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਲਾਲੂਦੀਨ 1601 ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਨੀ ਨੇੜੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Dani"/> ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 1598 ਵਿੱਚ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਜ਼ਬੇਕ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref name="Richards6"/> === ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਾਂ === ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Richards6"/> ਉਸਨੇ ਉੱਪਰੀ ਸਿੰਧੂ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜ ਭੇਜੀ ਜਦੋਂ, 1585 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੀਆ ਚੱਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਗਲਾਂ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਯਾਕੂਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜ਼ਿੱਦੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੂਨ, 1589 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ ਯਾਕੂਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਗੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸੂਬੇ ਸਨ, ਨੇ ਅਕਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Eraly6">{{Cite book | publisher = Penguin Books India | pages = 156–157|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA156|isbn=978-0-14-100143-2 | last = Eraly | first = Abraham | title = Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals | year = 2000 }}</ref> ਮੁਗਲ ਵੀ ਹੇਠਲੀ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। 1574 ਤੋਂ, ਭਾਕਰ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, 1586 ਵਿੱਚ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਠੱਟਾ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਦੀ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।<ref name="Richards6"/> ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਦਰਿਆਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਹਿਵਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਭੇਜ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Richards6"/> ਸਹਿਵਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਹੋਰ ਹਾਰਾਂ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਨੀ ਬੇਗ ਨੇ 1591 ਵਿਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1593 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Eraly6"/> === ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ === 1586 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਬਲੂਚੀ ਮੁਖੀਆਂ, ਨਾਮਾਤਰ ਪਾਨੀ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ 1595 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਲੂਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਫਗਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Eraly6"/><ref name="Mehta">{{Cite book |last=Mehta |first=J. L. |year=1984 |orig-year=First published 1981 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PA258 |volume=II |edition=2nd |publisher=Sterling Publishers |page=258 |isbn=978-81-207-1015-3 |oclc=1008395679}}</ref> ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ, ਮੀਰ ਮਾਸੂਮ ਨੇ ਕਵੇਟਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਿਬੀ ਦੇ ਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Mehta"/> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਹਿੱਸੇ, ਮਕਰਾਨ ਤੱਟ ਸਮੇਤ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।<ref name="Mehta"/> === ਸਫਾਵਿਦ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ === ਕੰਧਾਰ ਅਰਬ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਸੀ।<ref name="Houtsma">{{Cite book | publisher = Brill | page = 711|url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA711|isbn=978-90-04-09796-4 | last = Houtsma | first = M.T. | title = E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936, Volume 4 | year = 1993 }}</ref> ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਤੈਮੂਰ, ਸੂਰਬੀਰ, ਜਿਸਨੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਐਪਨੇਜ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 1558 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਫਾਵਿਦ ਸਮਰਾਟ, ਤਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।<ref name="Eraly6"/> ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਲੰਮੀ ਫੌਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਦਮ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Eraly6"/> ਸਿੰਧ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੰਧਾਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਖੁਦ ਓਟੋਮਨ ਤੁਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਭੇਜਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ।<ref name="Eraly6"/> 1593 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤੇ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰੋਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Floor">{{Cite book | publisher = I.B. Tauris | page = 136|url=https://books.google.com/books?id=2S_DxLGKw6IC&pg=PA136|isbn=978-1-85043-930-1 | last = Floor | first = Willem | author2 = Edmund Herzig | title = Iran and the World in the Safavid Age | year = 2012 }}</ref> ਰੋਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੂੰ 5000 ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਦਰਜਾ (ਮਸਾਬ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Floor"/> ਲਗਾਤਾਰ ਉਜ਼ਬੇਕ ਛਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਸਤਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸੁਆਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ, ਮੋਜ਼ਫਰ ਹੁਸੈਨ ਵੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੋਜ਼ਫਰ ਹੁਸੈਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ, ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੂੰ 5000 ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧੀ ਕੰਧਾਰੀ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਖੁਰਰਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/><ref name="Floor"/> ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ 1595 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Floor"/> ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਮੁੜ ਜਿੱਤ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਾੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਹ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਸਮੀਕਰਨ ਹੁਣ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Eraly6"/> === ਦੱਖਣ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ === [[File:Jalal al-Din Muhammad Akbar. AH 963-1014 AD 1556-1605. AV Mohur Falcon type. Asir mint. Dated Khurdad Ilahi year 45 (20 February – 20 March AD 1600).jpg|thumb|300px|ਅਕਬਰ ਦਾ ਫਾਲਕਨ ਮੋਹਰ, ਅਸੀਰ ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ। ਇਹ ਸਿੱਕਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1601 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਅਸੀਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ: "ਅੱਲ੍ਹਾ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਖੋਰਦਾਦ ਇਲਾਹੀ 45, ਅਸੀਰ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ"।{{sfn|Smith|1917|p=274}}<ref>{{cite book |last1=Gibbs |first1=J. |title=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal |date=1865 |publisher=Calcutta |pages=4–5 |url=https://archive.org/details/proceedingsofasi1883asia/page/4/mode/2up}}</ref>]] 1593 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1595 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਚੰਦ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਬੇਰਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal |last1=Adibah |first1=Sulaiman |title=Akbar (1556-1605) and India unification under the mughals |journal=ResearchGate |date=December 2017 |volume=8 |issue=12 |url=https://www.researchgate.net/publication/322752022 |access-date=31 January 2021 |language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 1600 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1599 ਵਿੱਚ ਅਸੀਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1601 ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰਾਂ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਨਿਆਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਬੇਰਾਰ ਅਤੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। "1605 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਦਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।"<ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-93-80607-34-4 |pages=164, 188}}</ref> ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Akbar's Tomb - Agra - Uttar Pradesh - 001.jpg|ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ-ਆਗਰਾ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ File:Akbari Mahal in Agra, Uttar Pradesh in India.jpg|ਅਕਬਰੀ ਮਹਿਲ-ਆਗਰਾ-ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ </gallery> ==ਨੋਟ== {{notelist}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] 8d4beayazrxxuqpbn895nq5u4gnwqqt 0 24405 837895 835692 2026-04-29T19:53:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837895 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | Name = ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ | image = Frida Kahlo (self portrait).jpg | imagesize = 200px | caption = ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ, '' ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਪਿੱਦੀ ਚਿੜੀ ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ'', ਨਿਕੋਲਸ ਮੂਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਹੈਰੀ ਰੈਨਸਮ ਸੈਂਟਰ, ਔਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<ref>Image—full description and credit: Frida Kahlo, ''Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird'', 1940, oil on canvas on Masonite, 24½ × 19 inches, Nikolas Muray Collection, [[Harry Ransom Center]], [[The University of Texas at Austin]], ©2007 [[Banco de México]] Diego Rivera & Frida Kahlo Museums Trust, Av. Cinco de Mayo No. 2, [[Historic center of Mexico City|Col. Centro]], [[Del. Cuauhtémoc]] 06059, [[México, D.F]].</ref> | birth_name = ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਕਾਰਮੇਨ ਫਰਿਏਡਾ<ref name="clas.arizona.edu">ਫਰਿਏਡਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ (Friede/Frieden); ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚੋਂ "e" 1935 ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। [http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100622222308/http://clas.arizona.edu/files/outreach/educational_resources/frida/frida_biography.pdf |date=2010-06-22 }}</ref> ਕਾਹਲੋ ਵਾਈ ਕਾਲਦੇਰੋਨ | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|7|6}} | birth_place = [[ਕੋਯੋਆਕਾਨ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1954|7|13|1907|7|6}} | death_place = [[ਕੋਯੋਆਕਾਨ]], [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] | nationality = [[ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ|ਮੈਕਸੀਕਨ]] | field = [[ਚਿੱਤਰਕਲਾ]] | training = ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ | movement = [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ]], [[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] | known for = ਸਵੈ-ਚਿੱਤਰ | works = '''ਮਿਊਜ਼ੀਅਮਾਂ ਵਿੱਚ''':{{plainlist| }} | awards = }} '''ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਦੇ ਰਿਵੇਰਾ''' (ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਕਾਰਮੇਨ ਫਰਿਏਡਾ ਕਾਹਲੋ ਵਾਈ ਕਾਲਦੇਰੋਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ, 6 ਜੁਲਾਈ, 1907 - 13 ਜੁਲਾਈ, 1954) ਕੋਯੋਆਕਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਮੈਕਸੀਕਨ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਚਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸੀ। ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਨ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿਧੀ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਓਮਰ ਵਿੱਚ ਪੋਲੀਓ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ,ਕਮਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪਸਲੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਲੰਮਾਂ ਸਮਾ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਓਸਨੇ ਅਸਿਹ ਪੀੜਾ ਸਹੀ। ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਿਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਫਰੀਡਾ ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਮਹਿਬੁਬ ਚਿਤਰਕਾਰ ਜੋਸ਼ ਬਾਰਤੋਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ।<ref>{{Cite web |url=http://www.doylenewyork.com/pdfs/Herrera-Kahlo.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-04-20 |archive-date=2015-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420170901/http://www.doylenewyork.com/pdfs/Herrera-Kahlo.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਸਟਿਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਕਾਹਲੋ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ [[ਲਾਓ ਕਾਸਾ ਅਜ਼ੂਲ]] ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਕੋਯੋਆਕਨ- ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰੀਦਾ ਕਾਹਲੋ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪੋਲੀਓ ਕਾਰਨ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਕਾਹਲੋ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਈ। ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸ ਦੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਲਾਕਾਰ [[ਡਿਆਗੋ ਰਿਵੇਰਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇ 1930 ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜੋ [[ਪ੍ਰੀ-ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਅਤੇ [[ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੇ ਅਤਿਰਿਕਤਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ [[ਆਂਡਰੇ ਬ੍ਰਿਟਨ]] ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੱਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ [[ਜੂਲੀਅਨ ਲੇਵੀ ਗੈਲਰੀ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਜੂਲੀਅਨ ਲੇਵੀ ਗੈਲਰੀ]] ਵਿਖੇ 1938 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਘੱਟ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ, ਲੂਵਰੇ ਨੇ ਕਾਹਲੋ, "ਦਿ ਫਰੇਮ" ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਖਰੀਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਕਾਹਲੋ ਨੇ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਐਸਕੁਏਲਾ ਨਸੀਓਨਲ ਡੀ ਪਿੰਟੂਰਾ, ਐਸਕੱਲਟੂਰਾ ਯ ਗ੍ਰਾਬਾਡੋ "ਲਾ ਐਸਮੇਰਾਲਡਾ" ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਸੇਮੀਨਾਰੋ ਡੀ ਕੁਲਟੁਰਾ ਮੈਕਸੀਕਾਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ-ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਿਹਤ ਉਸੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ 1953 ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਨਜਾਣ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਚਿਕਨੋਸ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਊ+ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਾਹਲੋ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The Expanding Discourse: Feminism and Art History |url=https://archive.org/details/expandingdiscour00norm |url-access=registration |last1=Broude |first1=Norma |last2=Garrard |first2=Mary D. |date=1992 |page=[https://archive.org/details/expandingdiscour00norm/page/399 399]}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== [[File:Guillermo Kahlo - Frida Kahlo, June 15, 1919 - Google Art Project (restored).jpg|left|thumb|200px|15 ਜਨਵਰੀ, 1919 ਵਿੱਚ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਕਾਹਲੋ]] ਕਾਹਲੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰਿੰਟਮੇਕਰ ਫਰਨਾਂਡੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ (ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ) ਤੋਂ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਕੈਚਾਂ ਨਾਲ ਨੋਟਬੁੱਕ ਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਟੇਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਵਜੋਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਅਦਾਇਗੀ ਉੱਕਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਰੀਡਾ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੈਰੀਅਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਹਲੋ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾਈ। ਉਸ ਕੋਲ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਟੇਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖਵਾਇਆ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਾਹਲੋ ਲਈ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਹਲੋ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਆਪਣੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਸੈਂਡਰੋ ਬੋਟੀਸੈਲੀ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰੌਨਜੀਨੋ]] ਵਰਗੇ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਮਾਸਟਰਾਂ ਅਤੇ [[ਨੀ ਸਾਚਲਿਚਕੀਟ]] ਅਤੇ [[ਕਿਊਬਿਕਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਅਡਵਾਂਟ ਗਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਸੀ। 1929 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਿਵੇਰਾ ਨਾਲ [[ਮੋਰੇਲੋਸ|ਮੋਰਲੋਸ]] ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਾਹਲੋ ਨੂੰ [[ਕੁਏਰਨਵਾਕਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕ ਕਲਾ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਸੀ। ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਐਂਡਰੀਆ ਕੇਟੈਨਮੈਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਡੋਲਫੋ ਬੈਸਟ ਮੌਗਾਰਡ ਦੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲਾ ਰਜ਼ਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੂ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਸੋਲੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ== * 8 ਫਰਵਰੀ – 12 ਮਈ 2019 – ''Frida Kahlo: Appearances Can Be Deceiving'' at the [[Brooklyn Museum]]. This was the largest U.S. exhibition in a decade devoted solely to the painter and the only U.S. show to feature her Tehuana clothing, hand-painted corsets and other never-before-seen items that had been locked away after the artist's death and rediscovered in 2004. * 16 ਜੂਨ – 18 ਨਵੰਬਰ 2018 – ''Frida Kahlo: Making Her Self Up'' at the [[Victoria and Albert Museum]] in London.<ref>{{Cite web|url=https://www.vam.ac.uk/exhibitions/frida-kahlo-making-her-self-up|title=V&A · Frida Kahlo: Making Her Self Up|website=Victoria and Albert Museum|language=en|access-date=2019-04-12}}</ref> The basis for the later Brooklyn Museum exhibit. * 3 ਫਰਵਰੀ – 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 – ''Frida Kahlo: Paintings and Graphic Art From Mexican Collections'' at the [[Faberge Museum]], St. Petersburg. Russia's first retrospective of Kahlo's work. * 27 ਅਕਤੂਬਰ 2007 – 20 ਜਨਵਰੀ 2008 – Frida Kahlo an exhibition at the [[Walker Art Center]], Minneapolis, [[Philadelphia Museum of Art]], 20 February – 18 May 2008; and the [[San Francisco Museum of Modern Art]], 16 June – 28 September 2008. * 1–15 ਨਵੰਬਰ 1938 – Frida's [https://www.moma.org/explore/inside_out/2009/12/03/a-close-look-frida-kahlo-s-fulang-chang-and-i/#more-185 first solo exhibit] and New York debut at the [[Museum of Modern Art]]. Georgia O'Keeffe, Isamu Noguchi, and other prominent American artists attended the opening; approximately half of the paintings were sold. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== {{refbegin||colwidth=30em}} * {{cite book|last1=Albers|first1=Patricia|title=Shadows, Fire, Snow: The Life of Tina Modotti|year=1999|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-23514-4|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Anderson|first=Corrine|title=Remembrance of an Open Wound: Frida Kahlo and Post-revolutionary Mexican Identity|url=http://eccwhp.org/research/154w4b.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617063534/http://eccwhp.org/research/154w4b.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-06-17|journal=South Atlantic Review|volume=74|issue=4|date=Fall 2009|issn=|accessdate=|pages=119–130|jstor=41337719|ref=harv|via=}} * {{cite book|last1=Ankori|first1=Gannit|title=Imaging Her Selves: Frida Kahlo's Poetics of Identity and Fragmentation|url=https://archive.org/details/imagingherselves0000anko|year=2002|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-313-31565-7|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Ankori|first=Gannit|author-mask=|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=Frida Kahlo: The Fabric of Her Art|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=[[Tate Modern]]|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Ankori|first=Gannit|author-mask=|title=Frida Kahlo|url=https://archive.org/details/fridakahlo0000anko|year=2013|publisher=[[Reaktion Books]]|isbn=978-1-78023-198-3|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Baddeley|first=Oriana|title='Her Dress Hangs Here': De-Frocking the Kahlo Cult|journal=[[Oxford Art Journal]]|volume=14|issue=|date=1991|issn=|url=https://gen2.ca/DBHS/Art/1360274.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810221534/https://gen2.ca/DBHS/Art/1360274.pdf|url-status=dead|archive-date=2017-08-10|accessdate=|pmid=|pages=10–17|doi=10.1093/oxartj/14.1.10}} * {{cite book|last=Baddeley|first=Oriana|author-mask=|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=Reflecting on Kahlo: Mirrors, Masquerade and the Politics of Identification|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite journal|last=Bakewell|first=Elizabeth|title=Frida Kahlo: A Contemporary Feminist Reading|journal=[[Frontiers: A Journal of Women Studies]]|volume=XIII|issue=3|date=1993|issn=|url=https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3346753.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809095503/https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3346753.pdf|url-status=dead|archive-date=2017-08-09|accessdate=|via=|pages=165–189; illustrations, 139–151|doi=10.2307/3346753|jstor=3346753|ref=harv}} * {{cite book|last=Bakewell|first=Elizabeth|author-mask=|editor-last=Werner|editor-first=Michael S.|chapter=Frida Kahlo|title=The Concise Encyclopedia of Mexico|year=2001|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-57958-337-8|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VeI4CQAAQBAJ&pg=PA315|location=|pages=315–318|ref=harv}} * {{cite book|last=Barson|first=Tanya|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter='All Art is At Once Surface and Symbol': A Frida Kahlo Glossary|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Berger|first=John|title=The Shape of a Pocket|url=https://archive.org/details/shapeofpocket0000john|year=2001|publisher=[[Bloomsbury]]|isbn=978-0-7475-5810-1|location=|pages=}} * {{cite journal|last=Beck|first=Evelyn Torton|title=Kahlo's World Split Open|journal=[[Feminist Studies]]|volume=32|issue=1|date=Spring 2006|issn=|url=http://www.evibeck.com/uploads/Kahlo_s_World_Split_Open.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820082644/http://www.evibeck.com/uploads/Kahlo_s_World_Split_Open.pdf|url-status=dead|archive-date=2018-08-20|accessdate=|pages=54–81|doi=10.2307/20459065|jstor=20459065|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Block|first1=Rebecca|last2=Hoffman-Jeep|first2=Lynda|title=Fashioning National Identity: Frida Kahlo in "Gringolandia"|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=19|issue=2|date=1998–1999|issn=|url=https://www.csus.edu/indiv/o/obriene/art111/readings/frida%20kahlo%20in%20gringoland.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509173844/https://www.csus.edu/indiv/o/obriene/art111/readings/frida%20kahlo%20in%20gringoland.pdf|url-status=dead|archive-date=2016-05-09|accessdate=|pages=8–12|doi=10.2307/1358399|jstor=1358399|ref=harv}} * {{cite journal|last=Budrys|first=Valmantas|title=Neurological Deficits in the Life and Work of Frida Kahlo|journal=[[European Neurology]]|volume=55|issue=1|date=February 2006|issn=0014-3022|url=|pmid=16432301|pages=4–10|doi=10.1159/000091136|ref=harv|via=}} {{free access}} * {{cite journal|last=Burns|first=Janet M.C.|title=Looking as Women: The Paintings of Suzanne Valadon, Paula Modersohn-Becker and Frida Kahlo|journal=Atlantis|volume=18|issue=1–2|pages=25–46|via=|date=February 2006|url=http://journals.msvu.ca/index.php/atlantis/article/view/5167|access-date=2020-04-02|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227102033/https://journals.msvu.ca/index.php/atlantis/article/view/5167|dead-url=yes}} {{free access}} * {{cite book|last=Burrus|first=Christina|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=The Life of Frida Kahlo|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite book|last1=Burrus|first1=Christina|author-mask=|title=Frida Kahlo: 'I Paint my Reality'|series='[[New Horizons (Thames & Hudson)|New Horizons]]' series|year=2008|publisher=[[Thames & Hudson]]|isbn=978-0-500-30123-4|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite journal|last=Castro-Sethness|first=María A.|title=Frida Kahlo's Spiritual World: The Influence of Mexican Retablo and Ex-Voto Paintings on Her Art|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=25|issue=2|date=2004–2005|issn=|url=https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3566513.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154100/https://www.gen2.ca/DBHS/Art/3566513.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|pages=21–24|doi=10.2307/3566513|jstor=3566513|ref=harv}} * {{cite book|last1=Cooey|first1=Paula M.|title=Religious Imagination and the Body: A Feminist Analysis|url=https://archive.org/details/religiousimagina00cooe|year=1994|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Deffebach|first=Nancy|editor1-last=Brunk|editor1-first=Samuel|location=|editor2-last=Fallow|editor2-first=Ben|pages=|chapter=Frida Kahlo: Heroism of Private Life|title=Heroes and Hero Cults in Latin America|year=2006|publisher=[[University of Texas Press]]|isbn=978-0-292-71481-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Deffebach|first=Nancy|author-mask=|title=María Izquierdo and Frida Kahlo: Challenging Visions in Modern Mexican Art|url=https://archive.org/details/mariaizquierdofr0000deff|year=2015|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-77242-7|location=|pages=|ref=harv}} * {{cite book|last=Dexter|first=Emma|editor-last=Dexter|editor-first=Emma|location=|pages=|chapter=The Universal Dialectics of Frida Kahlo|title=Frida Kahlo|year=2005|publisher=Tate Modern|isbn=1-85437-586-5|ref=harv}} * {{cite journal|last=Friis|first=Ronald|title="The Fury and the Mire of Human Veins": Frida Kahlo and Rosario Castellanos|url=https://gen2.ca/DBHS/Art/20062973.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154301/https://gen2.ca/DBHS/Art/20062973.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|journal=Hispania|volume=87|issue=1|date=March 2004|doi=10.2307/20062973|pages=53–61|ref=harv|jstor=20062973}} * {{cite journal|last=Helland|first=Janice|title=Aztec Imagery in Frida Kahlo's Paintings: Indigenity and Political Commitment|url=http://eccwhp.org/research/154w4g.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706154926/http://eccwhp.org/research/154w4g.pdf|url-status=dead|archive-date=2019-07-06|journal=[[Woman's Art Journal]]|volume=11|issue=5|date=1990–1991|issn=|accessdate=|pages=8–13|doi=|ref=harv|via=|jstor=3690692}} * {{cite book |last=Herrera |first=Hayden |title=Frida: A Biography of Frida Kahlo |url=https://archive.org/details/frida00hayd |url-access=registration |year=2002 |publisher=[[Harper Perennial]] |isbn= |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |last=Kettenmann |first=Andrea |title=Kahlo |url=https://archive.org/details/fridakahlo1907190000kett |year=2003 |publisher=[[Taschen]] |isbn=978-3-8228-5983-4 |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |last=Lindauer |first=Margaret A. |title=Devouring Frida: The Art History and Popular Celebrity of Frida Kahlo |url=https://archive.org/details/devouringfridaar0000lind |year=1999 |publisher=[[University Press of New England]] |isbn= |location= |pages= }} * {{cite journal |last=Mahon |first=Alyce |title=The Lost Secret: Frida Kahlo and The Surrealist Imaginary |journal=[[Journal of Surrealism and the Americas]] |volume=5 |issue=1–2 |date=2011 |issn= |url=https://repository.asu.edu/attachments/107983/content/JSA_VOL5_NO1_Pages33-54_Mahon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093138/https://repository.asu.edu/attachments/107983/content/JSA_VOL5_NO1_Pages33-54_Mahon.pdf |url-status=dead |archive-date=2018-04-18 |accessdate= |pages=33–54 |doi= |ref=harv |via= }} * {{cite book |last1=Marnham |first1=Patrick |title=Dreaming with His Eyes Open: A Life of Diego Rivera |year=1998 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22408-7 |location= |pages= |url-access=registration |url=https://archive.org/details/dreamingwithhise00marn_0 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Pankl |first1=Lis |last2=Blake |first2=Kevin |title=Made in Her Image: Frida Kahlo as Material Culture |journal=[[Material Culture]] |volume=44 |issue=2 |date=2012 |issn= |url=https://pdfs.semanticscholar.org/dead/0290021e88db0aac6986f64d3dfd8a6f2760.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706155446/https://pdfs.semanticscholar.org/dead/0290021e88db0aac6986f64d3dfd8a6f2760.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-06 |accessdate= |via= |pages=1–20 |doi= }} * {{cite book |last=Panzer |first=Mary |editor-last=Heinzelman |editor-first=Kurt |location= |pages= |chapter=The Essential Tact of Nickolas Muray |title=The Covarrubias Circle: Nickolas Muray's Collection of Twentieth-Century Mexican Art |year=2004 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-70588-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Theran |first=Susan |title=Leonard's Price Index of Latin American Art at Auction |year=1999 |publisher=Auction Index, Inc. |isbn=978-1-349-15086-1 |location= |pages= }} * {{cite journal |last=Udall |first=Sharyn |title=Frida Kahlo's Mexican Body: History, Identity, and Artistic Aspiration |journal=Woman's Art Journal |volume=24 |issue=2 |date=Autumn 2003 |issn= |url=http://www.dalestory.org/LATINAMERICA/Mexico/KahloAndRivera/Kahlo,Frida,ArtisticAspiration,byUdall,2004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706155636/http://www.dalestory.org/LATINAMERICA/Mexico/KahloAndRivera/Kahlo,Frida,ArtisticAspiration,byUdall,2004.pdf |url-status=dead |archive-date=2019-07-06 |accessdate= |pages=10–14 |doi=10.2307/1358781 |jstor=1358781 |ref=harv }} * {{cite book |last=Wollen |first=Peter |title=Paris/Manhattan: Writings on Art |url=https://archive.org/details/parismanhattanwr0000woll |year=2004 |publisher=[[Verso]] |isbn= |location= |pages= }} * {{cite book |last=Zamora |first=Martha |title=Frida Kahlo: The Brush of Anguish|url=https://archive.org/details/fridakahlobrusho0000zamo |url-access=registration |year=1990 |publisher=[[Chronicle Books]] |isbn=978-0-87701-746-2 |location= |pages= |ref=harv}} * {{cite book |title=The diary of Frida Kahlo: an intimate self-portrait |last=Kahlo |first=Frida |publisher=H.N. Abrams; La Vaca Independiente S.A. de C.V. |year=1995 |isbn=978-0-8109-3221-0 |location=New York and Mexico |pages=[https://archive.org/details/diaryoffridakahl00kahl/page/295 295] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/diaryoffridakahl00kahl/page/295}} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * {{Official website|http://www.fkahlo.com/}} * [https://www.moma.org/artists/2963 Frida Kahlo in the collection of The Museum of Modern Art] * {{Britannica|309679}} * {{cite archive |collection-url=http://icaadocs.mfah.org/icaadocs/MYDOCUMENTS/SharedCollections/tabid/180/f/2033/language/en-US/Default.aspx |collection=Frida Kahlo |institution=ICAA |location=[[Museum of Fine Arts, Houston]]}} * {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b06125zc |series=''[[In Our Time (radio series)|In Our Time]]'' |title=Frida Kahlo |publisher=[[BBC Radio 4]] |format=mp3 |date=9 July 2015}} * [https://nmwa.org/explore/artist-profiles/frida-kahlo Kahlo at the National Museum of Women in the Arts] * [http://arthistoryarchive.com/arthistory/surrealism/Frida-Kahlo.html Kahlo's paintings at the Art History Archive] *[https://www.sfmoma.org/artwork/36.6061/ Kahlo's painting at the San Francisco Museum of Modern Art] *[https://m.soundcloud.com/antena-radio-imer/frida_kahlo_voz This could be Kahlo's voice according to the Department of Culture in Mexico] {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1954]] 5bonc3teckz5oqi6jlsqxio05mu1i7d 0 24547 837947 690333 2026-04-29T21:21:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837947 wikitext text/x-wiki ਬਰਾਕ, [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ 16 ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 18 ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Paul|last=Fargis|title=The New York Public Library Desk Reference|url=https://archive.org/details/newyorkpubliclib00paul_0|year=1998|edition=third|place=New York|publisher=Macmillan General Reference|page=[https://archive.org/details/newyorkpubliclib00paul_0/page/262 262]|isbn=0-02-862169-7}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਮੈਨੀਰੀਸਟ ਐਂਡ ਰੋਕੋਕੌ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਯੂਰੋਪ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਜਿਸਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅੰਦੋਲਨ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਵਾਦੀ ਅਲਾਮਕਾਰ ਵਿੱਦਿਆ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Hughes, J. Quentin (1953). [http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.01(1952-55)/MH.1(1953)2/orig05.pdf The Influence of Italian Mannerism Upon Maltese Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314232116/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.01(1952-55)/MH.1(1953)2/orig05.pdf |date=2017-03-14 }}. ''Melitensiawath''. Retrieved 8 July 2016. p. 104-110.</ref> ਬਰੋਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟਨ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੌਂਸਲ ਓਫ ਟੇਂਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਫੇਸਲਾ ਲੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰ੍ਤੁੱਖ ਅਤੇ ਜਜਬਾਤੀ ਜੁੜਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਕ੍ਰਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ<ref>Helen Gardner, Fred S. Kleiner, and Christin J. Mamiya, ''Gardner's Art Through the Ages'' (Belmont, CA: Thomson/Wadsworth, 2005), p. 516.</ref> ਅਭਿਜਾਤ ਵਰਗ ਨੇ ਵੀ ਬਰੋਕ ਵਾਸ੍ਤੁਕਲਾ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਸ਼ੇਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਆਗਤੁਕਾ ਨੂੰਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ, ਵਿਜੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਤ੍ਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ. ਬਰੋਕ ਮਹਲਾ ਦੇ ਵਰਾਨਡੇ ਦੇ ਮੁਖ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪੋੜਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇਆ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਬਰੋਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ== ਲਗਭਗ ਸੰਨ 1600ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਮੰਗ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬਰੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਂਸਲ ਓਫ ਟ੍ਰੇਂਟ (1545-1563) ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਮਨ ਕੇਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੇਂਟ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਵਾਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹ ਮੰਗ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚਰਚ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਕਲਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਾ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਅਸਿਖੀਅਤ ਲੋਕਾ ਨਾਲ ਸਮਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ। ਬਰੋਕ ਸ਼ੇਲੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 16ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਮੇਨੇਰਿਸ੍ਟ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਲਖਣ ਅਤੇ ਬੋਧਿਕ ਗੁਣਵਤਾ ਨਾਲ ਜਾਨਬੂਝ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਵਲ ਮੋੜੀ ਗਈ. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Baroque art|ਬਾਰੋਕ}} * {{cite EB1911|wstitle=Baroque |volume=3 |short=x}} * [http://www.baroquelife.org The baroque and rococo culture] * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/glo/baroque/ Webmuseum Paris] * [https://web.archive.org/web/20180902092035/http://www.sentieridelbarocco.it/ barocke in Val di Noto – Sizilien] * [http://www.all-art.org/history252_contents_Baroque_Rococo.html Baroque in the "History of Art"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030044455/http://all-art.org/history252_contents_Baroque_Rococo.html |date=2010-10-30 }} * [https://web.archive.org/web/20070624152123/http://www.antiquestopic.com/the-baroque-style-1620-1700/ The Baroque style and Luis XIV influence] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime.shtml Melvyn Bragg's BBC Radio 4 program ''In Our Time'': The Baroque] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ]] 2zalrlo1bs0awxzja4xy89hdv2thtc4 0 24578 837882 769293 2026-04-29T19:31:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837882 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਪਬਲੀਅਸ ਵਰਜਿਲੀਅਸ ਮਾਰੋ | image = Vergilius.jpg | imagesize = 200px | caption = ਵਰਜਿਲ ਦਾ ਹੁਲੀਆ, ਤੀਜੀ-ਸਦੀ,<ref name=JMZ>{{cite book|title=The Virgilian tradition |url=https://archive.org/details/virgiliantraditi0000unse |first=Jan M. |last=Ziolkowski |year=2008 |place=Yale University}}</ref><br/><small>("ਮੋਨੁਸ-ਮੋਸ਼ੈਕ", [[ਰੇਨਸ਼ੇਸ ਲੈਂਡਸਮਿਊਜੀਅਮ, ਟਰਾਇਰ]])</small> | pseudonym = | birth_date = 15 ਅਕਤੂਬਰ 70 ਈਪੂ | birth_place = ਐਂਡੀਜ, [[ਰੋਮਨ ਗਣਰਾਜ]] | death_date =21 ਸਤੰਬਰ 19 ਈਪੂ (ਉਮਰ 50) | death_place = [[ਬਰੁੰਡਸੀਅਮ]], [[ਅਪੂਲੀਆ]], [[ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ]] | occupation = [[ਕਵੀ]] | nationality = [[ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ|ਰੋਮਨ]] | period = | genre = [[ਐਪਿਕ ਕਾਵਿ]], [[ਸਿੱਖਿਆਮੂਲਕ ਕਾਵਿ]], [[ਚਰਵਾਹਾ ਕਾਵਿ]] | subject = | movement = [[ਅਗਸਤਨ ਕਾਵਿ]] | influences = | influenced = | signature = }} '''ਪਬਲੀਅਸ ਵਰਜਿਲੀਅਸ ਮਾਰੋ''' (15 ਅਕਤੂਬਰ, 70 ਈ . ਪੂ . - 21 ਸਤੰਬਰ, 19 ਈ . ਪੂ .) ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਜਿਲ ਜਾਂ ਵੇਰਗਿਲ /vɜrdʒəl/ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਸਤਾਨ ਕਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ [[ਲੈਟਿਨ]] ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੋਲੋਗਿੳਸ (Eclogues) ਜਾ ਬੱਕੋਲਿਕਸ (Buclics), ਜਿੳਰਜਿਕਸ (Georgics), ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਐਨੀਏਦ (Aeneid) ਦੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਪੈਂਡਿਕਸ ਵਰਜੀਲਿਅਨਾ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਲੇਖਕ ੳਸਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਸ ਨੇ [[ਰੁਤੁਲੀ|ਰੁਤੁਲੀਆਂ]] ਦਾ ਰਾਜਾ , ਤੁਰਨੂਸ ਬਾਰੇ ਲਿੱਖਿਆ ਸੀ । <ref>{{Citation |last=Livius] |first=Livy [Titus |title=Ab Urbe Condita |date=2016-05-19 |url=http://dx.doi.org/10.1093/oseo/instance.00207844 |work=Oxford Classical Texts: Titi Livi: Ab Urbe Condita, Vol. 3: Libri XXI-XXV |pages=1–1 |publisher=Oxford University Press |access-date=2024-09-20}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਕਵੀ]] 65j1s080uj815i97ena8omhyeos1n7a 0 27029 837921 836209 2026-04-29T20:31:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837921 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ | image = Guru Angad miniature painting.jpg | alt = | caption = ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਲਹਿਣਾ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1504|03|31}} | birth_place = ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ, [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਖੇਤਰ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1552|03|29|1504|03|31}} | death_place = [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=20}}</ref> | known_for = [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦੀ ਮਿਆਰਬੰਦੀ | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ]] | children = ਭਾਈ ਦਾਸੂ (1521–1598)<br /> ਭਾਈ ਦਾਤੂ (1524–1575)<br /> ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ (1529–1601) <br /> ਬੀਬੀ ਅਨੋਖੀ (1531–1608) | mother = ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ | father = ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮੱਲ | other_name = ਦੂਜੇ ਨਾਨਕ | period = 1539–1552 }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ''' (31 ਮਾਰਚ 1504 – 29 ਮਾਰਚ 1552)<ref name="eos" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਸਿੱਖੀ]] ਦੇ ਬਾਨੀ, ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Peter B.|last2=Beyer|first2=Peter|title=The World's Religions: Continuities and Transformations|date=2009|publisher=Routledge|location=Abingdon|isbn=9781135210991|page=565}}</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p36">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref><ref name=Shackle_2005>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xiii–xiv | nopp=true}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=eosamardas>{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |accessdate=10 December 2016}}</ref><ref name=cole20>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA22| year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|pages=20-21}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mandair2013p35">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ 62 ਜਾਂ 63 ''[[ਸਲੋਕ|ਸਲੋਕਾਂ]]'' ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="ColeSambhi1995p18"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਦਾਰ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ।<ref name=eosamardas/><ref name=cole20/> == ਜੀਵਨ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਏ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ 1504 ਨੂੰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Guru Angad Sahib (Sri Guru Angad Dev Ji)|url=https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-angad-sahib/|website=SGPC (Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee)(Supreme Gurdwara Management Committee) official website.}}</ref><ref name="Mandair2013p352">{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA35|year=2013|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=35–37}}</ref><ref name="Fenech2014p362">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name=":82">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਫੇਰੂ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref name=":82" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਭਿਰਾਏ, ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਦਇਆ ਕੌਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੀ।<ref name="eos2">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਸੀ।<ref name=":82" /> ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਵੀ [[ਖੱਤਰੀ]] ਜਾਤੀ (ਤ੍ਰੇਹਾਨ ਗੋਤ) ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Shackle|first=Christopher|author2=Mandair, Arvind-Pal Singh|year=2005|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|publisher=Routledge|location=United Kingdom|isbn=0-415-26604-1|page=xv}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fenech|first1=Louis E.|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last2=McLeod|first2=W. H.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=189|language=en|quote=LAHINA (1504–1552). A Trehan Khatri of Khadur who became a disci- ple of Nanak. He was later renamed Angad and succeeded Nanak as the Second Guru of the Sikhs in 1539.}}</ref> ਜਨਵਰੀ 1520 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ|ਬੀਬੀ ਖੀਵੀ]] ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਾਤੂ (ਜ. 1535) ਅਤੇ ਦਾਸੂ (ਜ. 1542), ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ, ਅਮਰੋ (ਜ. 1526) ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ (ਜ. 1535) ਸਨ।<ref name="eos3">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":83">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ [[ਬਾਬਰ]] ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਪਿੰਡ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਖਡੂਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਦੁਰਗਾ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਮੰਦਰ]] ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ।<ref name="Fenech2014p363">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=36}}</ref><ref name="ColeSambhi1995p182">{{cite book |author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |year=1995|publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20|quote=Guru Angad became a Sikh sometime after Guru Nanak settled at Kartarpur. He was a Khatri of the Trehan got, from the village of Matta di Sarai, in the Ferozepur district, who, on his marriage to Khivi, the daughter of a Khatri, moved to her village of Khadur where he became priest of the temple of Durga. He met the Guru with a group of villagers and decided to join him in Kartarpur. He and his family moved to be with him. He is said to have been born in 1504, but neither the date of his conversion nor that of his installation is known. He became Guru on the death of the first Master in 1539 and died in 1552.}}</ref><ref name="eos4">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref name=":84">{{Cite book |last=Jain|first=Harish C.|title=The Making of Punjab|publisher=Unistar Books|year=2003|pages=271–272}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਉਹ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਏ।<ref name=":84" /> ਇਹਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 'ਤੇ, ਉਹ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਦੀ ਬਸਤੀ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":84" /> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":84" /> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਛੇ ਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name=":84" /> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ 6 ਤੋਂ 7 ਸਾਲ ਤੱਕ [[ਗੁਰੂ]] ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ<ref name="eos5">{{cite web |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Guru Angad|last1=McLeod|first1=W.H.|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Punjabi|access-date=30 September 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Sikka|first1=A.S.|title=Complete Poetical Works of Ajit Singh Sikka|date=2003|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|page=951}}</ref> === ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ === [[File:Gurdwara Baba Atal fresco 47.jpg|thumb|ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਫਰੈਸਕੋ।]] ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੱਗ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।<ref name="Cole 1978 18">{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 18] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/18 }}</ref> ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਤੰਬਰ 1539 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref name=":8" /> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਗਦ (ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ) ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Fenech2014p22">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=22}}</ref> 22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":srigranth83">{{cite web|title=Sri Guru Granth Sahib, ang 83|url=http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਓ, ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਉਣਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਹੈ"।<ref name=":srigranth83" /> [[File:Historical photograph of Gurdwara Sri Khadur Sahib, ca.1920's. Published in the 1930 first edition of Mahan Kosh by Kahn Singh Nabha.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੋਟੋ, ਲਗਭਗ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ 1930 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ।]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪ੍ਰਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Fenech2014p41">{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|pages=41–44}}</ref> === ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] 1540 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤਖ਼ਤ [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] ਨੂੰ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Fenech|first2=Louis|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191004124|page=41|edition=First}}</ref> ਸਿੱਖ ਹਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Ajit |title=Suraj Prakash Granth part 5 ras 4 |date=2005 |isbn=81-7601-685-3 |page=177}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Gurpreet|title=Ten Masters|date=2001|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|location=New Delhi|isbn=9788171829460|page=53}}</ref> ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="Fenech2014p41"/> === ਮੌਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ === [[File:Fresco of Guru Angad from above the entrance of the Baoli Sahib located in Goindwal.jpg|thumb|ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ]] ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਵਿੱਚ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] 'ਤੇ [[ਹਰਿਦੁਆਰ]] ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਲਗਭਗ 1539 ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ (ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ) ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਖੋਜਣਗੇ।<ref name=eosamardas/> ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਭਜਨ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29"/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿਖਾਈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਲਈ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas/> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 1552 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ।<ref name=cole20/><ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=29–30}}</ref><ref name="Singha2000p14">{{cite book|author=H. S. Singha|title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|pages=14–17, 52–56}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ 29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।<ref>https://www.britannica.com/biography/Guru-Angad</ref> == ਪ੍ਰਭਾਵ == === ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ === [[File:Gurmukhi inscription claimed to have been handwritten by Guru Angad to teach children at Khadur Sahib the glyphs ūṛā to ṇāṇā, ca.1539–1552.jpg|thumb|ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੜਾ ਤੋਂ ਨਾਣਾ ਤੱਕ ਗਲਾਈਫ਼ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 1539–1552]] ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, <ref name="shacklexvii"/> ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਨਾਮਕ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Bright1996p395">{{cite book|author1=Peter T. Daniels|author2=William Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | pages=xvii–xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Masica |first=Colin |author-link=Colin Masica |year=1993 |title=The Indo-Aryan Languages |place= Cambridge, U.K. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&q=indoaryan+languages|page=143}}</ref><ref>{{cite book|author=Arvind-Pal Singh Mandair|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA36 |year=2013|publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7|page=36}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਐਕ੍ਰੋਸਟਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਜਨ ਸਮੇਤ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ,<ref name=cole19>{{cite book | last=Cole | first=W. Owen | author2=Sambhi, Piara Singh | year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=London | isbn=0-7100-8842-6 | pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 19] | no-pp=true | url=https://archive.org/details/sikhs00cole/page/19 }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="JainCardona2007p594">{{cite book|author1=Danesh Jain|author2=George Cardona|title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ |date=26 July 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-79711-9|pages=594–596}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ 62 ਜਾਂ 63 [[ਸ਼ਲੋਕ]] (ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵੀ ਲਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਕੱਠੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਜਕ ਵਜੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite book | last=Shackle | first=Christopher |author2=Mandair, Arvind-Pal Singh | year=2005 | title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures | publisher=Routledge | location=United Kingdom | isbn = 0-415-26604-1 | page= xviii}}</ref> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਭਾਈ ਪੈਰਾ ਮੋਖਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ।<ref name=cole19/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੰਗਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Bhardwaj |first=Mangat |title=Panjabi: A Comprehensive Grammar |date=Aug 25, 2016 |publisher=Routledge |isbn=9781317643265 |pages=380}}</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ|ਨਾਭਾ ਦੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ]] (1930), [[ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ]] (1950), [[ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ]] (1954), ਅਤੇ ਜੀ. ਐਸ. ਸਿੱਧੂ (2004) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਗਲਾਈਫ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 1530-1535 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":1" /> === ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਾਰਜ === ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref name="Mandair2013p35"/><ref>{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|page=319}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਸੇਵਾਦਾਰ|ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਾਲੇ ਰਹੇ।<ref name="Mandair2013p35"/> ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।<ref name="Mandair2013p35"/> === ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ === [[File:Page 111 - two Sikh wrestlers. Watercolour drawing.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਚ ਦਾ ਜਲ-ਰੰਗ।]] [[ਕੁਸ਼ਤੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ<ref>{{cite book|last1=Green|first1=Thomas|title=Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2|date=2010|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=9781598842432|page=286}}</ref> ਇੱਕ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ (ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤਾਂ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Rajkumar|title=Second Sikh Guru: Shri Guru Angad Sahib Ji|date=2014|publisher=Lulu Press|isbn=9781312189553}}</ref><ref name="Troubador Publishing Ltd">{{cite book|last1=Chowdhry|first1=Mohindra|title=Defence of Europe by Sikh Soldiers in the World Wars|url=https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi|date=2018|publisher=Troubador Publishing Ltd|location=Leicestershire|isbn=9781789010985|page=[https://archive.org/details/defenceofeuropeb0000mohi/page/48 48]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Troubador Publishing Ltd"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੰਡੂਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Dogra|first1=R. C.|last2=Mansukhani|first2=Gobind|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|date=1995|publisher=Vikas Publishing House|isbn=9780706983685|page=[https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18 18]|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofs0000dogr/page/18}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ [[ਨਿਤਨੇਮ|ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="Calcutta">{{cite journal|author=Sikh Cultural Centre|title=Physical Fitness: Sangati Mal Akhara|journal=The Sikh Review|date=2004|volume=52|issue=1-6; Issues 601–606|page=94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ === [[File:Illustration of Guru Angad and Bhai Bala, with the Bhai Bala Janamsakhi being put into writing, lithograph print, from the 'Pothi Janam Sakhi Bhai Bale Ji Ki', circa mid-to-late-19th century.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ 'ਪੋਥੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਜੀ ਕੀ' ਤੋਂ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਭਗ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ]] ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ।<ref name=":8" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁੱਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref name=":8" /> ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸਾਹਿਤ == ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਕੁਝ [[ਸ਼ਲੋਕ]] ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Shackle |first=Christopher |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199699308 |editor-last=Singh |editor-first=Pashaura |edition=1st |pages=109–124 |chapter=8: Survey of Literature in the Sikh Tradition |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E.}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ 62 ਸਲੋਕ ਆਦਿ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਨ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਵਾਰ' ਦਾ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਇਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਲਗਾਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਆਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕੋ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ। 'ਵਾਰ' ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ 'ਵਾਰ' ਉਸੇ ਮਹੱਲੇ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਥੱਲੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ 'ਵਾਰ' ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੱਲਿਆ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 'ਵਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:- * ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਮਹਲਾ 2 (ਦੋ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 2 (ਬਾਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 2 (ਚੌਦਾਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 2 (ਗਿਆਰਾ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 2 (ਸੱਤ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 2 (ਇਕ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਾਰੰਗ ਮਹਲਾ 2 (ਨੌਂ ਸਲੋਕ) * ਵਾਰ ਸਵਾਰ ਮਹਲਾ 2 (ਪੰਜ ਸਲੋਕ) == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Guru Nanak with Bhai Lehna, who is getting dirtied by carrying weeds overhead.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਖੱਬੇ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸੱਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ) ਨਾਲ। File:Guru Angad taking-leave of Guru Nanak, painting from an 1830's Janamsakhi (life stories) 05.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, 1830 ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Bhai Bala Recites the Life Story of Guru Nanak to Guru Angad and Onlookers.png|[[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] (ਖੱਬੇ) ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad painting.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ। File:Guru Angad drawing from early 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ। File:Guru Angad, the Second Sikh Guru (1504-52), Seated on a Terrace Beneath a Canopy With an Attendant.png|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਲਗਭਗ 1830। File:Gurmukhi inscription handwritten by Guru Angad Dev, the second Sikh guru.jpg|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] *[[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} ===Bibliography=== * Harjinder Singh Dilgeer, SIKH HISTORY (in English) in 10 volumes, especially volume 1 (published by Singh Brothers Amritsar, 2009–2011). * Sikh Gurus, Their Lives and Teachings, K.S. Duggal ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category||ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ}} {{wikiquote}} *[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&id=3336&Param=83#l3336 First Gurbani by Guru Angad] *[https://web.archive.org/web/20151125142353/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak2.html sikh-history.com] {{Writers of Guru Granth Sahib}} {{Sikhism|state=collapsed}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] ron7n10w7aiodhhkjhjsfdgggkjmtxe 0 27919 837966 740904 2026-04-29T21:57:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837966 wikitext text/x-wiki [[File:Wedding rings.jpg|thumb|right|280px|[[ਵਿਆਹ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ|ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ]] ਦਾ ਜੋੜਾ]] '''ਵਿਆਹ''' ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ (ਲਾੜਾ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ (ਲਾੜੀ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੈਕਸ ਦੇ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਓੰਨ/ਜਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁਵੱਲੇ ਵਾਅਦੇ ਅਤੇ ਜੋੜੀ ਦਾ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਦਾ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ [[ਘਰ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾੜਾ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਖਾਸ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ [[ਰਸਮ]] ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਦੁਆਲੇ ਲਏ ਫੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬੰਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਸ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਵਿਆਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਧੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਮੁੱਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਿਸਮ ਵੱਟਾ-ਸੱਟਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੂਜੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਦੁਆਠੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਏਰੀਏ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਪਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਜਦ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਜਨਾਨੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਉਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਪਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਆਹ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਰਜਿਸਟਰ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮੈਰਿਜ (ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਵਿਆਹ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> ==ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ== ===ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ=== "ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ" ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।[[ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਜੈਕ ਗੁੱਡੀ]], ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ [[ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ]] ਰਾਹੀਂ ਹਲਵਾਹਕ ਖੇਤੀ, ਦਾਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੀਬਰ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਮੂਨਾ ਯੁਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ [[ਜਪਾਨ]] ਤੋਂ [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਬ-ਸਹਾਰਨ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੇਲਚਾ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਲਾੜੀ ਮੁੱਲ]] ਅਤੇ "ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ" ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Goody 1976 7">{{cite book|last=Goody|first=Jack|title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain|url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/6 7]}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਰੱਖਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ੁਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਸਫ਼ਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਬਹੁ ਪਤਨੀ ਮਰਦ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਦਾ ਆਪ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ====ਲੜੀਵਾਰ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ==== ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਲਾਕ]] ਨੂੰ ਸੌਖ ਨਾਲ ਕਬੂਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਔਸਤਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿਲਸਲਾ "ਲੜੀਵਾਰ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ" ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਆਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਿੰਗ ਸਬੰਧਾਂ (ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ) ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਾਂ, [[ਕੈਰੀਬੀਆ]], [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]], ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੜੀਵਾਰ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਿਸਮ "ਸਾਬਕਾ" ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਸਾਬਕਾ ਪਤਨੀ। ===ਬਹੁ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ=== ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Zeitzen>{{cite book |last=Zeitzen |first=Miriam Koktvedgaard |title=Polygamy: a cross-cultural analysis |url=https://books.google.com/books?id=WIzHjpTJgdQC&pg=PA3 |publisher=Berg |page=3 |year=2008 |isbn=1-84520-220-1}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ [[ਬਹੁ ਪਤਨੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਔਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਤੀ ਹੋਣ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ [[ਬਹੁਪੁੰਕੇਸਰੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਵਿਆਹ ਬਹੁਭਾਗੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ [[ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਆਹ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Zeitzen/> ====ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਆਹ==== ਸਮੂਹਿਕ ਜਾਂ ਸਾਂਝੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਕ ਦਾ ਮਤਲਵ ਹੈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੋੜਿਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ। ਆਯੋਜਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਲੋਕ, ਸਮਾਜਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੈੜੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ’ਚ, ਘੱਟ ਖਰਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਡੰਬਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾਜ ਦੀ ਲਾਹਨਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ’ਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੀਆਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਮਾਪਿਆਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੋਝ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਂਝੇ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਆਨੰਦਮਈ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਰਮ-ਹਯਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ’ਚ ਝਿਜਕ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ===ਬਾਲ ਵਿਆਹ=== "ਬਾਲ ਵਿਆਹ" ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਜੋੜੀ ਵਿਚੋਂ ਲਾੜਾ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੋਹੇਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਆਮ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਵਾਂ ਫੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਨਾਬਾਲਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਅਹੁਤਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।।<ref name="Child Marriage">[http://www.unicef.org/protection/57929_58008.html Child Marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907061839/https://www.unicef.org/protection/57929_58008.html |date=2018-09-07 }} UNICEF (2011)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/news/2013/06/14/q-child-marriage-and-violations-girls-rights|title=Q & A: Child Marriage and Violations of Girls' Rights - Human Rights Watch|publisher=|accessdate=7 October 2014}}</ref> ਇਹ ਬੱਚੇ ਦੇ [[ਸ਼ਗਨ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਗਰਭ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ [[ਇਤਿਹਾਸ]] ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, 1990ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ [[ਡੇਲਾਵੇਅਰ]] ਵਿੱਚ 7 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name=gmu-aoc>{{cite web |title=Age of Consent Laws [Table] |url=https://chnm.gmu.edu/cyh/primary-sources/24 |website=Children & Youth in History |publisher=[[:en:Roy Rosenzweig Center for History and New Media]] |accessdate=10 November 2020 |archiveurl=https://archive.today/20180109155442/https://chnm.gmu.edu/cyh/primary-sources/24 |archivedate=9 January 2018 |quote=ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸਟੀਫਨ ਰਾਬਰਟਸਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆ |deadurl=no}}</ref> ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ "ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਵੀ ਹਿੱਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ" ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/people/features/ihavearightto/four_b/casestudy_art16.shtml|title=I have a right to - BBC World Service|publisher=|accessdate=7 October 2014}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/child_marriage_20130307/en/|title=WHO - Child marriages: 39 000 every day|publisher=|accessdate=7 October 2014}}</ref> ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਪੱਕ-ਠੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵ-ਜੰਮੀ ਬੱਚੀ ਜਾਂ ਜੰਮਣ ਵਾਲੀ ਬੱਚੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="bbc.co.uk"/> [[1800]]ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁਜਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਲਈ 16 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=encyclopedia-aoc>{{cite web|last1=Bullough|first1=Vern L.|title=Age of Consent|url=http://www.encyclopedia.com/topic/age_of_consent.aspx|website=Encyclopedia|publisher=Gale Group|accessdate=18 October 2015}}</ref> ਬਾਲ ਵਿਆਹ "ਲਾੜੀ ਉਧਾਲਨ" ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="bbc.co.uk"/> 1552 ਨੂੰ "ਜਾਹਨ ਸਮਫਾਰਡ" ਅਤੇ "ਜੈਨੀ ਸਮਫਾਰਡ ਬ੍ਰੇਰੇਤਨ" ਦਾ ਵਿਆਹ 3 ਅਤੇ 2 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਤੋਂ 12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="woman-compendium">{{cite book |authors=Hermann Heinrich Ploss, Max Bartels, Paul Bartels |title=Woman: An Historical Gynæcological and Anthropological Compendium |date=1935 |publisher=William Heinemann (Medical Books) Ltd. |location=London, England |isbn=978-1-4831-9419-6 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=_yW0BQAAQBAJ&pg=PA129&lpg=PA129&dq=129}}</ref><ref name="faqs-aoc">{{cite web |title=Age of Consent |url=http://www.faqs.org/childhood/A-Ar/Age-of-Consent.html |website=Faqs.org |accessdate=18 October 2015}}</ref> ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਕੁੜੀਆਂ (ਦੰਪਤੀਆਂ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.unicef.org/policyanalysis/files/Note_on_Child_Marriage.pdf A Note on Child Marriage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180819082235/https://www.unicef.org/policyanalysis/files/Note_on_Child_Marriage.pdf |date=2018-08-19 }} UNICEF (July 2012), p. 3</ref> ===ਸਮ-ਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ=== ਸਮ-ਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕੁਝ ਜੱਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸਮ ਸਮ-ਲਿੰਗੀ ਸੰਘ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ===ਵਕਤੀ ਵਿਆਹ=== ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤਬੱਧ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਸਹਿਵਾਸ ਵਿਆਹ=== ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਆਰਥਿਕ ਵਿਚਾਰ== ਵਿਆਹ ਸਬੰਧੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ। ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਜ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਲਾੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਚੁਪ ਚਾਪ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਮੁੱਢਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਵਿੱਚ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬਾ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੰਪਤੀ (ਭਾਗ) ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਪਤਨੀ ਉਮੀਦਾਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ===ਦਾਜ=== ਦਾਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। [[2001]] ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 7000 ਦੇ ਕਰੀਬ<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm India's dowry deaths]". BBC News. 16 July 2003.</ref> ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਜ ਖ਼ਾਤਿਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੁੱਲ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>[[Anita Pratap]] (11 September 1995) [https://web.archive.org/web/20040311150501/http://www.time.com/time/international/1995/950911/women.india.html Women: killed by greed and oppression]". TIME Magazine. Volume 146, No. 11</ref> ===ਵਰੀ=== ਵਰੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਲਾੜੇ ਵਲੋਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੋਪਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਪਤੀ ਉਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾੜੀ ਦਾ ਹੀ ਹੱਕ ਅਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਾਜ ਹੈ ਜੋ ਮੁੰਡੇ ਵਲੋਂ ਕੁੜੀ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Goody|first=Jack|title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain|url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/8 8]}}</ref> ===ਮੁੱਲ ਦੀ ਲਾੜੀ=== ਮੁੱਲ ਦੀ ਲਾੜੀ ਜਾਂ ਤੀਵੀਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਭਾਗਾਂ ([[ਥਾਈਲੈਂਡ]], [[ਕੰਬੋਡੀਆ]]), [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ [[ਉਪ-ਸਹਾਰਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਸੰਪਤੀ ਦੁਲਹੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਲੋਂ ਦੁਲਹਨ ਜਾਂ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ਰਿਹਾਇਸ਼== ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹਿਆ ਜੋੜਾ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਘਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਰਾ, ਬਿਸਤਰ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Rosenblatt|first=Paul C.|title=Two in a Bed: The Social System of Couple Bed Sharing|year=2006|publisher=State University of New York Press|url=http://www.sunypress.edu/details.asp?id=61306|isbn=0-7914-6829-1|access-date=2016-05-04|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703024457/http://www.sunypress.edu/details.asp?id=61306|dead-url=yes}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਸੁਮਾਤਰਾ]] ਦੇ [[ਮਿਨਾਂਗਕਾਬਾਊ ਲੋਕ|ਮਿਨਾਂਗਕਾਬਾਊ]] ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ" ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Sanday|first=Peggy Reeves|title=Women at the center: life in a modern matriarchy|url=https://archive.org/details/womenatcenterlif00sand|publisher=Cornell University Press|year=2002|isbn=0-8014-8906-7}}</ref> ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋੜੇ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ "ਪਿਤਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ" ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ]] nupkgme11sscb3g1pp2ufgbex1un38c 0 28785 837911 725565 2026-04-29T20:17:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837911 wikitext text/x-wiki [[File:World population growth (lin-log scale).png|right|400px|thumb|ਵਿਸ਼ਵ ਜਨਸੰਖਿਆ,<ref>See also: Historical demography.</ref> 10,000 ਈਃ ਪੂਃ ਤੌਂ 2,000 ਈਃ ਤੱਕ। ਜੰਨਸੰਖਿਆ ਪੈਮਾਨਾ ਲੋਗਰਿਥਮਕ ਹੈ।]] '''ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' (ਜਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ), ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ (ਪੈਲਿਓਲਿਥਕ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ (''ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਗਰਭ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਵ ਸਮੇਂ ਦਿਆਂ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ'') ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੀਨ ਰਿਕਾਰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਸੂਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>According to David Diringer ("Writing", ''Encyclopedia Americana'', 1986 ed., vol. 29, p. 558), "Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing."</ref><ref name="WebsterWH">Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'' ]. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&amp;pg=PR5&amp;pg=PA27 Page 27].</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਪਾਸ਼ਣ ਕਾਲ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਵਾਂ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਨਿਓਲਿਥਕ) ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਅਰੱਧਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (8000 ਅਤੇ 5000 ਈਃ ਪੂਃ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਵ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਨਿਓਲਿਥਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਨਾਲ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Tudge">{{cite book | last = Tudge | first = Colin | authorlink = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | year = 1998 | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | isbn = 0-297-84258-7 }}</ref><ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਨਸਾਨ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਖਾਨਾਬਦੌਸ਼ ਜੀਵਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>See Jared Diamond, ''Guns, Germs and Steel'' .</ref> ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਮੁਕਾਬਲਾਤਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਹਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਾਜ ਜਮਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਨੇ ਅਰਾਮਦਾਈਕ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਗੁਝੰਲਪਣ ਨੇ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਜੋਖ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="DSB-AO">{{cite journal| author=Schmandt-Besserat, Denise| authorlink=Denise Schmandt-Besserat| title=Signs of Life| journal=Archaeology Odyssey| year=January–February 2002| url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| pages=6–7, 63| access-date=2014-01-09| archive-date=2012-05-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| dead-url=yes}}</ref> ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਲਗਪਗ some of the first prominent, well-developed settlements had arisen in Mesopotamia,<ref name="McNeill-Sumer">{{cite book | last = McNeill | first = Willam H. | authorlink = William Hardy McNeill | title = A World History | url = https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 | origyear = 1967 | edition = 4th | year = 1999 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511615-1 | page = [https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15] | chapter = In The Beginning }}</ref> on the banks of ਮਿਸਰ ਦੀ ਨੀਲ ਨਦੀ,<ref>{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] and Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0-8160-4036-2}}</ref><ref>{{cite book | last = Bard | first = KA | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | publisher = Routledge | location = NY, NY | year = 1999|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="grimal1992">{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0-631-19396-0}}</ref> ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3000 ਈਃ ਪੂਃ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਤਾਮਿਯਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਿਸਤ ਬਸਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book |last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]] (ed.) |year=1995 |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref><ref>{{cite book |first=D. K. |last=Chakrabarti |year=2004 |title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse |publisher=Marg Publications |location=Mumbai |isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{cite book |authorlink=Ahmad Hasan Dani |last=Dani |first=Ahmad Hassan |coauthors=Mohen, J-P. (eds.) |year=1996 |title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC |location=New York/Paris |publisher=Routledge/UNESCO |isbn=0-415-09306-6}}</ref> ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਇਦ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਥੇ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਰਿਮਾਣ ਦੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ (ਖਾਸ ਕਰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 476 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ (ਜਾਂ "ਪੁਰਾਤਨਤਾ"); 5ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੱਧ ਕਾਲ (ਜਾਂ "ਪੋਸਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮਾਂ"<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/ |title=Internet Medieval Sourcebook Project |publisher=Fordham.edu |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.the-orb.net/ |title=The Online Reference Book of Medieval Studies |publisher=The-orb.net |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref>), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੁਨਿਹਰਾ ਕਾਲ (750 ਈਃ – 1258 ਈਃ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀ ਪੂਨਰ ਜਾਗਰਣ (ਲੱਗਭਗ 1300 ਈਃ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>Burckhardt, Jacob (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921145058/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=2008-09-21 }}, trans S.G.C Middlemore, republished in 1990 ISBN 0-14-044534-X</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html |title='&#39;The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902) |publisher=Uni-mannheim.de |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref> 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ 18ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ,<ref name="rice1970">{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460–1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton & Co.|authorlink=Eugene F. Rice, Jr.}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭੂਤ ਪੂਰਵ ਅਧੁਨਿਕ ਕਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਨਿਕਟ ਪੂਰਵ,<ref>William W. Hallo &amp; William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>Jack Sasson, ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. '' ''3000–323 BC.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ (ਗਰੀਕ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਰੋਮ ਪੁਰਤਨਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ<ref>{{cite web |url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |title=Ancient Asian World |publisher=Automaticfreeweb.com |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਹਲਾਂਕਿ 18ਵੀ ਤੱਕ, ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਵਿੱਰ ਰਲ ਗਏ (ਦੇਖੋ ਵਿਸ਼ਵਿਕਰਨ). ਆਖਰੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਜ਼ਾਰ-ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਕਾਮਰਸ, ਹੱਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੂਪਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪਤਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੀਵਰਤਾ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਈ ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters – The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=2009-02-14 }} The story of the 21st century</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000 |title=Scientific American Magazine (September 2005 Issue) The Climax of Humanity |publisher=Sciam.com |date=2005-08-22 |accessdate=2009-04-18}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ== * Louis-Henri FOURNET, "Diagrammatic Chart of World History", Editions Sides (1986) ISBN 978-2-868-61096-6 * David Landes, "The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor", New York, W. W. Norton & Company (1999) ISBN 978-0-393-31888-3 * David Landes, [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 "Why Europe and the West? ][http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 Why Not China?"], ''Journal of Economic Perspectives'', 20:2, 3, 2006. * [http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 Ricardo Duchesne, "Asia First?", ''The Journal of the Historical Society'', Vol. 6, Issue 1 (March 2006), pp. 69–91] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215223133/http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 |date=2018-12-15 }} (PDF) * William H. McNeill, ''The Rise of the West: A History of the Human Community'', Chicago, University of Chicago Press, 1963. * Larry Gonick, ''The Cartoon History of the Universe'', Volume One, Main Street Books, 1997, ISBN 978-0-385-26520-1, Volume Two, Main Street Books, 1994, ISBN 978-0-385-42093-8, Volume Three, W. W. Norton & Company, 2002, ISBN 978-0-393-32403-7. ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLBDA2E52FB1EF80C9 Crash Course World History] * British Museum - [http://www.britishmuseum.org/channel/object_stories/a_history_of_the_world.aspx A History of the World] * [http://documentarystorm.com/civilisation/%20 Civilisation]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] ayzxzs16zaapgchcroa456zii6nqj9z 0 29558 837858 575836 2026-04-29T16:08:00Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Discography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1328063081|Asad Amanat Ali Khan]]" 837858 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ | image = | caption = | image_size = | background = classical_ensemble | birth_name = ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ | alias = | birth_date = {{Birth date|1955|09|25|df=yes}}<br />[[ਲਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2007|04|08|1955|09|25}} |death_place =[[ਲੰਦਨ]], [[ਯੂ ਕੇ]] | origin = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] | instrument = | genre = [[ਗਜ਼ਲ]], [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] | years_active = 1975&ndash;2007 | spouse = Sharmeen | children = ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ, ਤਾਨੀਆ | occupation = [[ਗਾਇਕ]] | website = }} '''ਅਸਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ ''' (25 ਸਤੰਬਰ 1955 – 8 ਅਪਰੈਲ 2007) ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ|ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਸੈਮੀ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ|ਸੈਮੀ-ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਅਤੇ [[ਗਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.chowk.com/articles/11835 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-02-12 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725205400/http://chowk.com/articles/11835 |dead-url=yes }}</ref> ਅਸਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਉਸਤਾਦ ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਂ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 8 ਅਪਰੈਲ 2007 ਨੂੰ [[ਲੰਦਨ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ <ref>{{Cite web |date=2015 |title=Asad Amanat Ali Khan |url=http://www.emipakistan.com/artist/Asad-Amanat-Ali-Khan-194 |access-date=2022-02-15 |website=emipakistan.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gems of Asad Amanat Ali Khan |url=https://music.apple.com/mv/album/tujhe-adam-nahin-milta/293429831?i=293429848 |access-date=Feb 15, 2022 |website=Apple Music}}</ref> * ''ਆਵਾਜ਼ ਵੋ ਜਾਦੋ ਸਾ'' (ਸਹੇਲੀ) * ''ਇਨਸ਼ਾ ਜੀ ਊਠੋ'' * ''ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਬ ਆਓਗੇ ਤੁਮ'' * ''ਜੋ ਭੀ ਦਿਲ ਕੀ ਹੈ'' * ''ਅਭੀ ਵਹਾਂ ਚਲ ਦੀਯਾ'' * ''ਅਭੀ ਕਲਿਯੋਂ ਮੇਂ ਚਟਕ'' * ''ਉਮਰਾਂ ਲਘਿਆਂ'' * ''ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੰਗ'' * ''ਕਭੀ ਕਹਾ ਨਾ ਕਿਸੀ ਸੇ'' * ''ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸੁਰ ਸੇ ਜਿਸਕੋ'' * ''ਅਭੀ ਕਲਿਓਂ ਮੈਂ'' * ''ਦਿਆਰ ਯਾਰ ਗੇਯਾ'' * ''ਗਮ ਤੇਰਾ ਹਮ ਨੇ ਪਾ ਲੀਆ'' * ''ਹਮ ਯੇ ਸਮਝ ਕਰ ਆਏ'' * ''ਜੋ ਭੀ ਦਿਲ ਕੀ'' * ''ਦਿਆਰ-ਏ-ਯਾਰ ਗਯਾ'' * ''ਕਾਲ ਚੌਧਵੀੰ ਕੀ ਰਾਤ ਥੀ'' * ''ਤੁਝੇ ਆਦਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ'' * ''ਚਾਂਦ ਸਿਤਾਰੋਂ ਸੇ'' * ''ਡੁਬ ਗਏ ਸਬ ਯਾਦੇਂ'' * ''ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਰਾ ਦਿਲ ਮੇਂ ਦਰਦ ਹੁਆ'' * ''ਆਪਣੇ ਹਾਥੋ ਕੀ ਲਕੀਰੋ ਮੈਂ'' * ''ਪੀਆ ਦੇਖਨ ਕੋ'' * ''ਹਮ ਪਿਆਰ ਕੇ ਦੀਵਾਨੇ'' (ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮ'' ਤੋਂ) * ''ਕਿਸੀ ਔਰ ਗਮ ਮੇਂ ਇਤਨੀ'' (ਗੀਤ-ਸੰਖੇਪ): [[ਮੁਸਤਫਾ ਜ਼ੈਦੀ]] * ''ਏਕ ਲਮਹਾ-ਏ-ਵਿਸਾਲ ਥਾ'' (ਕਵੀਃ [[ਰਈਸ ਵਾਰਸੀ]]) * ਯੂੰ ਭੀ ਤੂ ਰਾਸ ਰੂਹ ਕੋ (ਕਵੀਃ [[ਰਈਸ ਵਾਰਸੀ]]) * ''ਬਹੋਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪਲਟ ਕਰ ਦੇਖਣਾ ਥਾ'' (ਕਵੀਃ ਫੈਸਲ ਹਨੀਫ) * ''ਹਸਤੀ ਮੇਰੀ ਮੇਰਾ ਨਿਜ਼ਾਮ'' (ਕਵੀਃ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ) * ''ਕੱਚੀ ਜੈ ਤੰਦ ਤੇਰੀ ਯਾਰੀ ਸੀ'' * ਮੈਂ ਨੇ ਕਹਾ ਆਏ (ਇਰਮ ਹਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜੀ) * ''ਆਂਖੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੈ ਆਪਕੀ'' ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] e4ve9kklyb7zya8twmito4ew040bdb6 0 44608 838012 276156 2026-04-30T09:04:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838012 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | name = ਕਾਮੀਲੋ ਬੈਨਸੋ, ਕਾਵੂਰ ਦਾ ਨਵਾਬ <br/>Camillo Benso, Count of Cavour | image = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | monarch = [[ਇਟਲੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਕਤੋਰ ਇਮਾਨੂਅਲ|ਵਿਕਤੋਰ ਇਮਾਨੂਅਲ ਦੂਜਾ]] | order = [[ਇਟਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਇਟਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | predecessor = | successor = [[ਬੇਤੀਨੋ ਰੀਕਾਸੋਲੀ]] | term_start = 23 ਮਾਰਚ, 1861 | term_end = 6 ਜੂਨ, 1861 | order2 = ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਮੰਤਰੀ | primeminister2 = ''ਖ਼ੁਦ'' | term_start2 = 23 ਮਾਰਚ, 1861 | term_end2 = 6 ਜੂਨ, 1861 | predecessor2 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ'' | successor2 = ਬੇਤੀਨੋ ਰੀਕਾਸੋਲੀ | order3 = ਜਲ-ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਮੰਤਰੀ | primeminister3 = ''ਖ਼ੁਦ'' | term_start3 = 23 ਮਾਰਚ, 1861 | term_end3 = 6 ਜੂਨ, 1861 | predecessor3 = ''ਅਹੁਦਾ ਬਣਾਇਆ'' | successor3 = ਫ਼ੇਦੇਰੀਕੋ ਲੂਈਗੀ | order4 = ਸਾਰਦੇਞਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | term_start4 = 4 ਨਵੰਬਰ 1852 | term_end4 = 19 ਜੁਲਾਈ 1859 | predecessor4 = [[ਮਾਸੀਮੋ ਦਾਸੇਗਲੀਓ]] | successor4 = [[ਆਲਫ਼ੋਨਸੋ ਫ਼ੇਰੇਰੋ ਲਾ ਮਾਰਮੋਰਾ]] | order5 = 11ਵਾਂ <br /> ਸਾਰਦੇਞਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ | term_start5 = 21 ਜਨਵਰੀ 1860 | term_end5 = 23 ਮਾਰਚ 1861 | predecessor5 = [[ਆਲਫ਼ੋਂਸੋ ਫ਼ੇਰੈਰੋ ਲਾ ਮਾਰਮੋਰਾ]] | successor5 = ਅਹੁਦਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ | birth_date = 10 ਅਗਸਤ, 1810 | death_date = 6 ਜੂਨ, 1861 (50 ਦੀ ਉਮਰ) | birth_place = [[ਤੋਰੀਨੋ]], [[ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_place = [[ਤੋਰੀਨੋ]], [[ਇਟਲੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ (1861–1946)|ਇਟਲੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] | nationality = ਇਤਾਲਵੀ | party = ਅਜ਼ਾਦ-ਖ਼ਿਆਲੀ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਜੀ ਧਿਰ) | religion = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] | signature = Camillo Benso, conte di Cavour Signature.svg }} '''ਕਾਮੀਲੋ ਪਾਓਲੋ ਜੂਲੀਓ ਬੈਨਸੋ, [[ਕਾਵੂਰ, ਪੀਏਮੋਂਤੇ|ਕਾਵੂਰ]], [[ਇਸੋਲਾਬੈਲਾ]] ਅਤੇ ਲੇਰੀ ਦਾ ਕਾਊਂਟ''' (10 ਅਗਸਤ, 1810 – 6 ਜੂਨ, 1861), ਜਿਹਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਕਾਵੂਰ''' ({{IPA-it|kaˈvur|lang}}) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ [[ਇਟਲੀ|ਇਤਾਲਵੀ]] ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ [[ਇਤਾਲਵੀ ਏਕੀਕਰਨ]] ਲਹਿਰ ਦੀ ਉੱਘੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ।<ref>[http://biography.yourdictionary.com/conte-di-cavour Camillo Benso, Conte di Cavour (Italian statesman)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503071927/http://biography.yourdictionary.com/conte-di-cavour |date=2015-05-03 }}. biography.yourdictionary.com</ref> ਇਹ ਅਸਲ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ [[ਪੀਏਮੋਂਤੇ-ਸਾਰਦੇਞਾ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। {{ਕਾਮਨਜ਼|Count Camillo Benso di Cavour|ਕਾਮੀਲੋ ਬੈਨਸੋ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਾਲਵੀ ਲੋਕ]] 6ucui92hffwr3gvm6y4qs804prjjz5l 0 48440 837912 835706 2026-04-29T20:19:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837912 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name =ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ <br /> {{small|{{lang|ca|''Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família''}}}}<br /> {{nowrap|{{small|{{lang|en|Basilica and Expiatory Church of the Holy Family}}}}}} | image = Sagrada Familia 01.jpg | image_size = 330px | alt = | caption = View of the Passion Façade (Western side) in September&nbsp;2009<br />(cranes digitally removed) | map_type = | map_size = | map_caption = | location = [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]], [[ਸਪੇਨ]] | coordinates = {{Coord|41|24|13|N|2|10|28|E|type:landmark_region:ES-CT_scale:10000|display=inline,title}} | latitude = | longitude = | religious_affiliation = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] | district = [[Roman Catholic Archdiocese of Barcelona|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] | consecration_year = 7 ਨਵੰਬਰ 2010 <!-- | status = Expiatory church --> | status = [[Minor basilica]] | functional_status = ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ/ਅਧੂਰਾ | heritage_designation = 1969, 1984 | leadership = Archbishop [[Lluís Martínez Sistach]] | website = {{URL|http://www.sagradafamilia.cat}} | architecture = ਹਾਂ | architect = [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] | architecture_type = | architecture_style = [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] | general_contractor = Construction Board of La Sagrada Família Foundation {{citation needed|date=May 2012}} {{dubious|date=May 2012}} | facade_direction = ਉੱਤਰਪੂਰਬ | groundbreaking = {{start date and age|1882}} | year_completed = 2026-2028<ref>{{Cite news |title=Sagrada Família gets final completion date&nbsp;– 2026 or 2028 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/22/sagrada-familia-final-completion-date |newspaper=The Guardian |date=22 September 2011 |accessdate=2011-10-13}}</ref> (estimate) | construction_cost = | specifications = yes | capacity = 9,000 | length = {{convert|90|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width = {{convert|60|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width_nave = {{convert|45|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = 18 (8 already built) | spire_height = {{convert|170|m|-1|abbr=on}} (planned) | materials = | designation1 = WHS | designation1_offname = ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ ਦੇ ਕੰਮ | designation1_date = 1984<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/320/ |title=Unesco, Works of Antoni Gaudí |publisher = Whc.unesco.org |accessdate=7 November 2010}}</ref> | designation1_criteria = i, ii, iv | designation1_number = 320bis | designation1_type = ਸਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = ਸਪੇਨ | designation1_free2name = ਖੇਤਰ | designation1_free2value = ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ | designation2 = ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਜਾਇਦਾਦ | designation2_offname = Templo Expiatorio de la Sagrada Familia | designation2_date = 24-07-1969 | designation2_number = (R.I.)-51-0003813-00000<ref>{{cite web|title=Templo Expiatorio de la Sagrada Familia |url=http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do?brscgi_DOCN=000011542|work=Patrimonio Historico&nbsp;– Base de datos de bienes inmuebles|publisher=Ministerio de Cultura|accessdate=9 January 2011|language=Spanish}}{{dead link|date=June 2013}}</ref> | designation2_type = [[ਸਮਾਰਕ (ਸਪੇਨ)|ਸਮਾਰਕ]] }} '''ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ''' ([[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] ਉਚਾਰਣ: [səˈɣɾaðə fəˈmiɫiə]; [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Basilica and Expiatory Church of the Holy Family) ਇੱਕ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਤਾਲਨ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] (1852–1926) ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ [[ਯੂਨੇਸਕੋ]]<ref>{{cite web |first=Alexander |last=Drummer |url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english |title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica |publisher=ZENIT |date=23 July 2010 |accessdate=7 November 2010 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174737/https://zenit.org/article-29981?l=english%20 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | title = The Pope Consecrates The Church Of The Sagrada Familia | publisher = Vatican Information Service | location = [[Vatican City]] | date = 7 November 2010 | accessdate = 11 November 2010 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5uAAUTwy8?url=http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | archivedate = 11 ਨਵੰਬਰ 2010 | dead-url = no }}</ref><ref name="CNSvisit">{{cite web |date=4 March 2010 |title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November |author=Delaney, Sarah |publisher=[[Catholic News Service]] |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |accessdate=7 July 2010 |archive-date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100407164905/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |dead-url=yes }}</ref> ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1882 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਰ ਅਨਤੋਨੀ ਗੋਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ 1883 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Sagradafamilia-model background adj.jpg|thumb|left|ਗੌਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ]] == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਗਰਾਦਾ ਫਮੀਲੀਆ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋਸਫ ਮਾਰੀਆ ਬੋਕਾਲੇਕਾ (Josep Maria Bocabella) ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਏਸਪਿਰੀਚੁਅਲ ਦੇ ਦੇਵਾਤਾਸ ਦੇ ਸਾਨ ਖੋਸੇ (Asociación Espiritual de Devotos de San José) ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।<ref name=gbc>The Gaudí & Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]</ref> ਵੇਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1872 ਈ.ਵਿੱਚ ਬੋਕਾਬੇਲਾ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਓਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਲੋਰੇਤੇ ਸੀ।<ref name=gbc/> ਇਸਨੂੰ ਡੀਜਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੇਨਰ ਜੋਸਫ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ 19 ਮਾਰਚ 1882 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name= GBC /> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ 18 ਮਾਰਚ 1883 ਨੂੰ ਸੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਪੌਲਾ ਦੇਲ ਵਿਲਾਰ ਏ ਲੋਜ਼ਾਨੋ ਸੀ। ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਗੋਤ੍ਹਕ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।<ref name=gbc/> 1883 ਈ. ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਰਾਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਹੀ ਗੌਦੀ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name=gbc/> ਹਾਲਾਂਕਿ 1883 ਵਿੱਚ ਗੌਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚਹ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ 1884 ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਨੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ। ==ਨਿਰਮਾਣ == [[File:Sagrada familia construction differences.jpg|thumb|ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮੀਲੀਆ ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ]] ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਦੀ ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ: "ਮੇਰੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ।''<ref name="Time"/> ਗੌਦੀ ਦੀ ਜਦੋਂ 1926 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਾਸੀਲਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ 15 ਤੋਂ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="nyt1"/><ref name="nyt2">{{cite news | title = ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete | journal=The New York Times|first=Valerie|last= Gladstone|date= 22 August 2004 | url = http://www.nytimes.com/2004/08/22/arts/architecture-gaudi-s-unfinished-masterpiece-is-virtually-complete.html?scp=10&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> ਗੌਦੀ ਦੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਮੇਨੇਤਸ ਸੁਗਰਾਨੇਸ (Domènec Sugrañes) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। 1936 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਕਾਤਾਲਾਨ ਅਲੱਗਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। 1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਫਰਾਂਸੇਸ ਕੀਟਾਨਾ]](Francesc Quintana), [[ਇਸਿਦਰੇ ਪੁਇਗ ਬੋਆਦਾ]] (Isidre Puig BOADA), [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਟ ਏ ਗਾਰੀ]] (Lluís Bonet i Gari) ਅਤੇ [[ਫ੍ਰਾਂਸੇਸਕ ਕਾਰਦੋਨੇਰ]] (Francesc Cardoner) ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਜੋਰਦੀ ਬੋਨੇਟ ਏ ਅਰਮੇਗੋਲ]] (Jordi Bonet i Armengol) ਸਵਰਗਵਾਸੀ [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਤ ਏ ਗਾਰੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਰਕ ਬਰੀ (Mark Burry) ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਲਟ ਦਾ ਕੰਮ 2000 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ==ਗੈਲਰੀ== {{Gallery | title = Construction of the Sagrada Família | width = 260 |File:Sagrada Familia Construction 1988.jpg|Construction in early 1988 |File:Sagradafamilia-1.jpg|An artist at work in the gypsum workshop |File:Sagradafamilia-2.jpg|Construction workers and aerial work platforms in the nave |File:Sagradafamilia-3.jpg|Construction workers in climbing gear on a tower |File:Sagradafamilia-4.jpg|A crane over a tower of the Nativity façade |File:Sagradafamilia-5.jpg|The roof of the nave in scaffolding }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{external media | width = 210px | align = right | headerimage=[[File:Sagrada Familia 02.jpg|210px]] | video1 = [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família], [[Smarthistory]] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=b25Qsc4iYcc&list=UUtTNeGAcS9oL5DCgkxEdBWw&index=24 Finalization of the Interior (in Catalan)], Temple Sagrada Família}} * [http://www.sagradafamilia.cat/sf-eng/index.php Official website of the Construction Board of La Sagrada Família Foundation] {{commons|Sagrada Familia}} {{wikinoticias|Benedicto XVI visitará España en noviembre}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=es&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=41.403616,2.174491&spn=0.00105,0.001872&t=h&z=19 Localización en Google Maps] * [http://www.sagradafamilia.cat Web oficial] * [http://www.sagradafamiliabcn.org/ Parroquia de la Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924073842/http://www.sagradafamiliabcn.org/ |date=2011-09-24 }} (en catalán) * [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf Completo análisis de las formas geométricas de Gaudí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027153132/http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf |date=2007-10-27 }} * [http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf Estructura hiperboloide de la Sagrada Família] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf |date=2008-06-25 }} (en inglés) * [http://whc.unesco.org/fr/list/320 Declaración de Patrimonio Mundial de obras de Gaudí, entre ellas la fachada del Nacimiento y la cripta de la Sagrada Familia] (en francés) * [http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm La Sagrada Familia y el gótico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225042553/http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm |date=2009-02-25 }} * [http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia Audioguía educativa sobre La Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230020015/http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia |date=2014-12-30 }} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghanouni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book | last= AA.VV. | title = Modernisme i Modernistes | year= 2001 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-776-1 }} * {{cite book | last= Barral i Altet | first = Xavier | enlaceautor = Xavier Barral i Altet | title = Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània | year= 1999 | editorial = L'isard | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-89931-14-3 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | enlaceautor = Joan Bassegoda i Nonell | title = El gran Gaudí | year= 1989 | editorial = Ausa | ubicación = Sabadell | isbn = 84-86329-44-2 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | title = Gaudí o espacio, luz y equilibrio | year= 2002 | editorial = Criterio | ubicación = Madrid | isbn = 84-95437-10-4 }} * {{cite book | last= Bergós i Massó | first = Joan | enlaceautor = Joan Bergós i Massó | title = Gaudí, l'home i l'obra | url= https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg | year= 1999 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-617-X }} * {{cite book | last= Bonet i Armengol | first = Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | title = L'últim Gaudí | year= 2001 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7306-727-4 }} * {{cite book | autor = Bonet i Armengol, Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | capítulo = Construcción del templo de la Sagrada Familia. Evolución y ejecución | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Crippa | first = Maria Antonietta | title = Gaudí | year= 2007 | editorial = Taschen | ubicación = Köln | isbn = 978-3-8228-2519-8 }} * {{cite book | last= Fargas | first = Albert | title = Simbología del Templo de la Sagrada Familia | year= 2009 | editorial = Triangle Postals | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-8478-405-0 }} * {{cite book | autor = Faulí, Jordi | enlaceautor = Jordi Faulí i Oller | capítulo = Diez claves de la construcción de las naves de la Sagrada Familia | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Férrin | first = Ana María | title = Gaudí, la huella del genio | url= https://archive.org/details/gaudilahuelladel0000ferr | year= 2001 | editorial = Jaraquemada | ubicación = Barcelona | isbn = 84-932015-1-0 }} * {{cite book | last= Flores | first = Carlos | enlaceautor = Carlos Flores López | title = Les lliçons de Gaudí | year= 2002 | editorial = Empúries | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7596-949-6 }} * {{cite book | last= Fontanals | first = Imma | title = Subirachs a la Sagrada Família | year= 2004 | editorial = Mediterrània | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8334-517-X }} * {{cite book | last= Fontbona | first = Francesc | apellidos2 = Miralles | nombre2 = Francesc | title = Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) | year= 1985 | editorial = 62 | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-297-2282-3 }} * {{cite book | last= Giralt-Miracle | first = Daniel | title = [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_creditos.pdf Gaudí, la búsqueda de la forma] | year= 2002 | editorial = Lunwerg | isbn = 84-7782-724-9 }} * {{cite book | last= Gómez Gimeno | first = María José | title = La Sagrada Familia | url= https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa | year= 2006 | editorial = Mundo Flip Ediciones | isbn = 84-933983-4-9 }} * {{cite book | last= Lacuesta | first = Raquel | title = Modernisme a l'entorn de Barcelona | year= 2006 | editorial = Diputació de Barcelona | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-9803-158-3 }} * {{cite book | last= Navascués Palacio | first = Pedro | serie= Summa Artis | volumen=35.2 | título=Arquitectura española, 1808-1914 | url=http://oa.upm.es/8833/ | year= 2000 | editorial = Espasa Calpe | ubicación= Madrid | isbn=84-239-5477-3 |enlaceautor = Pedro Navascués Palacio}} * {{cite book | last= Permanyer | first = Lluís | title = Barcelona modernista | year= 1993 | editorial = Polígrafa | ubicación = Barcelona | isbn = 84-343-0723-5 }} * {{cite book | last= Puig i Boada | first = Isidre | enlaceautor = Isidre Puig i Boada | title = El temple de la Sagrada Família | year= 1986 | editorial = Nou Art Thor | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7327-135-1 }} * {{cite book | last= Puig i Tàrrech | first = Armand | title = La Sagrada Família segons Gaudí. Comprendre un símbol | year= 2010 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 978-84-9809-158-8 }} * {{cite book | last= Rojo Albarrán | first = Eduardo | title = Antonio Gaudí, ese incomprendido: La Cripta de la Colonia Güell | year= 1988 | editorial = Los libros de la Frontera | ubicación = Sant Cugat del Vallès | isbn = 84-85709-70-5 }} * {{cite book | last= Sotoo | first = Etsuro | enlaceautor = Etsuro Sotoo | title = La libertad vertical. Conversaciones sobre la Sagrada Familia | year= 2010 | editorial = Encuentro | ubicación = Madrid | isbn = 978-84-9920-062-0 }} * {{cite book | last= Tarragona | first = Josep Maria | title = Gaudí, biografia de l'artista | year= 1999 | editorial = Proa | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8256-726-8 }} * {{cite book | last= Van Zandt | first = Eleanor | title = La vida y obras de Gaudí | year= 1997 | editorial = Asppan | isbn = 0-7525-1106-8 }} * {{cite book | last= Zerbst | first = Rainer | title = Gaudí | year= 1989 | editorial = Taschen | isbn = 3-8228-0216-6 }} ==ਅੱਗੇ ਪੜੋ == * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} * {{Cite book |last=AA.VV. | title=Modernisme i Modernistes |year=2001 |editor=Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-776-1 }} * {{Cite book |last=Barral i Altet | first=Javier | title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània |year=2001. |editor=L'isard, Barcelona |id=ISBN 84-89931-14-3 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=El gran Gaudí |year=1989 |editor=Ed. Ausa, Sabadell |id=ISBN 84-86329-44-2 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio |year=2002 |editor=Criterio, Madrid |id=ISBN 84-95437-10-4 }} * {{Cite book |last=Bergós i Massó | first=Joan | title=Gaudí, l'home i l'obra |year=1999 |editor=Ed. Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-617-X }} * {{Cite book |last=Bonet i Armengol | first=Jordi | title=L'últim Gaudí |year=2001 |editor=Ed. Pòrtic, Barcelona |id=ISBN 84-7306-727-4 }} * {{Cite book |last=Crippa | first=Maria Antonietta | title=Gaudí |year=2007 |editor=Taschen, Köln |id=ISBN 978-3-8228-2519-8 }} * {{Cite book |last=Flores | first=Carlos | title=Les lliçons de Gaudí |year=2002 |editor=Ed. Empúries, Barcelona |id=ISBN 84-7596-949-6 }} * {{Cite book |last=Fontbona, Francesc y Miralles, Francesc | title=Història de l’Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) |year=1985 |editor=Ed. 62, Barcelona |id=ISBN 84-297-2282-3 }} * {{Cite book |last=Giralt-Miracle | first=Daniel | title=Gaudí, la busqueda de la forma |year=2002 |editor=Lunwerg |id=ISBN 84-7782-724-9 }} * {{Cite book |last=Gómez Gimeno | first=María José | title=La Sagrada Familia |year=2006 |editor=Mundo Flip Ediciones |id=ISBN 84-933983-4-9 }} * {{Cite book |last=Lacuesta | first=Raquele | title=Modernisme a l’entorn de Barcelona |year=2006 |editor=Diputació de Barcelona, Barcelona |id=ISBN 84-9803-158-3 }} * {{Cite book |last=Navascués Palácio | first=Pedro | title=Summa Artis. Arquitectura española (1808-1914) |year=2000 |editor=Espasa Calpe, Madrid |id=ISBN 84-239-5477-3 }} * {{Cite book |last=Permanyer | first=Lluis | title=Barcelona modernista |year=1993 |editor=Ed. Polígrafa, Barcelona |id=ISBN 84-343-0723-5 }} * {{Cite book |last=Puig i Boada | first=Isidre | title=El temple de la Sagrada Família |year=1986 |editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona |id=ISBN 84-7327-135-1 }} * {{Cite book |last=Tarragona | first=Josep Maria | title=Gaudí, biografia de l’artista |year=1999 |editor=Ed. Proa, Barcelona |id=ISBN 84-8256-726-8 }} * {{Cite book |last=Van Zandt | first=Eleyearr | title=La vida y obras de Gaudí |url=https://archive.org/details/lavidayobrasdega0000vanz |year=1997 |editor=Asppan |id=ISBN 0-7525-1106-8 }} * {{Cite book |last=Zerbst | first=Rainer | title=Gaudí |year=1989 |editor=Taschen |id=ISBN 3-8228-0216-6 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] 7kb7v6ktj7m1xfsu11446la2vhrkruf 0 49104 837896 734646 2026-04-29T19:54:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837896 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | infobox_width = | image = Catedral de Santiago de Compostela agosto 2018 (cropped).jpg | caption = ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਦੀਵਾਰ | map_type = | map_size = | map_caption = | location = [[ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ]], [[ਗਾਲੀਸੀਆ (ਸਪੇਨ)|ਗਾਲੀਸੀਆ]], ਸਪੇਨ | geo = | latitude = 42.880602 | longitude = -8.544377 | coord_region = ES-GA | religious_affiliation = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] | rite = | region = | state = | province = | territory = | prefecture = | sector = | district = [[ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ ਦੀ ਆਰਕਡਾਇਓਸੈਸ]] | cercle = | municipality = | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = 1896, 1985 | leadership = ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਜੂਲੀਆਨ ਬਾਰੀਓ ਬਾਰੀਓ | website = [http://www.catedraldesantiago.es www.catedraldesantiago.es] | architecture = yes | architect = | architecture_type = [[ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ]] | architecture_style = [[ਰੋਮਾਨੈਸਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਰੋਮਾਨੈਸਕ]], [[ਗੌਥਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਗੌਥਿਕ]], [[ਬਾਰੋਕ]] | general_contractor = | facade_direction = [[ਪੱਛਮ]] | groundbreaking = 1075 | year_completed = 1211 | construction_cost = | specifications = yes | capacity = 1,200 | length = {{convert|100|m|ft}} | width = {{convert|70|m|ft}} | width_nave = | height_max = | spire_quantity = 2 | spire_height = |designation1=WHS |designation1_offname= ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ (ਪੁਰਾਣਾ ਕਸਬਾ) |designation1_date={{date|1985}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/347/ |title=Santiago de Compostela (Old Town)|publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> |designation1_criteria=i, ii, vi |designation1_number=320bis |designation2=Spanish Property of Cultural Interest |designation2_offname= Catedral Igrexa Catedral Metropolitana |designation2_date={{date|22-08-1896}} |designation2_number= (R.I.) - 51 - 0000072 - 00000<ref>{{cite web|title= Catedral Igrexa Catedral Metropolitana |url=http://www.mcu.es|work=Patrimonio Historico - Base de datos de bienes inmuebles|publisher=Ministerio de Cultura|accessdate=9 January 2011|language=Spanish}}</ref> }} '''ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' (ਗਾਲੀਸੀਅਨ: Catedral de Santiago de Compostela) ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਦੇ ਕੋਮਪੋਸਤੇਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਤ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ [[ਈਸਾ ਮਸੀਹ]] ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਕਥਾ ਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੰਤ ਜੇਮਜ਼ ਇਸਾਈ ਮੱਤ ਨੂੰ ਇਬਰਾਨੀ ਪੈਨੀਸੂਲਾ ਵਿੱਚ ਲੈਕੇ ਆਏ। ਸੰਨ 44 ਵਿੱਚ ਜੇਰੂਸਲੇਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਗਾਲੀਸੀਆ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। 3ਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 814 ਵਿੱਚ ਪੇਲਾਗੀਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਭਿਆ ਜਦ ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ-ਓ-ਗਰੀਬ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੇਖੀ। ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Catedral de Santiago2.JPG File:Vista de la Catedral de Santiago de Compostela.JPG File:Entrada a la Catedral.jpg File:Catedral de Santiago 9II2008 4.JPG File:Torres da Catedral de Santiago de Compostela. Galiza.jpg File:Pórtico de Azabachería da Catedral de Santiago de Compostela-2.jpg File:2010-Catedral de Santiago de Compostela-Galicia (Spain) 3.jpg File:Fachada do Obradoiro desde a Alameda. Catedral de Santiago de Compostela.jpg </gallery> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book|author=Bravo Lozano, Millán|title=Camino de Santiago Inolvidable|year= 1999|publisher= Everest|location=León|isbn=84-241-3905-4|ref=Bra99}} * {{cite book|author=Carro Otero, Xosé|title=Santiago de Compostela|url=https://archive.org/details/santiagodecompos0000unse_y4n8|publisher=publisher Everest|year=1997|isbn=84-241-3625-X}} * {{cite book|author=Chamorro Lamas, Manuel; González, Victoriano; Regal, Bernardo|title=Rutas románicas en Galicia/1|publisher=Ediciones Encuentro|year=1997|isbn=84-7490-411-0}} * {{cite book |url=http://books.google.es/books?id=1NOqQLR2cMMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false| title=Romerías y santuarios de Galicia |author=Fraguas Fraguas, Antonio|publisher=publisher Galaxia|year=2004|page=20 |isbn=978-84-8288-704-3|ref=Fra04}} * {{cite book|author=Fuertes Domínguez, Gregorio|title=Guía de Santiago, sus monumentos, su arte|publisher=El Eco Franciscano|year=1969|otros=Depósito Legal C. 325-1969}} * {{cite book|author=García Iglesias, José Manuel|title=A catedral de Santiago: A Idade Moderna |year=1993|publisher=Xuntanxa|language=gallego |isbn=8486614694 |ref=Gar93}} * {{cite book|author=Garrido Torres, Carlos|title=Las Guías visuales de España: Galicia|year=2000|publisher=El País|otros=Depósito legal: B 18469|ref=Gar00}} * {{cite book|author=Gómez Moreno, María Elena|title=Mil Joyas del Arte Espyearl, Piezas selectas, Monumentos magistrales: Tomo primero Antigüedad y Edad Media|year=1947|location=Barcelona|publisher=Instituto Gallach|ref=Gom47}} * {{cite book | last=Navascués Palacio | first=Pedro | first2=Carlos | lasts2=Sarthou Carreres | year=1997 | title=Catedrales de España | url=https://archive.org/details/catedralesdeespa0000pedr | location=Madrid | publisher=[[Espasa Calpe]] | isbn=84-239-7645-9 | id= {{OCLC|249825366}} | otros=Edición especial para el Banco Bilbao Vizcaya | ref=Nav97}} * {{cite book |title=Guía de Galicia| author=Otero Pedrayo, Ramón| publisher=publisher Galaxia | year=1965 |edition=4ª | url=http://books.google.es/books?id=PRDX_fe4bmEC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false |pages=351 y siguientes|ref=Ped65}} * {{cite book | author=Portela Silva, E. |year=2003 |title=Historia de la ciudad de Santiago de Compostela |publisher=Universidad de Santiago de Compostela |isbn=8497501373 |url=http://books.google.es/books?id=-e9_EDt4aVMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|ref=Por03}} * {{cite journal|author=Sanmartín, Juan R.|title=O Botafumeiro: Parametric pumping in the Middle Ages |volume=52| number=10| pages=937-945 |doi=10.1119/1.13798 |year=1984 |journal=American Journal of Physics |language= Αγγλικά |ref=San84}} * {{cite book|author=Vaqueiro, Vítor|title=Guía da Galiza máxica, mítica e lendaria|year=1998|publisher=Galaxia|isbn=8482882058 |language=gallego|url=http://books.google.com/books?id=8ZmpCkbzZQkC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false| ref=Vaq98}} * {{cite book|author=Vázquez Varela, J. M.; Yzquierdo Perrín, R.; García Iglesias, Castro, J. M.| title=100 works mestras da arte galega|year=1996|publisher=Nigra Arte |isbn=84-87709-50-8 |language=gallego |ref=Vaz96}} * {{cite book |author=Villa-Amil y Castro, José | url=http://books.google.es/books?id=MmBBAAAAcAAJ&pg=PA124#v=onepage&q&f=false |title=Descripción histórico-artístico-arqueológica de la catedral de Santiago |publisher=Impr. de Soto Freire |year=1866 |ref=Vil66}} ==ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ== {{Commons category|Cathedral of Santiago de Compostela}} * {{Official website|http://www.catedraldesantiago.es}} * [http://www.sciences.univ-nantes.fr/physique/perso/gtulloue/Meca/Oscillateurs/botafumeiro.html Reconstruction of the swinging motion of the Botafumeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523233141/http://www.sciences.univ-nantes.fr/physique/perso/gtulloue/Meca/Oscillateurs/botafumeiro.html |date=2011-05-23 }} * [http://www.openart.com/obras/paul-preece-corazon-sagrado Photographs of the Cathedral of Santiago de Compostela, Galicia, Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226175018/http://www.openart.com/obras/paul-preece-corazon-sagrado |date=2011-02-26 }} * [http://gospain.about.com/od/galicia/ig/Pictures-of-Santiago-Cathedral/Pictures-of-Santiago-Cathedral.--ix.htm Pictures of Cathedral of Santiago de Compostela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016130501/http://gospain.about.com/od/galicia/ig/Pictures-of-Santiago-Cathedral/Pictures-of-Santiago-Cathedral.--ix.htm |date=2014-10-16 }} * [http://www.goldschmidt-zentrum.de/HyperSculpture/ HyperSculpture - Pórtico de la Gloria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211100353/http://www.goldschmidt-zentrum.de/HyperSculpture/ |date=2015-02-11 }} *[http://cdm16028.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/111171 The Art of medieval Spain, A.D. 500-1200], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on Santiago de Compostela Cathedral (p.&nbsp;175-183) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 3urflezifingldp5seh1trq4k9sge52 0 53260 837888 835668 2026-04-29T19:41:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837888 wikitext text/x-wiki {{seeintro|M-ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{String theory}} [[File:String theory.svg|right|thumb|250px|ਵਿਸ਼ਾਲੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ: <br />੧. ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ: ਮਾਦਾ <br />੨. ਅਣੂ ਪੱਧਰ <br />੩. ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਪ੍ਰੋਟਾਨ, ਨਿਊਟਰਾਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੪. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੫. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਕੁਆਰਕ <br />੬. ਡੋਰ-ਪੱਧਰ]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ''' (ਜਾਂ '''ਡੋਰੀ ਸਿਧਾਂਤ''') ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ 1-ਪਸਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀਆਂ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਖੇ ਗਏ [[ਮੁੱਢਲਾ ਕਣ|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ]] ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ‘ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਲਤਾਂ’ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ [[ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ]] ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਕਣ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਰੋਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਬੋਸੋਨ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ (supersymmetry) ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦਾ ਗਣਿਤ ਸਥਿਰ ਰਹੇ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮਤਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਸੁੰਗੜੇ (compactified) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜੀ ਗਈ ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਇਨੈਮਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ| ਫਲਸਰੂਪ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। 1990ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ 5 ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਹ 5 ਥਿਊਰੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ 11-ਅਯਾਮੀ M-ਥਿਊਰੀ ਬਣੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ 5 ਕਿਸਮਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੌਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜਿਵੇਂ, ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ, ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ, ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਮਾਲਡਸੀਨਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਮੇਲ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ, ‘M- ਥਿਊਰੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ।” ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ , ਜਿਵੇਂ ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੇਨ, ਰੋਜਰ ਪੈਨਰੋਸ, ਸ਼ੇਲਡਨ ਲੀ ਗਲਾਸ਼ੋ, ਨੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਫਲ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੱਤ-ਨਿਖੇੜ == [[Image:Open and closed strings.svg|right|thumb|alt=A wavy open segment and closed loop of string.|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁੱਲੇ ਅਤੇ ਬੰਦ [[ਸਟਰਿੰਗ]] ਹਨ ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਨਾਮਕ 1-ਅਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਦਾਂ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ , ਹਰੇਕ ਕੰਪਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੂੰਜ, ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਣ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਡਾਇਨੈਮਿਕਸ ਨਾਲ ਨਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਨਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਪੁੰਜਹੀਣ, ਸਪਿਨ-2 ਕਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਗਣਿਤਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਣ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਅੰਤਿਮਬਿੰਦੂ (ਸਿਰੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਬੰਦ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਣ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਫੋਟੋਨ ਨਾਮਕ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਲ ਕੇ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ, ਨੇ ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੀ ਸਹੋਯੋਗ ਕੀਤਾ| ਇਹ ਮਾਡਲ, ਘੱਟ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੌਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ (ਜੇਕਰ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਿਸਾਓ ਕਰਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ(ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)| ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਪੱਟਾ (ਸਪੈਕਟਰਮ) ਸਿਰਫ ਬੋਸਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੀਨ , ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੋਸਨ ਰਿਸਾਓ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਕਣ ਹਨ, ਪਰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਫਰਮੀਔਨਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਫਰਮੀਔਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨੇ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੋਸੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਫਰਮਿਔਨ ਕੰਪਨਾ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਰੀਆ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਜਾ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਛੋਟੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮੁਦਰਾਸਫੀਰਤੀ (cosmic inflation) ਲਈ ਤਰੀਫ ਦੇ ਕਾਬਲ ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ| ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਦਾਇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ| ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਾਓ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਗੜਬੜੀ ਸਿਧਾਂਤ (perturbation theory) ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਬਗੈਰ ਗੜਬੜੀ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ| ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ‘vacuum state’ (ਪੁਲਾੜ ਅਵਸਥਾ ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਬਣਤਰ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀ) == [[Image:World lines and world sheet.svg|left|thumb|250px|Interaction in the quantum world: ਸਬਐਟਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ: ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ-ਵਰਗੇ ਸਬਐਟਮਿਕ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਈ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੀਟ]] ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗਰਾਫ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ ਵਕਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਤਸਵੀਰ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਏਗੀ| ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਰਾਬਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਕਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ 2-ਪਸਾਰੀ ਸਤਿਹ ਝਾੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ (ਸੰਸਾਰੀ ਚਾਦਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਲਤਾਂ (ਫੋਟੋਨ ਜਾਂ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ) ਇਸ ਸਤਹਿ ਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਲੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਪਾਈਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗੀ| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਰਗੀ ਦਿਸੇਗੀ| ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗਣਿਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਈਮਨ ਤਲ (Riemann surfaces) ਹਨ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਈਪ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਸਟਰਿੰਗ ਜੁੜ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਡਲਸ਼ੀਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਸਥਿਤੀ (topology) ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਗੁਲੇਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਸਥਾਨ ਪੈਂਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਜੁੜ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹੀ ਰਿੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਿੰਗ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਹਾਸ਼ੀਏ (torus) ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੰਝ ਦਿਸ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠੀ(annulus) ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਉਦ ਸੰਭਾਵਨਾ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵ ਅਯਾਮ (probability amplitudes) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਰਸਤਾ ਏਕੀਕਰਨ (path integration) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ-ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੰਬੂ-ਗੋਟੋ ਕਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੌਲੀਜੋਵ ਕਾਰਜ (Nambu-Goto action or Polyakov action) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਬਰੇਨ (Branes) == [[File:D3-brane et D2-brane.PNG|thumb|left|alt=A pair of surfaces joined by wavy line segments.|ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿੰਦੂ ਕਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਕਣ 0 ਅਯਾਮ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ 1 ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਸੋਚਣੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਅਯਾਮ (dimension) pਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ p-branes ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੈਂਬਰੇਨ’ (membrane) ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 2ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ| ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਜ| ਇੱਕ ਪੀ-ਬਰੇਨ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (p+1)ਅਯਾਮੀ ਘਣਫਲ (volume) ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਬਰੇਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਘਣਫਲ (worldvolume) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਕਸਰ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ) ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (analogous) ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟਡੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਦੇ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਊਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, D-branes ਇੱਕ ਬਰੇਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਇਸਦੇ ਸਿਰੇ ਇੱਕ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀ ਅੱਖਰ ਇਸ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary condition) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਟਡੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ AdS/CFT correspondence(?)| ਜਿਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਟਡੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਨ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਰੇਖਾਗਣਿਤ (homological mirror symmetry and noncommutative geometry) ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਰੇਨ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕੈਲਬੀ-ਯੂ (Calabi-Yau) ਦੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਨਾਲੀ (Fukaya) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ | === ਡੀ-ਬਰੇਨ (D-branes) === ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਈ, ਲੀਗ ਅਤੇ ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਖੋਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਵਾਨਾ ਦੁਆਰਾ 1989 ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਨੇ ਹੀ ਖੋਜੇ ਸਨ। 1995 ਵਿੱਚ, ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਡੀ ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਾਲੇ- ਪੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ| ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਤੇ ਐੱਮ ਥਿਊਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ| ਡੀ-ਬਰੇਨ ਅਪਣੇ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ D0-brane ਸਿੰਗਲ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, D1-brane ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ D-string ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ,ਇਸੇ ਤਰਾਂ D2-brane ਇੱਕ ਸਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ D25-brane ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਯਾਮ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਕਾਰਜਹੀਣ ਝੂਠੇ ਬਰੇਨ D(-1)-branes ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ==== ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਨੀਊਮਾਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ (Neumann boundary condition) ਦੀਆਂ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਵਕਤ ਮੁਕਤ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਰੂਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ| ਜਾਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary conditions) ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਬੰਨ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਹਰੇਕ ਹੁਕਮ-ਅੰਕ (coordinate) ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਕਸ ਹੱਦ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ NN, DD, ND ਅਤੇ DN ਹੱਦ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ| ਜੇ p ਸਥਾਨਕ ਅਯਾਮ ਨਿਉਮਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਉਹ ਸਟਰਿੰਗ ਪੀ-ਅਯਾਮੀ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ (p-dimensional hyperplane) ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਨਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ Dp-brane ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ 0 ਬੰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਠੋਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੀ-ਵਰੇਨ ਤੱਕ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਿਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ N D ਬਰੇਨ ਲੱਗਭੱਗ ਮੁਨਾਸਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਰੰਗਪਟ ਸਪੈਕਟਰਮ ਦੀ ਖਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਅਮਾਂ ਦੀ ਨੌਨ-ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ (ਲਾਪਤਾ ਨਾਪ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਆਡੇ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਡਬਲ ਸ਼ਰਤ ਗਰਭ-ਅਯਾਮ (N*N) ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗਰਭ ਅਯਾਮ ਸੁੰਨ (commute) ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਰਨੀਕਰਨ (diagonalized )ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਦ ਅਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਈਗਨਵੈਲੀਊ (eigenvalues) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ N D ਬਰੇਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰੇਨ ਸਥਾਈ ਰੇਖਗਣਿਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਰਤਾਓ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ (Myers) ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ Dp-branes ਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਫੈਲ ਕੇ D(p+2)-brane ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੀ ਊਰਜਾਹੀਣਤਾ (ਟੈਕੱਨ) (Tachyon condensation) ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਤਾਰ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਅਪਣੀ ਊਰਜਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਸੇਨ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ Type IIB string theory ਵਿੱਚ, ਟੈਕੱਨ ਕੰਡਨਸੇਸ਼ਨ ( ਨੀਵੀਊ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ 3- ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ) D9 ਅਤੇ anti D9-branes ਦੇ ਇੱਕ ਢੇਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਨਚਾਹੀ D-brane ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਾਪਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੇ-ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ| ਟੈੱਕਨ ਕਨਡਸੇਸ਼ਨ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਟੈਕੱਨ ਦੀ ਝਿੱਲੀ-ਬੰਦ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| == ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ == [[File:StringTheoryDualities.svg|right|thumb|alt=A diagram indicating the relationships between M-theory and the five superstring theories.|250px|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਡਿਊਲਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ. Yellow arrows indicate [[S-duality]]. Blue arrows indicate [[T-duality]].]] {{main|S-ਡਿਊਲਿਟੀ|T-ਡਿਊਲਿਟੀ}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਰਾ ਗੁਣ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਨਬਿੰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੇਠਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਡਬਲ ਗੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਤੇ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਭਾਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੋਗਲੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। == S-, T-, ਅਤੇ U-ਦੋਹਰਾਪਣ == ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉਹ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਤਾਕਤਾਂ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਲ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜਿਕਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ/ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੂਖਮ/ਕਮਜੋਰ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਹਨਾਂ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। T-duality ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ S-duality ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਨੂੰ ਦੇ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। U-duality ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ T-duality ਅਤੇ S-duality ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। == M-ਥਿਊਰੀ == M-ਥਿਊਰੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1995 ਦੇ ਬਸੰਤ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ । ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹਨ: type I, type IIA, type IIB, ਅਤੇ ਹੀਟਰੋਟਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ (SO(32) ਅਤੇ E8×E8) ਹਨ। ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ 5 ਉਮੀਦਵਾਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀਔਫਐਵਰਿਥਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ-ਹੱਦ, 10 ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਜੋ 4 ਤੱਕ ਸੁੰਗੇੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗਲਤ ਸੀ ਤੇ 5- ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 5 ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਲ M-theory ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। === ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ==== ਕਿਸਮ – Bosonic==== * ਅਯਾਮ- 26 * ਵਿਵਰਣ -ਸਿਰਫ bosons, ਕੋਈ fermions ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਬਲਾਂ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ; * ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ : ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਣ ਜਿਸਨੂੰ, tachyon, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-I ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ Supersymmetry, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-IIA ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ| ==== ਕਿਸਮ- IIB ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ , ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ==== ਕਿਸਮ- HO==== * ਅਯਾਮ-10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * heterotic, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ- HE ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; heterotic, * ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ E8×E8 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਥਿਊਰੀ == ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਂਕੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਮੈਟ੍ਰੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾੌ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਟੌਮ ਬੈੰਕਸ, ਵਿੱਲੀ ਫਿਸ਼ਲਰ, ਸਟੀਫਨ ਸ਼ੇਂਕਰ, ਅਤੇ [[ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਸਕਿੰਡ]] 1997 ਵਿੱਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ 9 ਵੱਡੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਿਮਰ ਊਰਜਾ ਹੱਦ 11-ਅਯਾਮੀ ਸੁੱਪਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਿਣਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਕਿ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਇੰਨਿਬਿੰਨ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਹੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸਧਾਰਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਅਲਜਬਰੇ ਤੋਂ ਔਜ਼ਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । 1998 ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਅਲੇਨ ਕੋਨੇਸ, ਮਾਈਕਲ ਆਰ. ਡਗਲਸ, ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂ ਇੱਕ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ M-ਥਿਊਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ । ਇਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ । == ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ == === ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ === [[File:Compactification example.svg|right|thumb|alt=A tubular surface and corresponding one-dimensional curve.|An example of [[compactification (physics)|compactification]]: ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਅਯਾਮ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹਿ ਇੱਕ ਅਯਾਮੀ ਲਗਦੀ ਹੈ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਥਿਰ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਰੀਟੀਕਲ(ਨਾਜੁਕ) ਅਯਾਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਠੋਸ, ਦ੍ਰਵ, ਗੈਸ ਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 26 ਅਯਾਮ ਬੋਸਨੋਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਅਤੇ 10 ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਹੋਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਖੇਤਰ ਥਿਊਰੀ (conformal field theory) ਵਾਲੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਰੋਧੀ-ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਾ ਗੰਭੀਰ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌਖੇ ਰਸਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੱਲ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਈਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਅਯਾਮ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ(ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)| ਇਹ ਅਯਾਮ ‘ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚਾਰਜ’ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਕਮਜੋਰ ਸ਼ਾਸਨ-ਪਲਟ ਮੋੜ (curved regimes) ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ 11 ਅਯਾਮੀ M-theory ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 11 ਅਯਾਮ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ 3 ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਅਤੇ 4 ਵਕਤ ਦੇ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। 1980 ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਖਾਸ ਕੇਸ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ 11ਵਾਂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 10ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਥਿਊਰੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 4 ਦਿਸਣਯੋਗ ਅਯਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਪੱਧਰੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੇ ਕੇਸ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅੰਕ ਨਾਲੋਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਜਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਸੋਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੂ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: ਇਹ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਯਾਮ ਭਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨੰਬਰ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਸੰਭਾਵਨਾ, ਤਨਾਓ, ਸਥਾਨਿਕ, ਕਾਰਜਯੋਗਤਾ) ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਵਿੱਖਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵੱਖਰੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਨਾਪ-ਅਸ਼ੁਧੱਤਾ gauge anomaly ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗਤੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਪੁਟੈਂਸਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ‘ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮਾਂ’ ਵਿੱਚ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਪੱਧਰੇ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਵਧੀਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਫੋਟੋਨ (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਣ ਜੋ ਨਾ-ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਗੇਜ ਸਮਿੱਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ) ਜਰੂਰ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖਤ ਕੀਤਾ ਫੋਟੋਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਫੋਟੋਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਕੈਸੀਮਰ ਪ੍ਰਭਾਵ (Casimir effect) ਯੋਗਾਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਉਤਰਅ-ਚੜਾਓ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਅਕਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੰਬਰ ਲਈ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਓ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਪੱਧਰੇ (ਫਲੈਟ)ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਨ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਵੇਗਾ- ਤੇ ਥਿਊਰੀ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ| ਜਦੋਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮ ਅਵਸਥਾ 4 ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ (3 ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ)| X-ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਫੋਟੋਨ ਦੀਆਂ ਰੇਖਿਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ 26-ਅਯਾਮੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲਈ 10 ਜਾਂ 11 ਅਯਾਮ ਹੀ ਪੱਧਰੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਬੋਸਨੋਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 26ਅਯਾਮ ਪੌਲੀਕੋਵ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 4 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 4 ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਗੇੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। === ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਪਸਾਰ === ==== ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ==== [[Image:Calabi yau.jpg|left|thumb|alt=Visualization of a complex mathematical surface with many convolutions and self intersections.|ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਿਕ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਦਾ ਕਾਟ-ਹਿੱਸਾ(ਕਰੌਸ ਸੈਕਸ਼ਨ)]] ਇਸ ਸਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ 2 ਤਰੀਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਬਣਾਉਣਾ; 6 ਜਾਂ 7 ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਇੰਨੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ| ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੈਣ ਲਈ, ਇਹ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਸਪੇਸ ਜਰੂਰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਪੈਸ਼ਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਲੋਨੋਮੀ (holonomy) ( ਗੋਲੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਲ ਦੀ ਸਮਾਂਤਰ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ)ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ 6ਅਯਾਮੀ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ SU(3) ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ SU(3) ਹੋਲੋਮੋਨੀ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰੋੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (torsionless), ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੈਲਬੀ- ਯਾਊ ਬਹੁਪਰਤ Calabi–Yau ਸਪੇਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ 7 ਅਯਾਮੀ ਬਹੁਤ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ G2 ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ G2 holonomy ਨਾਲ ਫੇਰ ਤੋਂ ਸਰਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਪੇਸਾਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਸਟਡੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਲਈ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ| ਬਹੁ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਰਬੜ ਦੇ ਪਾਈਪ ਦੀ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਾਈਪ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| ਅਜਿਹੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਤੇ , ਗੇਂਦ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕੇਗੀ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ, ਜਰੂਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪਾਈਪ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ| ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਪਾਈਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਦੂਜਾ ਅਯਾਮ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਘੇਰਾ(ਗੋਲਾਈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫੇਰ, ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰਦਾ ਇੱਕ ਕੀੜਾ 2 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਡਦੀ ਇੱਕ ਮੱਖੀ 3 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ)| ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਦੀ "extra dimension" ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਾਈਪ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਜੋਗੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ| ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਵਾਧੂ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈਆਂ wavelengths ( ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਵੇਵਲੈਂਥਾਂ ਨਾਲ) ਅੱਤ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਜਰੂਰੀ ਸੂਖਮ ਹੋਣ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਕਥਾ === ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3+1 ਅਯਾਮੀ ਉਪ-ਸਪੇਸ (3 ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ) ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ| ਸੁਆਰ ਕੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼ ਗੇਜ (Yang–Mills gauge) ਫੀਲਡਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੇ ਸਬ-ਸਪੇਸਸਮਾਂ ( ਉੱਪ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ) ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਟ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੈੱਟ ਕਲਾਬੀ-ਯੂ n-folds ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੋੜਮਰੋੜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਸਪੇਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਪਰ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਦੀ ਝੁਰੜੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਧੀਆ ਕੰਚ ਦੀ ਤਰੇੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਗਵਾਂਢ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸਬਸਪੇਸ ਦੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਪੇਸ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਰੰਡਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਸੀ ਕਿ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸਬਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਿਥ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ 3+1-ਅਯਾਮੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ- ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬੀ-ਯੂ ਸੁੰਗੇੜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਬਸਪੇਸਸਮੇ D-ਬਰੇਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਮਾਡਲ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਨ| ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ अम्कऋ अंक आदि के टम का विवरण (ਅਰੰਭਿਕ ਅੰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। अम्कऋ ਅੰਰਭ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਲੁਕੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਸਰ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਛੁਪੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਗਰੈਵਟੀ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ| ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਲੂਜਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ 5 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ- ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਲਾਬੀ-ਯੂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ, ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਬਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਟੈਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੁਪੇ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਹੱਦ ਹੀ ਬੰਨੀ ਹੈ। == ਪਰਖ-ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ == ਬੇਸ਼ਕ ਤਾਜਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਵਾਸਤਿਬਿਕ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਦਾ ਸੂਖਮ ਅਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਰਿੰਗ ਕਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)| ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨੀਵੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। == ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ (String harmonics) == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਟਰਿੰਗ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਸਟਰਿੰਗ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਲੈਂਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਵੀਨ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ, LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੋਂ 1014 ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਨੇੜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਨਾਲ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ LHC ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ == ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਲਈ ਢਾਂਚਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਓਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਦੇ ਹਨ । ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਪਸ਼ੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਡਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁਢਲਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਏਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹਨਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ (Cosmology)== ਅੱਜਕੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੌਜੇਟਿਵ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ (ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜੁੜ ਕੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਊਰਜਾ) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਚਿਰਸਥਾਈ ਫੈਲਾਓ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ, ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਲੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਾਡਾ ਸਥਾਨਿਕ ਖੇਤਰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਬੁਲਬਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਂ| ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਖਯੋਗ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਬੁਲਬੁਲੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖ ਵੈਕੱਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਕਰਾਓ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਯੋਗ ਨੋਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਓ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣਗੇ| ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁਢਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਖਗੋਲਿਕ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ|( ਗਰੂਤਾਕੇਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ= ਦੂਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਕਾਰ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ)| ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਲਡ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਸਥਾਨਿਕ (topological) ਨੁਕਸਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਸੁੱਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ (Supersymmetry) == ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਵੀ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਗਵਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਈ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਕੋਲਾਈਡਰ LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਊਰਜਾ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਐਕਸਲਰੇਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == AdS/CFT ਮੇਲ == anti-de Sitter/conformal field theory (AdS/CFT) ਮੇਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਜਾਂ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ anti-de Sitter ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਸਪੇਸਸਮੇਂ ਦਾ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈੱਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। AdS/CFT ਮੇਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਇਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਰੂਕਾਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੋਵੇ| == ਮੇਲ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ == AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ Type IIB ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ AdS5 × S5 ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਤੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਅਨੁਰੂਪ ਹੱਦ ਤੇ N = 4 super Yang–Mills ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS4 × S7 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 3-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ABJM superconformal ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS7 × S4 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 6-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ (2,0)-ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। == ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, AdS/CFT ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਔਜਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਜੀਬ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ| ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਈ AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਗੇਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ N = 4 super Yang–Mills theory ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਮੋਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਲਦਲਪੁਣਾ (shear viscosity) ਮਿਣਿਆ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਬਰੁੱਕਹੈਵਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ (Brookhaven National Laboratory) ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਰੀ ਆਇਔਨ ਕੋਲਾਈਡਰ (Relativistic Heavy Ion Collider) ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। == ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਅਤੇ AdS/CFT ਮੇਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸੁਪਰਫਲੱਡ ਦੀ ਇੱਕ ਇਨਸੁਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। == ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸੁੱਧ-ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੋਲ ਫਿਲਹਾਲ ਕਠੋਰ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਅਕਸਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਗਾਈਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ, ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ (Mirror symmetry) == [[File:Clebsch Cubic.png|thumb|right|alt=A complex mathematical surface in three dimensions.|ਕਲੈਬਸ਼ ਕਿਊਬ ਅਲਜਬਰਿਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨਾਮਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ | ਗਣਨਾਸੂਚਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਤੀਜਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੰਨਬਿੰਨ 27 ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਨ]] ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤਿਕ ਚੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (encoded)| ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫਿਜਿਕਲ ਮਾਡਲ ਲਈ, ਸਬੰਧਿਤ ਨਿਰਾਲੀ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਵੀ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਇੱਜੋ ਫਿਜਿਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਦਰਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ| ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸਬੰਧ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਲੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸੂਚਕ ਅਲਜਬਰਿਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ==ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 1992 ਵਿੱਚ ਰਿਚਰਡ ਬੋਰਚਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ monstrous moonshine ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਜੋ monster group (ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਣਤਰ)ਤੇ modular functions (ਨੰਬਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == ===ਨੋਟਸ=== {{notelist}} ===ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ=== {{reflist|30em}} ===ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor1-first=Paul |editor1-last=Aspinwall |editor2-first=Tom |editor2-last=Bridgeland |editor3-first=Alastair |editor3-last=Craw |editor4-first=Michael |editor4-last=Douglas |editor5-first=Mark |editor5-last=Gross |editor6-first=Anton |editor6-last=Kapustin |editor7-first=Gregory |editor7-last=Moore |editor8-first=Graeme |editor8-last=Segal |editor9-first=Balázs |editor9-last=Szendröi |editor10-first=P.M.H. |editor10-last=Wilson |title=Dirichlet Branes and Mirror Symmetry |year=2009 |publisher=American Mathematical Society | isbn=978-0-8218-3848-8}} * {{cite journal |last1=Banks |first1=Tom |last2=Fischler |first2=Willy |last3=Schenker |first3=Stephen |last4=Susskind |first4=Leonard |date=1997 |title=M theory as a matrix model: A conjecture |journal=Physical Review D |volume=55 |issue=8 |doi=10.1103/physrevd.55.5112 |pages=5112–5128|bibcode=1997PhRvD..55.5112B |arxiv = hep-th/9610043 }} * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String theory and M-theory: A modern introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite journal |last1=Bekenstein |first1=Jacob |year=1973 |title=Black holes and entropy |journal=Physical Review D |volume=7 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.7.2333 |pages=2333–2346 |bibcode = 1973PhRvD...7.2333B }} * {{cite journal |last1=Bergshoeff |first1=Eric |last2=Sezgin |first2=Ergin |last3=Townsend |first3=Paul |date=1987 |title=Supermembranes and eleven-dimensional supergravity |journal=Physics Letters B |volume=189 |issue=1 |pages=75–78 |bibcode = 1987PhLB..189...75B |doi = 10.1016/0370-2693(87)91272-X }} * {{cite journal |last1=Borcherds |first1=Richard |title=Monstrous moonshine and Lie superalgebras |year=1992 |journal=Inventiones Mathematicae |volume=109 |issue=1 |pages=405–444|bibcode = 1992InMat.109..405B |doi = 10.1007/BF01232032 }} * {{cite journal |last=Candelas |first=Philip |last2=de la Ossa |first2=Xenia |last3=Green |first3=Paul |last4=Parks |first4=Linda |year=1991 |title=A pair of Calabi–Yau manifolds as an exactly soluble superconformal field theory |journal=Nuclear Physics B |volume=359 |issue=1 |pages=21–74 |doi=10.1016/0550-3213(91)90292-6 |bibcode = 1991NuPhB.359...21C }} * {{cite journal |last1=Candelas |first1=Philip |last2=Horowitz |first2=Gary |last3=Strominger |first3= Andrew |last4=Witten |first4=Edward |date=1985 |title=Vacuum configurations for superstrings |journal=Nuclear Physics B |volume=258 |issue= |pages=46–74|bibcode = 1985NuPhB.258...46C |doi=10.1016/0550-3213(85)90602-9 }} * {{cite journal |last1=Castro |first1=Alejandra |last2=Maloney |first2=Alexander |last3=Strominger |first3=Andrew |year=2010 |title=Hidden conformal symmetry of the Kerr black hole |journal=Physical Review D |volume=82 |issue=2 |doi=10.1103/PhysRevD.82.024008 |arxiv = 1004.0996 |bibcode = 2010PhRvD..82b4008C }} * {{cite arXiv |last1=Cheng |first1=Miranda |last2=Duncan |first2=John |last3=Harvey |first3=Jeffrey |date=2013 |title=Umbral Moonshine |eprint=1204.2779 }} * {{cite book |last=Connes |first=Alain |date=1994 |title=Noncommutative Geometry |url=https://archive.org/details/noncommutativege0000conn |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-185860-5}} * {{cite journal |last1=Connes |first1=Alain |last2=Douglas |first2=Michael |last3=Schwarz |first3=Albert |date=1998 |title=Noncommutative geometry and matrix theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=19981 |issue=2 |pages=003 | doi = 10.1088/1126-6708/1998/02/003 |bibcode=1998JHEP...02..003C |arxiv = hep-th/9711162 }} * {{cite journal |last1=Conway |first1=John |last2=Norton |first2=Simon |title=Monstrous moonshine |year=1979 |journal=Bull. London Math. Soc. |volume=11 |issue=3 |pages=308–339 |doi=10.1112/blms/11.3.308}} * {{cite journal |last1=Cremmer |first1=Eugene |last2=Julia |first2=Bernard |last3=Scherk |first3=Joel |date=1978 |title=Supergravity theory in eleven dimensions |journal=Physics Letters B |volume=76 |issue=4 |pages=409–412 |bibcode = 1978PhLB...76..409C |doi = 10.1016/0370-2693(78)90894-8 }} * {{cite journal |last1=de Haro |first1=Sebastian |last2=Dieks |first2=Dennis |last3='t Hooft |first3=Gerard |last4=Verlinde |first4=Erik |year=2013 |title=Forty Years of String Theory Reflecting on the Foundations |journal=Foundations of Physics |volume=43 |issue=1 |pages=1–7 |bibcode=2013FoPh...43....1D |doi=10.1007/s10701-012-9691-3}} * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians |volume=1 |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821820124}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1996 |title=M-theory (the theory formerly known as strings) |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=11 |issue=32 |pages=6523–41 |bibcode=1996IJMPA..11.5623D |doi=10.1142/S0217751X96002583 |arxiv = hep-th/9608117 }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1998 |title=The theory formerly known as strings |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1998-02_278_2/page/64 |journal=Scientific American |volume=278 |issue=2 |pages=64–9 |doi=10.1038/scientificamerican0298-64}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |last2=Howe |first2=Paul |last3=Inami |first3=Takeo |last4=Stelle |first4=Kellogg |date=1987 |title=Superstrings in {{math|''D''{{=}}10}} from supermembranes in {{math|''D''{{=}}11}} |journal=Nuclear Physics B |volume=191 |issue=1 |pages=70–74 |doi=10.1016/0370-2693(87)91323-2|bibcode=1987PhLB..191...70D }} * {{cite book |last1=Dummit |first1=David |last2=Foote |first2=Richard |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |date=2004 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-43334-7}} * {{cite arXiv |last1=Duncan |first1=John |last2=Griffin |first2=Michael |last3=Ono |first3=Ken |date=2015 |title=Proof of the Umbral Moonshine Conjecture |eprint=1503.01472 }} * {{cite journal |last1=Eguchi |first1=Tohru |last2=Ooguri |first2=Hirosi |last3=Tachikawa |first3=Yuji |title=Notes on the K3 surface and the Mathieu group {{math|''M''<sub>24</sub>}} | doi=10.1080/10586458.2011.544585 |year=2011 |journal=Experimental Mathematics |volume=20 |issue=1 |pages=91–96}} * {{cite book |last1=Frenkel |first1=Igor |last2=Lepowsky |first2=James |last3=Meurman |first3=Arne |title=Vertex Operator Algebras and the Monster |series=Pure and Applied Mathematics |volume=134 |year=1988 |publisher=Academic Press |isbn= 0-12-267065-5}} * {{cite book |last1=Gannon |first1=Terry |title=Moonshine Beyond the Monster: The Bridge Connecting Algebra, Modular Forms, and Physics |year=2006 |url=https://archive.org/details/moonshinebeyondm0000gann |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1996 |title=Equivariant Gromov-Witten invariants |journal=International Mathematics Research Notices |volume=1996 |issue=13 |pages=613–663 |doi=10.1155/S1073792896000414}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1998 |title=A mirror theorem for toric complete intersections |journal=Topological field theory, primitive forms and related topics |pages=141–175 |doi=10.1007/978-1-4612-0705-4_5|isbn=978-1-4612-6874-1 }} * {{cite journal | last1=Gubser| first1=Steven| last2=Klebanov| first2=Igor| last3=Polyakov| first3=Alexander | title=Gauge theory correlators from non-critical string theory | url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1998-05-28_428_1-2/page/n114| journal=Physics Letters B | volume=428 | year=1998 | pages=105–114 | arxiv=hep-th/9802109|bibcode = 1998PhLB..428..105G |doi = 10.1016/S0370-2693(98)00377-3 }} * {{cite journal |last1=Guica |first1=Monica |last2=Hartman |first2=Thomas |last3=Song |first3=Wei |last4=Strominger |first4=Andrew |year=2009 |title=The Kerr/CFT Correspondence |journal=Physical Review D |volume=80 |issue=12 |doi=10.1103/PhysRevD.80.124008 |arxiv = 0809.4266 |bibcode = 2009PhRvD..80l4008G }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=1975 |title=Particle creation by black holes |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1975_43_3/page/199 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199–220 |bibcode = 1975CMaPh..43..199H |doi = 10.1007/BF02345020 }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=2005 |title=Information loss in black holes |journal=Physical Review D |volume=72 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.72.084013 |arxiv = hep-th/0507171 |bibcode = 2005PhRvD..72h4013H }} * {{cite journal |last1=Hořava |first1=Petr |last2=Witten |first2=Edward |date=1996 |title=Heterotic and Type I string dynamics from eleven dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=460 |issue=3 |pages=506–524 |arxiv = hep-th/9510209 |bibcode = 1996NuPhB.460..506H |doi = 10.1016/0550-3213(95)00621-4 }} * {{cite book |editor1-first=Kentaro |editor1-last=Hori |editor2-first=Sheldon |editor2-last=Katz |editor3-first=Albrecht |editor3-last=Klemm |editor4-first=Rahul |editor4-last=Pandharipande |editor5-first=Richard |editor5-last=Thomas |editor6-first=Cumrun |editor6-last=Vafa |editor7-first=Ravi |editor7-last=Vakil |editor8-first=Eric |editor8-last=Zaslow |title=Mirror Symmetry |year=2003 |publisher=American Mathematical Society |url=http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |isbn=0-8218-2955-6 |access-date=2016-02-28 |archive-date=2006-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060919020706/http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Hull |first1=Chris |last2=Townsend |first2=Paul |date=1995 |title=Unity of superstring dualities |journal=Nuclear Physics B |volume=4381 |issue=1 |pages=109–137 |arxiv = hep-th/9410167 |bibcode=1995NuPhB.438..109H |doi=10.1016/0550-3213(94)00559-W }} * {{cite journal |last1=Kapustin |first1=Anton |last2=Witten |first2=Edward |title=Electric-magnetic duality and the geometric Langlands program |journal=Communications in Number Theory and Physics |volume=1 |issue=1 |pages=1–236 |date=2007 |doi=10.4310/cntp.2007.v1.n1.a1|arxiv = hep-th/0604151 |bibcode = 2007CNTP....1....1K }} * {{cite web |last=Klarreich |first=Erica |title=Mathematicians chase moonshine's shadow |url=https://www.quantamagazine.org/20150312-mathematicians-chase-moonshines-shadow/ |website=Quanta Magazine |accessdate=March 2015}} * {{cite journal| last1=Klebanov| first1=Igor| last2=Maldacena| first2=Juan| title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes| journal=[[Physics Today]]| date=2009| url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| format=PDF| accessdate=May 2013| pages=28–33| doi=10.1063/1.3074260| volume=62| bibcode=2009PhT....62a..28K| archive-date=2013-07-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20130702011201/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| dead-url=yes}} * {{cite journal |last1=Kontsevich |first1=Maxim |year=1995 |title=Homological algebra of mirror symmetry |journal=Proceedings of the International Congress of Mathematicians |pages=120–139|bibcode=1994alg.geom.11018K |arxiv=alg-geom/9411018 }} * {{cite journal | last1 = Kovtun | first1 = P. K. | last2 = Son | first2 = Dam T. | last3 = Starinets | first3 = A. O. | title = Viscosity in strongly interacting quantum field theories from black hole physics | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 11 | year = 2001 | bibcode = 2005PhRvL..94k1601K | pages = 111601 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.111601 | pmid = 15903845|arxiv = hep-th/0405231 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1997 |title=Mirror principle, I |journal=Asian Journal of Math |volume=1 |pages=729–763|bibcode=1997alg.geom.12011L |arxiv=alg-geom/9712011 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999a |title=Mirror principle, II |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=109–146|bibcode=1999math......5006L |arxiv=math/9905006 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999b |title=Mirror principle, III |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=771–800|bibcode=1999math.....12038L |arxiv=math/9912038 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=2000 |title=Mirror principle, IV |journal=Surveys in Differential Geometry |pages=475–496|bibcode=2000math......7104L |arxiv=math/0007104 |doi=10.4310/sdg.2002.v7.n1.a15 |volume=7}} * {{cite journal | last1 = Luzum | first1 = Matthew | last2 = Romatschke | first2 = Paul | title = Conformal relativistic viscous hydrodynamics: Applications to RHIC results at {{math|{{radical|''s''<sub>''NN''</sub>}}{{=}}200}} GeV | journal = Physical Review C | volume = 78 | issue = 3 | year = 2008|arxiv=0804.4015|doi=10.1103/PhysRevC.78.034915}} * {{cite journal | last1=Maldacena| first1=Juan | title=The Large {{math|''N''}} limit of superconformal field theories and supergravity | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | date=1998 | pages=231–252 | arxiv=hep-th/9711200|bibcode = 1998AdTMP...2..231M | doi=10.1063/1.59653 }} * {{cite journal |title=The Illusion of Gravity |last=Maldacena |first=Juan |date=2005 |journal=Scientific American |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |accessdate=July 2013 |bibcode=2005SciAm.293e..56M |volume=293 |pages=56–63 |doi=10.1038/scientificamerican1105-56 |issue=5 |pmid=16318027 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110061237/http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Maldacena |first1=Juan |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Witten |first3=Edward |date=1997 |title=Black hole entropy in M-theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1997 |issue=12 |doi=10.1088/1126-6708/1997/12/002}} * {{cite journal | last1 = Merali | first1 = Zeeya | title = Collaborative physics: string theory finds a bench mate | journal = Nature | volume = 478 | pages = 302–304 | year = 2011 | doi = 10.1038/478302a | pmid = 22012369 | issue = 7369|bibcode = 2011Natur.478..302M }} * {{cite journal | author=Moore, Gregory | title=What is&nbsp;... a Brane? | journal=Notices of the AMS | date=2005 | url=http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | format=PDF | accessdate=June 2013 | page=214 | volume=52 | archive-date=2020-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164649/http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Nahm |first1=Walter |date=1978 |title=Supersymmetries and their representations |journal=Nuclear Physics B |volume=135 |issue=1 |pages=149–166 |bibcode = 1978NuPhB.135..149N |doi = 10.1016/0550-3213(78)90218-3 }} * {{cite journal |last1=Nekrasov |first1=Nikita |last2=Schwarz |first2=Albert |date=1998 |title=Instantons on noncommutative {{math|'''R'''<sup>4</sup>}} and (2,0) superconformal six dimensional theory |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1998_198_3/page/689 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=198 |issue=3 |pages=689–703 |doi=10.1007/s002200050490|bibcode=1998CMaPh.198..689N |arxiv = hep-th/9802068 }} * {{cite journal |last1=Ooguri |first1=Hirosi |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Vafa |first3=Cumrun |date=2004 |title=Black hole attractors and the topological string |journal=Physical Review D |volume=70 |issue=10 |doi=10.1103/physrevd.70.106007}} * {{cite journal |last1=Polchinski |first1=Joseph |title=All Strung Out? |journal=American Scientist |date=2007 |url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |accessdate=April 2015 |archive-date=2017-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407020113/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |url-status=dead }} * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe | url = https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0 | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{cite journal |last1=Randall |first1=Lisa |last2=Sundrum |first2=Raman |date=1999 |title=An alternative to compactification |journal=Physical Review Letters |volume=83 |issue=23 |pages=4690–4693 |doi=10.1103/PhysRevLett.83.4690 |arxiv=hep-th/9906064 |bibcode = 1999PhRvL..83.4690R }} * {{cite journal | last1 = Sachdev | first1 = Subir | title = Strange and stringy | journal = Scientific American | volume = 308 | issue = 44 | year = 2013|doi=10.1038/scientificamerican0113-44 | pages = 44–51|bibcode = 2012SciAm.308a..44S }} * {{cite journal |last1=Seiberg |first1=Nathan |last2=Witten |first2=Edward |date=1999 |title=String Theory and Noncommutative Geometry |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1999 | doi = 10.1088/1126-6708/1999/09/032 | page=032 | issue = 9 |bibcode=1999JHEP...09..032S |arxiv = hep-th/9908142 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994a |title=Strong-weak coupling duality in four-dimensional string theory |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=9 |issue=21 |pages=3707–3750 |bibcode=1994IJMPA...9.3707S |doi=10.1142/S0217751X94001497 |arxiv = hep-th/9402002 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994b |title=Dyon-monopole bound states, self-dual harmonic forms on the multi-monopole moduli space, and {{math|''SL''(2,'''Z''')}} invariance in string theory |journal=Physics Letters B |volume=329 |issue=2 |pages=217–221 |doi=10.1016/0370-2693(94)90763-3|arxiv = hep-th/9402032 |bibcode = 1994PhLB..329..217S }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next | url = https://archive.org/details/troublewithphysi0000smol_l5h1 | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |date=1998 |title=Black hole entropy from near-horizon microstates |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1998 |issue=2 |doi=10.1088/1126-6708/1998/02/009|arxiv = hep-th/9712251 |bibcode = 1998JHEP...02..009S |pages=009}} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Vafa |first2=Cumrun |date=1996 |title=Microscopic origin of the Bekenstein–Hawking entropy |journal=Physics Letters B |volume=379 |issue=1 |pages=99–104 |arxiv = hep-th/9601029 |bibcode = 1996PhLB..379...99S |doi = 10.1016/0370-2693(96)00345-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Yau |first2=Shing-Tung |last3=Zaslow |first3=Eric |year=1996 |title=Mirror symmetry is T-duality |journal=Nuclear Physics B |volume=479 |issue=1 |pages=243–259|arxiv = hep-th/9606040 |bibcode = 1996NuPhB.479..243S |doi = 10.1016/0550-3213(96)00434-8 }} * {{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of Intelligent Design |url=https://archive.org/details/cosmiclandscapes0000suss |date=2005 |publisher=Back Bay Books |isbn=978-0316013338}} *{{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Black Hole War: My Battle with Stephen Hawking to Make the World Safe for Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss |year=2008 |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-316-01641-4 }} * {{cite book |last1=Wald |first1=Robert |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald |date=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87033-5 }} * {{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=Anthropic bound on the cosmological constant |date=1987 |publisher=Physical Review Letters |volume=59 |issue=22 |pages=2607 }} * {{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |date=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }} * {{cite journal | last1=Witten| first1=Edward | title=Anti-de Sitter space and holography | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | year=1998 | pages=253–291 | arxiv=hep-th/9802150|bibcode = 1998AdTMP...2..253W }} * {{cite arXiv | last1=Witten| first1=Edward | title=Three-dimensional gravity revisited | year=2007 |eprint=0706.3359 |class=hep-th }} * {{cite book |last= Woit |first= Peter |title= Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law |url= https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit |publisher= Basic Books |date= 2006 |page= [https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit/page/105 105] |isbn= 0-465-09275-6}} * {{Cite book| first1 = Shing-Tung | last1 = Yau | first2 = Steve | last2 = Nadis | year = 2010 | title = The Shape of Inner Space: String Theory and the Geometry of the Universe's Hidden Dimensions | url = https://archive.org/details/shapeofinnerspac0000yaus | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02023-2 }} * {{cite book |last=Zee |first=Anthony |title=Quantum Field Theory in a Nutshell|url=https://archive.org/details/isbn_9780691140346 |edition= 2nd |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14034-6 }} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} {{refend}} ==ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਾਈ == === ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਾਰ === ====ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ==== * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2003 | title = [[The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory]] | publisher = W.W. Norton & Company | location = New York | isbn = 0-393-05858-1 }} * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2004 | title = [[The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality]] | publisher = Alfred A. Knopf | location = New York | isbn = 0-375-41288-3 }} ==== ਅਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ==== * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = [[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = [[The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next]] | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{Cite book| first = Peter | last = Woit | year = 2006 | title = Not Even Wrong: The Failure of String Theory And the Search for Unity in Physical Law | url = https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit | publisher = New York: Basic Books | location = London: Jonathan Cape & | isbn = 978-0-465-09275-8 <!-- both are correct -->}} === ਪੁਸਤਕਾਂ === ==== ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String Theory and M-theory: A Modern Introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 1: Introduction |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029118 }} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 2: Loop amplitudes, anomalies and phenomenology |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029132 }} * {{cite book |last1=Polchinski |first1=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 1: An Introduction to the Bosonic String |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63303-6}} * {{cite book |last=Polchinski |first=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 2: Superstring Theory and Beyond |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63304-4}} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} ==== ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians, Vol. 2 |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821819883}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] lkhjifypq1dyj3muvn31jd88jaipxp9 0 53371 838033 835735 2026-04-30T09:56:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838033 wikitext text/x-wiki {{Quantum field theory}} {{Quantum mechanics|cTopic=Advanced topics}} ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ (QFT) ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਆਸੀਪਾਰਟੀਕਲਜ਼ (ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਮੂਨਾ ਰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਦਰਜੇਵਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] (QED) ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਜਲ ਖੇਤਰ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਫੀਲਡ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੋਟੋਨ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] (QCD) ਦੀ ਹਰੇਕ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੁਆਰਕ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਥਾਨਾਂਤਰਨ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੋਨੋਨ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ===ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ=== ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁੱਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ===ਅਵਸਥਾਵਾਂ=== ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤੰੰਤਰ(ਸਿਸਟਮ) ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਆਜਾਦੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ਉਤੇਜਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਤੰਤਰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ/ਅੰਕ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਯੰਤਰਾਵਲੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਨਿਰੰਤਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਨਚਾਹੀ ਭਾਰੀ ਸੰਖਿਆ ਦੀਆਂ ਉਤੇਜਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਨੰਤ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਜਾਦੀ ਦਾ ਅਨੰਤ ਦਰਜਾ (ਡਿਗਰੀ) ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾਪੀਆਂ ਗਈ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ(ਯਾਨਿ ਕਿ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ)। ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਸਧਾਰਨੀਕਰਨ (ਰੀਨੌਰਮਲਾਈਜੇਸ਼ਨ) ਜਾਂ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਲੈਟਿੱਸ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਅਨੰਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਸਕਣ। ===ਫੀਲਡਾਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨਾਂ=== ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਫੀਲਡ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਮੁਢਲੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦਾਇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬੰਧਿਤ ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀਆਂ ਕਣ-ਵਰਗੀਆਂ ਉਤਸਰਜਨਾਂ (excitations) ਨੂੰ ਲਕੋ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ‘ਕਣ-ਵਰਗੇ’ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਲਈ ‘ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਵਿਕੀਰਣ (ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ) ਦੇ ਤਾਪ-ਯੰਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟਰਿੰਗ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਾਰਣ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਸਥਿਰ ਖਿੰਡਾਓ) ਅਤੇ ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੋਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਲਾਗੂ ਕਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਇਸਲਈ, ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਬੂਤ ਹੁਣ ਨਵੀਨ ਕੁਆਂਟਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਗਿਆਨ (optics) ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਊਂਸਿੰਗ (ਬਰਾਬਰ ਖਿੰਡੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਥਿਊਰੀਆਂ== ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਮੁਢਲੇ ਬਲ ਗਰੈਵਟੀ ਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਕੋਈ ਸੰਪੂਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਨਾਮਕ ਕਣ ਦੌ ਮੌਜੂਦਗੀ ਚਿਤਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਣ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਅਗਿਆਤ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਜਨਰਲ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇਗੀ। ਮੁਢਲੇ ਬਲਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਗਈ ਹ ਮਿਆਰੀ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਦਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ, ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ, ਅਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਫੀਲਡ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਸ ਦੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਲੱਗਭੱਗ ਦੁਬਾਰਾ ਘੜਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤਵਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ-ਪੌਜੀਟ੍ਰੋਨ ਜੋੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਗੈਰ- ਰੇਖਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਸੰਪੂਰਨ ਫੀਲਡ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚਲੇ ਹਰੇਕ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਲਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਬਲ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਵਿਚੋਲੇ ਵੈਕਟਰ ਬੋਸੌਨ ਕਮਜੋਰ ਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਲੂਔਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੱਕ ਦੀ ਗੈਰ- ਵਿਸਥਾਰ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। == ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == === ਬੁਨਿਆਦਾਂ === ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਡੀਰੈਕ, ਫੌਕ, ਪੌਲੀ, ਹੇਸ਼ਨਬਰਗ ਅਤੇ ਬੋਗੋਲੀਊਬੋਵ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। === ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ === ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਫਾਰਮੀਲੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬਲਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 1950 ਵਿੱਚ ਯੰਗ ਅਤੇ ਮਿੱਲਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਟੀਨਸ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ 1970ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਰਾਹੀਂ ਜੇਰਾਰਡ’ਟ ਹੂਫਟ, ਫਰੈਂਕ ਵਿਲਕਜੈਕ, ਡੇਵਿਡ ਗਰੌਸ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਪੋਲੀਟਜ਼ਰ ਦੇ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਏ। === ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ === ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਵਿੱਚ 1970ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਦਾ ਮਾਈਕਲ ਫਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਲੀਓ ਕਾਡਾਨੌਫ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕੀਨੇਥ ਜੀ. ਵਿਲਸਨ ਰਾਹੀਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਰਧ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। == ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਸਿਧਾਂਤ == === ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ === ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਭੌਤਿਕੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ (ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ g(x, t) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ), ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ (ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ E(x, t) ਅਤੇ B(x, t) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ) ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਅਨੰਤ ਡਿਗਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]], ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਪਹਿਲੂਆਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੰਤਰ ਕਣ ਫੋਟੌਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ- ਨਿਰੰਤਰ ਫੀਲਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਜੋ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਵਾਂਗ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਵੀ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਿਰਾਕਾਰ ਚਾਲਕਾਂ (ਪਰਖ-ਯੋਗ) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ (ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ) ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਖ-ਯੋਗ ਚੀਜਾਂ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਖ-ਯੋਗ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਅਧਿਐਨ ਅਧੀਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਖ-ਯੋਗ ਚੀਜਾਂ ਪੌਜੀਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਨਾਪ ਚਾਲਕ ਅਤੇ ਹਨ। ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ, ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ, x ਨੂੰ ਚਾਲਕ ਦੀ ਜਗਹ ਫੀਲਡ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਰਸਤਾ ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਤੇ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਪਰਿਮਾਣੀਕਰਨ)। ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==== ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ==== ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਫਾਰਮੁਲ਼ੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਮਕੈਨੀਕਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਸੰਘਣਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੀਲਡ φ(x,t) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ (derivatives) (∂φ/∂t and ∇φ) ਹਨ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਲੂਰ-ਲਗਰੇਂਜ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਫੀਲਡ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਿਸਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅੰਕ (t, x) = (x0, x1, x2, x3) = xμ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਈਲੂਰ-ਲਗਰੇਂਜ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਕਿਸਮ ਇਹ ਹੈ: <math>\frac{\partial}{\partial x^\mu} \left[\frac{\partial\mathcal{L}}{\partial(\partial\phi/\partial x^\mu)}\right] - \frac{\partial\mathcal{L}}{\partial\phi} = 0,</math> ਜਿੱਥੇ μ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਫੀਲਡ ਦੀ ‘ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ’ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਸੰਘਣਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ; :<math> \mathcal{L}(\phi,\nabla\phi) = -\rho(t,\mathbf{x})\,\phi(t,\mathbf{x}) - \frac{1}{8\pi G}|\nabla\phi|^2,</math> ਅਤੇ ਫੇਰ ਈਲੂਰ-ਲਗਰੇਂਜ ਸਮੀਕਰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੇ, ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। :<math> 4\pi G \rho(t,\mathbf{x}) = \nabla^2 \phi.</math> ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ φ(t, x) ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਸੰਘਣਤਾ (mass density) ρ(t, x) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਮਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਧਿਐਨ ਅਧੀਨ ਫੀਲਡ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ φ ਹੈ, ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਫੀਲਡ g ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੇਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਚਾਰ-ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (V/c, A) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ E ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ B ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸੇ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਫੇਰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਤਰਾਂ ਇਹ ਫੀਲਡ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਸਿੰਗਲ ਅਤੇ ਕਈ ਕਣ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ (ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਟੋਨ) ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨ ψ(x, t) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਕਤ ਦੀ ਉਤੱਪਤੀ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math>-\frac{{\hbar}^2}{2m}\frac{{\partial}^2}{\partial x^2}\psi(x,t) + V(x)\psi(x,t) = i \hbar \frac{\partial}{\partial t} \psi(x,t).</math> ਇੱਥੇ m ਕਣ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ ਅਤੇ V(x) ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਹੈ। ਕਣ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਬਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘਣਤਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ ਤਰੰਗਫੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ, ਕਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਲਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘਣਤਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ψ*(x) x ψ(x) ਹੈ, ਅਤੇ ਕਣ ਦੇ ਗਤੀ-ਨਾਪ (momentum) ਲਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘਣਤਾ ਫੰਕਸ਼ਨ −iħψ*(x)dψ/dx ਹੈ ; ਜਿਸਨੂੰ x ਉੱਤੇ ਇੰਟੀਗਰੇਟ (integrating) ਕਰਨ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਨਾਪ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਹ ਨੁਸਖਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਣ ਦਾ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਪਿਛੋਕੜ ਪੁਟੈਂਸ਼ਨ V(x) ਤੋਂ ਉਲਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾ ਪਰਿਮਾਣੀਕਰਨ (ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਵਰਣ ਜਿਆਦਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਣ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ψ(x1, x2, ..., xN, t) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲਸਚਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ N ਕਣ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਨਿਊਟਰਲ ਔਰਗੌਨ ਨਿਊਕਲਿਅਸ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ 18 ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ)। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਮਰੂਪ (ਬੋਸੌਨ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪ (ਫਰਮੀਔਨ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਇੱਕ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਸਿਸਟਮ (ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨਿਕ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਸਲੇਟਰ ਮਾਪਦੰਡ) ਦੇ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੇਟਰ ਮਾਪਦੰਡ ਵਰਤ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਸਮਰੂਪ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪ ਸਬ-ਸਪੇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਤੱਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, N ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਆਮ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math> |\phi_1 \cdots \phi_N \rang = \sqrt{\frac{\prod_j N_j!}{N!}} \sum_{p\in S_N} |\phi_{p(1)}\rang \otimes \cdots \otimes |\phi_{p(N)} \rang,</math> ਜਿੱਥੇ <math>|\phi_i\rang</math> ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, Nj ਸੰਖਿਆ j ਅਵਸਥਾ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ , ਅਤੇ N ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਕ੍ਰਮਪਰਿਵਰਤਨਾਂ (permutations) p ਦੁਆਰਾ ਜੋੜ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ N! (N factorial) ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <math>\sqrt{\frac{\prod_j N_j!}{N!}}</math> ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ (a normalizing factor) ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਮੀ,ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੇਨਿਕਸ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਜਗਹ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਲੀਨ-ਗੌਰਡਨ ਸਮੀਕੇਨ ਜਾਂ ਡੀਰੈਕ ਸਮੀਕਰਨ , ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਭਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨਮੁੱਲ (eigenvalues) ਹਨ ਜੋ –∞ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਰਾਉਂਡ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਾਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਹੈ।ਇਸਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਸਥਿਰਤਾਵਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ) ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਹਿ-ਰੂਪਾਂਤਰਨ (ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਕੋਵੇਰੀਸਅੰਟ]]) ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਕਮੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੰਤਰਾਵਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਜੋੜੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਵਰਗੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜੋ E = mc2 ਵਾਲੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੁੰਜ ਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। === ਦੂਜੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ === ਦੂਜੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਹੁ-ਵਸਤੂ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡਾਂ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ) ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ 1927 ਵਿੱਚ ਡੀਰਾਕ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਫੌਕ ਅਤੇ ਜੌਰਡਨ ਰਾਹੀਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ । ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਦੂਜੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਚੁਣਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] (Hamiltonian) ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਪਹੁੰਚਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨਮੇਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜੋੜ ਤਰੀਕਾ (ਪਾਥ ਇੰਟੀਗਰਲ) ਜੋ ਇੱਕ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਪਰਿਮਾਣੀਕਰਨ (ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਤੇ ਲੇਖ ਪੜੋ। ==== ਬੋਸੌਨ ==== ਸਰਲਤਾ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਸੌਨਾਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੂਪ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਆਓ ਪਰਸਪਰ ਔਰਥੋਗੋਨਲ (mutually orthogonal) ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ <math>|\phi_1\rang, |\phi_2\rang, |\phi_3\rang,</math> ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੀਏ ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, <math>|\phi_1\rang</math> ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਣ ਨਾਲ ਅਤੇ <math>|\phi_2\rang</math> ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੋ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ 3-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math> \frac{1}{\sqrt{3}} \left[ |\phi_1\rang |\phi_2\rang |\phi_2\rang + |\phi_2\rang |\phi_1\rang |\phi_2\rang + |\phi_2\rang |\phi_2\rang |\phi_1\rang \right]. </math> ਦੂਜੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਕਬਜਾ-ਸੰਖਿਆਵਾਂ (occupation numbers) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ <math>|\phi_1\rang, |\phi_2\rang, </math> ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੀ ਕਬਜਾ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ 3-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math> |1, 2, 0, 0, 0, \dots \rangle.</math> ਇੱਕ N- ਕਣਾ ਅਵਸਥਾ N ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਪੇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਇੱਕ N-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਫੋਕ ਸਪੇਸ]] (Fock space) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਕਣ (ਵੈਕੱਮ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ |0> ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਅਤੇ 1-ਕਣ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅੱਗੇ।। ਕਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਫੋਕ ਸਪੇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਤੱਤ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਜੋੜ ਹੋਵੇਗਾ। ਫੋਕ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕਬਜਾ-ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬੋਸੋਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ-ਨਾਲ-ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਲਡ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਵਾਲੀ ਮੁਢਲੀ ਡਿਗਰੀ ਕਬਜਾ-ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਬਜਾ ਸੰਖਿਆ ਇੱਕ ਨੰਬਰ j ਰਾਹੀਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ <math>|\phi_1\rang, |\phi_2\rang,\dots,|\phi_j\rang,\dots</math> ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; :<math> | N_1, N_2, N_3, \dots, N_j, \dots \rang .</math> ਇਸ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰਚਣ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਖੋਜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਅਤੇ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ [[ਹਾਰਮੋਨੀਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]] (quantum harmonic oscillator) ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਡਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾ ਜੋੜਦੇ ਤੇ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਓਪਰੇਟਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੋਸੌਨਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਬਜਾ-ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; :<math> a_2 | N_1, N_2, N_3, \dots \rang = \sqrt{N_2} \mid N_1, (N_2 - 1), N_3, \dots \rang,</math> :<math> a_2^\dagger | N_1, N_2, N_3, \dots \rang = \sqrt{N_2 + 1} \mid N_1, (N_2 + 1), N_3, \dots \rang.</math> ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਮਝ ਵਿਚਲੇ ਓਪਰੇਟਰ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਫੋਕ ਸਪੇਸ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ ਹਨ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰਮਿੱਟਨ ਇਕੱਠ (Hermitian conjugates) ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਿਖੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (commutation ) ਸਬੰਧ ਦੀ ਵੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; :<math> \left[a_i , a_j \right] = 0 \quad,\quad \left[a_i^\dagger , a_j^\dagger \right] = 0 \quad,\quad \left[a_i , a_j^\dagger \right] = \delta_{ij}, </math> ਜਿੱਥੇ ਕਰੋਨੈੱਕਰ ਡੈਲਟਾ ( Kronecker delta) ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਜਾਦ ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨੀਕ ਔਸੀਲੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸਮੂਹ ਲਈ ਲੈਡਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਬੰਧ ਹਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਇੱਕ ਇੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੋਸੌਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਘਟਾਉਣਾ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨੀਕ ਔਸੀਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਜੋੜਨ ਜਾਂ ਕੱਢਣ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਪਣੇ ਸਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ <math>a_k^\dagger</math> ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ <math>a_k</math> ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ kth ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀ ਖੁਦ-<math>N_k</math> ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ''k''<sup>th</sup> ਸੰਖਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>a_k^\dagger\,a_k|\dots, N_k, \dots \rangle=N_k| \dots, N_k, \dots \rangle.</math> <math>a_k^\dagger a_k</math>ਨਾਮਕ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ kth ਖੁਦ- ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਸੰਖਿਆ-ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਦਾ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ (ਜੋ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰਾਵਲੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ , ਮੁਕਤ (ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰ ਰਹੇ) ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਲਈ, ਖੇਤਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹਰੇਕ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖੁਦ- ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਖੋਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ kth ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖੁਦ- ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਊਰਜਾ <math>E_k</math> ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ <math>N_k</math> ਬੋਸੋਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ <math>E_k N_k</math> ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਫੇਰ k ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋੜ ਹੋਵੇਗੀ: :<math> E_\mathrm{tot} = \sum_k E_k N_k</math> ਇਸਨੂੰ <math>N_k</math> ਦੀ ਜਗਹ ਸਬੰਧਿਤ ਨੰਬਰ <math>a_k^\dagger a_k</math> ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>H = \sum_k E_k \, a^\dagger_k \,a_k.</math> ==== ਫਰਮੀਔਨ ==== ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਜਰੂਰ ਵਰਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਫਰਮੀਔਨ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਸਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਬਜਾ-ਨੰਬਰ Ni ਸਿਰਫ 0 ਜਾਂ 1 ਦਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ c ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ <math>c^\dagger</math> ਇੱਕ ਫੋਕ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਅਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ; :<math> c_j | N_1, N_2, \dots, N_j = 0, \dots \rangle = 0 </math> :<math> c_j | N_1, N_2, \dots, N_j = 1, \dots \rangle = (-1)^{(N_1 + \cdots + N_{j-1})} | N_1, N_2, \dots, N_j = 0, \dots \rangle </math> :<math> c_j^\dagger | N_1, N_2, \dots, N_j = 0, \dots \rangle = (-1)^{(N_1 + \cdots + N_{j-1})} | N_1, N_2, \dots, N_j = 1, \dots \rangle </math> :<math> c_j^\dagger | N_1, N_2, \dots, N_j = 1, \dots \rangle = 0. </math> ਇਹ ਇੱਕ ਉਲਟ-ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (anticommutation relation): :<math> \left\{c_i , c_j \right\} = 0 \quad,\quad \left\{c_i^\dagger , c_j^\dagger \right\} = 0 \quad,\quad \left\{c_i , c_j^\dagger \right\} = \delta_{ij}. </math> ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਫਰਮੀਓਨਿਕ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ 0 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ| ====ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ==== ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਰੀਕੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ‘ਫੀਲਡ’ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਜਿਆਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਰੇ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਟਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੌਖੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬਣਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕਲੌਤਾ-ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ-ਨਾਪ (momenta) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕਣ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ)। ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਤੇ ਫੋਰੀਅਰ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮ (Fourier transform) ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਬੋਸੋਨਿਕ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ <math>\phi(\mathbf{r})</math> ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\phi(\mathbf{r}) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \sum_{j} e^{i\mathbf{k}_j\cdot \mathbf{r}} a_{j}. </math> ਬੋਸੋਨਿਕ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (commutation) ਸਬੰਧ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; :<math> \left[\phi(\mathbf{r}) , \phi(\mathbf{r'}) \right] = 0 \quad,\quad \left[\phi^\dagger(\mathbf{r}) , \phi^\dagger(\mathbf{r'}) \right] = 0 \quad,\quad \left[\phi(\mathbf{r}) , \phi^\dagger(\mathbf{r'}) \right] = \delta^3(\mathbf{r} - \mathbf{r'}) </math> ਜਿੱਥੇ <math>\delta(x)</math> [[ਡੀਰਾਕ ਡੈਲਟਾ ਫੰਕਸ਼ਨ]] (Dirac delta function) ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਫਰਮੀਓਨਿਕ ਸਬੰਧ ਉਹੀ ਹਨ, ਕਮਿਊਟੇਟਰਾਂ ਦੀ ਜਗਹ ਉਲਟ-ਕਮਿਊਟੇਟਰ ਹਨ। ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਕਣ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਹਿਲਾ ਓਪਰੇਟਰ ਫੋਕ ਸਪੇਸ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :<math>H = - \frac{\hbar^2}{2m} \sum_i \nabla_i^2 + \sum_{i < j} U(|\mathbf{r}_i - \mathbf{r}_j|) </math> ਜਿੱਥੇ ਸੂਚਕ ਅੰਕ i ਅਤੇ j ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] (ਨਾ-ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੱਦ ਅਤੇ ਮਮੂਲੀ ਸਵੈ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਈ) ਇਹ ਹੈ; :<math>H = - \frac{\hbar^2}{2m} \int d^3\!r \ \phi^\dagger(\mathbf{r}) \nabla^2 \phi(\mathbf{r}) + \frac{1}{2}\int\!d^3\!r \int\!d^3\!r' \; \phi^\dagger(\mathbf{r}) \phi^\dagger(\mathbf{r}') U(|\mathbf{r} - \mathbf{r}'|) \phi(\mathbf{r'}) \phi(\mathbf{r}). </math> ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਸਾਓ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਸਬੰਧ ਸਪੇਸ-ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਡ ਹੇਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੌਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਯੰਤਰਾਵਲੀ (Dynamics) === ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਕੁਆਂਟੀਜੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਵਕਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਵਿੱਚ, ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਕਤ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==== ਹਿੱਸੇਦਾਰੀਆਂ; ਫੀਲਡਾਂ ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ==== ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਸੀਂ ‘ਦੂਜਾ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ’ ਵਿਧੀ ਪੜੀ ਉਹ ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿੰਗਲ-ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਫੋਟੋਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ (ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ) ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਚਣ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡ ਦੀਆਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਸਬੰਧਿਤ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ (ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨਿਰਾਧਾਰੀਕਰਨ ਵਰਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਉਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਕਮੀਊਟੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਉਲਟ-ਕਮੀਊਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ। ਇਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ‘ਫੀਲਡ-ਵਰਗੀਆਂ’ ਚੀਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਫੋਟੌਨ ਹਨ) ਅਤੇ ‘ਕਣ-ਵਰਗੀਆਂ’ ਚੀਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਫੀਲਡ ਦੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਏਕਤਾ ਵਾਲਾ ਢਾਂਚਾ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ (perturbations) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਆਮ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਣਸੁਲ਼ਝੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਹੋਰ ਪੜਨ ਲਈ, ਹਾਗ ਥਿਊਰਮ (Haag's theorem) ਦੇਖੋ। ==== ਕਣਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਅਰਥ ==== ਦੂਜਾ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਹੋਣ ਯੋਗ ਕਈ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਕਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਲਟ- ਵਿਆਖਿਆ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ ਕੀ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਸਮਰੂਪ (ਬੋਸੋਨਿਕ) ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪ (ਫਰਮੀਓਨਿਕ) ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਖਾਸ ਜਿਆਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਤੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਕਣ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਇੱਕੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਦੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ, ਸਵਾਲ ਕਿ ‘ਸਾਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਿਉਂ ਹਨ?’ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਫੀਲਡ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==== ਕਣ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ==== ਦੂਜੇ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਅਸੀਂ Nਫਿਕਸਡ ਨੰਬਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨਚਾਹੇ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਤੇ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਕਈ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, Nਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਗੈਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨੰਬਰ ਓਪਰੇਟਰ <math>\hat{N}</math> ਦੀਆਂ ਖੁਦ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਾਜ਼ਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਪਰਖ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, <math>\hat{N}</math> ਸਥਾਈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਨਾਲ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲ ਫੋਕ ਸਪੇਸ ਦੀ N-ਕਣ ਸਪ-ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਸਧਾਰਨ N-ਕਣ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਉਣ ਬਰਾਬਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਅਸ਼ੀਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਨਰ-ਸਧਾਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਮਰ-ਘਣਤਾ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਮੁਕਤ-ਬੋਸੋਨ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ak ਦੁਆਰਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਫਟਾਫਟ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ <math>a_k^\dagger</math> ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਜੋ <math>\hat{N}</math> ਦੀਆਂ ਖੁਦ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਨਿਬਟਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ Nਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਾਤਰਵਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੋਸੋਨਿਕ ਫੀਲਡ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕਣ ਇੱਕ ਫਰਮੀਓਨਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਰਚੇ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ, ਮੁਕਤ ਬੋਸੋਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਫਰਮੀਔਨ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਜਮਾਂ ਇੱਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੇਗਾ ਜਿਵੇਂ; :<math>H_|= \sum_{k,q} V_q (a_q + a_{-q}^\dagger) c_{k+q}^\dagger c_k,</math> ਜਿੱਥੇ <math>a_k^\dagger</math> ਅਤੇ ak ਬੋਸੋਨਿਕ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, <math>c_k^\dagger</math> ਅਤੇ ck ਫਰਮੀਓਨਿਕ ਰਚਨਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ Vq ਇੱਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ’ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ k ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਫਰਮੀਓਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬੋਸੋਨ ਨੂੰ ਸੋਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਖੁਦ-ਅਵਸਥਾ k+q ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫੋਨੋਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਰੋਲ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੇ ਫਿਕਸ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੇ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ, ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੋਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਕਣਾਂ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਈ ਸੁਪਰਫਲੱਡਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੁਪਰਫਲੱਡ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸ ਧਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਣ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ (coherent) ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ (BCS ਗਰਾਉਂਡ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚਰਣ (phase) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ === ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਵਿਵਰਣ ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਖਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਠੋਸ ਗਣਿਤਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, 1950 ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਈਟਮੈਨ, ਔਸਟਰਵਾਲਡਰ-ਸ਼ਰੇਡਰ, ਅਤੇ ਹਾਗ ਕੈਸਲਰ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ‘ਓਪਰੇਟਰ ਮੁੱਲ ਫੀਲਡ’ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਮ ਥਿਊਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਪਿੱਨ-ਆਂਕੜਾ ਥਿਊਰਮ ਅਤੇ CPT ਥਿਉਰਮ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਸਮੇਤ, ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁੱਛ ਸਨ, ਨਿਮਰ- ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿਲਸਚਪ ਯੰਤਰਾਵਲੀ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਗਲ, ਗਲਿੱਮ, ਜੈਫ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ 1970ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਰੇਖਾ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਮੂਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖੋਜਬੀਨ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ, ਜੋ ਅਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਟੋਪੋਲੋਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਮਾਈਕਲ ਅੱਤਿਆਹ ਅਤੇ ਗਰੀਮ ਸੀਗਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ, ਰਿਚਰਡ ਬੋਰਚਰਡਜ਼, ਅਤੇ ਮੈਗਜਿਮ ਕੋਂਟਸੇਵਿੱਚ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੌਤਿਕੀ ਸਬੰਧੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ, ਟੋਪੋਲੋਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਅੰਸ਼ਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅੱਪਵਾਦ ਹੈ। ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਟੋਪੋਲੌਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗਣਿਤ ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ(representation) ਥਿਊਰੀ, ਬੀਜਗਣਿਤਿਕ ਟੋਪੋਲੌਜੀ, ਅਤੇ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਯੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਬੂਤ ਖੋਜਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ- ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ ਦੀ ਵਿੱਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ- ਇਸ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। == ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ == ਲੇਖ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਨ ਦਰਸਾਇਆ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਵਾਧੂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। === ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ === ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਨਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ (perturbative) ਤਬਦੀਲੀ, ਅਨੰਤ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਊਰਜਾਂ ਲੈਵਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਥੋੜੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੇ ਅਨੰਤ ਕਈ ਲੈਵਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ ਜੋ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਇੱਕਲੌਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ- ਇਸਦੀ ਸਵੈ-ਊਰਜਾ- ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਹਾਜ਼ਰ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਬੱਦਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੋਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀ ਊਰਜਾ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਝੁਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਫੁਰੱਰੀ ਦੀ ਮਦੱਦ ਨਾਲ ਵੇਸਕੋਪਫ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਝੁਕਾਓ ਬਹੁਤ ਮਮੂਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਗੋਲੇ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਦੇ ਲਘੂਗਣਕ (logarithm) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ, ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਟੱਕਲਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ, ਲੈਂਬ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬੈਥ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲੂਪ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿਸਟੇਮੈਟਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੂਪਾਂ ਤੇ ਫੇਨਮੈਨ ਅਤੇ ਡੇਸਨ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਪਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਤੌਰ ਤੇ ਟੋਮੋਨਾਗਾ ਦੁਆਰਾ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ ਕਿ ਫੋਟੌਨਾਂ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅਨੰਤ ਪਰਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਤ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਜ: ਇਸਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਗਣਿਤਿਕ ਹੈ, ਕਿ ਹੱਦ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਗਲਤੀ ਤੇ ਹਨ। ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੀਲਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਟ-ਔਫ ਰੱਖੋ, ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੁਆਂਟਿਆਂ ਕੋਲ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਕੋਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਣਤਰ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਜਾਲੀ ਉੱਤੇ। ਜਾਲੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੇਨਮੇਨ, ਪੌਲੀ ਅਤੇ ਵਿੱਲਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਾਏ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ, ਜਿਸਦਾ ਟੀ’ਹੂਫਟ ਅਤੇ ਵੈਲੱਟਮੈਨ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਨੀਕਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸਥਿਰਤਾ ਕੱਟ-ਔਫ ਹੈ {ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤੀਕਰਨ (regularization) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ }। ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਮਰੂਪ ਕੱਟ-ਔਫ ਨਹੀਂ ਗਿਆਤ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਖਤ ਜਾਂ ਸੰਖਿਅਕ ਕੰਮ ਲਈ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਜਾਲੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜਾਲੀ ਉੱਤੇ, ਹਰੇਕ ਮਾਤਰਾ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 0 ਸਪੇਸਿੰਗ ਦੀ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂਚਯੋਗ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਫਿਕਸ ਰਹਿਣ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਵਿੱਥਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਾਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਲੰਬੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਜਾਲੀ ਲਈ ਅਸਵੇਂਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਕੇਵਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ (perturbatively renormalizable) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਲਈ ਜਾਲੀਦਾਰ ਵਿੱਥਾਂ ਦੇ ਲਘੂਗਣਕਾਂ (logarithms) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੁਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੈਰ-ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੇ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਮਜੋਰ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਲਈ ਉਲਟ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ (exponentially) ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਜਨਮਦਾਤਾ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ/ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ)। ਤਿੰਨੇ ਜਨਮਦਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਨੰਤਸਪਰਸ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ SU(2) ਅਤੇ SU(3) ਕਮਜੋਰ ਹਾਈਪਰ-ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਕਲਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਗੈਰ-ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਗਰੁੱਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਥਿਊਰੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਥਿਊਰੀ ਲਈ, ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ-ਦੂਰੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਸਹੀ ਸੁਭਾਅ ਪ੍ਰਤਿ ਅਸਵੇਂਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਘੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਾਪ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਥਿਊਰੀ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੁਰਾਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕਾ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਯੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਿਰ ਅੰਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦਰਸਾਉਣ। === ਹਾਗ ਥਿਊਰਮ === ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਗਣਿਤਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਲੋਰੇਨਟਜ਼-ਸਹਿ-ਅਸਥਿਰ ਅੰਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਫੇਨਮੈਨ ਦੇ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪਰਚਰਬੇਟਿਵ ਪਹੁੰਚ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਗ ਥਿਊਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਢਾ ਝਾੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਡਲਫ ਹਾਗ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤਸਵੀਰ ਇੱਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਿਲੇਟਿਵਿਸਟਿਕ (ਸਾਪੇਖਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ ਹਾਗ ਦੀ ਥਿਊਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਗ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਬੂਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਅਤੇ ਵਿੱਟਮੈਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਵੱਲੋਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਫੀਲਡਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1975 ਵਿੱਚ, ਰੀਡ ਅਤੇ ਸਿਮੋਨ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਹਾਗ ਵਰਗੀ ਥਿਊਰਮ ਵੱਖਰੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੇਠ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । === ਨਾਪ-ਅਜਾਦੀ (Gauge freedom) === ਇੱਕ ਨਾਪ-ਥਿਊਰੀ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚਰਣ (global phase) ਮਨਚਾਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਲਸਰੂਪ, ਥਿਊਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਥੱਲੇ ਤਬਦੀਲੀਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਹਰੇਕ ਜਗਹ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ); ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ, ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਤਬਦੀਲੀਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ- ਸਾਰੇ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਣਕ (derivative) ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਲਈ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਫੀਲਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੇਜ ਫੀਲਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਣਕ (derivative) ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਪ-ਫੀਲਡ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਨਾਪ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪੈਮਾਨਾ ਤਬਦੀਲੀ (gauge transformation) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡ ਦੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੇਜ ਫੀਲ ਦੇ ਵਾਧੇ ਘਾਟੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਣ ਗੇਜ ਬੋਸੋਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ ਗੇਜ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ 0 ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਨਾਮਾਤਰ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ ਰੱਖਣ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਉਹਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ‘ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਭੌਤਿਕੀ ਡਿਗਰੀਆਂ’ ਜਾਂ ਨਾਪ-ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ (gauge artifact) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਗੇਟਿਵ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਗੈਰ-ਢੁਕਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਜੇਕਰ ਪੁਰਾਤਨ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਪ-ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਇਸਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪ (ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਬੰਧਿਤ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ) ਦੀ ਵੀ ਅਪਣੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨਿਯਮਹੀਣਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਹੀਣਤਾ ਹੋਵੇ (ਯਾਨਿ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ) ਫੇਰ ਥਿਊਰੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ: ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੇਜ ਨਿਯਮਹੀਣਤਾ ਹੁੰਦੀ, ਫੇਰ ਇਸਨੇ ਲੰਬਾਤਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ (longitudinal polarization) ਵਾਲੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਗਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਮੰਗਣਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨੈਗੈਟਿਵ ਮੁੱਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਥਿਊਰੀ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿ ਜਾਣੀ ਸੀ; ਅਜਿਹੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੇ ਦਿਸਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ ਮੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਮਲੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਸਥਿਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ (ਦੇਖੋ ਔਪਟੀਕਲ ਥਿਊਰਮ) ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਗੇਜ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਮੀਊਟੇਟਿਵ (commutative) ਹੋਣ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤਿਕ ਚੀਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਨਾਪ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਪ-ਗਰੁੱਪ ਜਨਮਦਾਤਾ ਹਨ। ਇਸਲਈ ਗੇਜ ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਰੁੱਪ ਅਯਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ ਬੁਨਿਆਦ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ)। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ; • ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ, ਜਿਸਦਾ ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ SU(3) ਹੈ। ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ 8 ਗਲੂਔਨ ਹਨ। • ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਵੀਕ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਗੇਜ ਗਰੁੱਪ U(1) × SU(2) ਹੈ, (U(1) ਅਤੇ SU(2) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੈਦਾਵਰ)। • ਗਰੈਵਿਟੀ, ਜਿਸਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਥਿਊਰੀ ਜਨਰਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੇਜ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਪਸ਼ੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। === ਬਹੁ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਪ-ਤਬਦੀਲੀਆਂ === ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੇਜ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕਲੌਤੇ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ ਨਾਪ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Lambda(x_i)</math> ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਏਕੀਕਰਨਯੋਗਤਾ ਮਾਪਦੰਡ (Schwarz integrability criterion) ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ; :<math>\partial_{x_i x_j} \Lambda = \partial_{x_jx_i} \Lambda.</math> ਨਾਪ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਸ਼ਾਖਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਗੇਜ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Lambda(x_i)</math> ਨੂੰ ਬਹੁ-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਏਕੀਕਰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਫੀਲਡ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸਮਰੂਪ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਦਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫੀਲਡ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨਵੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਫੀਲਡ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਗਨ ਕਲੀਨਰਟ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ MULTIVALUED FIELDS ਦੇਖੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। === ਸੁਪਰ-ਸਮਰੂਪਤਾ === ਸੁਪਰ ਸਮਰਥਪਤਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਮੀਔਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਬੋਸੋਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬੋਸੋਨ ਦਾ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆ (Hierarchy Problem) ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਜੋ ਕਣ ਕਿਸੇ ਸਮਰੂਪਤਾ (ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਵਾਂਗ) ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨਿਆਂ (GUT, Planck...) ਵੱਲ ਧਕੇਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਪਣੇ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਸੁਧਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਇਸਦਾ ਨਾਪ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜਨਰਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ (Supergravity) ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮੂਲ ਅੰਗ ਹੈ। ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਉਸੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੂਪ ਇਸਦੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਦੇ ਲੂਪ ਰਾਹੀਂ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ UV ਸੀਮਤ ਛੱਡ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ (ਇੱਕ ਨਰਮ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ, ਜੋ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਲੱਛਣ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਤੋੜ ਦਾ ਸਰਲ ਮਾਡਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਟਕਰਾਓ (Large Hadron Collider) ਉੱਤੇ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਹਿਗਜ਼ ਕਣ ਇਸੇ ਟਕਰਾਓ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸੁਪਰ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|Mathematics|Physics}} {{columns-list|2| *[[ਚੀਰਲ ਮਾਡਲ]] *[[ਗ੍ਰੌਸ-ਨੇਵਿਊ]] *[[ਕੋਂਡੋ ਮਾਡਲ]] *[[ਕਨਫਰਮਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਨਿਮਨ-ਅਯਾਮੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਮਿਨੀਮਲ ਮਾਡਲ]] *[[ਨਾਂਬੂ-ਜੋਨਾ-ਲਾਸੀਨੀਓ]] *[[ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਨੌਨਲੀਨੀਅਰ ਸਿਗਮਾ ਮਾਡਲ]] *[[ਕੁਆਰਟਿਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ|ਫਾਈ ਟੂ ਦੀ ਫੋਰਥ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਫਲੇਵ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਸ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਮਾਡਲ]] *[[ਸਾਈਨ-ਜੌਰਡਨ]] *[[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] *[[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਥਿਰਿੰਗ ਮਾਡਲ]] *[[ਟੋਡਾ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਵੈੱਸ-ਜ਼ੁਮੀਨੋ ਮਾਡਲ]] *[[ਵੈੱਸ-ਜ਼ੁਮੀਨੋ-ਵਿੱਟਨ ਮਾਡਲ]] *[[ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼]] *[[ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ|ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼-ਹਿਗਜ਼ ਮਾਡਲ]] *[[ਯੁਕਾਵਾ ਮਾਡਲ]] }} == ਨੋਟਸ == {{reflist|2}} == ਹਵਾਲੇ == ;ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ *{{cite journal|ref=harv |last1=Born |first1=M. |authorlink1=Max Born |last2=Jordan |first2=P. |authorlink2=Pascual Jordan |last3=Heisenberg |first3=W. |authorlink3=Werner Heisenberg |title=Zur quantenmechanic II |trans-title=On Quantum mechanics II |language=German |journal=Zeitschrift für Physik |volume=35 |issue=8 |publisher=[[Springer Verlag]] |issn=0044-3328 |year=1926 |doi=10.1007/BF01379806 |url=http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF01379806 |subscription=yes |bibcode = 1926ZPhy...35..557B }} *{{cite journal|ref=harv |last1=Dirac |first1=P. A. M. |authorlink1=Paul Dirac |title=The quantum theory of the emission and absorption of radiation |journal=Proc. R. Soc. Lond. A |volume=114 |issue=767 |pages=243&ndash;265 |publisher=[[Royal Society Publishing]] |year=1927 |doi=10.1098/rspa.1927.0039 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/114/767/243 |subscription=yes |bibcode = 1927RSPSA.114..243D }} ;ਆਮ ਪਾਠਕ ਲੈਵਲ *{{cite book|ref=harv| last1=Pais|first1=A.|authorlink1=Abraham Pais |title=Inward Bound: Of Matter and Forces in the Physical World |edition=reprint |year=1994 |origyear=1986 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford, New York, Toronto |isbn=978-0198519973 }} *{{cite book|ref=harv |last=Schweber|first=S. S. |title=QED and the Men Who Made It: Dyson, Feynman, Schwinger, and Tomonaga |year=1994 |isbn=9780691033273 |url=http://press.princeton.edu/titles/5524.html |publisher=Princeton University Press }} ;ਲੇਖਕ *{{cite journal|ref=harv |last1 = Newton|first1 = T. D. |last2=Wigner|first2=E.P.|authorlink2=Eugene Wigner |year = 1949 |title = Localized states for elementary systems |journal = [[Reviews of Modern Physics|Rev. Mod. Phys.]] |volume = 21 |issue=3 |doi = 10.1103/RevModPhys.21.400 |bibcode=1949RvMP...21..400N |publisher = [[American Physical Society|APS]] |issn=0034-6861 }} *{{cite journal|ref=harv |last1=Thorn |first1=J. J. |last2=Neel |first2=M. S. |last3=Donato |first3=W. V. |last4=Bergreen |first4=G. S. |last5=Davies |first5=R. E. |last6=Beck |first6=M.. |title=Observing the quantum behavior of light in an undergraduate laboratory |journal=Am. J. Phys. |volume=72 |issue=1210 |pages=243&ndash;265 |publisher=[[American Association of Physics Teachers]] |year=2004 |doi=10.1119/1.1737397 |url=http://people.whitman.edu/~beckmk/QM/grangier/Thorn_ajp.pdf |bibcode = 2004AmJPh..72.1210T }} ;ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਤਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ *{{cite book|ref=harv|last1=Greiner|first1=W.|authorlink1=Walter Greiner |last2=Reinhardt|first2=J. |year=1996 |title=Field Quantization |url=https://archive.org/details/fieldquantizatio0000grei|publisher=[[Springer Publishing]] |isbn=3-540-59179-6 }} *{{cite book|ref=harv |last=Peskin |first=M. |authorlink=Michael Peskin |last2=Schroeder |first2=D. |year=1995 |title=An Introduction to Quantum Field Theory |url=https://books.google.com/books/about/An_Introduction_to_Quantum_Field_Theory.html?id=i35LALN0GosC |publisher=[[Westview Press]] |isbn=0-201-50397-2 }} *{{cite book|ref=harv |last=Scharf|first=Günter |title=Finite Quantum Electrodynamics: The Causal Approach |edition=third|year=2014 |orig-year=1989 |isbn=978-0486492735 |publisher=[[Dover Publications]] }} *{{cite book|ref=harv |last1=Srednicki |first1=M. |title=Quantum Field Theory |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2007 |isbn=978-0521-8644-97 |url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521864496 }} *{{cite web|ref=harv |last1=Tong |first1=David|authorlink1=David Tong (physicist) |title=Lectures on Quantum Field Theory |year=2015 |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/qft.html |access-date=2016-02-09 }} *{{cite book|ref=harv |last1=Zee|first=Anthony |title=Quantum Field Theory in a Nutshell |url=https://archive.org/details/isbn_9780691140346 |edition=2nd |year=2010 |isbn=978-0691140346 |publisher=[[Princeton University Press]] }} ;ਅਡਵਾਂਸ ਪੁਸਤਕਾਂ *{{cite book|ref=harv |last=Weinberg |first=S. |authorlink=Steven Weinberg |title=The Quantum Theory of Fields |volume=1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0521670531 }} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜੋ == ;ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ *{{cite book|ref=harv |last=Feynman |first=R.P. |authorlink=Richard Feynman |year=2001 |origyear=1964 |title=[[The Character of Physical Law]] |publisher=[[MIT Press]] |isbn=0-262-56003-8 }} *{{cite book|ref=harv |last=Feynman |first=R.P. |year=2006 |origyear=1985 |title=[[QED: The Strange Theory of Light and Matter]] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-12575-9 }} *{{cite book|ref=harv |last=Gribbin |first=J. |authorlink=John Gribbin |year=1998 |title=Q is for Quantum: Particle Physics from A to Z |url=https://archive.org/details/qisforquantumpar0000grib_n9q5 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=0-297-81752-3 }} *Schumm, Bruce A. (2004) ''Deep Down Things''. Johns Hopkins Univ. Press. Chpt. 4. ;ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਤਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ *{{cite book|ref=harv |last=McMahon |first=D. |year=2008 |title=Quantum Field Theory |url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0-07-154382-8 }} *{{cite book|ref=harv |last=Bogoliubov |first=N. |authorlink=Nikolay Bogoliubov |last2=Shirkov |first2=D. |authorlink2=Dmitry Shirkov |year=1982 |title=Quantum Fields |url=https://archive.org/details/quantumfields0000bogo |publisher=[[Benjamin-Cummings]] |isbn=0-8053-0983-7 }} *{{cite book|ref=harv |last=Frampton |first=P.H. |authorlink=Paul Frampton |year=2000 |title=Gauge Field Theories'' |edition=2nd |series=Frontiers in Physics |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]] }} *{{cite book|ref=harv |last=Greiner |first=W |last2=Müller |first2=B. |year=2000 |title=Gauge Theory of Weak Interactions |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=3-540-67672-4 }} *{{cite book|ref=harv |last=Itzykson |first=C. |last2=Zuber |first2=J.-B. |year=1980 |title=Quantum Field Theory |url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000itzy |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=0-07-032071-3 }} *{{cite book|ref=harv |last=Kane |first=G.L. |authorlink=Gordon L. Kane |year=1987 |title=Modern Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3 |publisher=[[Perseus Books]] |isbn=0-201-11749-5 }} *{{cite book |ref=harv |last=Kleinert |first=H. |authorlink=Hagen Kleinert |last2=Schulte-Frohlinde |first2=Verena |year=2001 |title=Critical Properties of &phi;<sup>4</sup>-Theories |url=http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/re.html#B6 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=981-02-4658-7 |access-date=2016-06-26 |archive-date=2012-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722013148/http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/re.html#B6 |url-status=dead }} *{{cite book |ref=harv |last=Kleinert |first=H. |year=2008 |title=Multivalued Fields in Condensed Matter, Electrodynamics, and Gravitation |url=http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/public_html/kleiner_reb11/psfiles/mvf.pdf |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-279-170-2 |access-date=2016-06-26 |archive-date=2012-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716115831/http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/public_html/kleiner_reb11/psfiles/mvf.pdf |url-status=dead }} *{{cite book|ref=harv |last=Loudon |first=R |year=1983 |title=The Quantum Theory of Light |url=https://archive.org/details/quantumtheoryofl0000loud |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-851155-8 }} *{{cite book|ref=harv |last=Mandl |first=F. |last2=Shaw |first2=G. |year=1993 |title=Quantum Field Theory |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-471-94186-6 }} *{{cite book|ref=harv |last=Ryder |first=L.H. |year=1985 |title=Quantum Field Theory |url=https://books.google.com/books/about/Quantum_Field_Theory.html?id=nnuW_kVJ500C |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-33859-X }} *{{cite book |ref=harv |last=Schwartz |first=M.D. |year=2014 |title=Quantum Field Theory and the Standard Model |url=http://www.schwartzqft.com/ |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107034730 |access-date=2016-06-26 |archive-date=2018-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322014256/http://schwartzqft.com/ |url-status=dead }} *{{cite book|ref=harv |last=Ynduráin |first=F.J. |year=1996 |title=Relativistic Quantum Mechanics and Introduction to Field Theory |edition=1st |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-3-540-60453-2 }} ;ਅਡਵਾਂਸ ਪੁਸਤਕਾਂ * {{cite book|ref=harv |last=Brown |first=Lowell S. |authorlink=Lowell S. Brown |title=Quantum Field Theory |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1994 |isbn=978-0-521-46946-3 }} *{{cite book|ref=harv |author=Bogoliubov, N.; [[Anatoly Logunov|Logunov, A.A.]]; Oksak, A.I.; Todorov, I.T. |year=1990 |title=General Principles of Quantum Field Theory |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |isbn=978-0-7923-0540-8 }} '''ਲੇਖ''' *{{cite book|ref=harv |last='t Hooft|first=Gerard|authorlink=Gerard 't Hooft |year=2007 |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780444515605 |location= The Conceptual Basis of Quantum Field Theory |editor-last1=Butterfield|editor-first1=J. |editor-last2=Earman|editor-first2=John|editor-link2=John Earman |title=Philosophy of Physics |volume=Part A |publisher=Elsevier |pages=661–730 |via=[[ScienceDirect]] |subscription=yes }} [http://www.phys.uu.nl/~thooft/lectures/basisqft.pdf On web at 't Hooft's university website] *{{cite journal|ref=harv|last=Wilczek|first=frank|authorlink=Frank Wilczek |year=1999 |arxiv=hep-th/9803075v2|title=Quantum field theory|journal=[[Reviews of Modern Physics|Rev. Mod. Phys]] |volume=71 |issue=S85&ndash;S95 |doi=10.1103/RevModPhys.71.S85 |bibcode = 1999RvMPS..71...85W }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{sister project|project=Wikiversity |text=[[v:Quantum mechanics/Quantum field theory on a violin string|One-dimensional quantum field theory on Wikiversity]]}} * {{springer|title=Quantum field theory|id=p/q076300}} * ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'': "[http://plato.stanford.edu/entries/quantum-field-theory/ Quantum Field Theory]", by Meinard Kuhlmann. * [[Warren Siegel|Siegel, Warren]], 2005. ''[http://insti.physics.sunysb.edu/%7Esiegel/errata.html Fields.]'' A free text, also available from [[arXiv:hep-th/9912205]]. * [http://www.nat.vu.nl/~mulders/QFT-0.pdf Quantum Field Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002172621/http://www.nat.vu.nl/~mulders/QFT-0.pdf |date=2012-10-02 }} by P. J. Mulders {{ਫਿਜ਼ਿਕਸ-ਫੁੱਟਰ}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ|state=expanded}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ}} [[Category:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ| ]] [[Category:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[Category:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] mgnjmbcdrl1ce8j8qfvpxrwecs8tmtk 0 53427 837899 613127 2026-04-29T19:55:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837899 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ | image = Walt Disney 1946.JPG | caption = 1946 ਵਿੱਚ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ | birth_name = ਵਾਲਟ ਏਲੀਆਸ ਡਿਜ਼ਨੀ | birth_date = {{birth date|mf=yes|1901|12|5}} | birth_place = [[ਹਰਮੋਸਾ, ਛਿਕਾਗੋ]], [[ਇਲੀਨੋਆ]], ਅਮਰੀਕਾ | death_date = {{death date and age|mf=yes|1966|12|15|1901|12|5}} | death_place = [[ਬਰਬੰਕ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਅਮਰੀਕਾ | death_cause = [[ਲੰਗ ਕੈਂਸਰ]] | resting_place = [[Forest Lawn Memorial Park, Glendale|Forest Lawn Memorial Park]], [[Glendale, California]], U.S. | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | education = McKinley High School, Chicago Academy of Fine Arts | home_town = [[ਛਿਕਾਗੋ]], [[ਇਲੀਨੋਆ]], ਅਮਰੀਕਾ | residence = ਬਰਬੰਕ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ | occupation = [[ਦ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਕੰਪਨੀ]] ਦਾ ਹਮ-ਸਥਾਪਕ | board = ਦ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਕੰਪਨੀ | years active = 1920–1966 | spouse = [[Lillian Disney|Lillian Bounds]] (1925–66; his death) | parents = [[Elias Disney]]<br>[[Flora Call Disney]] | relations = {{ubl|[[Roy O. Disney|Roy Oliver Disney]] (brother)|[[Roy E. Disney|Roy Edward Disney]] (nephew)}} | children = {{ubl|[[Diane Disney Miller|Diane Marie Disney]]|Sharon Mae Disney}} | party = | religion = [[ਸਮੂਹਿਕ ਚਰਚ|ਸਮੂਹਵਾਦੀ]]<ref name="gabler11">{{Harvnb|Gabler|2006|p=11}}</ref><ref name=gammon8>{{cite book|last1=Gammon|first1=Roland|title=Faith is a Star|url=https://archive.org/details/faithisstar0000gamm|date=1963|publisher=E. P. Dutton & Co., Inc.|location=New York|page=[https://archive.org/details/faithisstar0000gamm/page/8 8]}}</ref> | awards = 7 [[ਐਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<br>22 [[ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<br>[[Cecil B. DeMille Award]] | signature = Walt Disney 1942 signature.svg }} '''ਵਾਲਟਰ ਏਲੀਆਸ''' "'''ਵਾਲਟ'''" '''ਡਿਜ਼ਨੀ''' ({{IPAc-en|ˈ|d|ɪ|z|n|i}})<ref>{{cite web|title=Definition of Disney, Walt in English|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Disney-Walt?q=disney|work=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|accessdate=11 February 2014|quote=/ˈdɪzni /|archive-date=30 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330142206/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/disney-walt|dead-url=yes}}</ref> (5 ਦਸੰਬਰ 1901 – 15 ਦਸੰਬਰ 1966) ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ, ਐਨੀਮੇਟਰ, ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ, ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਇੰਡਸਟਰੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ [[ਮਿੱਕੀ ਮਾਊਸ]], [[ਦੌਨਲਡ ਡੱਕ]] ਅਤੇ [[ਗੂਫ਼ੀ]] ਵਰਗੇ ਗਲਪੀ ਕਾਰਟੂਨ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਿੱਕੀ ਮਾਊਸ ਦੀ ਮੂਲ ਆਵਾਜ਼ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 4 ਆਨਰੇਰੀ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 59 ਵਾਰ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਨੇ 22 ਵਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਦਸੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਲੰਗ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਬਰਬੰਕ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1966]] l144n3b1qb4e9cdjz2tvi93mh22572m 0 55939 837872 826742 2026-04-29T19:16:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837872 wikitext text/x-wiki {{ਵਲਵਲਾ}} '''ਮੋਹ''', '''ਖਿੱਚ''', '''ਸ਼ੁਦਾ''', '''ਲਗਨਤਾ''' ਜਾਂ '''ਦੀਵਾਨਾਪਣ''' ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ<ref>[http://dictionary.reference.com/search?q=affection affection - Definitions from Dictionary.com<!-- Bot generated title -->]</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਿਆਰ]] ਦੀ [[ਭਾਵਨਾ]] ਜਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਦਕਾ [[ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ]] ਅਤੇ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਲਵਲੇ, ਰੋਗ, ਅਸਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/emotions-17th18th/LD7Hutcheson.html 17th and 18th Century Theories of Emotions > Francis Hutcheson on the Emotions (Stanford Encyclopedia of Philosophy)<!-- Bot generated title -->]</ref> "ਮੋਹ" ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ [[ਪਿਆਰ]] ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ [[ਦੋਸਤੀ]] ਜਾਂ ਸਾਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਵੇ। == ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ == {{SikhBeliefs}}'''ਮੋਹ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Moh'''; [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]: ਮੁਹ) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਪੰਜ ਚੋਰ|ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":12">{{Cite book|last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780198029878|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/140 140]|quote=In addition, Guru Nanak urges human beings to avoid lust (kam), anger (krodh), greed (lobh), attachment (moh) ... These are called the "five thieves" (panj chor), and the need to control them is a repeated theme in Guru Nanak's hymns; ...}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|last1=Cole|first1=W. Owen|title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9781135797607|pages=84–85|quote=Guru Amar Das stated, 'Within this body are hidden five thieves: they are lust, wrath, greed, attachment and egoism. They steal away the nectar within us ... In Punjabi the names of the five vices are, kam, krodh, lobh, moh, and hankar. ... Attachment is more in need of examination, being perhaps unfamiliar to the western mind. It means clinging to anyone or thing which prevents someone from becoming united with the one being who can provide eternal union, sahaj, God. Thus Guru Nanak wrote, 'Abandon love of family and of all affairs. Leave aside love of the world, it is a waste of time. Forsake worldly love and superstition, brother, it is all a waste of time' (AG 356). He uses the familiar Indian symbol of the lotus which can survive in a murky pond, its beauty unspoiled by the filth which surrounds it to illustrates the idea of non-attachment: 'As the lotus lives detached in water, as the duck floats carefree on the stream, so one crosses the sea of material existence with the mind attuned to the Word. Live detached, shorn of hope, living in the midst of hope' (AG 938).}}</ref><ref name=":32">{{Cite book|last=Singh|first=Harbans|title=The Encyclopedia of Sikhism|publisher=Punjabi University, Patiala|year=2011|isbn=978-81-7380-349-9|edition=3rd|volume=3: M-R|pages=111–112}}</ref> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਮੂਰਖ ਹੋਣਾ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ ਜਾਂ ਉਲਝਣਾ, ਗਲਤੀ ਕਰਨਾ, ਗਲਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ"। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਹੋਣਾ, ਅਵਿਦਿਆ ਜਾਂ ਅਜਨਾਨ (ਅਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਭਰਮ)। ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ "आसक्ति" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ राग द्वेश "ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ" ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ अज्ञान ਜੋ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਰਮ ਮਾਯਾ (ਮਾਇਆ) ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਰਮ, ਮੋਹ ਦਾ ਫੰਦਾ।" ਇਸਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਤੱਤ ਹਨ: ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਮਿਥਿਆ ਗਿਆਨ)। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਵਜੂਦ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਦੀ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite book}}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਗਾਵ। == ਵੇਰਵਾ == [[ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ''ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਨੂੰ'' ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭਰਮਪੂਰਨ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਚਿੰਬੜੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਭਰਮ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਮਾਇਆ'' ਦੀ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਕਲਾਸੀਕਲ, ''ਅਦਵੈਤ'' ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਦਭੁਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਭਰਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।<ref name=":3" /> [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ''ਸਤਿਆ'' ਜਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਖੇਡ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅੰਤਮ ਹਕੀਕਤ। ''ਮਾਇਆ'' ਇੱਕ ਮਿਰਾਜ, ਇੱਕ ਅਸਲ ਅਧੂਰੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਭਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਸਥਾਈ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਲਈ ਮੋਹ, ਭਾਵ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਾਰ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਟੀਚੇ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ''ਕਾਮ'' (ਇੱਛਾ, ਪਿਆਰ) ਅਤੇ ''ਲੋਭ'' (ਅਧਿਕਾਰ, ਲੋਭ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ''ਅਹੰਕਾਰ'' (ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ''ਮੋਹ ਨੂੰ'' ਇੱਕ ਜਾਲ, ''ਮਾਇਆਜਲ'' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ''ਮੋਹ'' ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮੋਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ''[[ਸਹਜਾ|ਸਹਿਜ]]'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਹੱਲ === ਮੋਹ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਦਰ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ "ਨਦਰੀ ਕਰੇ ਤਾ ਏਹੁ ਮੋਹੁ ਜਾਇ - ਸਿਰਫ਼ (ਉਸਦੀ) ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮੋਹ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ"। ਸਹੀ ਉਪਾਅ ਇਹ ਸਮਝਣਾ (ਗਿਆਨ) ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਸਾਰ, ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਮਾਮਲੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਸਥਾਈ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਾਜੀਗਰ, ਇੱਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਰਵੱਈਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਾਰੂ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ, "ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਚਰਾਗਾਹ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। . . ਬਾਜੀਗਰ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਕ ਉੱਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ==ਹਵਾਲੇ== <references /> {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿਆਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ]] 1q63wfx3z26osqqss4hmwrqtsw93czs 0 56255 837889 835630 2026-04-29T19:43:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837889 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = Western philosophy | era = [[20th-century philosophy]] | image = Bertrand Russell transparent bg.png | caption = | name =ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ |birth_name=ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ | birth_date = {{birth date|df=yes|1872|5|18}} | birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (historic)|Monmouthshire]],<ref name="monmouthshire">[[Monmouthshire (historic)#Ambiguity over Welsh status|Monmouthshire's Welsh status]] was ambiguous at this time.</ref><!--Whether Monmouthshire was in Wales in 1872 is debatable. Please leave this alone; this page is not the place for this debate--> ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1970|2|2|1872|5|18}} | death_place = [[Penrhyndeudraeth]], ਵੇਲਜ਼, ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | residence = ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | nationality = ਬਰਤਾਨਵੀ <!-- This is the consensus. Please do not change this without first reading the corresponding debate on the talk page and reaching the necessary consensus for making any change. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland is made up of four constituent countries: England, Northern Ireland, Scotland and Wales. These four countries are an equal union, sharing a common British citizenship. In other words, its citizens are British.--> | school_tradition = [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਮਈ ਦਰਸ਼ਨ]] | main_interests = {{plainlist| * [[ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ]] * ਸਦਾਚਾਰ * [[ਤਰਕ]] * ਗਣਿਤ * [[ਪਰਾਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਤਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਗਣਿਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਮਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਸੋਝੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] }} |awards = [[ਡੇ ਮੋਰਗਨ ਮੈਡਲ]] {{small|(1932)}}<br>[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1950)}}<br>[[ਕਲਿੰਗਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1957)}}<br>[[ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] <small>(1963)</small> |influences = [[Euclid]]{{·}}[[John Stuart Mill]]{{·}}[[Giuseppe Peano]]{{·}}[[George Boole]]<ref>{{cite book|title=The Development of Bertrand Russell's Philosophy, Volume 11|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9780415295451|pages=113–114|author=Ronald Jager}}</ref>{{·}}[[Augustus De Morgan]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521636346|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7/page/84 85]|editor=Nicholas Griffin}}</ref>{{·}}[[Gottlob Frege]]{{·}}[[Georg Cantor]]{{·}}[[George Santayana]]{{·}}[[Alexius Meinong]]{{·}}[[Baruch Spinoza]]{{·}}[[Ernst Mach]]<ref>{{cite book|title=Bertrand Russell Memorial Volume|year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317833024|author=Roberts, George W.}}</ref>{{·}}[[David Hume]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Gottfried Wilhelm Leibniz]]{{·}}[[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[Alfred North Whitehead]]{{·}}[[G. E. Moore]]{{·}}[[Percy Bysshe Shelley]] |influenced = [[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap]]<ref>{{cite book|title=Language, Truth and Knowledge: Contributions to the Philosophy of Rudolf Carnap|url=https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse|year=2003|publisher=Springer|isbn=9781402012068|page=[https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse/page/2 2]|author=Ilkka Niiniluoto|editor=Thomas Bonk}}</ref>{{·}}[[John von Neumann]]<ref>{{cite book|title=CONPAR 1986|year=1986|publisher=Springer|isbn=9783540168119|page=15|author=Wolfgang Händler, Dieter Haupt, Rolf Jelitsch, Wilfried Juling, Otto Lange}}</ref>{{·}}[[Kurt Gödel]]<ref>{{cite book|title=Reflections on Kurt Gödel|year=1990|publisher=MIT Press|isbn=9780262730877|page=305|author=Hao Wang}}</ref>{{·}}[[Karl Popper]]<ref>{{cite book|title=Karl Popper|year=2013|publisher=C. Black|isbn=9781623567330|author=Phil Parvin}}</ref>{{·}}[[W. V. Quine]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Quine|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521639491|page=2|editor=Roger F. Gibson}}</ref>{{·}}[[Noam Chomsky]]<ref>{{cite book|title=Noam Chomsky: A Life of Dissent|year=1998|publisher=MIT Press|isbn=9780262522557|page=32|author=Robert F. Barsky}}</ref>{{·}}[[Hilary Putnam]]<ref>{{cite book|title=French Theory: How Foucault, Derrida, Deleuze, & Co. Transformed the Intellectual Life of the United States|url=https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss|year=2008|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816647323|page=[https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss/page/96 97]|author=François Cusset}}</ref>{{·}}[[Saul Kripke]]<ref>{{cite book|title=Saul Kripke|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139500661|editor=Alan Berger}}</ref>{{·}}[[Moritz Schlick]]<ref>{{cite book|title=General Philosophy of Science: Focal Issues: Focal Issues|year=2007|publisher=Elsevier|isbn=9780080548548|page=432|author=Dov M. Gabbay, Paul Thagard, John Woods, Theo A.F. Kuipers|chapter=The Logical Approach of the Vienna Circle and their Followers from the 1920s to the 1950s}}</ref>{{·}}[[Vienna Circle]]<ref>{{cite book|title=Husserl's Crisis of the European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction|url=https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521895361|page=[https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947/page/204 204]|author=Dermot Moran}}</ref>{{·}}[[J. L. Austin]]{{·}}[[G. H. Hardy]]<ref>{{cite web|title=Russell and G.H. Hardy: A study of their Relationship|url=http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|publisher=McMaster University Library Press|accessdate=3 January 2014|author=Grattan-Guinness|archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104013234/http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Alfred Tarski]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Philosophy of Language and Logic|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230367227|author=Douglas Patterson}}</ref>{{·}}[[Norbert Wiener]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000care/page/15 15]–16|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Robert Oppenheimer]]<ref>{{cite book|title=Robert Oppenheimer: A Life Inside the Center|url=https://archive.org/details/robertoppenheime0000monk|year=2013|publisher=Random House LLC|isbn=9780385504133|author=Ray Monk}}</ref>{{·}}[[Leon Chwistek]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Life and Logic|url=https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521802406|page=[https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe/page/67 67]|author=Anita Burdman Feferman, Solomon Feferman}}</ref>{{·}}[[Alan Turing]]<ref>{{cite book|title=Alan Turing: The Enigma|url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691155647|page=[https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg/page/81 81]|author=Andrew Hodges}}</ref>{{·}}[[Jacob Bronowski]]<ref>{{cite book|title=The Origins of Knowledge and Imagination|year=2008|publisher=Yale University Press|isbn=9780300157185|author=Jacob Bronowski}}</ref>{{·}}[[Frank P. Ramsey]]<ref>{{cite book|title=Russell vs. Meinong: The Legacy of "On Denoting"|year=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780203888025|page=4|editor=Nicholas Griffin, Dale Jacquette}}</ref>{{·}}[[Jawaharlal Nehru]]<ref>{{cite book|title=Jawaharlal Nehru, a Biography|year=1993|publisher=Allied Publishers|isbn=9788170233695|page=46|author=Sankar Ghose|chapter=V: Europe Revisited}}</ref>{{·}}[[Tariq Ali]]<ref>{{cite web|title=Street-Fighting Years: An Autobiography of the Sixties|url=http://tariqali.org/archives/250|publisher=Verso|page=2005|access-date=2015-02-12|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209103648/http://tariqali.org/archives/250|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[Michael Albert]]<ref>{{cite book|title=Remembering Tomorrow: From SDS to Life After Capitalism: A Memoir|year=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800017|author=Michael Albert}}</ref>{{·}}[[Che Guevara]]<ref>{{cite book|title=Che Guevara: A Revolutionary Life|url=https://archive.org/details/cheguevara00jonl|year=1997|publisher=Grove Press|isbn=9780802197252|page=[https://archive.org/details/cheguevara00jonl/page/38 38]|author=Jon Lee Anderson}}</ref>{{·}}[[Bernard Williams]]{{·}}[[Donald Davidson (philosopher)|Donald Davidson]]<ref>{{cite book|title=Donald Davidson|year=2004|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=9780773527812|page=1|author=Marc Joseph|chapter=1: Introduction: Davidson's Philosophical Project}}</ref>{{·}}[[Thomas Kuhn]]<ref>{{cite book|title=Thomas Kuhn's Revolution: An Historical Philosophy of Science|url=https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc|year=2005|publisher=Continuum|isbn=9781847141941|page=[https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc/page/5 5]|author=James A. Marcum|chapter=1: Who is Thomas Kuhn?}}</ref>{{·}}[[Nathan Salmon]]<ref>{{cite book|title=Content, Cognition, and Communication: Philosophical Papers II: Philosophical Papers II|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191536106|page=xi|author=Nathan Salmon|chapter=Introduction to Volume II}}</ref>{{·}}[[Christopher Hitchens]]<ref>{{cite book|title=The Portable Atheist: Essential Readings for the Nonbeliever|url=https://archive.org/details/portableatheiste0000unse|year=2007|publisher=Da Capo Press|isbn=9780306816086|editor=Christopher Hitchens}}</ref>{{·}}[[Richard Dawkins]]<ref>{{cite book|title=Russell|year=2010|publisher=Routledge|isbn=9780203846490|page=444|author=Gregory Landini}}</ref>{{·}}[[Carl Sagan]]<ref>{{cite book|title=The Varieties of Scientific Experience: A Personal View of the Search for God|url=https://archive.org/details/varietiesofscien00saga|year=2006|publisher=Penguin|isbn=9781594201073|author=Carl Sagan|editor=Ann Druyan}}</ref>{{·}}[[Isaiah Berlin]]<ref>{{cite book|title=Isaiah Berlin: Liberty, Pluralism and Liberalism|url=https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow|year=2004|publisher=Polity|isbn=9780745624778|page=[https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow/page/n30 15]|author=George Crowder}}</ref>{{·}}[[Albert Ellis]]<ref>{{cite book|title=Theories of Counseling and Psychotherapy: An Integrative Approach: An Integrative Approach|year=2011|publisher=SAGE|isbn=9781412910040|page=142|author=Elsie Jones-Smith}}</ref>{{·}}[[Martin Gardner]]<ref>{{cite web|title=Interview with Martin Gardner|url=http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|publisher=American Mathematical Society|accessdate=5 January 2014|page=603|date=June–July 2005|archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708140331/http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Daniel Dennett]]<ref>{{cite book|title=S Lewis Vs The New Atheists|url=https://archive.org/details/cslewisvsnewathe0000will|year=2013|publisher=Authentic Media Inc|isbn=9781780780931|author=Peter S Williams}}</ref>{{·}}[[Buckminster Fuller]]<ref>{{cite book|title=Becoming Bucky Fuller|url=https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora|year=2009|publisher=MIT Press|isbn=9780262123020|page=[https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora/page/72 72]|author=Loretta Lorance, Richard Buckminster Fuller}}</ref>{{·}}[[Pervez Hoodbhoy]]<ref>{{cite web|title=How Difficult it is to Help People Change their Thinking – Interview with Dr. Pervez Hoodbhoy|url=http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|accessdate=31 December 2013|author=Dr. K. Sohail|date=February 2000|archive-date=16 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120716211940/http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[John Maynard Keynes]]<ref>{{cite book|title=The Return to Keynes|year=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674053540|page=146|editor=Bradley W. Bateman, Toshiaki Hirai, Maria Cristina Marcuzzo}}</ref>{{·}}[[Isaac Asimov]]<ref>{{cite book|title=I.Asimov: A Memoir|year=2009|publisher=Random House LLC|isbn=9780307573537|author=Isaac Asimov}}</ref>{{·}}[[Paul Kurtz]]<ref>{{cite book|title=Toward a New Enlightenment: The Philosophy of Paul Kurtz|year=1994|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412840170|page=233|author=Paul Kurtz|editor=Vern L. Bullough, Tim Madigan}}</ref>{{·}}[[Aleksandr Solzhenitsyn]]{{·}}[[James Joyce]]<ref>{{cite book|title=Finding Joy in Joyce: A Readers Guide to Ulysses|year=2000|publisher=Universal-Publishers|isbn=9781581127621|page=580|author=John P. Anderson}}</ref>{{·}}[[Kurt Vonnegut]]<ref>{{cite book|title=Reading, Learning, Teaching Kurt Vonnegut|url=https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3|year=2006|publisher=Peter Lang|isbn=9780820463377|page=[https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3/page/46 46]|author=Paul Lee Thomas}}</ref>{{·}}[[Ray Kurzweil]]<ref>{{cite book|title=Electronic Monuments|url=https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme|year=2005|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816645831|page=[https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme/page/180 180]|author=Gregory L. Ulmer}}</ref>{{·}}[[Marvin Minsky]]<ref>{{cite book|title=Number-Crunching: Taming Unruly Computational Problems from Mathematical Physics to Science Fiction|url=https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi|year=2011|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400839582|page=[https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi/page/332 332]|author=Paul J. Nahin|chapter=9}}</ref>{{·}}[[Herbert A. Simon]]<ref>{{cite book|title=Models of a Man: Essays in Memory of Herbert A. Simon|url=https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse|year=2004|publisher=MIT Press|isbn=9780262012089|page=[https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse/page/21 21]|editor=Mie Augier, Herbert Alexander Simon, James G. March}}</ref>{{·}}[[B.F. Skinner]]<ref>{{cite book|title=The Psychology of B F Skinner|year=2001|publisher=SAGE|isbn=9780761917595|page=19|author=William O'Donohue, Kyle E. Ferguson}}</ref>{{·}}[[John Searle]]<ref>{{cite book|title=Conversations with John Searle|year=2001|publisher=LibrosEnRed.com|isbn=9789871022113|page=28|author=Gustavo Faigenbaum}}</ref>{{·}}[[Andrei Sakharov]]<ref>{{cite book|title=Without Force Or Lies: Voices from the Revolution of Central Europe in 1989–90|url=https://archive.org/details/withoutforceorli00will|year=1990|publisher=Mercury House|isbn=9780916515928|page=[https://archive.org/details/withoutforceorli00will/page/37 37]|editor=William M. Brinton, Alan Rinzler}}</ref>{{·}}[[Stephen Hawking]]<ref>{{cite book|title=God, Time and Stephen Hawking|year=2001|publisher=Kregel Publications|isbn=9780825460296|page=18|author=David Wilkinson}}</ref>{{·}}[[Joseph Rotblat]]<ref>{{cite book|title=Joseph Rotblat: Visionary for Peace|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527611270|editor=Reiner Braun, Robert Hinde, David Krieger, Harold Kroto, Sally Milne}}</ref> {{·}}[[Edward Said]]<ref>{{cite book|title=Edward Said: The Legacy of a Public Intellectual|year=2007|publisher=Academic Monographs|isbn=9780522853575|page=27|editor=Ned Curthoys, Debjani Ganguly}}</ref>{{·}}[[Sidney Hook]]{{·}}[[A. C. Grayling]]{{·}}[[Colin McGinn]]{{·}}[[Txillardegi]]<ref>[[Joxe Azurmendi|Azurmendi, Joxe]] (1999): Txillardegiren saioa: hastapenen bila, ''[[Jakin (magazine)|Jakin]]'', 114: pp 17–45. ISSN 0211-495X</ref> | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nbsp}}|[[Analytic philosophy]]<br/>[[Automated reasoning]]<br/>[[Automated theorem proving]]<br/>[[Axiom of reducibility]]<br/>[[Barber paradox]]<br/>[[Berry paradox]]<br/>[[Chicken (game)|Chicken]]<br/>[[Connective (logic)|Connective]]<br/>[[Definite description]]<br/>[[Descriptivist theory of names]]<br/>[[Double negation]]<br/>[[Existential fallacy]]<br/>[[Failure of reference]]<br/>[[Knowledge by acquaintance]]<br/>[[Knowledge by description]]<br/>[[Logical atomism]]<br/>[[Logical form]]<br/>[[Mathematical beauty]]<br/>[[Mathematical logic]]<br/>[[Meaning (philosophy of language)|Meaning]]<br/>[[Metamathematics]]<br/>[[Philosophical logic]]<br/>[[Propositional calculus]]<br/>[[Naive set theory]]<br/>[[Neutral monism]]<br/>[[Paradoxes of set theory]]<br/>[[Peano-Russell notation]]<br/>[[Propositional formula]]<br/>[[Self-refuting idea]]<br/>[[Quantification (logic)|Quantification]]<br/>[[Round square copula]]<br/>[[Relation (logic)|Relation]]<br/>[[Russell conjugation]]<br/>[[Russell's paradox]]<br/>[[Russell's teapot]]<br/>[[Set-theoretic definition of natural numbers]]<br/>[[Singleton (mathematics)|Singleton]]<br/>[[Theory of descriptions]]<br/>[[Type theory]]<br/>[[Tensor product of graphs]]<br/>[[Unity of the proposition]]}} | signature = Bertrand Russell signature.svg |alma_matter = [[Trinity College, Cambridge]]}} '''ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ, ਤੀਜਾ ਅਰਲ ਰਸਲ''', [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਓਐਮ]], [[ਫੈਲੋ ਆਫ਼ ਦ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ|ਐਫਆਰਐੱਸ]]<ref name="frs">{{cite doi|10.1098/rsbm.1973.0021}}</ref> ({{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|s|əl}}; 18 ਮਈ 1872 – 2 ਫਰਵਰੀ 1970), ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਗਣਿਤਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਲੇਖਕ, [[ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਕ]] ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Life of Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar|year=1976|publisher=Knopf|isbn=9780394490595|page=[https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar/page/119 119]|quote=He became a relentless political activist during the First World War, and throughout his life was an ardent advocate of parliamentary democracy through the support first of the Liberal Party and then of Labour.}}</ref><ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"], 1 May 2003</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>"I have imagined myself in turn a Liberal, a Socialist, or a Pacifist, but I have never been any of these things, in any profound sense."—''Autobiography'', p. 260.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] m91y7i6xdqoqsr1rxlneuql2v9sv6y6 0 56327 837839 700624 2026-04-29T13:01:55Z Gurtej Chauhan 27423 "[[:en:Special:Redirect/revision/1222391105|Kariha]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 837839 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Kariha | native_name = | native_name_lang = pan | settlement_type = Village | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | coordinates = {{coord|31.1429684|N|76.0581354|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Bhagat Singh Nagar district|Shaheed Bhagat Singh Nagar]] | government_type = [[Panchayati raj (India)|Panchayat raj]] | governing_body = [[Gram panchayat]] | unit_pref = Metric | elevation_m = 351 | population_total = 2533<ref name=census>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0305_PART_B_DCHB%20_SAHID%20BHAGAT%20SINGH%20NAGAR.pdf|title=District Census Handbook SBS Nagar|work=censusindia.gov.in}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = [[Human sex ratio|Sex ratio]] 1273/1256 [[male|♂]]/[[female|♀]] | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 144508 | area_code = 01823 | area_code_type = [[Telephone code]] | iso_code = IN-PB | registration_plate = | blank1_name_sec2 = [[Post office]] | blank1_info_sec2 = Naura<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-villagedirectory/Directory/short_code_rural_03.pdf|title=All India pincode directory|work=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|nawanshahr.nic.in}} | demographics1_info1 = [[Punjabi language|Punjabi]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = }} '''ਕਰੀਹਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਡਾਕ ਘਰ ਨੌਰਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] ਤੋਂ 6.3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਤੋਂ 8.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ]] ਤੋਂ 97 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਸਰਪੰਚ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=List of Sarpanches of Gram Panchayats in SBS Nagar district |url=http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924184443/http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |archive-date=24 September 2017 |access-date=28 November 2016 |website=nawanshahr.gov.in (extract from Punjab Government Gazette)}}</ref> == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 504 ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ 2533 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1277 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 1256 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਰੀਹਾ ਦੀ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 79.33% ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Child Sex Ratio in India (2001-2011) |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=103437 |website=pib.nic.in}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 855 ਲੋਕ ਕੰਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 712 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 143 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Kariha population as of 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=35558 |website=[[2011 Census of India]]}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ,ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ 1978 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Details about GPS Kariha School |url=http://www.icbse.com/schools/gsss-kariha/03060305802 |website=icbse.com}}</ref> ਸਕੂਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿਡ-ਡੇਅ ਮੀਲ ਸਕੀਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਡ-ਡੇ-ਮੀਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mid Day Meal Society |url=http://www.ssapunjab.org/mdm/ |website=ssapunjab.org}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੂਲ 6 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗੈਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Details about Cambridge International School |url=http://www.icbse.com/schools/cambridge-international-school/03060305803 |website=icbse.com}}</ref> [[ਮੁਕੰਦਪੁਰ|ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮੁਕੰਦਪੁਰ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਬੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ (ਆਈ. ਟੀ. ਆਈ. ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ) 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਤੋਂ 59 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf "List of Schools and Colleges in SBS Nagar district"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> == ਆਵਾਜਾਈ == ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਝੰਡਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਜੋ 63 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡ਼ਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Distance from Kariha (Multiple routes) |url=https://www.google.co.in/maps/dir/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Nawanshahr+Railway+Station,+Railway+Road,+Guru+Ravidas+Nagar,+Nawanshahr,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Garhshankar+Junction,+Garhshankar-Hoshiarpur+Road,+Garhshankar,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Ludhiana+Airport,+Ludhiana,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Sri+Guru+Ram+Dass+Jee+International+Airport,+Raja+Sansi,+Punjab/@31.2760533,74.9400889,9z/am=t/data=!3m1!4b1!4m50!4m49!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abdc00733d547:0xb47c552bf41ad7ec!2m2!1d76.1089072!2d31.1216023!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abf70c8ccbed7:0xe1194be2a5ffb5d8!2m2!1d76.1385636!2d31.2240694!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391a83a8f16dc85d:0x4d81be91b95ee708!2m2!1d75.9569956!2d30.8505353!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x39196609c25343eb:0x2284aab8b51ba16d!2m2!1d74.8066719!2d31.7055209!3e0 |website=Google Map}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.punjabtourism.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ] * [https://web.archive.org/web/20180804201629/http://punjabcensus.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ] * [https://web.archive.org/web/20161018231343/http://cept.gov.in/lbpsd/placesearch.aspx ਸਥਾਨ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿੰਨਕੋਡ] {{Shaheed Bhagat Singh Nagar district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] qk8q3i1ge2dopevk6hawb3gqhzzugzd 837840 837839 2026-04-29T13:03:50Z Gurtej Chauhan 27423 837840 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਕਰੀਹਾ''' | native_name = | native_name_lang = pan | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | coordinates = {{coord|31.1429684|N|76.0581354|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Bhagat Singh Nagar district|Shaheed Bhagat Singh Nagar]] | government_type = [[Panchayati raj (India)|Panchayat raj]] | governing_body = [[Gram panchayat]] | unit_pref = Metric | elevation_m = 351 | population_total = 2533<ref name=census>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0305_PART_B_DCHB%20_SAHID%20BHAGAT%20SINGH%20NAGAR.pdf|title=District Census Handbook SBS Nagar|work=censusindia.gov.in}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = [[Human sex ratio|Sex ratio]] 1273/1256 [[male|♂]]/[[female|♀]] | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 144508 | area_code = 01823 | area_code_type = [[Telephone code]] | iso_code = IN-PB | registration_plate = | blank1_name_sec2 = [[Post office]] | blank1_info_sec2 = Naura<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-villagedirectory/Directory/short_code_rural_03.pdf|title=All India pincode directory|work=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|nawanshahr.nic.in}} | demographics1_info1 = [[Punjabi language|Punjabi]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = }} '''ਕਰੀਹਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਡਾਕ ਘਰ ਨੌਰਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] ਤੋਂ 6.3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਤੋਂ 8.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ]] ਤੋਂ 97 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਸਰਪੰਚ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=List of Sarpanches of Gram Panchayats in SBS Nagar district |url=http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924184443/http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |archive-date=24 September 2017 |access-date=28 November 2016 |website=nawanshahr.gov.in (extract from Punjab Government Gazette)}}</ref> == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 504 ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ 2533 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1277 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 1256 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਰੀਹਾ ਦੀ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 79.33% ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Child Sex Ratio in India (2001-2011) |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=103437 |website=pib.nic.in}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 855 ਲੋਕ ਕੰਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 712 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 143 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Kariha population as of 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=35558 |website=[[2011 Census of India]]}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ,ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ 1978 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Details about GPS Kariha School |url=http://www.icbse.com/schools/gsss-kariha/03060305802 |website=icbse.com}}</ref> ਸਕੂਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿਡ-ਡੇਅ ਮੀਲ ਸਕੀਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਡ-ਡੇ-ਮੀਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mid Day Meal Society |url=http://www.ssapunjab.org/mdm/ |website=ssapunjab.org}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੂਲ 6 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗੈਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Details about Cambridge International School |url=http://www.icbse.com/schools/cambridge-international-school/03060305803 |website=icbse.com}}</ref> [[ਮੁਕੰਦਪੁਰ|ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮੁਕੰਦਪੁਰ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਬੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ (ਆਈ. ਟੀ. ਆਈ. ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ) 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਤੋਂ 59 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf "List of Schools and Colleges in SBS Nagar district"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> == ਆਵਾਜਾਈ == ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਝੰਡਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਜੋ 63 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡ਼ਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Distance from Kariha (Multiple routes) |url=https://www.google.co.in/maps/dir/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Nawanshahr+Railway+Station,+Railway+Road,+Guru+Ravidas+Nagar,+Nawanshahr,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Garhshankar+Junction,+Garhshankar-Hoshiarpur+Road,+Garhshankar,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Ludhiana+Airport,+Ludhiana,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Sri+Guru+Ram+Dass+Jee+International+Airport,+Raja+Sansi,+Punjab/@31.2760533,74.9400889,9z/am=t/data=!3m1!4b1!4m50!4m49!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abdc00733d547:0xb47c552bf41ad7ec!2m2!1d76.1089072!2d31.1216023!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abf70c8ccbed7:0xe1194be2a5ffb5d8!2m2!1d76.1385636!2d31.2240694!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391a83a8f16dc85d:0x4d81be91b95ee708!2m2!1d75.9569956!2d30.8505353!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x39196609c25343eb:0x2284aab8b51ba16d!2m2!1d74.8066719!2d31.7055209!3e0 |website=Google Map}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.punjabtourism.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ] * [https://web.archive.org/web/20180804201629/http://punjabcensus.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ] * [https://web.archive.org/web/20161018231343/http://cept.gov.in/lbpsd/placesearch.aspx ਸਥਾਨ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿੰਨਕੋਡ] {{Shaheed Bhagat Singh Nagar district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] tb391hyc99qoy1s66ukvneyfxus5jn4 837850 837840 2026-04-29T13:46:26Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਆਵਾਜਾਈ */ 837850 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''ਕਰੀਹਾ''' | native_name = | native_name_lang = pan | settlement_type = ਪਿੰਡ | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_map_caption = Location in Punjab, India | coordinates = {{coord|31.1429684|N|76.0581354|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[Punjab, India|Punjab]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Bhagat Singh Nagar district|Shaheed Bhagat Singh Nagar]] | government_type = [[Panchayati raj (India)|Panchayat raj]] | governing_body = [[Gram panchayat]] | unit_pref = Metric | elevation_m = 351 | population_total = 2533<ref name=census>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0305_PART_B_DCHB%20_SAHID%20BHAGAT%20SINGH%20NAGAR.pdf|title=District Census Handbook SBS Nagar|work=censusindia.gov.in}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = [[Human sex ratio|Sex ratio]] 1273/1256 [[male|♂]]/[[female|♀]] | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 144508 | area_code = 01823 | area_code_type = [[Telephone code]] | iso_code = IN-PB | registration_plate = | blank1_name_sec2 = [[Post office]] | blank1_info_sec2 = Naura<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-villagedirectory/Directory/short_code_rural_03.pdf|title=All India pincode directory|work=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|nawanshahr.nic.in}} | demographics1_info1 = [[Punjabi language|Punjabi]] | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = }} '''ਕਰੀਹਾ''' ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਡਾਕ ਘਰ ਨੌਰਾ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] ਤੋਂ 6.3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਤੋਂ 8.2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ]] ਤੋਂ 97 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਸਰਪੰਚ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=List of Sarpanches of Gram Panchayats in SBS Nagar district |url=http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924184443/http://nawanshahr.gov.in/Election%20website/DDPO16-09-2013/Elected%20Sarpanches%20Distt.%20SBS%20Nagar2013.pdf |archive-date=24 September 2017 |access-date=28 November 2016 |website=nawanshahr.gov.in (extract from Punjab Government Gazette)}}</ref> == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 504 ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ 2533 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1277 ਪੁਰਸ਼ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 1256 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਕਰੀਹਾ ਦੀ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 79.33% ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Child Sex Ratio in India (2001-2011) |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=103437 |website=pib.nic.in}}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰੀਹਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ 855 ਲੋਕ ਕੰਮਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 712 ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ 143 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Kariha population as of 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=35558 |website=[[2011 Census of India]]}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ,ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ 1978 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Details about GPS Kariha School |url=http://www.icbse.com/schools/gsss-kariha/03060305802 |website=icbse.com}}</ref> ਸਕੂਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿਡ-ਡੇਅ ਮੀਲ ਸਕੀਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਡ-ਡੇ-ਮੀਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mid Day Meal Society |url=http://www.ssapunjab.org/mdm/ |website=ssapunjab.org}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੂਲ 6 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗੈਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹੈ ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Details about Cambridge International School |url=http://www.icbse.com/schools/cambridge-international-school/03060305803 |website=icbse.com}}</ref> [[ਮੁਕੰਦਪੁਰ|ਅਮਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮੁਕੰਦਪੁਰ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਬੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ (ਆਈ. ਟੀ. ਆਈ. ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ) 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟਸ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਤੋਂ 59 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਲਵਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ।<ref name="SBSNP">{{Cite web |title=List of Schools and Colleges in SBS Nagar district |url=http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf |website=sbsnagarpolice.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.sbsnagarpolice.com/Forms/School%20College%20of%20SBS%20Nagar.pdf "List of Schools and Colleges in SBS Nagar district"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> == ਆਵਾਜਾਈ == [[ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਝੰਡਾਜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਪਿੰਡ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (9.9 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਸਾਾਹਨੇਵਾਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਜੋ 63 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡ਼ਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Distance from Kariha (Multiple routes) |url=https://www.google.co.in/maps/dir/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Nawanshahr+Railway+Station,+Railway+Road,+Guru+Ravidas+Nagar,+Nawanshahr,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Garhshankar+Junction,+Garhshankar-Hoshiarpur+Road,+Garhshankar,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Ludhiana+Airport,+Ludhiana,+Punjab/Kariha,+Nawanshahr,+Punjab/Sri+Guru+Ram+Dass+Jee+International+Airport,+Raja+Sansi,+Punjab/@31.2760533,74.9400889,9z/am=t/data=!3m1!4b1!4m50!4m49!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abdc00733d547:0xb47c552bf41ad7ec!2m2!1d76.1089072!2d31.1216023!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391abf70c8ccbed7:0xe1194be2a5ffb5d8!2m2!1d76.1385636!2d31.2240694!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x391a83a8f16dc85d:0x4d81be91b95ee708!2m2!1d75.9569956!2d30.8505353!1m5!1m1!1s0x391a95e0a1d5e9b3:0x3f6950993d2ac961!2m2!1d76.0609476!2d31.1428163!1m5!1m1!1s0x39196609c25343eb:0x2284aab8b51ba16d!2m2!1d74.8066719!2d31.7055209!3e0 |website=Google Map}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.punjabtourism.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ] * [https://web.archive.org/web/20180804201629/http://punjabcensus.gov.in/ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ] * [https://web.archive.org/web/20161018231343/http://cept.gov.in/lbpsd/placesearch.aspx ਸਥਾਨ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿੰਨਕੋਡ] {{Shaheed Bhagat Singh Nagar district}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] pj11qiifp4gh5zfuayfmy4ha5dtzxbn 0 56690 837877 754125 2026-04-29T19:23:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837877 wikitext text/x-wiki [[File:Aussteuerschrank (fcm).jpg|thumb|''ਆਉਸਟੌਇਆਸ਼ਰਾਂਕ'' - ਦਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲਮਾਰੀ ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ।]] '''ਦਾਜ''' ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਖ ਜਾਂ ਮਾਲ-ਧਨ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=jgoody1976>{{cite book|last=Goody|first=Jack|title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain|url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse|year=1976|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/6 6]}}</ref> ਦਾਜ [[ਲਾੜੀ ਦਾ ਮੁੱਲ|ਲਾੜੀ ਦੇ ਮੁੱਲ]] ਅਤੇ [[ਵਿਧਵਾ ਧਨ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਲਾੜੀ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਲਾੜਾ ਜਾਂ ਉਹਦਾ ਪਰਵਾਰ ਲਾੜੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਰਕਮ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾੜੇ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾੜੀ ਦੇ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Goody |first=Jack |title=Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain |url=https://archive.org/details/productionreprod0000unse |year=1976 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/productionreprod0000unse/page/8 8]}}</ref> ਦਾਜ ਦਾ ਰਵਾਜ਼ ਪੁਰਾਣੇ-ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜੇ, ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== * Hirsch, Jennifer S., Wardlow, Holly, [http://books.google.com/books?id=fRZ4qJ5EVpkC&printsec=frontcover ''Modern loves: the Anthropology of Romantic Courtship & Companionate Marriage''], Macmillan, 2006. ISBN 0-472-09959-0. Cf. Chapter 1 "Love and Jewelry", on contrasting a dowry and a bride price. ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Dowry|ਦਾਜ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਲਾਕ]] 7g8knqhmxvz7z86ke5lvu0qaxq2zo1b 0 58732 837887 829214 2026-04-29T19:40:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837887 wikitext text/x-wiki [[File:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|thumb|300px|[[ਸੀਮਿਓਨ ਸੋਲੋਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਫੋ ਅਤੇ ਏਰੀਨਾ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ।]] {{LGBT sidebar}} '''ਲੈਸਬੀਅਨ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Lesbian) ਇੱਕ '''ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤ''' ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lesbian">{{Cite web |title=Lesbian |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100100998 |access-date=December 10, 2018 |publisher=[[Oxford Reference]]}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> ਲੇਸਬੀਅਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਜਾਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Solarz">{{Cite book |last=Committee on Lesbian Health Research Priorities |url=https://books.google.com/books?id=jVzGMF25uasC&pg=PA22 |title=Lesbian Health: Current Assessment and Directions for the Future |last2=Neuroscience and Behavioral Health Program |last3=Health Sciences Policy Program, Health - Sciences Section - Institute of Medicine |publisher=[[National Academies Press]] |year=1999 |isbn=0309174066 |page=22 |access-date=October 16, 2013}}</ref> ਲੈਸਬੀਅਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Lesbian|publisher=[[Reference.com]]|accessdate=July 20, 2014|url=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ "ਲੈਸਬੀਅਨ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨੁਕਸਾਨ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭਾਗੀਦਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟਸ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ। ==ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ== ਸ਼ਬਦ ''ਲੈਸਬੀਅਨ'' ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯੂਨਾਨੀ ਟਾਪੂ ''[[ਲੈਸਬੋਸ]]'' ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਪੂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਇਸਵੀ ਪੂਰਵ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰਾ [[ਸਾਫ਼ੋ]] ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ''ਲੈਸਬੀਅਨ'' ਸ਼ਬਦ ਲੈਸਬੋਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਾਈਨ]]। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== <!--If a listed source is used as a citation: please remove it from this section. Note: a personal blog cannot be used as a citation; however, award-winning blogs, blogs from significant figures (e.g. novelist, scholar, politician, journalist) and organizations (e.g. newspaper, institution) may be notable. See [[Citizen journalism]] and [[User-generated content#Blogs]].--> {{refbegin|40em}} * {{Cite web |last=Aron |first=Nina Renata |date=July 19, 2017 |title=This was the first pornography magazine for lesbians by lesbians—and it was a vital feminist voice |url=https://timeline.com/on-our-backs-lesbian-9e1422a140b9 |website=Timeline |access-date=ਅਗਸਤ 24, 2021 |archive-date=ਜਨਵਰੀ 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108045356/https://timeline.com/on-our-backs-lesbian-9e1422a140b9 |url-status=dead }} * {{Cite web |last=Brownworth |first=Victoria A. |date=October 19, 2018 |title=Lesbian Erasure |url=https://echomag.com/lesbian-erasure/ |website=Echo Magazine |access-date=ਅਗਸਤ 24, 2021 |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222122932/https://echomag.com/lesbian-erasure/ |dead-url=yes }} * {{Cite news |last=Cutler |first=Jacqueline |date=January 4, 2020 |title=Radical action: 'Tonight We Bombed the U.S. Capitol' details 1970s rise of leftist, mostly lesbian terror group M19 |work=[[New York Daily News]] |url=https://www.nydailynews.com/entertainment/ny-radical-group-m19-tonight-we-bombed-capitol-book-20200104-tgfkzwp5lnag7j5d6oxi6toqsu-story.html }} * {{Cite news |last=Ditum |first=Sarah |date=11 July 2018 |title=Why were lesbians protesting at Pride? Because the LGBT coalition leaves women behind |work=[[New Statesman]] |url=https://www.newstatesman.com/politics/feminism/2018/07/why-were-lesbians-protesting-pride-because-lgbt-coalition-leaves-women }} * {{Cite magazine |last=Elbir |first=Dilara |date=17 September 2019 |title=Why films about lesbian characters should be called lesbian films |url=https://lwlies.com/articles/why-films-about-lesbian-characters-should-be-called-lesbian-films/ |url-status=dead |magazine=[[Little White Lies (magazine)|Little White Lies]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205221245/https://lwlies.com/articles/why-films-about-lesbian-characters-should-be-called-lesbian-films/ |archive-date=5 December 2019 |access-date=26 November 2019 }} * {{Cite news |last=Fleming |first=Pippa |date=July 3, 2018 |title=The gender-identity movement undermines lesbians |work=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/open-future/2018/07/03/the-gender-identity-movement-undermines-lesbians }} * {{Cite web |last=Herzog |first=Katie |date=November 27, 2020 |title=Where Have All The Lesbians Gone? |url=https://andrewsullivan.substack.com/p/where-have-all-the-lesbians-gone-0a7 |website=[[The Weekly Dish]] }} * {{Cite news |last=Jansen |first=Charlotte |date=15 February 2021 |title='We wanted people to see that we exist': the photographer who recorded lesbian life in the 70s |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2021/feb/15/jeb-lesbian-photographer-eye-to-eye-republished-joan-e-biren }} * {{Cite web |last=Kenny |first=Gillian |date=11 February 2020 |title=The 'Itch', and Other Ways History Explained Lesbianism |url=https://www.vice.com/en_au/article/epgbd4/the-itch-and-other-ways-history-explained-lesbianism |website=[[Vice Media]] }} * {{Cite magazine |last=Levy |first=Ariel |date=March 2, 2009 |title=Lesbian Nation |url=https://www.newyorker.com/magazine/2009/03/02/lesbian-nation |magazine=[[The New Yorker]] }} * {{Cite web |last=Morris |first=Bonnie J. |date=December 22, 2016 |title=Dyke Culture and the Disappearing L |url=http://www.slate.com/blogs/outward/2016/12/22/disappearing_lesbians_and_the_need_to_preserve_dyke_culture.html |website=Outward |publisher=[[Slate (magazine)|Slate]] }} * {{Cite web |last=Reilly |first=Peter J. |title=Lesbians Want A Church Of Their Own And IRS Approves |url=https://www.forbes.com/sites/peterjreilly/2018/08/03/lesbians-want-a-church-of-their-own-and-irs-approves/ |access-date=2021-01-13 |website=Forbes |language=en }} * {{Cite web |last=Robertson |first=Julia Diana |date=July 25, 2017 |title=Annemarie Schwarzenbach—The Forgotten Woman—Activist, Writer & Style Icon |url=https://www.huffpost.com/entry/annemarie-schwarzenbachforgotten-style-icon-writer_b_59736407e4b0f1feb89b43c8 |website=[[HuffPost]] }} * {{Cite news |last=Stephenson |first=Miranda |date=June 20, 2020 |title=Why is 'lesbian' still a dirty word? |work=[[Varsity (Cambridge)|Varsity]] |url=https://www.varsity.co.uk/lifestyle/19492 }} * {{Cite news |last=Swan |first=Rachel |date=June 25, 2014 |title=Pride of Place: As the Nation's Gay Districts Grow More Affluent, Lesbians Are Migrating to the 'Burbs |work=[[SF Weekly]] |url=http://www.sfweekly.com/news/pride-of-place-as-the-nations-gay-districts-grow-more-affluent-lesbians-are-migrating-to-the-burbs/ }} * {{Cite news |last=Tapponi |first=Róisín |date=28 February 2020 |title=It's about time film began representing the lesbian gaze |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/film/2020/feb/28/its-about-time-film-began-representing-the-lesbian-gaze-portrait-of-a-lady-on-fire }} * {{Cite news |last=Trebay |first=Guy |date=June 27, 2004 |title=The Subtle Power of Lesbian Style |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2004/06/27/style/the-subtle-power-of-lesbian-style.html }} * {{Cite web |last=Wenham |first=Kitty |date=2019-07-12 |title=Straight women need to stop claiming they'd 'go gay' for Megan Rapinoe |url=https://www.independent.co.uk/voices/megan-rapinoe-lgbt-girl-crush-lesbian-us-womens-football-soccer-world-cup-a9002846.html |access-date=2021-01-13 |website=The Independent |language=en }} {{refend}} ;ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਜਰਨਲ {{refbegin|40em}} * {{Cite book |title=Female Erasure: What You Need To Know About Gender Politics' War on Women, the Female Sex and Human Rights |date=2016 |publisher=Tidal Time Publishing |isbn=978-0997146707 |editor-last=Barrett |editor-first=Ruth |edition=1st |location=California}} * {{Cite book |last=Castle |first=Terry |title=The Apparitional Lesbian: Female Homosexuality and Modern Culture |date=1995 |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=0-231-07652-5 |edition=1st |author-link=Terry Castle}} * {{Cite book |title=Lesbians, Levis and Lipstick: The Meaning of Beauty in Our Lives |date=1999 |publisher=[[The Haworth Press]] |isbn=0-7890-0661-8 |editor-last=Cogan |editor-first=Jeanine C. |editor-last2=Erickson |editor-first2=Joanie M.}} * {{Cite book |title=Lesbian Images in International Popular Culture |url=https://archive.org/details/isbn_9781560237969 |date=2010 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1560237969 |editor-last=Cooper |editor-first=Sara E. }} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/dykelifefromgrow00jayk |title=Dyke Life: From Growing Up To Growing Old, A Celebration Of The Lesbian Experience |date=1995 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0465039074 |editor-last=[[Karla Jay|Jay]] |editor-first=Karla }} * {{Cite book |last=Jeffreys |first=Sheila |url=https://archive.org/details/unpackingqueerpo00jeff |title=Unpacking Queer Politics: A Lesbian Feminist Perspective |date=2003 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0745628370 |edition=1st |author-link=Sheila Jeffreys }} * {{Cite journal |last=Katz |first=Sue |date=2017 |title=Working class dykes: class conflict in the lesbian/feminist movements in the 1970s |journal=The Sixties: A Journal of History, Politics and Culture |publisher=[[Routledge]] |volume=10 |issue=2 |pages=281–289 |doi=10.1080/17541328.2017.1378512 |issn=1754-1328 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=Elizabeth Lapovsky |url=https://archive.org/details/bootsofleathersl00kenn_0 |title=Boots of Leather, Slippers of Gold: The History of a Lesbian Community |last2=Davis |first2=Madeline D. |date=1993 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-90293-2 |author-link=Elizabeth Lapovsky Kennedy }} * {{Cite book |last=Lowey |first=Robin |title=Game Changers: Lesbians You Should Know About |date=2017 |publisher=Epochalips Books |isbn=978-1532353710 |edition=1st |oclc=1049175226}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/MakingInvisibleHistoriesVisibleTheJuneL.MazerLesbianArchive |title=The June L. Mazer Lesbian Archives: Making Invisible Histories Visible |date=2014 |publisher=[[UCLA Center for the Study of Women]] ([[Regents of the University of California]]) |isbn=978-0-615-99084-2 |editor-last=McHugh |editor-first=Kathleen A. |editor-last2=Johnson-Grau |editor-first2=Brenda |editor-last3=Sher |editor-first3=Ben Raphael }} * {{Cite book |last=Millward |first=Liz |title=Killing Off the Lesbians: A Symbolic Annihilation on Film and Television |url=https://archive.org/details/killingofflesbia0000mill |last2=Dodd |first2=Janice G. |last3=Fubara-Manuel |first3=Irene |date=2017 |publisher=[[McFarland & Company]] |isbn=978-1476668161 |location=Jefferson, North Carolina }} * {{Cite journal |last=Moreno-Domínguez |first=Silvia |last2=Raposo |first2=Tania |last3=Elipe |first3=Paz |date=2019 |title=Body Image and Sexual Dissatisfaction: Differences Among Heterosexual, Bisexual, and Lesbian Women |journal=[[Frontiers in Psychology]] |volume=10 |page=903 |doi=10.3389/fpsyg.2019.00903 |issn=1664-1078 |pmc=6520663 |pmid=31143139 |doi-access=free |s2cid=147707651}} * {{Cite book |last=Morris |first=Bonnie J. |url=http://www.sunypress.edu/p-6263-the-disappearing-l.aspx |title=The Disappearing L: Erasure of Lesbian Spaces and Culture |date=2016 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-1-4384-6177-9 |edition=1st |author-link=Bonnie J. Morris |access-date=2021-08-24 |archive-date=2017-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627083347/http://www.sunypress.edu/p-6263-the-disappearing-l.aspx |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Munt |first=Sally R. |title=Heroic Desire: Lesbian Identity and Cultural Space |url=https://archive.org/details/heroicdesirelesb0000munt |date=1998 |publisher=[[New York University Press]] |isbn=978-0814756065 |edition=1st |author-link=Sally Rowena Munt }} * {{Cite book |last=Myers |first=JoAnne |url=https://rowman.com/ISBN/9780810863279/The-A-to-Z-of-the-Lesbian-Liberation-Movement-Still-the-Rage |title=The A to Z of the Lesbian Liberation Movement: Still the Rage (The A to Z Guide Series, No. 73) |date=2003 |publisher=[[The Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6811-3 |edition=1st |location=Lanham, Maryland |access-date=2018-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180730131454/https://rowman.com/ISBN/9780810863279/The-A-to-Z-of-the-Lesbian-Liberation-Movement-Still-the-Rage |archive-date=2018-07-30 |url-status=dead }} (Original U.S. copyright is 2003.) * {{Cite book |last=Richards |first=Dell |url=https://archive.org/details/lesbianlistslook00rich_0 |title=Lesbian Lists: A Look at Lesbian Culture, History, and Personalities |date=1990 |publisher=[[Alyson Publications]] |isbn=155583163X |edition=1st }} * {{Cite book |last=Weiss |first=Andrea |title=Vampires and Violets : Lesbians in the Cinema |url=https://archive.org/details/vampiresvioletsl0000andr |date=1992 |publisher=[[Jonathan Cape]] |isbn=0-224-03575-4 |edition=1st |location=London, United Kingdom |author-link=Andrea Weiss (filmmaker)}} {{refend}} ; ਆਡੀਓ * {{Cite web |last=Guy Raz |date=August 7, 2010 |title='Late-Life Lesbians' Reveal Fluidity Of Sexuality |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129050832 |website=[[All Things Considered]] |publisher=[[NPR]]}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Lesbianism}} {{wikiquote}} {{Wiktionary|lesbian|Lesbian|lesbianism}} * [https://womenslibrary.org.uk/explore-the-library-and-archive/the-archive-collection/the-lesbian-archive/ Lesbian Archive] at [[Glasgow Women's Library]] * [https://www.bayarealesbianarchives.org/ Bay Area Lesbian Archives] * [https://www.mazerlesbianarchives.org/ June L. Mazer Lesbian Archives] * [https://lesbianherstoryarchives.org/ Lesbian Herstory Archives] * [https://curlie.org/search?q=lesbian&stime=92452189 ''Lesbian''] at [[Curlie]] * [https://www.lesbianmedia.tv/ ''Lesbian Media''] * [http://lesbiansovereverything.com/ ''Lesbians Over Everything''] * [http://www.sinisterwisdom.org/oralherstorians Oral Herstorians Collection] at [[Sinister Wisdom]] * [https://seesaw.typepad.com/dykeaquarterly/ ''Dyke, A Quarterly''], published 1975–1979 (online annotated archive, live website) * [https://web.archive.org/web/20021203222212/http://www.sappho.com/vintage/index.html Vintage Images], ''Isle of Lesbos'' (''Sappho.com'') * [https://www.statista.com/topics/1249/homosexuality/ ''U.S. Homosexuality – Statistics & Facts''], [[Statista]], 2017 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੈਸਬੀਅਨਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗਕ ਅਨੁਸਥਾਪਨ]] srcsh119l2talmco0y3gtau0x1jsc0t 0 59778 837934 602335 2026-04-29T20:45:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837934 wikitext text/x-wiki [[File:Vine.jpg|thumb|ਕਿਸੇ ਵੇਲ ਦਾ [[ਤੰਦੂਆ]]]] '''ਵੇਲ''' ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ [[ਬੂਟਾ|ਬੂਟੇ]] ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਵਧਦੇ ਸਮੇਂ ਲਮਕਣ ਜਾਂ ਝੂਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅੱਗੋ-ਅੱਗੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਜਾਣ।<ref name="isbn0-19-861271-0">{{cite book |author=Brown, Lesley |title=The New shorter Oxford English dictionary on historical principles |url=https://archive.org/details/newshorteroxford0002unse |publisher=Clarendon |location=Oxford [Eng.] |year=1993 |pages= |isbn=0-19-861271-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref name="BotGloss">Jackson, Benjamin, Daydon; A Glossary of Botanic Terms with their Derivation and Accent; Published by Gerald Duckworth & Co. London, 4th ed 1928</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Climbing plants|ਵੇਲਦਾਰ ਬੂਟਿਆਂ}} * [http://www.vinest.net/vinestjournal/index.php?ntc=113 ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਢੀ ਵੇਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724121403/http://www.vinest.net/vinestjournal/index.php?ntc=113 |date=2011-07-24 }} * {{Cite NSRW|wstitle=Twiner}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੂਟੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਲਾਂ]] srmos9lkohv67nu1piin7py33q5fvy0 0 60550 837873 613194 2026-04-29T19:16:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837873 wikitext text/x-wiki '''ਪਰਲ ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ 2011''' ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ ਦਾ ਦੁਜਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਮੁਕਾਲਬਾ ਜੋ ਮਿਤੀ 1 ਤੋਂ 20 ਨਵੰਬਰ 2011 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ 14 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://www.kabaddinews.com/index.php/upcoming-tournaments/india-kabaddi-tournaments/25-top-news-kabaddi-news/top-news/32-world-kabaddi-cup-begins-in-punjab-nov-1-a |title=World Kabaddi cup begins in Punjab |access-date=2015-05-27 |archive-date=2011-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210203725/http://www.kabaddinews.com/index.php/upcoming-tournaments/india-kabaddi-tournaments/25-top-news-kabaddi-news/top-news/32-world-kabaddi-cup-begins-in-punjab-nov-1-a |dead-url=yes }}</ref> {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਖੇਡ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ | name = 2011 ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ | image = | caption = Logo of the 2011 ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ | start_date = 1 ਨਵੰਬਰ | end_date = 20 ਨਵੰਬਰ | administrator = [[ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] | format = ਸਰਕਲ ਕਬੱਡੀ | tournament_format = ਰਾਉਡ ਰੋਬਿਨ ਅਤੇ ਨਾਕ ਆਉਟ | host = {{flag|India}} | venues = 16 ਸ਼ਹਿਰਾ ਦੇ 16 ਖੇਡ ਸਥਾਨ | participants = 14 | champions = {{IND}} | runners-up1 = {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} | runners-up2 = {{PAK}} | matches = 46 | stat1_label = ਵਧੀਆ ਧਾਵੀ | stat1 = {{flagicon|IND}} ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਖੀਰਾਵਾਲੀ | stat2_label = ਵਧੀਆ ਜਾਫੀ | stat2 = {{flagicon|IND}} ਮੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮੰਗੀ | previous = [[2010 ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ|2010]] (ਪਹਿਲਾ) | next = (ਅਗਲਾ) [[2012 ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ|2012]] }} ==ਟੀਮਾ== ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ 14 ਟੀਮਾ ਨੇ ਮਿਤੀ 1 ਤੋਂ 20 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਹੋਏ ਮੁਕਾਬਲਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref name="open">[http://www.hindustantimes.com/India-news/Punjab/After-gala-start-India-take-on-ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀmany-in-Kabaddi-World-Cup/Article1-763977.aspx After gala start featuring celebrities like [[Shahrukh Khan]], India took on ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀmany in ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Hindustan Times (2 ਨਵੰਬਰ 2011). Retrieved on 2011-11-07.</ref> * {{AFG}} * {{ARG}} * {{AUS}}<sup>DQ</sup> * {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} * {{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} * {{IND}} * {{ITA}} * {{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} * {{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} * {{PAK}} * {{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} * {{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} * {{UK}} * {{USA}}<sup>DQ</sup> <small><sup>DQ</sup> ਨਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਡਿਸਮਿਸ ਕੀਤਾ</small> ==ਪੂਲ== ਟੀਮਾ ਨੂੰ ਦੋ ਪੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪੂਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੱਤ ਟੀਮਾਂ ਹੋਣ। {| class="wikitable" style="width:60%;" |- !width=20%|ਪੂਲ A !width=20%|ਪੂਲ B |- | {{AFG}} <br> {{AUS}} <br> {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} <br> {{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} <br> {{IND}} <br> {{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} <br> {{UK}} <br> | {{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}}<br> {{ARG}} <br> {{ITA}} <br> {{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} <br> {{PAK}} <br> {{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} <br> {{USA}} <br> |} ==ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ== ਪਹਿਲਾ ਹਰੇਕ ਪੂਲ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਦਾ ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪੂਲ ਦੀ ਫਸਟ ਅਤੇ ਸੈਕਿੰਡ ਟੀਮ ਆਗਲੇ ਨਾਕ ਆਉਟ ਰਾਉਡ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਵੇਗੀ। ਇਹ ਟੀਮਾਂ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਤਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੋਥੇ ਸਥਾਨ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ। ==ਖੇਡ ਦੇ ਸਥਾਨ== ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਏ<ref name="fix">[http://www.kabaddi.org/kabaddi/index.php?option=com_content&view=article&id=112:2nd-kabaddi-world-cup-punjab-2011&catid=34:article&Itemid=65 2nd ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ Punjab 2011]. Kabaddi.org (31 October 2011). Retrieved on 2011-11-07.</ref> * ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ * ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫਰੀਦਕੋਟ * ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਟੇਡੀਅਮ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ * ਢੁਡੀਕੇ ਮੋਗਾ * ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਰੋਪੜ * ਵਾਰ ਹੀਰੋ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸੰਗਰੂਰ * ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ * ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਪੂਰਥਲਾ * ਡੋਡਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ * ਲੀਲਾਵਤੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ * ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮਾਨਸਾ * ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ ==ਇਨਾਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ== ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਨੂੰ ਦੋ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਦੁਜੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੂੰ {{INR}}51 ਦੀ ਇਨਾਮ ਰਾਸ਼ੀ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.punjabiportal.com/forum/kabaddi-world-cup-2010-punjab-t2522.html |title=kabaddi world cup 2010 in Punjab: Kabristan - The Graveyard<!-- Bot generated title --> |access-date=2015-05-27 |archive-date=2011-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111129141302/http://www.punjabiportal.com/forum/kabaddi-world-cup-2010-punjab-t2522.html |dead-url=yes }}</ref> ਚੋਥੀ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੂੰ {{INR}}10 ਲੱਖ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਜੋ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ 5 ਲੱਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਧੀਆਂ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://www.punjabnewsline.com/content/view/24695/38/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-05-27 |archive-date=2010-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404022408/http://www.punjabnewsline.com/content/view/24695/38/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>Kanchana Devi [http://truthdive.com/2011/11/02/world-kabaddi-cup-begins-in-punjab-today.html World Kabaddi cup begins in Punjab today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102230210/http://truthdive.com/2011/09/30/vedi-review.html |date=2012-01-02 }}. Truthdive.com. 2 ਨਵੰਬਰ 2011</ref> ==ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ== ਇਸ ਖੇਡ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀਬੁਡ ਕਲਾਕਾਰ [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਕਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ==ਸਮਾਂ ਸਾਰਣੀ== ਸਾਰੇ ਮੈਚ (UTC +5:30) ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣਗੇ। ===ਗਰੁੱਪ ਸਟੇਜ਼=== ====ਪੂਲ A==== {| class=wikitable style="text-align:center" |- !width=175|ਟੀਮ !width=40|{{Tooltip|ਮੈਚ ਖੇਡੇ}} !width=40|{{Tooltip|W|ਜਿੱਤੇ}} !width=40|{{Tooltip|D|ਡਰਾਅ}} !width=40|{{Tooltip|L|ਹਾਰੇ}} !width=40|{{Tooltip|SF|ਜਿੱਤੇ ਅੰਕ}} !width=40|{{Tooltip|SA|ਹਾਰੇ ਅੰਕ}} !width=40|{{Tooltip|SD|ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ}} !width=40|{{Tooltip|Pts|ਅੰਕ}} |- style="background:#ccffcc" |align=left|'''{{IND}}''' |6||6||0||0||362||125||237||'''12''' |- style="background:#ccffcc" |align=left|'''{{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}''' |6||5||0||1||301||180||121||'''10''' |- style="background:white;" |align=left|{{UK}} |6||4||0||2||354||201||153||'''8''' |- style="background:white;" |align=left|{{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |6||2||0||4||206||301||-95||'''4''' |- style="background:white;" |align=left|{{AFG}} |6||2||0||4||119||284||−165||'''4''' |- style="background:white;" |align=left|{{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |6||0||0||6||148||368||−220||'''0''' |- |align=left|{{AUS}} |{{color|gray|6}}||{{color|gray|2}}||{{color|gray|0}}||{{color|gray|4}}||{{color|gray|222}}||{{color|gray|215}}||{{color|gray|7}}||{{color|gray|'''4'''}} |} {{small|ਡੋਪਿੰਗ ਕਾਰਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਿਤ ਕੀਤਾ}} :{{colorbox|#ccffcc}} ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ---- {{fieldhockeybox |date=2 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{AUS}} |score= 68 – 23 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫਰੀਦਕੋਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=2 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |score= 63 – 15 |team2={{AFG}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫਰੀਦਕੋਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=2 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{IND}} |score= 70 – 18 |team2={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫਰੀਦਕੋਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=4 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{IND}} |score= 67 – 21 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਢੁਡੀਕੇ ਮੋਗਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=4 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{UK}} |score= 68 – 13 |team2={{AFG}} |stadium=ਢੁਡੀਕੇ ਮੋਗਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=4 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |score= 51 – 39 |team2={{AUS}} |stadium=ਢੁਡੀਕੇ ਮੋਗਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=6 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |score= 58 – 23 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਵਾਰ ਹੀਰੋ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸੰਗਰੂਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=6 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{IND}} |score= 66 – 23 |team2={{AUS}} |stadium=ਵਾਰ ਹੀਰੋ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸੰਗਰੂਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=6 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |score= 42 – 34 |team2={{UK}} |stadium=ਵਾਰ ਹੀਰੋ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸੰਗਰੂਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=8 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=19:00 |team1={{AFG}} |score= 48 – 41 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=8 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=20:00 |team1={{IND}} |score= 58 – 22 |team2={{UK}} |stadium=ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=8 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=21:30 |team1={{AUS}} |score= 60 – 29 |team2={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |stadium=ਯਾਦਵਿੰਦਰਾ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=10 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{AUS}} |score= 32 – 45 |team2={{UK}} |stadium=ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੋਡਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=10 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |score= 62 – 26 |team2={{AFG}} |stadium=ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੋਡਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=10 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{IND}} |score= 51 – 24 |team2={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |stadium=ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਡੋਡਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=12 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=13:30 |team1={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |score= 64 – 22 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=12 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:30 |team1={{AUS}} |score= 0 - 1 |team2={{AFG}} |stadium=ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ}} *ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਫਗਾਨਸਿਤਾਨ ਨੂੰ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ---- {{fieldhockeybox |date=12 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{UK}} |score= 65 – 19 |team2={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |stadium=ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=15 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:35 |team1={{UK}} |score= 63 – 18 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨੇਪਾਲ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮਾਨਸਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=15 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:35 |team1={{IND}} |score= 50 – 17 |team2={{AFG}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮਾਨਸਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=15 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:45 |team1={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |score= 58 – 19 |team2={{ਝੰਡਾ|ਜਰਮਨੀ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਮਾਨਸਾ}} ---- ====Pool B==== {| class=wikitable style="text-align:center" |- !width=175|ਟੀਮ !width=40|{{Tooltip|Pld|ਮੈਚ ਖੇਡੇ}} !width=40|{{Tooltip|W|ਜਿੱਤੇ}} !width=40|{{Tooltip|D|ਡਰਾਅ}} !width=40|{{Tooltip|L|ਹਾਰੇ}} !width=40|{{Tooltip|SF|ਜਿੱਤੇ ਅੰਕ}} !width=40|{{Tooltip|SA|ਹਾਰੇ ਅੰਕ}} !width=40|{{Tooltip|SD|ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ}} !width=40|{{Tooltip|Pts|ਅੰਕ}} |- style="background:#ccffcc" |align=left|'''{{PAK}}''' |6||5||0||1||371||129||242||'''10''' |- style="background:#ccffcc;" |align=left|'''{{ITA}}''' |6||4||0||2||314||194||120||'''8''' |- style="background:white;" |align=left|{{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |5||3||0||2||222||200||22||'''6''' |- style="background:white;" |align=left|{{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |6||2||0||4||255||258||-3||'''4''' |- style="background:white;" |align=left|{{ARG}} |6||1||0||5||129||402||−273||'''2''' |- style="background:white;" |align=left|{{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |6||0||0||6||134||407||−273||'''0''' |- |align=left|{{USA}}||{{color|gray|5}}||{{color|gray|5}}||{{color|gray|0}}||{{color|gray|0}}||{{color|gray|300}}||{{color|gray|138}}||{{color|gray|162}}||{{color|gray|'''10'''}} |} {{small|ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ}} :{{colorbox|#ccffcc}} ਸੈਮੀਫਾਨਲ ਲ ਕੁਆਲੀਫਾ ਕੀਤਾ ---- {{fieldhockeybox |date=3 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=19:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |score= 49 – 35 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |stadium=ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਟੇਡੀਅਮ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=3 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=20:00 |team1={{ITA}} |score= 68 – 08 |team2={{ARG}} |stadium=ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਟੇਡੀਅਮ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=3 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=21:30 |team1={{PAK}} |score= 39 – 43 |team2={{USA}} |stadium=ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਸਟੇਡੀਅਮ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=5 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{ARG}} |score= 25 – 62 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਰੋਪੜ}} ---- {{fieldhockeybox |date=5 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{PAK}} |score= 71 – 09 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਰੋਪੜ}} ---- {{fieldhockeybox |date=5 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{USA}} |score= 56 – 37 |team2={{ITA}} |stadium=ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਰੋਪੜ}} ---- {{fieldhockeybox |date=7 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |score= 70 – 26 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=7 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{USA}} |score= 71 – 17 |team2={{ARG}} |stadium=ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=7 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{PAK}} |score= 50 – 37 |team2={{ITA}} |stadium=ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ}} ---- {{fieldhockeybox |date=9 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:00 |team1={{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |score= 63 – 24 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਪੂਰਥਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=9 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=15:00 |team1={{PAK}} |score= 82 – 11 |team2={{ARG}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਪੂਰਥਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=9 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{ITA}} |score= 52 – 31 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਪੂਰਥਲਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=11 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=19:00 |team1={{ARG}} |score= 53 – 49 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=11 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=20:00 |team1={{PAK}} |score= 67 – 15 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=11 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=22:30 |team1={{USA}} |score= 54 – 35 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=14 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=13:30 |team1={{USA}} |score= 76 – 10 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਲੀਲਾਵਤੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=14 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=14:30 |team1={{ARG}} |score= 15 – 70 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |stadium=ਲੀਲਾਵਤੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=14 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=16:30 |team1={{ITA}} |score= 49 – 33 |team2={{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}} |stadium=ਲੀਲਾਵਤੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date=16 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=19:05 |team1={{ITA}} |score= 74 – 16 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ}} ---- {{fieldhockeybox |date={{color|gray|16 ਨਵੰਬਰ 2011}} |time= |team1={{color|gray|{{USA}}}} |score= {{color|gray|Abandoned}} |team2={{color|gray|{{ਝੰਡਾ|ਨਾਰਵੇ}}}} |stadium={{color|gray|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ}}}} * ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਿਤ ਕਰਨ ਕਰਨੇ ਮੈਚ ---- {{fieldhockeybox |date=16 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=21:15 |team1={{PAK}} |score= 62 – 14 |team2={{ਝੰਡਾ|ਸਪੇਨ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੇਡੀਅਮ ਜਲੰਧਰ}} ---- ===Knockout stage=== {{Round4-with third <!-- Date-Venue|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |18 ਨਵੰਬਰ – ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ|'''{{IND}}'''|'''74'''|{{ITA}}|15 |18 ਨਵੰਬਰ – ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ|{{PAK}}|39|'''{{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}'''|'''44''' <!-- final --> |20 ਨਵੰਬਰ – ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ|'''{{IND}}'''|'''59'''|{{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}|25 <!-- third place --> |20 ਨਵੰਬਰ – ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ|{{ITA}}|22|'''{{PAK}}'''|'''60''' }} ====Semi-finals==== {{fieldhockeybox |date=18 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=19:15 |team1={{IND}} |score= 74 - 15 |team2={{ITA}} |stadium=ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ}} ---- {{fieldhockeybox |date=18 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=21:15 |team1={{PAK}} |score= 39 - 44 |team2={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |stadium=ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ}} *ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ 8 ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ 2 ਅੰਕ ਦਿਤੇ ਗਏ। ====Third place==== {{fieldhockeybox |date=20 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=17:15 |team1={{ITA}} |score= 22 – 60 |team2={{PAK}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ}} ====Final==== {{fieldhockeybox |date=20 ਨਵੰਬਰ 2011 |time=22:15 |team1={{IND}} |score= 59 – 25 |team2={{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}} |stadium=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ}} *ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ 8 ਤੋਂ ਘੱਟ ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 2 ਅੰਕ ਦਿਤੇ ਗਏ। <center> {| class="wikitable" width=55%; style="text-align:center;" ! colspan=3|2011 ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ |- |style="background:silver;"|'''ਦੁਜੇ ਸਥਾਨ ''' |style="background:gold;"|'''ਜੇਤੂ''' |style="background:#c96;"|'''ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ''' |- |{{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ|size=100px}} '''[[ਕੈਨੇਡਾ]]''' |{{flagicon|IND|size=125px}} '''[[ਭਾਰਤ]]'''<br> '''ਚੌਥਾ ਕੱਪ''' |{{flagicon|PAK|size=100px}} '''[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]''' |} </center> ==ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ== 20 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚੌਧਰੀ ਸੁਜਾਤ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰੀ ਚੌਧਰੀ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਮੀਆ ਇਮਰਾਨ ਮਸੂਦ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਐਮਬੈਸਡਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]], ਉਪ-ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ]] ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸ਼ਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਰੌਣਕ [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ ਦੀਪਕਾ ਪਦੂਕੋਣ]] [[ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਤਿੰਦਰ ਸੱਤੀ]] ਵਧਾਈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/7807-india-reign-supreme-in-kabaddi-world-cup.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-05-27 |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126161146/http://www.indiansportsnews.com/isn-specials/7807-india-reign-supreme-in-kabaddi-world-cup.html |url-status=dead }}</ref> ==ਪ੍ਰਸ਼ਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ== ਟੀਵੀ {| class="wikitable" |- ! ਦੇਸ਼!! ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਰ |- | {{flagcountry|IND}} ||[[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] (ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਰੋਹ)<br>[[ਪੀਟੀਸੀ ਨਿਉਜ਼]] (ਮੈਚ ਸਾਰੇ)<br>[[ਪੀਟੀਸੀ ਚੱਕ ਦੇ]] |- | {{ਝੰਡਾ|ਕੈਨੇਡਾ}}<br>{{flagcountry|USA}} ||[[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |- | {{flagcountry|PAK}} ||[[ਜੀਈਓ ਸੁਪਰ]] |} ==ਡੋਪਿੰਗ== ਕੌਮੀ ਐਟੀ ਡੋਪਿੰਗ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਦੁਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ ਨੂੰ ਡੋਪਿੰਗ ਫਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਖਿਡਾਰੀਆ ਦਾ ਡੋਪ ਟੇਸ ਹੋਵੇਗਾ। 12 ਨਵੰਬਰ 2011, 100 ਖਿਡਾਰੀਆ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆ ਵਿੱਚੋਂ 25 ਦੇ ਡੋਪ ਟੈਸ ਸਹੀ ਪਾਏ ਗਏ।<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-12/chandigarh/30390919_1_players-organizers-nada-director Kabaddi 'WC' touches a new low] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222204050/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-12/chandigarh/30390919_1_players-organizers-nada-director |date=2011-12-22 }}. Timesofindia.indiatimes.com (12 ਨਵੰਬਰ 2011).Retrieved on 2011-11-14.</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ (6), ਯੂਕੇ (5), ਅਮਰੀਕਾ (4),ਕੈਨੇਡਾ (4),ਸਪੇਨ (4), ਇਟਲੀ (3),ਨਾਰਵੇ (2) ਜਰਮਨੀ (1), ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ (1),ਭਾਰਤ (1) ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪਾਜਿਟਿਵ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਅਫਗਾਨਸਤਾਨ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਨੈਗੇਟਿਵ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/US-players-refuse-to-take-dope-test/articleshow/10733058.cms US players refuse to take dope test]. Timesofindia.indiatimes.com (15 ਨਵੰਬਰ 2011).Retrieved on 2011-11-14.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/US-team-banned-from-Kabaddi-World-Cup/articleshow/10751669.cms US team banned from ਵਿਸ਼ਵ ਕਬੱਡੀ ਕੱਪ]. Timesofindia.indiatimes.com (16 ਨਵੰਬਰ 2011).Retrieved on 2011-11-15.</ref> {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਬੱਡੀ]] ces25yjaxesgljvhpbelx48gh17czzo 0 61337 837932 835576 2026-04-29T20:43:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837932 wikitext text/x-wiki {{Infobox theologian | name= ਹਿੱਪੋ ਅਗਸਤੀਨ | birth_date= 13 ਨਵੰਬਰ 354 | death_date= 28 ਅਗਸਤ 430 (ਉਮਰ 75) | image=Augustinus 1.jpg | caption=Saint Augustine from a 19th-century engraving | birth_place=[[Thagaste]], [[Numidia]] (modern-day [[Souk Ahras]], [[Algeria]]) | death_place=[[Hippo Regius]], [[Numidia]] (modern-day [[Annaba]], Algeria) | notable_works=''[[Confessions (St. Augustine)|Confessions]]''<br>''[[City of God (book)|City of God]]''<br>''[[On Christian Doctrine]]'' <br> ''[[On the Trinity]]'' }} '''ਹਿੱਪੋ ਅਗਸਤੀਨ''' ({{IPAc-en|ɔː|ˈ|ɡ|ʌ|s|t|ɨ|n}}<ref>{{cite book |last=Wells |first=J. |authorlink=John C. Wells |title=Longman Pronunciation Dictionary |url=https://archive.org/details/longmanpronuncia00jcwe |publisher=[[Longman]] |location=New York |year=2000 |isbn=0-582-36467-1 |edition=2}}</ref> or {{IPAc-en|ˈ|ɔː|ɡ|ə|s|t|ɪ|n}};<ref name="OED">[http://www.oed.com/viewdictionaryentry/Entry/13120 "Augustin(e, n. (and adj.)".] ''[[Oxford English Dictionary]]''. March 2011. Oxford University Press. Retrieved 25 May 2011.</ref> {{lang-la|Aurelius Augustinus Hipponensis}};<ref>The ''[[Roman naming conventions|nomen]]'' Aurelius is virtually meaningless, signifying little more than Roman citizenship (see: {{cite journal |title=What's in a Name? A Survey of Roman Onomastic Practice from c.&nbsp;700&nbsp;B.C. to A.D.&nbsp;700 |last=Salway |first=Benet |journal=The Journal of Roman Studies |volume=84 |pages=124–45 |jstor=300873 |issn=0075-4358 |publisher=[[Society for the Promotion of Roman Studies]] |year=1994 |doi=10.2307/300873}}).</ref> 13 ਨਵੰਬਰ 354 – 28 ਅਗਸਤ 430), ਨੂੰ '''ਸੰਤ ਅਗਸਤੀਨ''' ਜਾਂ '''ਸੰਤ ਅਸਤੀਨ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The American Heritage College Dictionary |url=https://archive.org/details/isbn_0395669189 |publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company]] |location=Boston, MA |year=1997 |isbn=0-395-66917-0 |page=[https://archive.org/details/isbn_0395669189/page/90 91]}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸੀ।<ref name=encyclopedia>{{cite encyclopedia|last=Mendelson|first=Michael|title=Saint Augustine|url=http://plato.stanford.edu/archives/win2012/entries/augustine/|publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|accessdate=21 December 2012}}</ref> ਜਦੋਂ ਪੱਛਮੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਟੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਆਗਸਤੀਨ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।<ref name="CC">{{cite book |last=Durant |first=Will |title=Caesar and Christ: a History of [[Ancient Rome|Roman]] Civilization and of Christianity from Their Beginnings to A.D. 325 |publisher=MJF Books |location=New York |year=1992 |isbn=1-56731-014-1 |authorlink=Will Durant}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ 28 ਅਗਸਤ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਾਬ ਕਢਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਪ੍ਰਿੰਟਰਾਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, ਦੁਖਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਦਾ [[ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰਤ]] ਹੈ।<ref name="KnoYrSaint">[http://www.catholicapologetics.info/library/saints/index.htm Know Your Patron Saint]. catholicapologetics.info</ref> ==ਜੀਵਨ== ===ਬਚਪਨ=== [[File:7 Nicolo di Pietro. 1413-15. The Saint Augustine Taken to School by Saint Monica. Pinacoteca, Vatican..jpg|thumb|''The Saint Augustine Taken to School by Saint Monica." by [[Niccolò di Pietro]] 1413-15]] ਸੰਤ ਅਗਸਤੀਨ' ਦਾ ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ 354 ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਨਗਰ ਥਾਗਸਤ (ਹੁਣ [[ਸੂਕ ਅਹਰਾਸ]], [[ਅਲਜੇਰੀਆ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[[Paul MacKendrick|MacKendrick, Paul]] (1980) ''The North African Stones Speak'', Chapel Hill: University of North Carolina Press, p. 326, ISBN 0709903944.</ref><ref>[[Everett Ferguson|Ferguson, Everett]] (1998) ''Encyclopedia of Early Christianity'', Taylor & Francis, p. 776, ISBN 0815333196.</ref> ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, [[ਸੰਤ ਮੋਨਿਕਾ|ਮੋਨਿਕਾ]], ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਮਸੀਹੀ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਪੈਤਰੀਸੀਅਸ ਇੱਕ ਪੈਗਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>Vesey, Mark, trans. (2007) "Confessions Saint Augustine", introduction, ISBN 978-1-59308-259-8.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਾਈ ਧਰਮ]] kzreus4msd37xzpvdqehl2eg4h6cax8 0 61874 837900 254854 2026-04-29T19:56:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837900 wikitext text/x-wiki '''ਵੱਡੀ ਆਂਦਰ''' ਜਾਂ '''ਵੱਡੀ ਅੰਤੜੀ''' ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਜਾਂ [[ਕੋਲਨ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੀਕਮ]], [[ਕੋਲਨ]], [[ਰੈਕਟਮ]] ਅਤੇ [[ਗੁੱਦਾ ਨਾਲਿਕਾ| ਏਨਲ ਕੇਨਾਲ]] ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref name="Kapoor2011">{{cite web | url=http://emedicine.medscape.com/article/1948929-overview | title=Large Intestine Anatomy | publisher=WebMD LLC. | work=Medscape | date=13 Jul 2011 | accessdate=2013-08-20 | author=Kapoor, Vinay Kumar | editor=Gest, Thomas R.}}</ref><ref name="GrayLargeIntestine">{{cite book | url=http://www.bartleby.com/107/ | title=Gray's Anatomy | publisher=Lea & Febiger | author=Gray, Henry | authorlink=Henry Gray | year=1918 | location=Philadelphia}}</ref> ਇੱਥੇ ਪਚੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਜਜ਼ਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਅਣਪਚੇ ਖਾਨੇ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸ ਤੱਕ ਮਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਨੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। <ref name="NCILargeIntestineDef">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?cdrid=45097 | title=large intestine | publisher=National Cancer Institute, National Institutes of Health | work=NCI Dictionary of Cancer Terms | accessdate=2014-03-04}}</ref> ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ [[ਚੱਡੇ]] (pelvic) ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਇਲਿਐਕ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਮਰ ਜਾਂ ਉਸਤੋਂ ਥੋੜਾ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਛੋਟੀ ਅੰਤੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਪੇਟ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਗੁੱਦੇ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 1.5 ਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book | last1=Drake | first1=R.L. | last2=Vogl | first2=W. | last3=Mitchell | first3=A.W.M. | title=Gray's Anatomy for Students | url=https://archive.org/details/graysanatomyfors0000drak_u8f5 | date=2010|publisher=Churchill Livingstone|location=Philadelphia}}</ref> ==ਬਣਤਰ== ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਭਾਗ ਕੋਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਠੋਸ ਕਚਰੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੂਣ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਣ- ਪਚੇ ਖਾਣੇ ਰੂਪੀ ਕਚਰੇ ਦੀ ਵਨਸਪਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖਮੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ| ਛੋਟੀ ਅੰਤੜੀ ਤੋਂ ਉਲਟਾ, ਕੋਲਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਜਜ਼ਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੋਲਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,500 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ|<ref name="Krogh2010">{{citation|author=David Krogh|title=Biology: A Guide to the Natural World|url=http://books.google.com/books?id=Ph7NSAAACAAJ|date=2010|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|isbn=978-0-321-61655-5|page=597}}</ref> ਇੱਕ ਜਾਵਾਂ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 155 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਵਾਂ ਆਦਮੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ 166 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਘੇਰਾ- ਸੀਕਮ 8.7, ਆਰੋਹੀ ਕੋਲਨ- 6.6, ਆਡਾ ਕੋਲਨ- 5.8 ਅਤੇ ਅਵਰੋਹੀ ਕੋਲਨ- 6.3 ਅਤੇ ਗੁੱਦੇ ਦੇ ਜੋੜ ਲਾਗਿਓਂ 5.7 ਹੁੰਦਾ ਹੈ| <ref name=Nguyen>{{vcite2 journal |vauthors=Nguyen H, Loustaunau C, Facista A, Ramsey L, Hassounah N, Taylor H, Krouse R, Payne CM, Tsikitis VL, Goldschmid S, Banerjee B, Perini RF, Bernstein C |title=Deficient Pms2, ERCC1, Ku86, CcOI in field defects during progression to colon cancer |journal=J Vis Exp |volume= |issue=41 |pages= |year=2010 |pmid=20689513 |pmc=3149991 |doi=10.3791/1931 |url=}}</ref> ==ਭਾਗ== ===ਸੀਕਮ ਅਤੇ ਵਰਮੀਫੋਰਮ ਅਪੈਂਡਿਕਸ === ਸੀਕਮ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ, ਕੋਲਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਮੀਫੋਰਮ ਅਪੈਂਡਿਕਸ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸੀਕਮ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| === ਆਰੋਹੀ ਕੋਲਨ=== ਇਹ ਵੱਡੀ ਅੰਤੜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ| ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਆਡੀ ਕੋਲਨ ਵਲ ਵਧਦੀ ਹੈ| ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 20 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਇਹ ਪਚੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੋਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪੈਰੀਸਟੈਲਸਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਅਣਪਚੇ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਧਕੇਲਦਾ ਹੈ| ===ਆਡਾ ਕੋਲਨ=== ਇਹ ਪੇਟ ਦੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੇ ਨੀਚੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਹਿ [[ ਗ੍ਰੇਟਰ ਓਮੈੰਟਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ===ਅਵਿਰੋਹੀ ਕੋਲਨ=== ਇਹ ਸਿਗਮੁਆਈਡ ਕੋਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਗੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਮਲ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣਾ ਹੈ| ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | === ਸਿਗਮੁਆਈਡ ਕੋਲਨ=== ਸਿਗਮੁਆਈਡ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ‘S’ ਵਰਗਾ| ਇਹ ਮਾਂਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲਨ ਵਿੱਚ ਦਬਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਲ ਗੁੱਦੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ===ਗੁੱਦਾ=== ਇਹ ਕੋਲਨ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ==ਹਵਾਲੇ== 22xx0r0w1klz56iptqpy75j8vcxul53 0 63456 837876 810401 2026-04-29T19:20:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837876 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਹਾਂਗੀਰ ਪਹਿਲਾ | title = ਪਾਦਸ਼ਾਹ <br>ਅਲ-ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਆਜ਼ਮ | image = Indian - Single Leaf of a Portrait of the Emperor Jahangir - Walters W705 - Detail.jpg | caption = ਚੌਥੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਚੌਥਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 3 ਨਵੰਬਰ 1605 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627 | coronation = 24 ਨਵੰਬਰ 1605 | predecessor = [[ਅਕਬਰ]] | successor = ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (''ਹਕੀਕੀ'') <br> [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] | birth_name = ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | birth_date = {{birth date|1569|8|30|df=y}} | birth_place = [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] ([[ਭਾਰਤ]])<ref>Henry Beveridge, ''Akbarnama of Abu'l Fazl Volume II'' (1907), p. 503</ref> | death_date = {{death date and age|1627|10|28|1569|8|30|df=yes}} | death_place = [[ਭਿੰਬੇਰ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | burial_place = [[ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਲਹੌਰ]] | spouse = {{Unbulleted list| {{marriage|[[ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]]|13 February 1585|16 May 1604|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|isbn=9780195127188|pages=12|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> |{{marriage|[[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ|ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ]]|21 September 1586|8 April 1619|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref>{{Cite book|last=Trimizi|first=S. A. I.|title=Mughal Documents|publisher=Manohar|year=1989|pages=31}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sarkar|first=Jadunath|title=Mughal Administration|url=https://archive.org/details/dli.ministry.04529|publisher=M. C. Sarkar|year=1952|pages=[https://archive.org/details/dli.ministry.04529/page/156 156]–57}}</ref> |{{marriage|[[ਖਾਸ ਮਹਿਲ]]|1596}}<ref name=Q>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> |[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਸਾਲਿਹਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]|1608|1620|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}<ref name=Q/> |{{marriage|[[ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]|1611}}<ref name=Q/>}} | spouses = {{ubl |{{Marriage|[[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ]]|1586|1599|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} |{{marriage|[[ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ]]|1587}} |{{marriage|[[ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ)|ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]]|1592}} }} | spouse-type = ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ <br>[[#ਵਿਆਹ|''ਹੋਰ...'']] | issue = {{Plainlist| *[[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] *[[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]] *[[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] *[[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] }} | issue-link = #ਵਾਰਸ | issue-pipe = ਹੋਰ... | full name = ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ | era dates = [[16ਵੀਂ ਸਦੀ|16ਵੀਂ]] & [[17ਵੀਂ ਸਦੀ|17ਵੀਂ ਸਦੀ]] | regnal name = ਜਹਾਂਗੀਰ | posthumous name = ਜੰਨਤ ਮਕਾਨੀ ({{lit|ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ}}) | house = [[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼|ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਅਕਬਰ]] | mother = [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] | signature = Persian 47 Wellcome L0050349.jpg | signature_type = [[ਮੋਹਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)|ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]<ref>Andrew J. Newman, ''Twelver Shiism: Unity and Diversity in the Life of Islam 632 to 1722'' (Edinburgh University Press, 2013), online version: p. 48: "Jahangir [was] ... a Sunni."</ref><ref>John F. Richards, ''The Mughal Empire'' (Cambridge University Press, 1995), p. 103</ref> {{small|([[ਹਨਾਫੀ]])}} | dynasty = [[ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼]] }} '''ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ'''<ref name=Singh14>{{cite book |editor-last1=Singh |editor-first1=Pashaura |editor1-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E. |title=The Oxford handbook of Sikh studies |year=2014 |publisher=Oxford University Press |page=647 |isbn=978-0-19-969930-8}}</ref> (30 ਅਗਸਤ 1569 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627), ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{Lang-fa|{{nq|جهانگیر}}}}, {{IPA-fa|d͡ʒahɑːn'giːr}}; {{lit|ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ}}),<ref name=Brit>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jahangir |title=Jahāngīr |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724183907/https://www.britannica.com/biography/Jahangir |archive-date=24 July 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ਚੌਥਾ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1605 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1627 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == [[File:Birth of jahangir.jpg|thumb|ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।]] ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰਾਣੀ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,<ref name="farishta" >{{cite book|last1=Hindu Shah|first1=Muhammad Qasim|title=Gulshan-I-Ibrahimi|page=223}}</ref> ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ 1569 ਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=tuzk-e-jahangiri>{{cite book |url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |title=The Tūzuk-i-Jahangīrī Or Memoirs Of Jahāngīr |author=Jahangir |translator1=Alexander Rogers |translator2=Henry Beveridge |access-date=19 November 2017 |page=1 |publisher=Royal Asiatic Society |date=1909–1914 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012916/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D11001080%26ct%3D0 |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਕਿ 1564 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Lal |first=Muni |year=1980 |title=Akbar |url=https://archive.org/details/Akbar/page/n142/mode/1up |publisher=Vikas Publishing House |page=133 |isbn=978-0-7069-1076-6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Foreign Department Of India |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35314 |title=References In The Press To The Visit Of Their Royal Highnesses, The Prince And Princess Of Wales To India, 1905-06 |date=1905 |pages=421}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell |first=E. B. (Ernest Binfield) |url=http://archive.org/details/historyofaryanru00have |title=The history of Aryan rule in India from the earliest times to the death of Akbar |date=1918 |publisher=New York, Frederick A. Stokes company |others=The Library of Congress |pages=469}}</ref><ref>{{Cite book |last=Havell EB |url=http://archive.org/details/pli.kerala.rare.9313 |title=A Handbook to Agra and the Taj Sikandra, Fatehpur-Sikri and the Neighbourhood. |date=1912 |publisher=Longmans, Green & Co, London |others=Kerala State Library |pages=107}}</ref><ref>{{Cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |url=https://www.worldcat.org/oclc/61751123 |title=The empire of the great Mughals: history, art and culture |date=2004 |others=Corinne Attwood, Burzine K. Waghmar, Francis Robinson |isbn=1-86189-185-7 |location=London |pages=35 |oclc=61751123}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ ਸਨ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Thompson|first=Della|title=The 9th edition of the concise oxford Dictionary of English|year=1995|volume=7|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਪਤਨੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਚਿਸਤੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਤ ਮਰੀਅਮ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਸੀਕਰੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਸੀਕਰੀ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Ahmed|first1=Nizamuddin|title=Tabaqat-i-Akbari|date=1599|page=144}}</ref> ਜਦੋਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕੈਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਿਮਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੇਖ ਸਲੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=tuzk-e-jahangiri /><ref>{{cite book|last=Eraly|first=Abraham|author-link=Abraham Eraly|title=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals|url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&pg=PA171|year=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-100143-2|page=171}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਖਬਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਵਤ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਡਮੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੀਕਰੀ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੀਕਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 41 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੀਕਰੀ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਾਲਕ ਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸਲੀਮ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਕੋਕਾ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਕੁੱਬੂ), ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|page=62|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge}}</ref><ref>{{cite book |last=Jahangir, Emperor of Hindustan |date=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |translator-last=Thackston |translator-first=Wheeler M. |translator-link=Wheeler Thackston |publisher=Oxford University Press |page=65 |isbn=978-0-19-512718-8 |quote=Qutbuddin Khan Koka's mother passed away. She had given me milk in my mother's stead—indeed, she was kinder than a mother—and I had been raised from infancy in her care. I took one of the legs of her bier on my own shoulder and carried it a bit of the way. I was so grieved and depressed that I lost my appetite for several days and did not change my clothes.}}</ref> ਸਲੀਮ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਸਤਾਦ ਕੁਤੁਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਟਿਊਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤਰਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਾ, ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ।{{Citation needed|date=September 2022}} ਸਲੀਮ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਰਕੀ, ਮੁਗਲ ਪੂਰਵਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ "ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ" ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Asher|first=Catherine B.|url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521267281|title=Architecture of Mughal India|date=1992-09-24|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26728-1|pages=99|doi=10.1017/chol9780521267281 }}</ref> == ਰਾਜ == <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:8 Abu'l Hasan. Celebrations at the accession of Jahangir. Jahangirnama. St. Petersburg Album. ca. 1615-18, Institute of Oriental Studies, St. Petersburg..jpg|thumb|Celebrations at the accession of Jahangir in 1600, when [[Akbar]] was away from the capital on an expedition, Salim organised a coup and declared himself emperor. Akbar had to hastily return to [[Agra]] and restore order.|upright]] [[File:سکه_جهانگیرشاه_هند.jpg|thumb|Commemorative Coin of Jahangir for 6th year of rule; with [[Lion and Sun]] symbol and Legends in [[Persian language|Persian]]. 1611]] ---> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵੀਰਵਾਰ, 3 ਨਵੰਬਰ 1605 ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ। ਸਲੀਮ ਨੂਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ 22-ਸਾਲ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਵਾਰਸ ਬਣਨ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 1606 ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਰਾਜਸੀ ਨਾਮ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |title=The Internationalization of Portuguese Historiography |website=brown.edu |access-date=23 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514034521/http://www.brown.edu/Departments/Portuguese_Brazilian_Studies/ejph/html/issue6/html/flores_main.html |archive-date=14 May 2017 |url-status=live}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1616 ਵਿਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਬੀਜਾਪੁਰ ਅਤੇ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref name=":2">{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The astonishing reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=United States of America |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/126 126], 191}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਫਰਵਰੀ 1621 ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਲਾਡਲੀ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁੱਖੇ ਇਲਾਕਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਰਰਮ ਨੇ 1622 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਖੁਰਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਗੱਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="Findly1993">{{cite book |author=Ellison Banks Findly |title=Nur Jahan: Empress of Mughal India |url={{Google books|ugxFjVDk3I8C|page=PA171|keywords=|text=|plainurl=yes}} |date= 1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |pages=170–172}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਫਾਵਿਦ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ 1622 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਦੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਫਗਾਨ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੰਧਾਰ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਰਚ 1623 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਖੁਰਮ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਰਰਮ ਉੱਤੇ ਮਹਾਬਤ ਖ਼ਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਤੂਬਰ 1625 ਵਿੱਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=":2" /> <ref name="Brit" /> === ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬੰਧ === <!--- Due to the size of the infobox this image distorts the layout. [[File:Shah ʿAbbas I receiving Khan ʿÁlam, ambassador from Jahángír in 1617.jpg|thumb|Shah Abbas I receiving Khan Alam, ambassador from Jahangir in 1617]] ---> ਉਸਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿੰਗ ਜੇਮਸ ਨੂੰ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਆਗਰਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।<ref name="Anarchy"> {{cite book |last1=Dalrymple |first1=Willian |title=The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company |url=https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr |date=2019 |publisher=Bloomsbury |location=London |isbn=978-1-4088-6437-1 |pages=[https://archive.org/details/anarchyrelentles0000dalr/page/15 15]–19 |edition=1}} </ref> ਰੋ ਨੇ 1619 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ "ਰੈੱਡ ਵਾਈਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਕਸੇ" ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਿਆ: 16- ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ "ਬੀਅਰ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ?"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|17}} ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜਾ ਸੂਰਤ ਵਿਖੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, "ਰੋ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੁਗਲ-ਕੰਪਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ EIC ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁਗਲ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ"।<ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੋ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਾਲੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਖ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=Roe> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926 | url=https://archive.org/details/embassysirthoma03roegoog}} </ref><ref name="Anarchy"/>{{rp|19}} ਸੰਨ 1623 ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਹਵੀਲਦਾਰ ਖਾਨ ਆਲਮ ਨੂੰ 800 ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਦਸ ਹਾਉਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਅੱਬਾਸ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਭੇਜਿਆ। ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।{{citation needed|date=January 2016}} ਖਾਨ ਆਲਮ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਫਾਵਿਦ ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖਾਨੇਟਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰ (ਹੰਟ ਮਾਸਟਰਾਂ) ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।{{citation needed|date=January 2016}} 1626 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਓਟੋਮਾਨ, ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਠਜੋੜ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਓਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ, ਮੁਰਾਦ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। 1627 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। == ਵਿਆਹ == ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ, ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਮਲ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite encyclopedia |last=Rahman |first=Munibur |encyclopedia=Encyclopédie de l'Islam |title=Salīm, Muḥammad Ḳulī |publisher=BRILL |doi=10.1163/9789004206106_eifo_sim_6549}}</ref> ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ, 1585 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਮਨਸਬ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਵਧਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=ʽAbd al-Qadir|last=Badayuni|title=Muntakhab-ut-Tawarikh|volume=II|page=358}}</ref> ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Nizamuddin|last=Ahmad|title=Tabaqat-i-Akbari|page=599|volume=2}}</ref> ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਵਿਚ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Ain-I-Akbari|year=1590|volume=3|pages=677–678}}</ref> ਮਾਨ ਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ 24 ਫਰਵਰੀ 1585 ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੱਦੀ ਕਸਬੇ ਆਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮੇਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨੋਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Beveridge1909>{{cite book|title = The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, Volume 2|year=1909|publisher=Royal Asiatic Society, London|editor-first=Alexander|editor-last=Rogers|editor-first2= Henry|editor-last2=Beveridge|page=13}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of India|first=Jahangir|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/51/mode/1up?q=Shah+begum|isbn=9780195127188|pages=51|translator-last=Thackston|translator-first=W. M.}}</ref> [[File:Manohar. Emperor Jahangir Weighs Prince Khurram. Page from Tuzuk-i Jahangiri. 1610-1615, British Museum, London.jpg|thumb|left|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾਕਾਰ ਮਨੋਹਰ (1615) ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ) ਨੂੰ ਤੋਲਦੇ ਹੋਏ।]] ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮਾਨਵਤੀ ਬਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ 11 ਜਨਵਰੀ 1586 ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Dimensions of Indian Womanhood, Volume 3|year=1993|pages=338}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਖੁਰਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਗੱਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। 26 ਜੂਨ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=The Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|location=Calcutta|pages=748|translator-last=Beveridge|translator-first=Henry}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਬੂ ਸਈਦ ਖਾਨ ਚਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 1586 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 1587 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮਲਿਕਾ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1590 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੰਜਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ੋਹਰਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ੋ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਰਮਸੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Mertiyo Rathors of Merta, Rajasthan Vol II|pages=361}}</ref> 11 ਜਨਵਰੀ 1592 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਗੁਲ ਖਾਤੂਨ ਨਾਲ ਅਲੀ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਵਲ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1592 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹੁਸੈਨ ਚੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ/ਮਾਰਚ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1593 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਖਾਨਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਫਾਰੂਕੀ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। 28 ਜੂਨ 1596 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸਲੀਮ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। 1608 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ, ਕਾਸਿਮ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549603.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ]] 17 ਜੂਨ 1608 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅੰਬਰ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਕੋਕਾ ਕੁਮਾਰੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 11 ਜਨਵਰੀ 1610 ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਮ ਚੰਦ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Emperor of Hindustan|first=Jahangir|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/104/mode/2up?q=Shahryar|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution & Oxford University Press|year=1999|location=Washington, D. C. & New York|pages=104|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=Wheeler Mclntosh}}</ref> ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Nicoll|first=Fergus|title=Shah-Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor|quote=In fact, official records indicate that Khurram's father had at least twelve more wives, including the (unnamed) daughters of Mirza Muhammad Hakim.}}</ref><ref>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref> ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 25 ਮਈ 1611 ਨੂੰ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ। ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਚੁਸਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਨੂਰ ਜਹਾਂ ('ਵਰਲਡ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਨੂਰ ਮਹਿਲ ('ਮਹਿਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ') ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1620 ਵਿੱਚ ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਪਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀ। == ਜਿੱਤਾਂ == [[File:Mogul- Jahangir - Münzkabinett, Berlin - 5549249.jpg|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਿੱਕਾ]] ਸਾਲ 1594 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ, ਆਸਫ ਖਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਾਫਰ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਬੂਲ-ਫਜ਼ਲ ਇਬਨ ਮੁਬਾਰਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੰਦੇਲਾ ਦੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਓਰਛਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ 12,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੰਦੇਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੂੰ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਿਓ ਨੇ 5000 ਬੁੰਦੇਲਾ ਪੈਦਲ ਅਤੇ 1000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਗੌੜਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਤੂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ, 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਓਰਛਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਗਲ ਗੜ੍ਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। [[File:Jahangir hunting with a falcon..jpg|thumb|left|ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਫਿਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਜ਼ੀਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਥਰੋਕੋਠਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗੜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1613 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਸਲ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਦਨਾਮ ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਕੋਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ 169 ਮੁਖੀ 'ਬੋਲੋਡੋ' ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂਰੁੱਲਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੁਆਰਾ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book |last=Hanif |first=N. |url=https://books.google.com/books?id=CXH4RHYwkEsC |title=Islamic Concept of Crime and Justice: Political justice and crime |publisher=Sarup & Sons |year=1999 |isbn=978-81-7625-063-4 |location=[[New Delhi]], [[India]] |pages=73–74 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Herbert |first=Sir Thomas |url=https://books.google.com/books?id=46NMAQAAMAAJ |title=Sir Thomas Herbert, Bart: Travels in Africa, Persia, and Asia the Great : Some Years Travels Into Africa and Asia the Great, Especially Describing the Famous Empires of Persia and Hindustan, as Also Divers Other Kingdoms in the Oriental Indies, 1627-30, the 1677 Version |publisher=ACMRS (Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies) |year=2012 |isbn=978-0-86698-475-1 |location=New Delhi, India |pages=180 |language=en}}</ref> 1613 ਵਿੱਚ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਜਹਾਜ਼ ਰਹੀਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ 100,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਸੂਰਤ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਹੱਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਹੀਮੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="farishta" /><ref>{{cite book |author=Sekhara Bandyopadhyaya |year=2004 |title=From Plassey to Partition: A History of Modern India |publisher=Orient Blackswan |page=37 |isbn=978-81-250-2596-2}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ 'ਮੱਲਿਕਾ-ਏ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਹੀਮੀ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ "ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਜਹਾਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਗੁੱਸਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਮਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜੋ ਜੇਸੁਇਟਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬਸਤੀੀਕਰਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਮੇਵਾੜ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। 1608 ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੋ-ਭੁਯਾਨ ਸੰਘ ਦੇ ਮਸਨਾਦ-ਏ-ਆਲਾ, ਬਾਗੀ ਮੂਸਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਖਾਨ I ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/Bangladesh_and_Pakistan_Flirting_with_Fa/IDBdEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=isa+khan+dynasty+bengal&pg=PA12&printsec=frontcover |title= Bangladesh and Pakistan Flirting with Failure in South Asia|date= 2022 |author= Pawan singh |publisher= gaurav book center |page= 21 }}</ref><ref name=bpedia>{{cite Banglapedia|article=Musa Khan|author=Muazzam Hussain Khan}}</ref> ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।<ref>{{cite book|pages=12|title=400 years of Dhaka|first=M A Hannan|last=Feroz|publisher=Ittyadi|year=2009}}</ref><ref name="sen2">{{Cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |isbn=978-9-38060-734-4 |pages=165}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 1615 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 1620 ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ "ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ।" ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੀ 1620 ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਮੌਤ == [[File:Tomb of Jahangir and gardens 3.jpg|thumb|250px|ਸ਼ਾਹਦਰਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]] ਅਫੀਮ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਪਭੋਗਤਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਿਆ ਪਰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਨੂੰ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Allan 1934 p. 398">{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=Sir T. Wolsely |last3=Dodwell |first3=H. H. |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |editor-link=H. H. Dodwell |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA398 |publisher=Cambridge University Press |page=398}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਅੰਤੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਬਰ ਨੇੜੇ ਬਾਗਸਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਕਬਰਾ ਅੱਜ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਨੂਰਜਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਅਬੂ-ਉਲ-ਹਸਨ ਅਸਫ਼ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਰਮ ਨਾਲ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਬੂਲ ਹਸਨ ਨੇ ਦਾਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਰਵਰੀ 1628 ਵਿਚ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਰਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਅਤੇ ਡਾਵਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (ਸ਼ਿਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ) ਦਾ ਰਾਜਕੀ ਨਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Lal |first=Ruby |title=Empress - The Astonishing Reign of Nur Jahan |url=https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr |publisher=W. W. Norton & Company |year=2018 |isbn=9780393239348 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/empressastonishi0000lalr/page/214 214]–216}}</ref> == ਵਾਰਸ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: * [[ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਅਗਸਤ 1587 – 26 ਜਨਵਰੀ 1622) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * [[ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (31 ਅਕਤੂਬਰ 1589 – 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ। * ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ (5 ਜਨਵਰੀ 1592 – 22 ਜਨਵਰੀ 1666) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। * ਜਹਾਂਦਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਜਨਮ {{Circa|1605}}) — with a concubine. * [[ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ]] (16 ਜਨਵਰੀ 1605 – 23 ਜਨਵਰੀ 1628) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ: * [[ਸੁਲਤਾਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1586 – 5 ਸਤੰਬਰ 1646) — ਅੰਬਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਗਵੰਤ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=746}}</ref> * ਇਫਤ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1589) — ਕਾਸ਼ਘਰ ਦੇ ਸੈਦ ਖਾਨ ਜਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮਲਿਕਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=816}}</ref> * ਦੌਲਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 24 ਦਸੰਬਰ 1589) — ਰਾਜਾ ਦਰਿਆ ਮਲਭਾਸ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama|publisher=ASIATIC SOCIETY OF BENGAL|volume=III|pages=866}}</ref> * [[ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] (9 ਅਕਤੂਬਰ 1590 – 8 ਸਤੰਬਰ 1653) — ਮਰਤੀਆ ਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਧੀ ਕਰਮਸੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=880}}</ref> * ਬੇਗਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ (ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1590) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref name=":1" /> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|pages=883|quote=On this day also Sultan Parviz had a sister born.}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ(ਜਨਮ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1594) — ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|last=Fazl|first=Abul|title=Akbarnama Vol. III|quote=On the 21st, after the passing of 8 hours and 28 minutes, a sister to Sulān Parvīz was born. It is the rule that H.M. promptly gives names to the children and grandchildren. Though the inner servants expressed a wish that he would do this, he did not accept the proposition. Suddenly that newly-born one descended into non-existence, and H.M.'s knowledge of hidden things was anew displayed!}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 1595) — ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਬਲੂਚ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1015}}</ref> * ਇੱਕ ਪੁੱਤਰੀ (ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1595) — ਇਬਰਾਹਿਮ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1031}}</ref> * [[ਲੁਜ਼ਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] (ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1597) — ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਬਿਲਕੀਸ ਮਕਾਨੀ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Of Abul Fazl; Volume III|pages=1094}}</ref> == ਧਰਮ == [[File:Jahangir with sufi.jpg|thumb|upright=0.7| 1620 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ, ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜੇਮਸ ਪਹਿਲੇ (ਡੀ. 1625) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਸਵੀਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।"]] ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 1617 ਵਿਚ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰੋ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਮੀਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਆਂ ਕਰਾਂਗੇ। ". ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1618 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। [[File:Portrait of Emperor Jahangir Praying.jpg|thumb|upright|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਦੁਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਰੋ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਸੁੰਨੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰੋ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, "ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [ਪੈਗੰਬਰ] ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਪੈਗੰਬਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ... ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਹਨਾਂ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੋ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਰੋਅ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ "ਤਾਰ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਨ 'ਤੇ ਲਟਕਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ" ਲਟਕਾਈ। ਰੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਸਾਨ ਸਮਝਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਛੇ ਪੈਨਸ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"<ref> {{cite book |last1=Roe |first1=Sir Thomas |editor1-last=Foster |editor1-first=W |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mughal |date=1899 |publisher=Humphrey Milford |location=London |edition=Rev. 1926}} </ref>{{rp|214–15}} ਜੇ ਰੋ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘਪਲੇਬਾਜ਼ੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਈ. ਅਜਿਹੇ ਚੇਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਸਮੂਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲੇ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੋਅ ਦੁਆਰਾ 'ਨਾਸਤਿਕ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਰੋ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਤਾਂ "ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇੰਨਾ ਘੱਟ ਧਰਮ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"{{citation needed|date=January 2017}} ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਬਹੁ-ਇਕਬਾਲੀਆ ਰਾਜ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਈ ਰਾਜਤੰਤਰ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਡਾ.{{citation needed|date=September 2020}} ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ "ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ 'ਉਲਾਮਾ' ਦੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਗਾਉਣ।" ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਟੜ ਸੁੰਨੀ ਆਸਵੰਦ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ. ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਖ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਉਸ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਅਤੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰਈਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਨੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਰਈਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |url= https://www.google.ca/books/edition/History_of_India_and_Pakistan/OgpuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=highest%20post%20in%20mughal%20government%20is%20mir%20bakhshi |title= History of India and Pakistan: pt. 1. Great Mughals |page= 342 |author= Muhammad Tariq Awan |publisher= University of Michigan |date= 1994 |isbn= 9789690100344 }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਬਦਨਾਮ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Wynbrandt |first=James |date=2009 |title=A Brief History of Pakistan |url={{Google books|xQGwgJnCPZgC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Infobase Publishing |pages=83–84 |isbn=978-0-8160-6184-6}}</ref> ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ। .. ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਲਈ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ: "ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਇਆ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ।"<ref>Goel, The Story of Islamic Imperialism in India, 59.</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਵੀ ਜੈਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੀਓਰਸ [ਜੈਨਾਂ] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਬਣਾ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖ ਲਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਲੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 272.</ref> ਖੁਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੇ ਸੂਰ ਦਾ ਮੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਬੇਕਾਰ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ," ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।<ref>Shourie et al., Hindu Temples, 266.</ref><ref>Tuzuk-i-Jahangiri, translated into English by Alexander Rogers, first published 1909-1914, New Delhi Reprint, 1978, Vol. I, pp. 254-55</ref> ਰਿਚਰਡ ਐਮ ਈਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਮੁਗਲ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਥਿਰਤਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ।<ref>{{Cite web |last=Ashraf |first=Ajaz |title='We will never know the number of temples desecrated through India's history': Richard Eaton |url=http://scroll.in/article/769463/we-will-never-know-the-number-of-temples-desecrated-through-indias-history-richard-eaton |access-date=2022-05-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਦਰੂਪ ਗੋਸਾਈਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Tuzuk-i-Jahangiri: Memoirs of Jahangir(Complete)|publisher=Library of Alexandria|pages=403–404}}</ref> ਡਾ: ਫੈਜ਼ਾਨ ਮੁਸਤਫਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜੈਨ ਪਰਯੂਸ਼ਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਜੈਨ ਪਰਜਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news |date=2021-09-26|title=Mohan Bhagwat is right: British are to blame for India's Hindu-Muslim division|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/rss-mohan-bhagwat-hindu-muslim-divide-british-7532872/|access-date=2021-10-19|work=The Indian Express|language=en}}</ref> ਮੁਕਰਾਬ ਖਾਨ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪਰਦਾ (ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ) ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਰੈਂਕ [ਯੂਰਪੀਅਨ] ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।" ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਹਾਲ "ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਜ਼ੁਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਸੀਨ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ (ਹਜ਼ਰਤ) ਯਿਸੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਯਿਸੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਯਿਸੂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਖੜੇ ਹਨ। " ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਲਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਈ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। == ਕਲਾ == [[File:Jahangir inscription on the Allahabad pillar of Ashoka.jpg|thumb|ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।<ref name="RT">Description and recent photograph in {{cite web |last1=Thapar |first1=Romila |title=India and the World as Viewed from a Pillar of Ashoka Maurya |url=https://guftugu.in/2018/06/pillar-of-ashokamaurya-romila-thapar/ |date=13 June 2018}}</ref>]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਵਰਗੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n141 90]}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1619 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਜ਼ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਲਮ ਪਾ ਦਿੱਤੀ: “ਮੈਂ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੰਭਾਂ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਰ ਖੰਭ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, "ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/314 314]|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਥੀਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|last=Cleveland Beach|first=Milo|title=Mughal and Rajput Painting|url=https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac|publisher=Cambridge University Press|year=1992|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/mughalrajputpain0000beac/page/n133 82]}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਰਟਰੇਟ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: {{blockquote|text=...ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਅਭਿਆਸ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਲ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਮਾਸਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੋਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਚਿਹਰਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਕਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।}} [[File:Jahangirs huqqa close national museum india.JPG|thumb|ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੇਡ ਹੁੱਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਮਨਸੂਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜਵਾਈ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਡਬਲਯੂ. ਐੱਮ. ਥੈਕਸਟਨ ਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮੇ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਮੁਖਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਮਿਲੋ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਬੀਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜੋ "ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਤਸ਼ਾਹ"।<ref>{{Cite book|last=Jahangir|title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|publisher=Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery in Association with Oxford University Press|year=1999|location=New York|pages=vii|isbn=978-0-19-512718-8 |translator-last=Thackston|translator-first=W.M.}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੇ ਭਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਉਹ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਰਹੀਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਾਘ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Verma|first=Som Prakash|title=Mughal Painter of Flora and Fauna: Ustād Manṣūr|publisher=Abhinav Publications|year=1999|location=New Delhi|pages=25}}</ref> ਜੈਸੂਇਟਸ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਗਲ "ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸਨ", ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਈਕੋਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਕਲਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇ ਮਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਨ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਪੀ ਕਰਕੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਫਿਰ ਰੋ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੇ, ਇੱਕ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸਰ ਥਾਮਸ ਰੋ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ।{{citation needed|date=June 2017}} ਜਹਾਂਗੀਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਲੰਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ 74 ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਪੋਰਟਰੇਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਹਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਸਮੇਤ ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। <ref>{{cite book |last1=Losty |first=J.P. |title=The Carpet at the Window: a European Motif in the Mughal Jharokha Portrait |publisher=Mapin Publishing |location=Ahmedabad|date=2013|pages=52–64 |editor1-last=Sharma |editor1-first=M |editor2-last=Kaimal |editor2-first=P |series=Indian Painting: Themes, History and Interpretations; Essays in Honour of B.N. Goswamy}}</ref> == ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਨ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਆਪਣੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਬਾਰਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 2 ਇਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਹੁਕਮ ਨੇ ਰਾਈਸ-ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਹੁਕਮ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੀ।<ref name="Chattopadhyay_1995">{{cite journal | vauthors = Chattopadhyay A | title = Jahangir's interest in public health and medicine | journal = Bull Indian Inst Hist Med Hyderabad | pages = 170–182 | date = 1995| volume = 25 | issue = 1–2 | pmid = 11618835 | doi = }}</ref> == ਆਲੋਚਨਾ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Lach |first1=Donald F. |last2=Kley |first2=Edwin J. Van |title=Asia in the Making of Europe Vol. III, Bk. 2: A Century of Advance, South Asia |date=1998 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-46767-2 |page=629 |edition=Pbk.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Flores |first1=Jorge |title=The Mughal Padshah: A Jesuit Treatise on Emperor Jahangir's Court and Household |date=2015 |publisher=Brill|isbn=978-9004307537 |page=9 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |author-link=Annemarie Schimmel |editor-last=Waghmar |editor-first=Burzine K. |translator-last=Attwood |translator-first=Corinne |title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture |date=2005 |publisher=Sang-E-Meel Pub. |location=Lahore |isbn=978-1-86189-185-3 |page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 45] |edition=Revised |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/45 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Hansen |first1=Valerie |last2=Curtis |first2=Ken |title=Voyages in World History, Volume 1 to 1600 |date=2013 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-41512-3 |page=446 |language=en}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ (ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ) ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਕਲੌਡੀਅਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ "ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਦਮੀ ਸਨ... ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤ ਥਾਵਾਂ' ਤੇ... [ਅਤੇ] ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ... [ਉਹ] [ਇੱਕ] ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਆਦਮੀ ਹੁੰਦਾ।"<ref name="Findly pg 311">{{cite book |last1=Findly |first1=Ellison Banks |title=Nur Jahan, empress of Mughal India |url=https://archive.org/details/nurjahanempressm00find |url-access=limited |date=1993 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-536060-8 |page=[https://archive.org/details/nurjahanempressm00find/page/n323 311]}}</ref> ਅੱਗੇ ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਉਸਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ, ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਆਲਸ, ਇੱਕ ਫਾਇਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਕਸੂਰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Beveridge|first1=Henry|title=Tuzuk-i-Jahangiri |publisher=Royal Asiatic Society, London |volume=II |page=6(preface)|url=https://indianculture.gov.in/rarebooks/tuzuk-l-jahangiri-or-memoris-jahangir-thirteenth-beginning-nineteenth-year-his-reign}}</ref> ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿੰਸ, ਜੋ 1609 ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੰਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿ ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਕਬਰ ਪਦਾਸ਼ਾ [ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦੱਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਰਾਜਾ, ਸੇਲਿਮ ਸ਼ਾ [ਜਹਾਂਗੀਰ] ਗੁਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ, ਨਿਕੋਲਾਓ ਮਾਨੂਚੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ: "ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।"<ref name="Findly pg 311" /> ਜੌਹਨ ਐਫ. ਰਿਚਰਡਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁਸਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਲਤ ਕਾਰਨ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last1=Richards |first1=John F |title=The New Cambridge History of India: Mughal Empire |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |location=Delhi |isbn=978-81-85618-49-4 |page=102}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == [[File:Prince Salim (the future Jahangir) and his legendary illicit love.jpg|thumb|250px|ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਅਨਾਰਕਲੀ]] === ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀਵੀ === * 1939 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਚੰਦਰ ਮੋਹਨ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Bajaj |first=J. K. |date=2014 |title=On & Behind the Indian Cinema |url={{Google books|_1UqAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd |page=2020 |isbn=9789350836217}}</ref> * 1953 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=U |first=Saiam Z. |date=2012 |title=Houseful The Golden Years of Hindi Cinema |url={{Google books|JSVCCwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Om Books International |isbn=9789380070254}}</ref> * 1955 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਆਦਿਲ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡੀ ਕੇ ਸਪਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1955 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਏ.ਐਨ.ਆਰ. * 1960 ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ 'ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਜਲਾਲ ਆਗਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਛੋਟੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref name=":0">{{cite news |title=Mughal-E-Azam: Lesser known facts |url=http://timesofindia.indiatimes.com/photo-features/Mughal-E-Azam-Lesser-known-facts/photostory/47653911.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1966 ਦੀ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਜ਼ੀਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Vijaykumar |first=B. |title=Anarkali 1966 |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/anarkali-1966/article788581.ece |date=31 May 2010 |newspaper=The Hindu |issn=0971-751X |access-date=12 July 2016}}</ref> * 1979 ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਅਕਬਰ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 1988 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ ਬੈਨੇਗਲ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਭਾਰਤ ਏਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਜੇ ਅਰੋੜਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਜਹਾਂਗੀਰ ਸਵਰਨਮੁਦਰਾ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਤਰ ਫੈਲੂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਫਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * 2000 ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਿੰਦ ਸੋਮਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite magazine |last=Vetticad |first=Anna M. M. |date=27 September 1999 |title=Model Milind Soman to play Salim in serial Noorjahan on DD1 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |magazine=India Today |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815223107/http://indiatoday.intoday.in/story/model-milind-soman-to-play-salim-in-serial-noorjahan-on-dd1/1/255257.html |archive-date=15 August 2016 |url-status=live}}</ref> * 2013 ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਵੀ ਭਾਟੀਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਯਾਨ ਜ਼ੁਬੈਰ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। * 2014 ਵਿੱਚ ਇੰਦੂ ਸੁਦਰਸਨ ਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕਰਣਵੀਰ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਪਾਂਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Kotwani |first=Hiren |date=20 March 2015 |title=Sudhanshu Pandey replaces Karanvir Sharma in Siyaasat |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |newspaper=The Times of India |access-date=12 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031413/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Sudhanshu-Pandey-replaces-Karanvir-Sharma-in-Siyaasat/articleshow/46632331.cms |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> * 2014 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾ ਹਾਲ ਅਕਬਰ ਬੀਰਬਲ ਵਿੱਚ, ਪਵਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। * 2018 ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ੇਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਾਹਿਤ === * ਜਹਾਂਗੀਰ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟਵੰਟੀਥ ਵਾਈਫ (2002) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਫੀਸਟ ਆਫ਼ ਰੋਜ਼ਜ਼ (2003) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|title=The Feast of Roses: A Novel|url=https://archive.org/details/feastofrosesnove00sund|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780743481960|year=2003}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sundaresan|first=Indu|url=https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0/page/11|title=Twentieth wife : a novel|publisher=Washington Square Press|isbn=9780743428187|edition=Paperback|location=New York|year=2002}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਐਲੇਕਸ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੇ ਨਾਵਲ ਰੂਲਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਵਰਲਡ (2011) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਟੈਂਟੇਡ ਥ੍ਰੋਨ (2012) ਦੀ ਲੜੀ ਐਮਪਾਇਰ ਆਫ਼ ਦਾ ਮੁਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=Ruler of the World|publisher=Hachette UK|year=2011|isbn=978-0-755-34758-2}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rutherford|first=Alex|title=The Tainted Throne|publisher=Hachette UK|year=2012|isbn=978-0-755-34761-2}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਪੋਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੀ ਧੀ (2005) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Podder|first=Tanushree|title=Nur Jahan's Daughter|url=https://archive.org/details/nurjahansdaughte0000podd|publisher=Rupa & Co.|year=2005|isbn=9788129107220|location=New Delhi}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਪਿਆਰੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ: ਨੀਨਾ ਕੌਂਸੁਏਲੋ ਐਪਟਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Epton|first=Nina Consuelo|title=Beloved Empress Mumtaz Mahal: A Historical Novel|url=https://archive.org/details/belovedempressmu0000epto|publisher=Roli Books|year=1996}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਵਲ ਨੂਰਜਹਾਂ: ਜੋਤੀ ਜਾਫਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।.<ref>{{Cite book|last=Jafa|first=Jyoti|title=Nurjahan: A Historical Novel|publisher=Writers Workshop|year=1978|location=India}}</ref> * ਜਹਾਂਗੀਰ ਤਿਮੇਰੀ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤਾਜ, ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Murari|first=Timeri|title=Taj, a Story of Mughal India|url=https://archive.org/details/tajstoryofmughal0000mura|publisher=Penguin|year=2004}}</ref> == ਆਨਲਾਈਨ ਕੰਮ == * {{cite book |last=Emperor of Hindustan |first=Jahangir |translator-last=Price |translator-first=David |date=1829 |title=Memoirs of the Emperor Jahangueir |url=https://archive.org/stream/memoirsofemperor00jaharich#page/n5/mode/2up |location=London |publisher=J. Murray}} * {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |date=1875 |title=Wakiʼat-i Jahangiri |url=https://archive.org/stream/wakiatijahangiri00jaha#page/n5/mode/2up |location=Lahore |publisher=Sheikh Mubarak Ali}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|title=The Human Record: Sources of Global History. Vol. 2: Since 1500|last1=Andrea|first1=Alfred J.|last2=Overfield|first2=James H.|edition=Fifth|year=2005|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|isbn=978-0-618-37041-2}} * {{cite journal|last=Alvi|first=Sajida S.|author-link=Sajida Alvi|year=1989|title=Religion and State during the Reign of Mughal Emperor Jahǎngǐr (1605–27): Nonjuristical Perspectives|journal=Studia Islamica|issue=69|pages=95–119|doi=10.2307/1596069|jstor=1596069}} * {{cite book |last=Balabanlilar |first=Lisa |title=The Emperor Jahangir: Power and Kingship in Mughal India |location=London |publisher=[[I. B. Tauris]] |year=2020 |isbn=9781838600426}} * {{cite journal |last=Findly |first=Ellison B. |date=April–June 1987 |title=Jahāngīr's Vow of Non-Violence |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=107 |issue=2 |pages=245–256 |doi=10.2307/602833 |jstor=602833}} * {{Cite book|last1=Gascoigne|first1=Bamber|title=The Great Moghuls|last2=Gascoigne|first2=Christina|publisher=Constable|year=1998|location=London|pages=130–179|oclc=39270860|orig-year=1971}} * {{cite journal |last=Lefèvre |first=Corinne |year=2007 |title=Recovering a Missing Voice from Mughal India: The Imperial Discourse of Jahāngīr (r. 1605–1627) in his Memoirs |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=50 |issue=4 |pages=452–489 |doi=10.1163/156852007783245034|s2cid=153839580 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00706230/file/Recovering%20a%20Missing%20Voice_JESHO.pdf }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{Gutenberg author|id=47485}} * [http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html Jehangir and Shah Jehan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505015507/http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html |date=2012-05-05 }} * [https://web.archive.org/web/20100528145829/http://www.boloji.com/history/012.htm The World Conqueror: Jahangir] * [http://www.jainpedia.org/themes/places/jainism-and-islam/jains-and-the-mughals.html Jains and the Mughals] {{s-start}} {{s-hou|[[ਤੈਮੂਰ ਵੰਸ਼]] || 20 ਸਤੰਬਰ 1569 || 8 ਨਵੰਬਰ 1627}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[ਅਕਬਰ]]}} {{s-ttl|title=[[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | years=1605–1627}} {{s-aft|after=[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ]]}} {{s-end}} {{Mughal Empire}} {{Authority control}} blqtagkepensjx8znbo6hn1rnneu8ag 0 65252 837862 766001 2026-04-29T16:21:52Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1306786247|Prahlad Tipanya]]" 837862 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਟਿਪਾਨੀਆ |image =Prahlad Singh Tipaniya small.jpg | background = ਸੋਲੋ ਗਾਇਕ | alias = ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜੀ, ਟਿਪਾਨੀਆ ਜੀ | genre = [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] | occupation = [[ਗਾਇਕ]] | years_active = 1978<ref>[http://www.kabirproject.org/events/dissolving%20boundaries%20kabir%20songs%20from%20malwa%20by%20prahlad%20tipanya Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124234932/http://www.kabirproject.org/events/dissolving%20boundaries%20kabir%20songs%20from%20malwa%20by%20prahlad%20tipanya |date=2016-01-24 }} Kabir Project website</ref> – present | website = http://www.kabirproject.org |footnotes = }} [[File:Prahlad Singh Tipaniya Big.jpg|thumbnail|:ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਟਿਪਾਨੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ]] '''ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਟਿਪਾਨੀਆ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਲੋਕ ਗਾਇਕ]] ਹਨ ਜੋ ਕਿ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ [[ਮਾਲਵੀ]] [[ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕਬੀਰ]] ਦੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E5DD153CF933A15750C0A96F9C8B63&pagewanted=3</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/fr/2009/03/27/stories/2009032750980300.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-09-27 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.today/20120903125658/http://www.hindu.com/fr/2009/03/27/stories/2009032750980300.htm |dead-url=yes }}</ref> [[ਤਾਨਪੁਰਾ|ਤੰਬੂਰਾ]], [[ਖੜਤਾਲ]], [[ਮੰਜੀਰਾ]], [[ਢੋਲਕ]], [[ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ]], [[ਟਿਮਕੀ]], ਅਤੇ [[ਵਾਇਲਿਨ]] ਵਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਟਿਪਾਨੀਆ ਦਾ ਜਨਮ [[ਤਰਾਨਾ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਤਰਾਨਾ]], [[ਮਾਲਵਾ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੁਨਿਆਖੇੜੀ ਵਿੱਚ 7 ਸਤੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>http://www.business-standard.com/results/news/the-sufi-in-our-times/429107/</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/mp/2008/09/15/stories/2008091550620100.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-14 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918090314/http://www.hindu.com/mp/2008/09/15/stories/2008091550620100.htm |dead-url=yes }}</ref> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://www.youtube.com/watch?v=YCAx95wucEE|ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਟਿਪਾਨੀਆ ਗਾਇਨ ਕਬੀਰ (ਭਾਗ 1)] == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਟਿਪਾਨੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਸਤੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਲੁਨੀਆਖੇੜੀ, ਤਰਾਨਾ, ਮਾਲਵਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲਵੀ ਬਲਾਈ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1][2] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਗਾਇਕ]] nf9arqbuyuvjadfgvo75d1wvjzqhgte 0 66644 837879 821737 2026-04-29T19:25:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 4 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837879 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Spacetime|cTopic=Types}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਪੇਸਟਾਈਮ''' ([[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ]], [[ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ]] ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]]) ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣੀ ਹੋਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਯੁਕਲਿਡੀਅਨ ਸਪੇਸ]] ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਵਿੱਚ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]ਆਂ ਨੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਸਰਲ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਗਲੈਕਟਿਕ (ਅਕਾਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਸੂਖਮ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੱਕਸਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਧਾਰਨਾ, ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਪਕੜੀਂ ਬੈਠੀ ਸੀ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕਲ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3 D ਸ਼ਕਲ]] [[ਟਾਈਮ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੋਧਦੇ ਹੋਏ [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਕਾਇਨੇਮੈਟਿਕਸ]] ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣਿਆ ਦਰਸਾਇਆ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ|ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਨਾਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ (ਦਰਸ਼ਕਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵੇ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਬੁਨਿਆਦਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1908 ਵਿੱਚ, [[ਹਰਮਾੱਨ ਮਿੱਕੋਵਸਕੀ]] ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫੈਲਾਓਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਗਲ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਨਿਰੰਤ੍ਰਤਾ ਦੇ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਘੋਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ- ਜੋ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੁਣ ਇੱਕ 4&#x2011;ਅਯਾਮੀ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਲੱਛਣ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਅੰਤ੍ਰਾਲ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤ੍ਰਾਲ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਲੱਛਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{anchor|ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ}} === ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ: ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਲਿੰਕਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੈਬ ਖੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ''ਦੱਬ ਕੇ ਰੱਖਣ'' ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ.</small>]]<ref group=note><small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। </ref> ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref> [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਂ ਸਪੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਲਈ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਬਜੈਕਟ ਦੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref>, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ]] ਫੀਲਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਸਪੇਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ([[ਤੁੱਲਤਾ]]) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਗੋਲਬ ਪੱਧਰਾ (ਫਲੈਟ) ਦਿਸਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Rowland |first1=Todd |title=Manifold |url=http://mathworld.wolfram.com/Manifold.html |website=Wolfram Mathworld |publisher=Wolfram Research|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ (ਫੈਕਟਰ) ਉੱਤੇ, <math>c</math> (ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ [[ਸਕੇਲ]] (ਪੈਮਾਨੇ) [[ਫੈਕਟਰ]] (ਹਿੱਸੇ) ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] (ਮੁੱਲ) (ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ {{val|300000|ul=km|fmt=commas}} ਜੋ ਵਕਤ ਅੰਦਰ 1&nbsp;ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] (ਬਹੁ-ਪਰਤ) ਹੋਣਾ ਇਹ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਧਾਰਨ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੀਡਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਇਨਸਾਨੀ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ‘ਤੇ, ਬਹੁਤ ਤੁੱਛ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਯੁਕਿਲਡਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਫ ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਫਿਜ਼ੀਆਊ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਅਤੇ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇਅ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਦੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਨਾਮ ਨਿਰੀਖਣ ਦਰਮਿਆਨ ਬੁੱਝਾਰਤ ਭਰੀ ਬੇਮੇਲਤਾ (ਅੰਤਰ) ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="French">{{cite book|last1=French|first1=A.P.|title=Special Relativity|date=1968|publisher=CRC Press|location=[[Boca Raton, Florida]]|isbn=0748764224|pages=35–60}}</ref> ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ''ਘਟਨਾਵਾਂ'' ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਇਕਲੌਤੇ ([[ਸਿੰਗਲ]]) ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ''x, y, z ਅਤੇ t'' ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਰਸਾ ([[ਡਿਊਰੇਸ਼ਨ]]) ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ- [[ਸਪਾਰਕ]] (ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ), ਪਟਾਕੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ- ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੀਮਤ ਅਰਸੇ ਅਤੇ ਪਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੁੱਲ ਸ਼ਬਦ, ਗਣਿਤਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਅਰਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕੋਈ ਸਪੀਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ([[ਪਥ]]) ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕੱਠੀ ਜੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈੱਸ]] (ਵਿਕਾਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਜਾਂ ''ਵਰਲਡ ਲਾਈਨ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|105}} {{anchor|Figure 1-1}} [[File:Observer in special relativity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 1-1. ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ''ਔਬਜ਼ਰਵਰ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਕੋਈ [[ਲੋਕੇਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;1&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਘਣੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ([[ਕੰਟ੍ਰੋਲ]]) ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ [[ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼]] (ਮੇਲ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ([[ਅਯਾਮ]]ਾਂ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ [[ਵਕਤ]] ਅਤੇ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲੀਦਾਰ-ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਇੱਕ [[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]] [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Taylor">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity|date=1966|publisher=Freeman|location=San Francisco|isbn=071670336X|edition=1st|url=http://www.eftaylor.com/download.html#special_relativity|accessdate=14 April 2017}}</ref>{{rp|17–22}} ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵਕਤ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ([[ਸੰਕੇਤ]]) ਦੇ ਨਿਕਾਸ [[ਐਮਿਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ([[ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ [[ਡਾਟਾ ਰਿਡਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ, ਸਿਗਨਲ ਦੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਦੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਸਲੀ ਵਕਤ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਣਾ ਸੀ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] (ਸਿਗਨਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇਰੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਨਾਮ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ (ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕੀ ਨਾਪਦਾ/ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਨਾਮ ਕੋਈ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Scherr|first1=Rachel E.|last2=Shaffer|first2=Peter S.|last3=Vokos|first3=Stamatis|title=Student understanding of time in special relativity: Simultaneity and reference frames|journal=American Journal of Physics|date=July 2001|volume=69|issue=S1|pages=S24–S35|doi=10.1119/1.1371254|url=https://arxiv.org/ftp/physics/papers/0207/0207109.pdf|accessdate=11 April 2017}}</ref> {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ === {{main|ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ}} ਪੁਰਾਤਨ ਇੰਕਾ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੋ ਮਲਟੀਪਲ ਸਦੀਆਂ{{when|date=May 2017}} ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, [[ਇੰਕਾ]]ਵਾਂ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪਾਚਾ (ਇੰਕਾ ਮਾਈਥੌਲੌਜੀ|ਪਾਚਾ]] ({{lang-qu|pacha}}, {{lang-ay|pacha}}) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |title=Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo. &#124; Manga Quespi &#124; Revista Española de Antropología Americana |publisher=Revistas.ucm.es |date= |accessdate=2016-12-17 |archive-date=5 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|last1=Steele|first1=Paul R.|last2=Allen|first2=Catherine J.|title=Handbook of Inca Mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576073543|date=2004|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, California|isbn=1576073548|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576073543/page/86 86]}}</ref> [[ਆਂਦੇ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸਮਝ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। <ref>{{cite book|last1=Ardener|first1=Shirley|title=Women and space: ground rules and social maps|date=1997|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=0854967281|page=36|edition=2nd}}</ref> {{expand section|date=May 2017}} === ਇਤਿਹਾਸ === {{main | ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|''''' ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Michelson-Morley experiment conducted with white light.png <!-- | caption1 = --> | image2 = MichelsonMorleyAnimationDE.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-2. ਮਾਇਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀ, ਅਪਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਫੇਜ਼ ਸ਼ਿਫਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੌਜੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ, ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੇ ਨਰੀਖਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ. }} ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, [[ਆਰਾਗੋ ਸਪੌਟ]] ਅਤੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ-ਫੋਕਾਲਟ ਅਪਰੇਟਸ|ਹਵਾ ਬਨਾਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਨਾਪਾਂ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕੌਰਪੁਸਕਲਿਉਰ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਲਾਈਟ|ਕੌਰਪਿਉਸਕਿਉਲਰ ਥਿਊਰੀ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਫਿਤ੍ਰਤ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Stefan|title=Catchers of the Light: Catching Space: Origins, Lunar, Solar, Solar System and Deep Space|date=2013|publisher=ArtDeCiel Publishing|location=Paphos, Cyprus|isbn=9781467579926|pages=202–233|url=https://books.google.com/books?id=iZk5OOf7fVYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|accessdate=7 April 2017}}</ref> ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ [[ਚਮਕਦਾਰ ਏਇਥਰ]] ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵਾਲ਼ੇ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1851 ਦੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰੈਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ (ਜੋ ਵੇਵਲੈਂਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ) ਦੇ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ ਅੰਸ਼ਿਕ [[ਏਇਥਰ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਸਖਤ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਤਤਕਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name=Stachel>{{cite book |last=Stachel |first=John |editor1-last=Kox |editor1-first=A. J. |editor2-last=Eisenstaedt |editor2-first=Jean |title=The Universe of General Relativity |publisher=Birkhäuser |location=Boston |date=2005 |pages=1–13 |chapter=Fresnel’s (Dragging) Coefficient as a Challenge to 19th Century Optics of Moving Bodies. |isbn=081764380X |url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/6phb8M8gM?url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 |access-date=13 ਅਗਸਤ 2017 |dead-url=no }}</ref> 1887 ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]] (Fig.&nbsp;1&#8209;2) ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਏਇਥਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੰਪੂਰਨ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, [[ਸਥੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। (Fig.&nbsp;1&#8209;3).<ref name="French"/> {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Aberrationseasons.svg <!-- | caption1 = --> | image2 = Stellar aberration versus the dragged aether.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-3. (top) ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (bottom) ''ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ''—ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਏਇਥਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ- ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੇਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।<ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom left) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਈਪੀਸ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom right) ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਏੋਇਥਰ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਵੇਂ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ- ਜੇਕਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋਵੇ- ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਟੈਲੀਸਕੋਪਾਂ ਲਈ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਆਈਪੀਸਾਂ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। </ref> }} 1889 ਵਿੱਚ [[ਜੌਰਜ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਫਿਟਜ਼ਗ੍ਰਾਲਡ]] ਅਤੇ 1892 ਵਿੱਚ [[ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਸਥਿਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਲਾਂਘੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਨੀ ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨਾ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। (ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੰਬਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ।) 1904 ਤੋਂ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਅਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆ਼ ਜੁਲਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]]), ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਾ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ। [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਟੋਰਕਾਂ ਅਯੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਵਿਭਿੰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ।<ref name="Pais">{{cite book|last1=Pais|first1=Abraham|title=""Subtle is the Lord-- ": The Science and the Life of Albert Einstein|url=https://archive.org/details/subtleislordscie00pais|date=1982|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=019853907X|edition=11th}}</ref>{{rp|163–174}} ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ [[ਟ੍ਰਓਟਨ-ਨੋਬਲ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਜਾਂ [[ਰੇਲੀਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਮਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Miller">{{cite book|last1=Miller|first1=Arthur I.|title=Albert Einstein's Special Theory of Relativity|date=1998|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=0387948708}}</ref>{{rp|64}} ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਉਸਦੀ 1904 ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਨ। ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਗਲਤੀਆਂ ਸੁਧਾਰਦਿਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵਕਤ ਦੌਰਾਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਸਮਝ, 20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ ਰੱਖਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਹ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੁੰਬਕ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਸਿਆ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਹਰਟਜ਼, ਲੌਰੰਟਜ਼, ਅਤੇ ਖੁਦ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੇਤ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀਆਂ।<ref name="Miller"/>{{rp|135–142}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਹੱਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਨਾ ਕਿ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]] ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ।<ref name="Schutz">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard|title=Gravity from the Ground Up: An Introductory Guide to Gravity and General Relativity|date=2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=0521455065|edition=Reprint|url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC|accessdate=24 May 2017|language=en}}</ref>{{rp|219}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{anchor|Spacetime interval}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = H A Lorentz (Nobel).jpg |width1=280|height1=396 | caption1 = ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ | image2 = Henri Poincaré-2.jpg |width2=371|height2=500 | caption2 = ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ | image3 = Albert Einstein (Nobel).png |width3=280|height3=396 | caption3 = ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ | image4 = Hermann Minkowski Portrait.jpg|width4=813|height4=1093 | caption4 = ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ | <!--header = Figure 1-3--> | footer = <center>Figure 1-3.</center>}} ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਹੈ,<ref>{{Citation|author=Darrigol, O. |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré|volume=1|pages=1–22|url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf|format=PDF |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1|isbn=978-3-7643-7435-8 |bibcode=2006eins.book....1D }}</ref><ref name="Miller"/>{{rp|73–80,93–95}} ਜਿਸਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Galison |first1=Peter |title=Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time |url=https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali |date=2003 |publisher=W. W. Norton & Company, Inc. |location=New York|isbn=0393020010 |pages=[https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali/page/n133 13]–47}}</ref><ref group=note> ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸਲਾ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ (ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲੈਣਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਆਪਸੀ-ਮੇਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ (ਕਨਵੈਂਸ਼ਨ) ਦੁਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬ੍ਰੇਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੱਚਾ ਵਕਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਹੈਨਰੀ ਬ੍ਰਗਸਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਅਟੈਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ, ਵਕਤ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਰਾਲ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹਨ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), “ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ”</ref> 1900 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਛਾਣਿਆ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦਾ [[ਲੋਕਲ ਟਾਈਮ]] ਦਰਅਸਲ ਓਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ [[ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ]] ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲ, ਮੱਧ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਧੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਡਜਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਲੈਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ।''</ref> 1900 ਅਤੇ 1904 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਪਛਾਣ-ਅਯੋਗਤਾ ਸੁਝਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਕਿਹਾ, ਅਤੇ 1905/1906 ਵਿੱਚ<ref>{{cite journal |last1=Poincare |first1=Henri |title=On the Dynamics of the Electron (Sur la dynamique de l’électron) |journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo |date=1906 |volume=21 |pages=129–176 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:On_the_Dynamics_of_the_Electron_(July)#.C2.A7_9._.E2.80.94_Hypotheses_on_gravitation|accessdate=15 July 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਬਣਾਇਆ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਵਕਤ, ਉਸਨੇ [[ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸਨ]], [[ਫੋਰ-ਵਿਲੌਸਿਟੀ]], ਅਤੇ [[ਫੋਰ-ਫੋਰਸ]] ਨਾਮਕ ਵਿਭਿੰਨ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਨਵੀਨ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Citation|author=Zahar, Elie|year=1989|orig-year=1983|title=Einstein's Revolution: A Study in Heuristic|chapter=Poincaré's Independent Discovery of the relativity principle |publisher=Open Court Publishing Company|location=Chicago|isbn=0-8126-9067-2}}</ref><ref name=Walter /> ਉਸਨੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਅਗਲੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ 4-ਅਯਾਮੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੀਸਰਚ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ “ਸੀਮਤ ਲਾਭ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਜਰੂਰੀ” ਕਰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੀਂ ਲਗਦੀ ਹੈ।<ref name=Walter>{{cite book|author1=Walter, Scott A.|editor1-last=Renn|editor1-first=Jürgen|editor2-last=Schemmel|editor2-first=Matthias|title=The Genesis of General Relativity, Volume 3|chapter=Breaking in the 4-ਵੈਕਟਰ: the four-dimensional movement in gravitation, 1905–1910|date=2007|publisher=Springer|location=Berlin|pages=193–252|url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|accessdate=15 July 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rxvbrr7g?url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|archivedate=15 ਜੁਲਾਈ 2017|dead-url=no}}</ref> ਹੋਰ ਅੱਗੇ, 1909 ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਬਾਦ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ (ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤੇਂ ਬਗੈਰ)।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਅਤੇ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨਾਲ਼ੋਂ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਦੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁੰਜ]]-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 1907 ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।, ਜਿਸਨੇ ਇਨਰਸੀਅਲ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਉਸਦੀ ਊਰਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਬਤ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ,<ref name="Schutz"/>{{rp|219}} ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ, ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]], ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। [[ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥ-ਸਹੋਯੋਗਿਕ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ:<ref name="Weinstein">{{cite web|last1=Weinstein |first1=Galina |title=Max Born, Albert Einstein and Hermann Minkowski's Space-Time Formalism of Special Relativity |url=https://arxiv.org/abs/1210.6929 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=11 July 2017}}</ref> {{cquote|I ਕੋਲੋਗਨਿ ਗਿਆ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2 ਸਤੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਲੈਕਚਰ “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਸੁਣਿਆ। […] ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਓਹ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕਲ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ; ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਇਹੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਛਪਵਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ ਕੱਢਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਂਝ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।}} ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ 1905 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਈਕਲਸਨ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਹਿਲਬ੍ਰਟ]] ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਡਵਾਂਸਡ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਪ੍ਰਤਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ।<ref name="Galison">{{cite journal|last1=Galison |first1=Peter Louis|title=Minkowski's space-time: From visual thinking to the absolute world |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |date=1979 |volume=10 |pages=85–121 |doi=10.2307/27757388 |jstor=27757388 |accessdate=}}</ref> [[File:Minkowski Diagram from 1908 'Raum und Zeit' lecture.jpg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 1-4. 1908 ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ “ਰਾਉਮ ਉਂਡ ਜ਼ੇਇਟ” ਲੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੀਤਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀਪੁਣਾ]] ਅਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 5, 1907 ਨੂੰ “ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ” (''Das Relativitätsprinzip'') ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਲੈਚਕਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਨਤਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਮੂਲ ਵਰਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਏਇਥਰ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ “ਅੱਨਾਲਜ਼ ਔਫ ਫਿਜ਼ਿਕਸ” (''Annalen der Physik'') ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ 1915 ਵਾਲ਼ੇ ਉਸਦੇ ਮਰਣੋਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਲੀ ਜੱਜਮੈਂਟ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ।<ref name=Weinstein/> ਦਸੰਬਰ 21, 1907 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਸੈਂਟੀਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮੂਹਰੇ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 21, 1908 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੱਲਬਾਤ, ''ਸਪੇਸ ਐਂਡ ਟਾਈਮ'' (''Raum und Zeit''),<ref name="Minkowski_Raum_und_Zeit">{{cite journal|last1=Minkowski|first1=Hermann|title=Raum und Zeit|journal=Jahresberichte der Deutschen Mathematiker-Vereinigung |date=1909 |pages=1–14 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Space_and_Time |trans-title=Space and Time|publisher=B.G. Teubner}}</ref> ਜਰਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ ਐਂਡ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref group=note> ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) (ਜਿਵੇਂ [[ਲਾਈ ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜਾਂ [[ਕਨਫ੍ਰਮਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਕੁੱਝ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ (1912) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ|ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ]] ਹੈ, ਜੋ ਸਫੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸਫੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਹਿਾਂ ਨੂੰ ਸਤਹਿਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਬੀਅਸ ਗਰੁੱਪ]] (ਜੋ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ R3 ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਮੀਟ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦਰਮਿਆਨ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਜ਼ਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। </ref> “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਬਦ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਸਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਸਲਈ, ਸਪੇਸ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਘਟ ਕੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ।” ''ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ'' ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ (Fig.&nbsp;1&#8209;4) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿ “ਸਥਿਰ ਅੰਤ੍ਰਾਲ” ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇਸ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref group=note>''(ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''<sub>∞</sub>''' ''ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ ਹੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''<sub>c</sub>''' ''ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਹੈ।)'' "ਇਸਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>c</sub>''' ,{{nowrap|1='''''c'' = &infin;'''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਦ ਅੰਦਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਦੀ ਤਰਾਂ, ਇੰਨਬਿੰਨ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੂਰਾ ਗਰੁੱਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ '''''G''<sub>c</sub>''' ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚੇਗਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>c</sub>''' ਵਾਸਤੇ, ਜਿੱਥੇ '''''c''''' ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਨਾਪ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ (1909), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ''</ref> ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਅਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, 1907 ਵਿੱਚ ਸੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਾਸਤੇ ਉਸਦੀ ਰੀਸਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। <ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ, ਇਸਲਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੱਜਕੱਲ “ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ” ਦੇ ਨਾਮਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ == {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤਰਾਲ}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ === [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ [[ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>{\left(\Delta{d}\right)}^2 = {\left(\Delta{x}\right)}^2 + {\left(\Delta{y}\right)}^2 + {\left(\Delta{z}\right)}^2</math> ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕ, ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ x,y, ਅਤੇ z ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੋਵਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹੇਗੀ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾਪ ਰਹੇ ਹਨ)। ਦੂਰੀ "[[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ([[ਸਥਿਰ]]) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਸਦਕਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜੇਕਰ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਦੋਂ ਨਾਪੀ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਕਤ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਇਨਸਾਨ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ (ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ) ਉਹ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੁਜੀਸਨ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਜਾਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਭਾਵੀ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਦੂਰੀ ਦਾ ਤੁੱਲ [[ਅਰਸਾ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਚਾਰ-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ ਸਪੇਸ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਜੜ ਦੇਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੋ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ ਵਕਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉੱਤੇ ([[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ) ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਕਾਰਣ) ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਕਤ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਖੋਜਣਗੇ। ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ <math>\Delta t</math> ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta x</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ <math>{\left(\Delta{s}\right)}^2</math> ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta{x}</math> ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਸਾ <math>\Delta{t}</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 </math> (ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2</math>) ਸਥਿਰਾਂਕ <math>\textrm{c}</math>, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ, ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਸਕਿੰਟਾਂ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਖੇਪਤਾ ਲਈ, ਅਰਸਾ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਿਅਦਾਤਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਮਿਲ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ, <math>x</math> ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ <math>\Delta{x}</math>, ਆਦਿ। ਸਾਡਾ ਵਾਸਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਥਾਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਕਲੌਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। [[File:Spacetime Diagram of Two Photons and a Slower than Light Object.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-1. ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂ C, ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ]] ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ <math>(\textrm{c} \, t)^2</math> ਅਤੇ <math>x^2</math> ਰਕਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਦੇ ਚਿੰਨ ਦਾ ਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਮਾਤਰਾ <math>s^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਖੁਦ <math>s</math>। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਅਰਸੇ ਨੈਗਟਿਵ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨੈਗਟਿਵ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਗਹ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ <math>s^2</math> ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਰਗ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ੋਂ, ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਚਿੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|217}} ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ ਨਾਲੋਂ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਨੈਗਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਖੜਵੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਬੀਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ (ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ) ਸਾਲਾਂ ਬਿਤਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤੌਰ ਤੇ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;2&#8209;1 ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ [[ਵਰਲਡ ਲਾਈਨਾਂ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, C ਲਾਈਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉ਼ਦੀ ਹੈ। ਵਰਟੀਕਲ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>\textrm{c}</math> ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰਾਂ ਸਕੇਲਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀਆੰ ਉਹੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਹੋਣ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਜੋ ਹੌਰੀਜ਼ੌਨਟਲ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ±1 ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦਾ ਹਰੇਕ ਮੀਟਰ, ਤਕਰੀਬਨ ਵਕਤ ਦੇ 3.3 ਨੈਨੋਸਕਿੰਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ: : <math>s^2 = (\textrm{c} t)^2 - x^2 - y^2 - z^2</math> : ਅਤੇ : <math>s^2 = - (\textrm{c} t)^2 + x^2 + y^2 + z^2</math> ਇਹ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚਰ]]ਾਂ {{nowrap|(+&thinsp;−&thinsp;−&thinsp;−)}} ਅਤੇ {{nowrap|(−&thinsp;+&thinsp;+&thinsp;+).}} ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਖੀਰਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਓ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ}} === ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ === [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Standard configuration of coordinate systems.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-2. ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[File:Galilean and Spacetime coordinate transformations.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-3. (a) ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ। (b) ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ। (c) ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ।]] ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲ਼ੇ, ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਵਿੱਚ, ਦੋ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ) ਨੂੰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇਫ੍ਰੇਮ S’ (ਜਿਸਨੂੰ "S&nbsp;ਪ੍ਰਾਈਮ" ਉੱਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O′ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ''x'', ''y'', ''z'' ਧੁਰੇ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। * ਫ੍ਰੇਮ S′, ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮਾਂ S ਅਤੇ S′ ਦੇ ਉਰਿਜਨ ਉਦੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਾਸਤੇ ਟਾਈਮ ''t'' = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਾਸਤੇ ''t''′ = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier">{{cite book|last1=Collier|first1=Peter|title=A Most Incomprehensible Thing: Notes Towards a Very Gentle Introduction to the Mathematics of Relativity|date=2014|publisher=Incomprehensible Books|isbn=9780957389458|edition=2nd}}</ref>{{rp|107}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3a, ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਤੋਂ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ S ਅਤੇ S’ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤਾਂ ''t''&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ''t''′&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ) ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ''ct''′ ਧੁਰਾ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਵਾਲ਼ੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਣ। ਇਸਲਈ, ''ct''′ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਐਂਗਲ਼ ''θ'' ਦੁਆਰਾ ''ct'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; : <math>\tan\ \theta = v/c .</math> ''x''′ ਧੁਰਾ ਵੀ ''x'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋੜ ਦੇ ਕੇਣ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀ ਢਲਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ&nbsp;±1. Fig.&nbsp;2&#8209;3c ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘਟਨਾ P, ''x''′&nbsp;=&nbsp;0, ''ct''′&nbsp;=&nbsp;−''a'' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਰੰਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਘਟਨਾ Q) ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ''a'' ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਸਥਿਰ ਕਿਸੇ ਦਰਪਣ ਤੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੱਲ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0,&nbsp;''ct''′&nbsp;=&nbsp;''a'' (ਘਟਨਾ R) ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ P, Q, R ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ&nbsp;=&nbsp;1 and&nbsp;−1 ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ΔPQR ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਿਕੋਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ OP&nbsp;=&nbsp;OQ&nbsp;=&nbsp;OR, ਇਸਲਈ ''x''′ ਅਤੇ ''x'' ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ''θ'' ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|113–118}} ਜਦੋਂਕਿ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅਜਿਹੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕੋਣਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਕਿਊਟ ਐਂਗਲ਼ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ [[ਮਰਕੇਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਮੈਪ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਪੋਲਾਂ (ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ) ਨਜ਼ਦੀਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਕਾਰ ਭੂ-ਮੱਧ-ਰੇਖਾ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਪੁੰਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰੀ (ਵਧੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} === ਲਾਈਟ ਕੋਨ === {{main|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|Figure 2-4}} [[File:ModernPhysicsSpaceTimeA.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-4. ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ, ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ "ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ" ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-4 ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮੂਲ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਓਹ ਚੀਜ਼ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੀ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੀ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;5) ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ [[ਕੋਨ|ਸਮਕੋਣ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਕੋਨਾਂ]] ਅਪਣੇ ਅਪਾਈਸਾਂ&nbsp;O ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੋਨ ਭਵਿੱਖ (t>0) ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਕੋਨ ਭੂਤਕਾਲ (t<0) ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:World line.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-5. 2D ਸਪੇਸ + ਇੱਕ ਟਾਈਮ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਦੋਹਰੀ) ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਪੈਕਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਟਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ [[ਟਾਈਮ]] (ਅਸਥਾਈ ਦੂਰੀ) ਰਾਹੀਂ ਅਪੈਕਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੇ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭੂਤਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਲਈ ''ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ'' ਵਿੱਚ &Delta;''ct'', &Delta;''x'' ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਟਕੋਨ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਸਪੇਸ]] ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4. ਵਿੱਚ “ਹੋਰ ਸਭ ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਜਗਹ” ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਦ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ &nbsp;O ਤੋਂ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] (ਜਾਂ “ਨੱਲ ਸੈਪਰੇਟਿਡ”) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸਦਕਾ, ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਨਿਰੀਖਕ) ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220}} ਲਾਈਟ ਕੋਨ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। &nbsp;O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ D (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4) ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਪੀਡ-ਤੋਂ-ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਕੇਤ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਵਾਸਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;D ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ O ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਰ ਪੁਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, A ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ O ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ&nbsp;B or&nbsp;C, ਜੋ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ), ਨਾ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲ਼ੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਅਧੀਨ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Curiel|first1=Erik|last2=Bokulich|first2=Peter|title=Lightcones and Causal Structure|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/lightcone.html|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ}} === ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ === [[#=== ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ===|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-6}} [[File:Relativity of Simultaneity Animation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-6. ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਸਬੰਧ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਸਪੇਸਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ [[#ਚਿੱਤਰ 2-4|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4''']] ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾ&nbsp;C, ਘਟਨਾ&nbsp;O, ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;B, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ-ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰੀਖਣ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Savitt|first1=Steven|title=Being and Becoming in Modern Physics. 3. The Special Theory of Relativity|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/#Spec|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> ਚਿੱਤਰ. 2-6 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਫਰੇਮਾਂ” ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3 ਵਾਸਤੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ {{nowrap|1=(A, B, C)}}, {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = −0.5 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਦਿਸਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=A, B, C}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਰੇਖਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਪਾਸਟ ਤੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ “ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਤਹਿ” ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੂਰਾ ਖੇਤਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਰ ([[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]]) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਉੰਨਾ ਹੀ ਡਿਸਟੈਂਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਪੇਗਾ ਜੇਕਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ “[[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]]”, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸ਼ੁੱਧ ਦੂਰੀ = <math display="inline">\sqrt{-s^2}.</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਓੰਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਕਲੌਕ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪਰ ਅਰਸਾ ''ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ'' = <math display="inline">\sqrt{s^2}</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ}} === ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ === [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਲਪ੍ਰਬੋਲੇ}} [[File:Spacelike and Timelike Invariant Hyperbolas.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-7. (a) ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ। (b) ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਅਇਡ।]] ਸਧਾਰਨ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ [[ਦੂਰੀ]] ਤੇ ਸਥਿਤ [[ਬਿੰਦੂ]]ਆਂ ਦਾ [[ਸੈੱਟ]], ਕੋਈ [[ਚੱਕਰ]] (ਦੋ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ), ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਸਫੀਅਰ]] (ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ) ਰਚਦਾ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ [[ਕਰਵ]] ([[ਵਕਰ]]) ਰਚਦੇ ਹਨ; : <math>c^2 t^2 - x^2 = \text{some constant}</math> ਉੱਪਰਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ''x''&ndash;''ct'' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-7a ਵਿੱਚ, ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹਰੇ ਰੰਗਾ ਵਾਲੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨੋਟ:''' ਗੁਲਾਬੀ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''x'' ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] (ਸਪੇਲਾਈਕ ਨਹੀਂ) ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਰਕੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਰੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''ct'' ਧੁਰਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਅਰਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7b ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ ਰਚਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ}} === ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ === [[#ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Spacetime diagram of invariant hyperbola.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-8. ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-8 ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ 5&nbsp;ਮੀਟਰ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|1.67|e=−8|u=s}}) ਦੇ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ]] [[ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ [[ਕਲੌਕ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਕੇ ਹੋਏ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਕਲੌਕ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] [[ਵਰਟੀਕਲ]] (ਖੜਵੀਂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ [[ਸਮਾਂ]] ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 0.3''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਵਾਸਤੇ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ 5.24 ਮੀਟਰ ({{val|1.75|e=−8|u=s}}) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ 0.7''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ ਵਕਤ 7.00 ਮੀਟਰ ({{val|2.34|e=−8|u=s}}) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਰਤਾਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕਲੌਕ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਡੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ x&ndash;ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਗਈ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਪਰਸਪ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਅਪਣੀ ਫ਼ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਅਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦੇ ਨਾਪੇਗਾ। {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-9}} [[File:Animated Spacetime Diagram - Length Contraction.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-9. ਇਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੌਡ ਦੀ 1&nbsp;m ਲੰਬਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟਿਆ ਡਿਸਥੈਂਸ OC ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] [[ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ]] ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]]), ਦੇਰੀ (ਡੀਲੇਸਨ) ਦੀ ਤਰਾਂ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਨਾਪ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਨਾਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ। ਪਰ ਓਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ. 2-9 ਇੱਕ 1&nbsp;m ਰੌਡ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 0.5&nbsp;''c'' ਉੱਤੇ ''x'' ਧੁਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਪੱਟੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੌਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਲੇ-ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ 1&nbsp;m ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰੇ O ਅਤੇ B ਜਦੋਂ {{′|''t''}}&nbsp;=&nbsp;0 ਤੋਂ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਫ੍ਰੇਮ S ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ, ਘਟਨਾਵਾਂ O ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ, ਫ੍ਰੇਮ S ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣੀਆੰ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਰੌਡ ਦੀ [[ਵਰਲਡ-ਸ਼ੀਟ]] ਦੀ x-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਟੀ ਹੋਈ ਲੰਬਾਈ OC ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|125}} (ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ) A ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਖੜਵੀਂ ([[ਵਰਟੀਕਲ]]) ਰੇਖਾ ਡਰਾਈਂਗ ਜੋ x-ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਭਾਵੇਂ OB ਦੀ ਤਰਾਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਨ਼ਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇਤਰਾਂ OA ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾੰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਏ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ === {{main|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ}} ==== ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ==== [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ A ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪੀਡ v ਉੱਤੇ B ਦਾ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਰਿਲਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਵੀ ਇਸੇਤਰਾਂ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਦੇ ਧੁਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="Schutz"/>{{rp|198}} ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਟਿੱਕ-ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਓਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਲੌਕ, ਓਹ ਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਅਗਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ” ਇਸਦੀ ਦੂਜੀ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਨੂੰ ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ B ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। A ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ A ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, B ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਓੱਥੇ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਗਹ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ A ਦੇ ਕਲੌਕ ਅਪਣੇ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ, A ਅਤੇ B ਹਰੇਕ ਹੀ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਇਸਤਰਾਂ ਉਲਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ”ਅਨੁਕੂਲ” ਹੋਣਗੇ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਦਾ ਹੀ ਨਾਪੇਗਾ।<ref name="Schutz"/>{{rp|198–199}} ਪਰਸਪਰ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, [[#ਚਿੱਤਰ 2-9|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;9''']] ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ (ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ, ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਐਂਗਲ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਸਪਰ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਘੁਮਾਈਆਂ ਹੋਇਆਂ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜੋ ਯੁਕਿਲਡਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅੰਦਰ ਸਧਾਰਨ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ)।<ref group=note> ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਅੰਦਰ, ਸਧਾਰਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਗੈਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।</ref> ਇਸ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ x-ਦੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ x’-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਅਗਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Spacetime Diagrams of Mutual Time Dilation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-10. ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ]] ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ C, ਘਟਨਾ O ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ C ਅਤੇ D ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|124}} ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ [[ਨਾਪ]] ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਦੀਆਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ]]ਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਵਿੱਚ, x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਹਰੇਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ''ct'' ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ {{′|''ct''}} ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ-ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== [[#ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ [[ਪੈਰਾਡੌਕਸ]]ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਹੇਲੀਆਂ, ਦਰਅਸਲ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੇਵਲ ਗਲਤ-ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਗਲਤ-ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਤੁਲਨਾਯੋਗ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਇਲਾਜ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਮਝ-ਵਿਰੋਧੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜੋਕੀ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Schutz1985">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard F.|title=A first course in general relativity|date=1985|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=0521277035|page=26}}</ref> [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਟਵਿਨਾਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰੌਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੇ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਉਸਤੋਂ (ਉਮਰ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਬੁਝਾਰਤ ਭਰਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਟਵਿਨ ਦੂਜੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਿਸੇਗਾ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਣਾ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਪਰਸਪਰ ਟਾਈਮ ਦੇਰੀ ([[ਡੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਾਸਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਾਈਡ ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|207}} ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਰ ਕਿ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਿੰਗ ਅੰਤ੍ਰਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਟਵਿਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰੌਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਘਰ-ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।<ref name="Weiss"/> [[File:Introductory Physics fig 4.9.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-11. ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿਆਖਿਆ]] ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕੀਏ ਕਿ ਕਿਉਂ ਇਹ ਫਰਕ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਹਿਰੇ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਹੇ ਇੱਕ ਟਵਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਮਾਮਲਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਦੇ ਖੜਨ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ, ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਬਾਬਤ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁੱਝ ਵੀ [[ਬੁਝਾਰਤ]] ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। O ਤੋਂ C ਤੱਕ ਦੀ ਟਵਿਨ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ C ਤੋਂ B ਤੱਕ ਨਾਪੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦਾ ਜੋੜ ਕੇ O ਤੋਂ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਪੇ ਗਏ ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਰਵ (ਵਕਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ ([[ਕੰਪਲੈਕਸ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟ੍ਰੀ]]ਆਂ) ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Weiss">{{cite web |last1=Weiss |first1=Michael |title=The Twin Paradox |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html |website=The Physics and Relativity FAQ|accessdate=10 April 2017}}</ref> ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਵੇਇੱਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਘਰ-ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਤਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿੱਪ ਲਈ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜਨ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੂਡੋਫੋਰਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਨਾਕਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> [[#ਚਿੱਤਰ 2-6|'''Figs.&nbsp;2&#8209;6''']] ਅਤੇ 2&#8209;11 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ (ਸਤਹਿਾਂ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ x-ਧੁਰੇ (xy-ਪਲੇਨ) ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਵਿੱਚ, ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ, ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਉਸਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਟੇਰੈਂਸ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲੇਟਵੀਆਂ (ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ) ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਦੇਖੇਗਾ)। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀਹੱਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹੱਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, ਉਹ ਅਪਣੇ ਕਲੌਕ ਨਾਲ਼ੋਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਸਮੇਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ), ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਐਂਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਸਕਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਸਕਿਪ-ਓਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸਦੀ ਅਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਉਸਦੇ ਟ੍ਰਿਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਖੋਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਉਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="Weiss"/> ਭਾਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁੱਝ ਵਾਧੂ ਗਹਿਰੀ-ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿਪ ਵਾਸਤੇ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਇੰਜਣ ਦੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਟੈਰੈਂਸ ਓਸ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਦਿਸੇਗਾ ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ, ਉਸਦਾ ਕਲੌਕ ਤੇਜ਼ ਭੱਜਦਾ ਦਿਸੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹੇ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਟੈੱਲਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ।<ref name="Weiss"/> ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ [[#ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ]] ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਆਰਗੂਮੈਂਟਾਂ ਨਜਲ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ}} === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਫਲੈਟ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪਿਛੋਕੜ]] ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ। [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਹਾਜ਼ਰੀ]] ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵਾਂ, ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਹ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ (ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ) ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|221}} ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ == {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THE "BASIC MATHEMATICS OF SPACETIME" SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO THE MATHEMATICS OF SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, KEEP TO BASIC ALGEBRA. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS BASIC MATHEMATICS SECTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> {{main|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਵ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} (ਦੇਖੋ [[#ਚਿੱਤਰ 1-1|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;1''']]) ਦੇ ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਵਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰਲਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉਸਦੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ([[ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ]]) ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈੱਟ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} ਨੂ੍ੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'')}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ {{nowrap|1={{′|''t''}} = 0}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|last1=Mould|first1=Richard A.|title=Basic Relativity |date=1994 |publisher=Springer |isbn=9780387952109 |page=42|edition=1st|accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA42}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lerner|first1=Lawrence S.|title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2|date=1997|publisher=Jones & Bartlett Pub |isbn=9780763704605 |page=1047|edition=1st |accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=B8K_ym9rS6UC&pg=PA1047}}</ref> :<math>x' = x - v t </math> :<math>y' = y </math> :<math>z' = z </math> :<math>t' = t .</math> [[File:Galilean Spacetime and composition of velocities.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-1. '''ਗੈਲੀਲੀਅਨ''' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ]] ਚਿੱਤਰ. 3-1 ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ]] (ਸੰਸਾਰੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ]]।<ref name="Bais"/>{{rp|36–37}} ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰੋ: ਲਾਲ ਤੀਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ 0.4&nbsp;c ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ 0.4&nbsp;c ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲ ਤੀਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਗੋਲੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ 0.8&nbsp;c ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮੂਲ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੰਨ ਲਓ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{′|''u''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''x'' = ''ut''}}, {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''x'' − ''vt''}}, ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}}}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''ut'' − ''vt''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v'')''t''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v''){{′|''t''}}}} ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ {{nowrap|1={{′|''u''}} = {{′|''x''}}/{{′|''t''}}}} ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ :<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v ,</math> ਜੋ ਸਾਂਝੀ-ਸਮਝ '''ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਨਿਯਮ''' ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ}} === ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ === {{main|ਵਿਲੌਸਟੀ ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲਾ}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[File:Relativistic composition of velocities.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-2. ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ]] [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, :<math>\beta = v/c</math> ਚਿੱਤਰ. 3-2a ਇੱਕ ਲਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ([[ਰੇਲਗੱਡੀ]]) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ {{nowrap|1=''v''/''c'' = ''&beta;'' = ''s''/''a''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੱਥੇ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ {{nowrap|1={{′|''u''}}/''c'' = {{′|''&beta;''}} = ''n''/''m''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ([[ਡਿਸਟੈਂਸ]]) ਨੂੰ ਲਾਲ {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਾਲੇ x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਤੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗੋਲੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੈ? ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;2b ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲਾ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਅਤੇ ''v'' ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਕੰਪੇਅਰ (ਤੁਲਨਾ) ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗੁਣਨਫਲ {{′|''vu''}}/''c''<sup>2</sup> ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋੜ ਲਈ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ (ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ) ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''u''&nbsp;=&nbsp;{{′|''u''}}&nbsp;+&nbsp;''v''। ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਿਮਨ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂਹੋਣਯੋਗ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਨੂੰ ''c'' ਬਰਾਬਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ, ''u''&nbsp;=&nbsp;''c'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ''v'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਣ।<ref name="Bais"/>{{rp|49}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ}} === ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ === {{main|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ}} [[File:Spacetime Diagrams Illustrating Time Dilation and Length Contraction.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-3. ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਬਾਰੇ, ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਅਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;3 ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਸਰਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਾਮਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ''ct''&nbsp ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ;: :<math>\Tau = ct</math> ਅਤੇ <math>w = ct</math> ਆਮ ਹਨ। :ਪ੍ਰੰਪਰਾ <math>c = 1.</math> ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Lorentz factor.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-4. ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਚਿੱਤਰ. 3-3a ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''w'' {{=}} {{radical|''x''<sup><small>2</small></sup> + ''k''<sup><small>2</small></sup>}}}}}} ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੇਖਾ, ''w''&nbsp;=&nbsp;''x''/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''xc''/''v'' ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ <math display="inline">OB = OK / \sqrt{1 - v^2/c^2} </math> ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਗਮੂਲ ਚਿੰਨ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਟਾ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ (1/ਸਮੀਕਰਨ) ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ ਗਾਮਾ <math>\gamma</math> ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Forshaw>{{cite book|last1=Forshaw|first1=Jeffrey|last2=Smith|first2=Gavin|title=Dynamics and Relativity|date=2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118933299|page=118|url=https://books.google.com/books?id=5TaiAwAAQBAJ|accessdate=24 April 2017|language=en}}</ref> :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ''v'', ''c'' ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ''c'', ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਸਪੀਡ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ''v'' ਲਈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ [[ਕਰਵ]] ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਨ ਸਪੀਡਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅੱਤ (ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ) ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 3-3b ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''x'' {{=}} {{radical|''w''<sup><small>2</small></sup> + ''k''<sup><small>2</small></sup>}}}}}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਲੋਪ (ਢਲਾਣ) 1/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''c''/''v'' ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾ&nbsp;A ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; (''x'',&nbsp;''w'')&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k'',&nbsp;''&gamma;&beta;k'')। ਕਿਉਂਕਿ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ''w''&nbsp;=&nbsp;(''x''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ''&gamma;&beta;k''&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਅਤੇ; :<math>OB/OK = \gamma (1 - \beta ^ 2) = \frac{1}{\gamma}</math> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === {{main|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ [[ਜੋੜ]] ਦੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਂਝੀ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ [[ਨਿਯਮ]], ਪਲੇਨਾਂ, ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਧਾਰਨ ਘੱਟ-[[ਸਪੀਡ]] ਵਾਲੇ [[ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, [[ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ]] ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ [[ਵਿਸੰਗਤੀ]]ਆਂ ([[ਬੇਮੇਲਤਾ]]ਵਾਂ) ਖੋਜਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਜੋੜ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਅੰਦਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ: :<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right)\\ y' &= y \\ z' &= z \end{align}</math> ਉਲਟੀਆਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>\begin{align} t &= \gamma \left( t' + \frac{v x'}{c^2} \right) \\ x &= \gamma \left( x' + v t' \right)\\ y &= y' \\ z &= z' \end{align}</math> ਜਦੋਂ ''v'' ≪ ''c'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ''v''<sup>2</sup>/c<sup>2</sup> ਅਤੇ ''vx''/''c''<sup>2</sup> ਰਕਮਾਂ ਜ਼ੀਰੋ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ <math>t' = \gamma ( t - v x/c^2),</math> <math>x' = \gamma( x - v t) </math> ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਲਿਖਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਕਸਰ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ <math>\Delta t' = \gamma (\Delta t - v \Delta x/c^2),</math> <math>\Delta x' = \gamma(\Delta x - v \Delta t) </math> ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਬਹਾਦਰ ਬਣਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਟੌਪੌਲੌਜੀ ਬਗੈਰ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ''x'' ਦਾ ਅਰਥ &Delta;''x'' ਹੈ, ਆਦਿ। ਅਸੀਂ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸੈੱਟ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ S ਫ੍ਰੇਮ ਸਿਰਫ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ {{′|''S''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ''v'' ਨੂੰ −''v'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|71–79}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਸਪੇਸ ਰੇਸ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਟੇਰੈਂਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਔਫੀਸ਼ੀਅਲ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}} = 0}} ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਸਪੇਸ਼-ਸ਼ਿਪ ਤਤਕਾਲੀਨ ਇੱਕ ਸਪੀਡ 0.5&nbsp;''c'' ਤੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਦੀ [[ਦੂਰੀ]] 300 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|90.0|e=6|u=km}}) ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਫਿਨਿਸ਼-ਲਾਈਨ ਕਲੌਕ ''t''&nbsp;=&nbsp;600.00&nbsp;s ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਟੈੱਲਾ ਅਪਣੇ ਸ਼ਿਪ-ਕ੍ਰੋਨੋਮੀਟਰ ਉੱਤੇ ਟਾਈਮ {{nowrap|1={{′|''t''}} =}}&nbsp;{{nowrap|1=<math>\gamma</math>(t − vx/c<sup>2</sup>)}} = 519.62&nbsp;s ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ ਉਹ ਫਿਨਿਸ਼ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੇ ਅੰਤ-ਲਾਈਨ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ 259.81 ਲਾਈਟ-ਸੈਕੰਡ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|77.9|e=6|u=km}}) ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। </small> 1). [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ==== {{main| ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ}} [[File:Derivation of Lorentz Transformation.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-5. ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ]] 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਉਰਿਜਿਨਲ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ| ਕਈ ਦਰਜਣਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਕਸ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] (ਸਥਿਰਤਾ) ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਫਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਅਲਟ੍ਰਨੇਟਿਵ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ (ਤਤਕਾਲੀਨ) ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਕਦਾ।<ref>{{cite book|last1=Landau|first1=L. D.|last2=Lifshitz|first2=E. M.|title=The Classical Theory of Fields, Course of Theoretical Physics, Volume 2|date=2006|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=9780750627689|pages=1–24|edition=4th}}</ref> ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਿਸ਼ਰਣ, [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]], ਅਤੇ [[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਾਇਸ<ref name="Bais"/>{{rp|64–66}} ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਘਟਨਾ&nbsp;P ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (''w'',&nbsp;''x'') ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੈਸਟ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ({{′|''w''}},&nbsp;{{′|''x''}}) ਲਾਲ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] [[ਪੈਰਾਮੀਟਰ]] ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v''/''c'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ {{′|''w''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਨੂੰ ''w'' ਅਤੇ ''x'' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? (ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ) ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। #ਅਸੀਂ ਓਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੰਬਾਈ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ''y{{'}}'' ਜਰੂਰ ਹੀ ''y'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ {{′|''z''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ''z'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ 1&nbsp;m ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ 1&nbsp;m ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਸੁਰਾਖ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin">{{cite book|last1=Morin|first1=David|title=Special Relativity for the Enthusiastic Beginner|url=https://archive.org/details/specialrelativit0000unse_c6v8|date=2017|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781542323512}}</ref>{{rp|27–28}} #ਡਰਾਇੰਗ ਤੋਂ, ''w'' = ''a'' + ''b'' ਅਤੇ ''x''&nbsp;=&nbsp;''r''&nbsp;+&nbsp;''s''। #ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''b''/''r'' = ''v''/''c''&nbsp;=&nbsp;''β''। #ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''a''&nbsp;=&nbsp;''&gamma;''{{′|w''}}। #ਸਮੀਕਰਨ (4) ਨੂੰ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''β'' ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ''s''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;w''}}''β'' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। #ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਅਤੇ ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ''r''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;x''}} ਅਤੇ ''b''&nbsp;=&nbsp;''&beta;r'' = ''&beta;&gamma;''{{′|''x''}} ਦਿੰਦੇ ਹਨ। # ''s'', ''a'', ''r'' ਅਤੇ ''b'' ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਪ&nbsp;2 ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; #:<math>w = \gamma w' + \beta \gamma x' </math> #:<math>x = \gamma x' + \beta \gamma w' </math> ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ t ਅਤੇ x ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ct'' ਨੂੰ ''w'' ਲਈ, {{′|''ct''}} ਨੂੰ {{′|''w''}} ਲਈ, ਅਤੇ ''v''/''c'' ਨੂੰ ''&beta;'' ਵਾਸਤੇ ਭਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਤੋਂ, ਫਾਰਵਰਡ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ {{′|''t''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਵਾਸਤੇ ਵਿਓੰਤਬੰਦ ਕਰਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''t{{'}}'' ਨੂੰ ''x'' ਅਤੇ ''t'' ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਗੈਰ ਉੱਚ ਪਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮੌਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਚੁੱਪਚਾਪ) ਓਦੋਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਕਿ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|67}} ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ।<ref name="Morin"/>{{rp|72–73}} ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।<ref name="Schutz"/>{{rp|190}} ਲੀਨੀਅਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ) ਲੜੀਵਾਰ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) ਲਾਗੂ (ਅਪਲਾਈ) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.500&nbsp;c ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.500 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ, ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਉਰਸੁਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.250&nbsp;c ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.250 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ([[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]]) ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.666 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।</small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} === ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਰਸ (ਸੋਮੇ) ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ ਵੇਵਲੈਂਥ ([[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]]) ਜਾਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: (1) ਸੋਮੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਇੱਨਬਿੰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ (ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ), ਅਤੇ (2) ਗਤੀਆਂ ਕਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਹਨ ([[ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]])। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਕਥਾ-ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋ-ਓਹਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==== ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਨ ਅੰਦਰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਾਜ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਾ, ਰੀਸੀਵਰ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਰੀਸਵਰ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ''&beta;<sub>s</sub>'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v<sub>s</sub>'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = \frac{1}{1+\beta _s}f_0</math> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਜਿਹਾ [[ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਰਸ ਤੋਂ ''&beta;<sub>r</sub>'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v<sub>r</sub>'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਵਿਲੌਸਟੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = (1-\beta _r)f_0</math> [[File:Spacetime Diagram of Relativistic Doppler Effect.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-6. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਜਾਂ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;6 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ''&beta;'' ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ''w'' ਉੱਤੇ ਨਿਖੇੜ (ਸੈਪ੍ਰੇਸ਼ਨ) ''&beta;w'' ਹੈ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''w&nbsp;=&nbsp;&gamma;w{{'}}'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ -1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ T&nbsp;=&nbsp;''w+&beta;w'' = ''&gamma;w{{'}}''(1''+&beta;'') ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ<ref name="Bais"/>{{rp|58–59}} ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== [[File:Transverse Doppler effect scenarios.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-7. ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਇੱਕ ਸੋਰਸ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਸੀਵਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਡਿਟੈਕਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਇਹ ਹਨ:<ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} {{plainlist| * ਚਿੱਤਰ. 3-7a. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7b. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੀਸੀਵਰ, ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਨਜ਼ਕੀਤਾਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7c. ਜੇਕਰ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਗਈ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7d. ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਲਈ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? }} ਸੀਨਾਰੀਓ (a) ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੋਮਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। S’ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮੇ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹ ਪਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ਬਨਾਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਯਾਨਿ ਕਿ, dr/dt&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ r ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਮੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f{{'}}'' ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ &nbsp;S ਵਿੱਚ, ਇਸਤਰਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਇਸ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਾਲੀ [[ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ]] ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>f = f' \gamma = f' / \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (b) S ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੈਸਟ (ਚੰਗਾ) ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਮਾ ਹੁਣ ਗਤੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮੇ ਦਾ ਕਲੌਕ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ dr/dt ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ 0 ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਲ [[ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>f = f' / \gamma = f' \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (c) ਅਤੇ (d) ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾੰ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (c) ਵਿੱਚ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਦੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ ਹੋਇਆ ਵਿਆ (ਹੋਇਆ) ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ (d) ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਸਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਕਲੌਕ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਪੀਡ ਹੀ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦੇ ਵਕਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਇਸਦਾ ਉਲਟ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। <ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਖਿਸਕਾਅ (ਸ਼ਿਫਟ) ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇੱਕ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆੰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸੀਨਾਰੀਓ (b) ਜਾਂ (d) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref group=note> ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਸਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗ ਰੋਟਰ ਅਤੇ ਰਿੱਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਬਜ਼ੌਰਬਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਸੋਰਸ ਸੈਟਅਪ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ [[ਈਵਜ਼-ਸਟਿਕਲਵੈਲ ਪ੍ਰਯੋਗ#ਸਾਪੇਖਿਕ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਕੁੰਡਿਗ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।</ref> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ}} === ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ === {{main|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਮੋਮੈਂਟਮ|ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ}} [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ==== ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ==== [[File:Relativistic spacetime momentum vector.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]], ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਓਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ: '''''p'''''&nbsp;=&nbsp;''m'''v''''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ [[ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ]] ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ [[ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ]]ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮ]] [[ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵੈਕਟਰ ''(x,&nbsp;t)'' ਦੀ ਤਰਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8a ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕਣ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਕੰਪੋਨੈਂਟ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ''p&nbsp;=&nbsp;0'', ਪਰ ਟਾਈਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mc'' ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾੰ ਕਿ ''(mc){{'}}&nbsp;=&nbsp;&gamma;mc'' ਅਤੇ ''p{{'}}&nbsp;=&nbsp;−&beta;&gamma;mc'' ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲ ਧੁਰੇ ਗਾਮੇ ਤੋਂ ਪੁਨਰ-ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8b ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਓਵੇਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''c'' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|84–87}} ਅਸੀਂ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Calculating the energy of light in different inertial frames.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-9. ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ, ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]], ''c'' ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। ਇਹ ਕਥਨ ਕੋਈ [[ਟਾਓਟੌਲੌਜੀ]] (ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਜੋਕੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸਲਈ ਫੋਟੌਨ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਦੀ [[ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ([[ਰੇਸ਼ੋ]]) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ''E/p&nbsp;=&nbsp;c''। ਪੁਨਰ-ਵਿਵਸਿਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ''E/c''&nbsp;=&nbsp;''p'', ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ, ''E/c'' ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੌਨ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ, ''&gamma;mc'' ਅੰਦਰਲੀ ਪੁੰਜ-ਰਕਮ ਜਰੂਰ ਹੀ 0 ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਫੋਟੌਨ [[ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਗੁਣਾ ਜ਼ੀਰੋ ਇੱਕ ਨਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਪਰ ''E/c'' ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਜੇਕਰ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ''E'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ {{nowrap|1=''E{{'}} = (1 − &beta;)&gamma;E''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;9 ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|88}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ==== ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ (ਲਿਜਾਂਦਾ)। *ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਜਿਓਂ ਹੀ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v/c'' ਜ਼ੀਰੋ ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, <math>\gamma</math> 1 ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''&beta;&gamma;mc = &gamma;mv''}} ਦਾ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mv'' ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਕਮ]] ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ''&gamma;m'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ''m'' ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਰਮੂਲੇ {{nowrap|1=''m<sub>rel</sub> = &gamma;m''}} ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸੇਤਰਾਂ, ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''&gamma;mc = m<sub>rel</sub>c = E/c''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ {{nowrap|1=''E = m<sub>rel</sub>c<sup>2</sup>''}} ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਘੱਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਉੱਤੇ {{nowrap|1=''&gamma;mc''<sup>2</sup>}} ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ: : <math> E = \gamma m c^2 =\frac{m c^2}{\sqrt{1 - \beta ^ 2}}</math> <math>\approx m c^2 + \frac{1}{2} m v^2 ...</math> ਦੂਜੀ ਰਕਮ ਕਣ ਦੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਰਸਾਅ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}}<ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ''m<sub>rel</sub>'', ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਗਲੋਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕਣ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਾਂ,<ref>{{cite journal|last1=Rose|first1=H. H.|title=Optics of high-performance electron microscopes|journal=Science and Technology of Advanced Materials|date=21 April 2008|volume=9|issue=1|page=014107|doi=10.1088/0031-8949/9/1/014107|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1088/0031-8949/9/1/014107/meta;jsessionid=0563FE25EBD1037B8CBE393A21A5E2CC.c4.iopscience.cld.iop.org|accessdate=4 July 2017|bibcode=2008STAdM...9a4107R|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207014846/https://www.webcitation.org/6rghMOfkh|dead-url=yes|url-status=dead}}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਲੀਵਿਯਨ ਸੈੱਟ ਆਦਿ.), ਫੇਰ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਓਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲਦਾਇਕ ਧਾਰਨਾ ਹੋਣਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਵਿਕਾਸਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਰੋਲ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਪੀਡਾਗੌਜੀਕਲ]] (ਵਿੱਦਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ) ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਨਿਯਮਾਵਲੀ) ਵਰਤਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Griffiths |first1=David J. |title=Revolutions in Twentieth-Century Physics |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107602175 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=Tv8cz-kN2z0C&pg=PA60 |accessdate=24 May 2017 |language=en}}</ref> "ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ" ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੱਦ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਪੁੰਜ]] ਅਪਣੇ ਆਪ ਹੀ [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਜਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮਾਸ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, : <math> E^2 - p^2c^2 = m^2 c^4 </math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਅਤੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹਿਣ ਫੋਟੌਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਓਹੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, {{nowrap|1=''E = ±pc''}}.<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ 4&#8209;ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4&#8209;ਵੈਕਟਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲਾ P ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਲੋਅਰਕੇਸ '''''p''''' ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, : <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> ਜਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਤੌਰ ਤੇ, : <math>P \equiv (E, \vec{p}) = (E, p_x, p_y, p_z) </math> ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿ <math>c = 1</math><ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} === ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ === {{main|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} [[#ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਾਪਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 1915 ਵਿੱਚ, [[ਐੱਮੀ ਨੋਇਥਰ]] ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਪਿੱਛੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਛਿਪੀ (ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Byers|first1=Nina|title=E. Noether's Discovery of the Deep Connection Between Symmetries and Conservation Laws|url=https://arxiv.org/abs/physics/9807044|website=arXiv.org|publisher=Cornell University|accessdate=13 May 2017}}</ref> ਤੱਥ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ [[ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ([[ਸਪੇਸ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]) ਹਨ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਥ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਾਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ([[ਸਮਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]), [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। ==== ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Relativistic conservation of momentum.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-10. ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ [[ਅਯਾਮ]] ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆੰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦੋ ਅੱਤ ਮਾਮਲੇ ਨਿਊਨਤਮ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਵਾਲ਼ੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਖੇੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: (1) ਦੋਵੇਂ ਬਾਡੀਆਂ ([[ਵਸਤੂ]]ਆਂ) ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ [[ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (2) ਦੋਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਮਾਮਲਾ [[ਸੰਪੂਰਣ]] [[ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਪੁੰਜ]], ਅਤੇ ਕੁੱਲ [[ਐਨਰਜੀ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕ੍ਰਾਓ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਪੁੰਜ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p<sub>1</sub>''' = m<sub>1</sub>'''v<sub>1</sub>'''''}} ਅਤੇ {{nowrap|1='''''p<sub>2</sub>''' = m<sub>2</sub>'''v<sub>2</sub>'''''}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟਕਰਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=''m = m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}} ਮੂਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ|ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਮਾਸ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ, {{nowrap|1='''''v<sub>cm</sub>''' = (m<sub>1</sub>'''v<sub>1</sub>''' + m<sub>2</sub>'''v<sub>2</sub>''')/(m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>'')}}ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p''' = '''p<sub>1</sub>''' + '''p<sub>2</sub>'''''}} ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;10 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਦੋ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''E<sub>1</sub>/c'' ਅਤੇ ''E<sub>2</sub>/c'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ''E/c'' ਜਿੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''p<sub>1</sub>'' ਅਤੇ ''p<sub>2</sub>'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ''p'' ਰਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ, ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਫਿਊਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਪੁੰਜ]], ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਊਰਜਾ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:{{nowrap|1=''m > m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}}।<ref name="Bais"/>{{rp|94–97}} ਇਸ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁੰਜ ਦੀ ਗੈਰ-ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੀ ਦੋ ਹਲਕੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ([[ਵਿਕੀਰਤ]]) ਹੋ (ਰਿਸ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ। ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|134–138}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ==== {{multiple image|align=right|image1=2-body Particle Decay-Lab.svg|width1=115|image2=2-body Particle Decay-CoM.svg|width2=105|caption1=ਚਿੱਤਰ 3-11. <br/>(ਉੱਪਰ) '''ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ'''.<br/>(ਸੱਜੇ) ''ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ'''|&nbsp;}} ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਚੁਣਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਹੋਵੇ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''[[ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦਾ-ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ]]'' (ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਫ੍ਰੇਮ, ਜਾਂ COM ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;11 ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਸਪੀਡ ਕਣ ਦਾ ਦੋ ਡੌਟਰ (ਔਲਾਦ) ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਔਲਾਦ ਕਣ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂਲ ਕਣ ਦੇ ਵਕ੍ਰਿਤ ਪਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲ਼ੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਔਲਾਦ ਕਣ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ==== ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਭ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}}, ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''p{{'}} = p − mu''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਹ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਕਰਾਓ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ''p''&nbsp;=&nbsp;0 ਰਹੇ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ {{nowrap|1=''m = m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸੀਨਾਰੀਓ ਲਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਮੋਮੈਂਟਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਧੂ ਹੱਦਬੰਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ&mdash;ਇੱਕ ਊਰਜਾ ਸ਼ਰਤ। [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ-ਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਰੀਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਊਟਗੋਇੰਗ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਜੋ {{nowrap|1=''p = mv''}} ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}} ਦੀ ਰੇਖਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਲੀਨੀਅਰ {{nowrap|1=''v{{'}} = (v − u)/(1 − vu/c<sup>2</sup>)'',}} ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਦੂਜੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ (ਇਨਵੈਲਿੱਡ) ਰਹੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ [[#ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।, ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਿਕਲਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Bais"/>{{rp|104}} {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = center, none | direction = vertical | width = 220 <!--image 1--> | image1 = Energy-momentum diagram for pion decay (A).png | width1 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt1 = | caption1 = ਚਿੱਤਰ 3-12a. ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਦੇ ਡਿਸੇਅ ਵਾਸਤੇ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ <!--image 2--> | image2 = Energy-momentum diagram for pion decay (B).png | width2 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt2 = | caption2 = ਚਿੱਤਰ 3-12b. ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਡਿਸੇਅ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। }} ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁੱਲ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸਰਲ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਈ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|127}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ-ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ ਪੁੰਜ, ਊਰਜਾ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{nowrap|1=1 MeV = 1×10<sup>6</sup>}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੋਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਈਔਨ, ਪੁੰਜ 139.57&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 273 ਗੁਣਾ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ ([[ਅਨਸਟੇਬਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁੰਜ 105.66&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 207 ਗੁਣਾ) ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਊਔਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਤਕਰੀਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਾਈਔਨ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ 33.91&nbsp;MeV ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</small><small> : {{SubatomicParticle|Pion-}} → {{SubatomicParticle|link=yes|Muon-}} + {{SubatomicParticle|link=yes|Muon antineutrino}} </small><small> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12a ਪਾਈਔਨ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਅਪਣੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਕਰਕੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦਰਸਾਅ, [[ਫੋਟੋਨ]] ਦੀ ਤਰਾਂ, {{nowrap|1=''E<sub>&nu;</sub> = pc'',}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਊਰਜਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ,<ref>{{cite web|last1=Nave|first1=R.|title=Energetics of Charged Pion Decay|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/piondec.html|website=Hyperphysics|publisher=Department of Physics and Astronomy, Georgia State University|accessdate=27 May 2017}}</ref> ਇਸਲਈ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12bਈਸਦੀ ਜਗਹ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲੁਲੇਟਰ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋ]] ਦੀ ਊਰਜਾ 29.79&nbsp;MeV ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਦੀ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=33.91 − 29.79 = 4.12 MeV.}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਸਚਪੀ ਨਾਲ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਊਰਜਾ ਜ਼ੀਰੋ-ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਪੁੰਜ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। </small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] == ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ == {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ}} '''''ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਕਠਿਨਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ''[[#ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ |ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]'' ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।''''' === ਤੀਬਰਤਾ === {{Main|ਤੀਬਰਤਾ}} [[#ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 135 | image1 = Trig functions (sine and cosine).svg | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-1a. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cos ''a'', sin ''a'')}} ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] {{nowrap|1=''x<sup>2</sup> + y<sup>2</sup>'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | width2 = 190 | image2 = Hyperbolic functions-2.svg | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-1b. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cosh ''a'', sinh ''a'')}}ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] {{nowrap|1=''x<sup>2</sup> - y<sup>2</sup>'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। }} [[File:Sinh+cosh+tanh.svg|thumb|180px|ਚਿੱਤਰ 4-2. ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੇ [[:en:Hyperbolic function|ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦਾ ਪਲੌਟ: ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਸਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Sine.svg|sinh]]), ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਕੋਜ਼ਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Cosine.svg|cosh]]) ਅਤੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਟੇਂਜੈਂਟ ([[:Image:Hyperbolic Tangent.svg|tanh]])। Sinh ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, cosh is ਨੀਲੇ ਅਤੇ tanh ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ।]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਦੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ {{nowrap|1=x–ct}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਹਾਇਪ੍ਰੋਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1a ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] ਨੂੰ sin(''a'') ਅਤੇ cos(''a'') ਸਮੇਤ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਡਾਇਆਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰੀ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ''a'' ਨੂੰ ਕਿਰਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ (ਐਂਗਲ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਤੋਂ ਕਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸੰਖਿਅਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ ਕੋਣ ਅਤੇ {{nowrap|1=2 × area}} ਨਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1b sinh(''a'') ਅਤੇ cosh(''a'') ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਨੂੰ ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੰਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Thomas|first1=George B.|last2=Weir|first2=Maurice D.|last3=Hass|first3=Joel|last4=Giordano|first4=Frank R.|title=Thomas' Calculus: Early Transcendentals|url=https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse|date=2008|publisher=Pearson Education, Inc.|location=Boston|isbn=0321495756|page=[https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse/page/533 533]|edition=Eleventh}}</ref> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;2 sinh, cosh, ਅਤੇ tanh ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਲੌਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :<math>\text{slope} = \tan a = \frac{\sin a }{\cos a }.</math> ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ ਅੰਦਰ, ਐਂਗਲ ''&theta;'' ਦੁਆਰਾ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x{{'}}, y{{'}}'')}} ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x, y'')}} ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} x' \\ y' \\ \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos \theta & -\sin \theta \\ \sin \theta & \cos \theta \\ \end{pmatrix}\begin{pmatrix} x \\ y \\ \end{pmatrix}.</math> ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਮਾਪਦੰਡ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੈ। ''ਤੀਬਰਤਾ'', ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} :<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c},</math> ਜਿੱਥੇ :<math>\tanh \phi = \frac{\sinh \phi}{\cosh \phi} = \frac{e^\phi-e^{-\phi}}{e^\phi+e^{-\phi}}.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਤੀਬਰਤਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਓਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੀਬਰਤਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕੋ-ਲੀਨੀਅਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ;<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} :<math>\beta = \frac{\beta_1 + \beta_2}{1 + \beta_1 \beta_2} = </math> <math>\frac{\tanh \phi_1 + \tanh \phi_2}{1 + \tanh \phi_1 \tanh \phi_2} =</math> <math>\tanh(\phi_1 + \phi_2),</math> ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ;<math>\phi = \phi_1 + \phi_2.</math> ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ''&gamma;'' ਫੈਕਟਰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \cosh \phi,</math> :<math>\gamma \beta = \frac{\beta}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{\tanh \phi}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \sinh \phi.</math> ਇੱਕਸਾਰ ਵਿਲੌਸਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ''ਬੂਸਟਸ'' (ਬੂਸਟਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''&gamma;'' ਅਤੇ ''&gamma;&beta;'' ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''x'' direction}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix},</math> ਅਤੇ {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; :<math> \begin{pmatrix} c t \\ x \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & \sinh \phi \\ \sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix}.</math> ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਅੰਦਰ [[ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੇਲਰ ਅਤੇ ਵੀਲਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਵਰਤਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Taylor"/><ref name="Taylor_1992">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics|url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0|date=1992|publisher=W. H. Freeman|isbn=0716723271|edition=2nd}}</ref> <ref group=note> ਤੀਬਰਤਾ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਐਂਗਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) (ਸਾਪੇਖਿਕ {{nowrap|2{{pi}}}}) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਇੱਕ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਤੀਜਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਪੀਰੀਔਡਿਕ (ਆਵ੍ਰਤਿਕ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਨਤੀਜਨ ਬੂਸਟਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਅੰਦਰ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਸਗੋਂ ਇੱਕ-ਨਾਲ-ਇੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।) ਬੂਸਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ।</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|4‑ਵੈਕਟਰ}} === 4‑ਵੈਕਟਰ === {{Main|ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਲਏ ਗਏ [[ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ]] ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] (ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਸਮਝ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਜਿਹੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ (ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ) ਹੈ ਜੋ ''ਸਪੱਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਗਟ) ਤੌਰ ਤੇ'' ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਫਾਇਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਪਣੀ ਆਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੂਖਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਫੀਲਡ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟੈਂਸਰ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ (ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ, ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਇਕਾਈਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਖਾਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ, ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ [[ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ। ਟੈਂਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਰਚਾ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==== ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A<sub>0</sub>, A<sub>1</sub>, A<sub>2</sub>, A<sub>3</sub>'')}} ਇੱਕ "4-ਵੈਕਟਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A<sub>&thinsp;i</sub>'' ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ {{nowrap|1=''(ct, x, y, z)''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਵਰਤੀਏ, ਤਾਂ ''A'' ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ({{nowrap|1=''x''-direction}} ਵਿੱਚ) ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>\begin{align} A_0' &= \gamma \left( A_0 - (v/c) A_1 \right) \\ A_1' &= \gamma \left( A_1 - (v/c) A_0 \right)\\ A_2' &= A_2 \\ A_3' &= A_3 \end{align}</math> ਜੋ [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ''ct'' ਨੂੰ ''A<sub>0</sub>'' ਨਾਲ ਅਤੇ ''x'' ਨੂੰ ''A<sub>1</sub>'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ''x'', ''t'', ਆਦਿ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਤਲਬ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''&Delta;x'', ''&Delta;t'' ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਤਿੰਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''(c &Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z)''}} ਦੀ ਤਰਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਰੁਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==== * '''ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਅਧੀਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ {{nowrap|1=''C = aA + aB''}} ਵੀ ਇੱਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਇਨਰ-ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ([[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]]) ([[ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ]] [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਓਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ, <math>\vec{A}</math> ਅਤੇ <math>\vec{B}</math>, {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ: :: <math>A \cdot B \equiv </math> <math>A_0 B_0 - A_1 B_1 - A_2 B_2 - A_3 B_3 \equiv </math> <math>A_0 B_0 - \vec{A} \cdot \vec{B}</math> : [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]] ਅਧੀਨ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਉੱਪਰਲਾ [[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] {{nowrap|1=3-space}} ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਵੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। : ਦੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ <math>A \cdot B = 0</math> ਹੋਵੇ। {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ,}} ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਉਲਟ, [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਕਨੂੰਨ (ਰੂਲ) ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਓਸ 45° ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਔਰਥੋਗੋਨਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ|ਮੁੱਲ]] ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]]:''' ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਰਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]], [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ([[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]]) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] [[ਜ਼ੀਰੋ ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ <math>A \cdot A = 0</math> ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ 0 ਵੈਕਟਰ ਓਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਣ। ਨੀਤੀ (ਨੌਰਮ) ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉੰਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸਾ <math>c^2 t^2 - x^2</math> ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਲੰਬਾਈ <math>E^2 - p^2 c^2 </math> ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ==== * '''ਵਿਸਥਾਪਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ''ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੂਰੀ'' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ {{nowrap|1=(''&Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z''),}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਲਈ {{nowrap|1=(''dt, dx, dy, dz'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>dS \equiv (dt, dx, dy, dz)</math> * '''ਵਿਲੌਸਟੀ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਉਦੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ]] (ਵਿਸਥਾਪਨ) {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ <math>d \tau</math> ਰਾਹੀਂ ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ <math>d \tau</math> ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ''dt, dx, dy'', ਅਤੇ ''dz'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ::<math>V \equiv \frac{dS}{d \tau} = \frac{(dt, dx, dy, dz)}{dt/\gamma} = </math> <math>\gamma \left(1, \frac{dx}{dt}, \frac{dy}{dt}, \frac{dz}{dt} \right) = </math> <math>(\gamma, \gamma \vec{v} ) </math> {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 150 | image1 = Momentarily Comoving Reference Frame.gif | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-3a. ਕਿਸੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। | width2 = 150 | image2 = Lorentz transform of world line.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-3b. ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਕੇਂਦਰ) ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। }} :{{nowrap|1=4-velocity}} ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਣ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। :ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੈਸਟ ਤੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ [[#ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਲਭਰ ਲਈ ਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। :ਕਿਉਂਕਿ [[ਫੋਟੌਨ]] [[ਨੱਲ]] ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਵਾਸਤੇ <math>d \tau = 0</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ {{nowrap|1=4-velocity}} ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * '''ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ::<math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> : ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਲਈ ਬਦਲਦੇ ਇਲਾਜ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ <math>(E, \vec{p})</math> ਜਾਂ <math>(E, \vec{p}c) </math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ) ਦੀ (ਪੁੰਜ ਸਮੇਤ) ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਇਸਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * '''ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ::<math>A \equiv \frac{dV}{d \tau} = </math> <math>\frac{d}{d \tau} (\gamma, \gamma \vec{v}) = </math> <math>\gamma \left( \frac{d \gamma}{dt}, \frac{d(\gamma \vec{v})}{dt} \right)</math> * '''ਫੋਰਸ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>F \equiv \frac{dP}{d \tau} = </math> <math>\gamma \left(\frac{dE}{dt}, \frac{d \vec{p}}{dt} \right) = </math> <math> \gamma \left( \frac{dE}{dt},\vec{f} \right) </math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਿਆਰੀ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ {{nowrap|1=3-ਮੋਮੈਂਟਮ}}, {{nowrap|1=3-ਫੋਰਸ}} ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} ==== 4-ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ==== [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਫ੍ਰੈਮਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਫ੍ਰੈਂਟੀਸ਼ੀਏਟ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ਼ੋਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਓਹਨਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਕੇਲਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ (ਰੁਤਬੇ) ਵਾਲੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|186}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ}} === ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ === {{See|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤ-ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਓਦੋਂ ਹੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।<ref name="PhysicsFAQ">{{cite web|last1=Gibbs|first1=Philip|title=Can Special Relativity Handle Acceleration?|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/acceleration.html|website=The Physics and Relativity FAQ|publisher=math.ucr.edu|accessdate=28 May 2017}}</ref> ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ *(1) [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *(2) [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ, ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਤਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।<ref name="PhysicsFAQ"/> ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ}} ==== ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== {{main|ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ}} ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ([[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ]]) ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[File:Bell's spaceship paradox - two spaceships - initial setup.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-4. ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;4 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਤੈਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਡੋਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਭੌਤਿਕੀ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਐਕਸਲ੍ਰੋਮੀਟਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਣਯੋਗ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ)। ਇਸਤਰਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਫਰੀ-ਫਾਲ (ਸੁਤੰਤਰ-ਗਿਰਾਵਟ), ਜਾਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲਭਰ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</ref> ਕੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ|ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ]] ਪੁਨਰ-ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਪਹੇਲੀ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਉਲਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਤਰਕ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ (ਗਲਤ) ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} # ਰੈਸਟ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ, ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕ ਦੂਰੀ L ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਵੇਗ]] ਦੌਰਾਨ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਦੂਰੀ {{nowrap|1=''L{{'}} = &gamma;L''}} ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਦੂਰੀ L ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ''&gamma;'' ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਫੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਜਰੂਰ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # ਮੰਨ ਲਓ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਪਿਛਲਾ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਹਨ। ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੂਜੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਖੁਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। A ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ B ਦਾ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਉੰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸਦਾ ਅਪਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ B ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ A ਉਸਦੀ ਹਰੇਕ ਮੂਵ (ਹਿਲਜੁਲ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} ਪਹਿਲੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਦੂਰੀ ਨਾਪਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਡੋਰੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਗਲਤ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਤਰਕ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}}ਵ [[ਤਸਵੀਰ:ਬੈੱਲ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਯੋਗ2.PNG|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-5. ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। A’ ਅਤੇ B’ ਉੱਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5) ਇਸ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਹੀ ਹੱਲ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁਰੰਤ ਸਬੂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ <math>\sigma</math> ਵਾਸਤੇ, ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ <math>k</math> ਪ੍ਰਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਤੇ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਖੁਦ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ)। ਉਹ ਇਸ [[ਫੇਜ਼]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਹਿੱਸੇ <math>A'B''</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਹਿੱਸੇ <math>AB</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਵੇਗ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਪ ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'.</math> ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜੇਕਰ <math>x_{A}</math> ਅਤੇ <math>x_{B}=x_{A}+L</math> ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀਆਂ <math>S</math> ਅੰਦਰ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਵਿੱਚ ਪੁਜਿਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:<ref name="Franklin">{{cite journal |author=Franklin, Jerrold |title=Lorentz contraction, Bell's spaceships, and rigid body motion in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=31 |year=2010 |pages=291–298 |doi=10.1088/0143-0807/31/2/006 |bibcode = 2010EJPh...31..291F |issue=2 |arxiv = 0906.1919}}</ref> :<math>\begin{align} x'_{A}& = \gamma\left(x_{A}-vt\right)\\ x'_{B}& = \gamma\left(x_{A}+L-vt\right)\\ L'& = x'_{B}-x'_{A} =\gamma L \end{align}</math> ਪਹੇਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੀ।, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈੱਲ ਨੇ ਅਪਣੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸਤਰਾਂ ਰਚੀ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਆਮ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਰੈਸਟ ਲੰਬਾਈ ਫਿਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਅੰਦਰੋਂ ਨਾਪਣ ਤੇ ਘਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈਆਂ <math>AB</math> ਅਤੇ <math>A'B'</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਲੰਬਾਈ <math>A'B''</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਅੰਦਰ ਵਧਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ}} ==== ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ==== {{main|ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ#ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੌਰਿਜ਼ਨ |ਰਿੰਡਲ੍ਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ}} ਕੁੱਝ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ]]। [[#ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7''']] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਬ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਵਕਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ, ਸਾਡੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Accelerated relativistic observer with horizon.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-6. ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਔਬਜ਼ਰਵਰ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਵਾਹੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਇੱਲੁਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਮਝ) [[:File:ConstantAcceleration02.jpg|'''ਇੱਥੇ''']] ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ (ਸਮੇਂ ਦੇ) ਪਲ ਉੱਤੇ, ਉਸਦਾ ਸਪੇਸ-ਧੁਰਾ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦਾ ਟਾਈਮ-ਧੁਰਾ ਉਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਇੱਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ <math>ct</math> ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, <math>\gamma</math> ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਨੰਤ ([[ਇਨਫਿਨਟੀ]]) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: #ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ <math>\beta = ct/x</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #ਕਿਉਂਕਿ <math>c^2 t^2 - x^2 = s^2</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ ਕਿ <math>\beta (ct) = ct/ \sqrt{c^2 t^2 - s^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\gamma = 1/\sqrt{1 - \beta ^2} = </math> <math>\sqrt{c^2 t^2 - s^2}/s</math> #ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ ਤੋਂ, <math>F = dp/dt = </math><math>dpc/d(ct) = d(\beta \gamma m c^2)/d(ct)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\beta(ct)</math> ਨੂੰ ਕਦਮ 2 ਤੋਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਦਮ 3 ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ <math>F = mc^2 / s </math> ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ (A) ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ (B) ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬਿੱਦੂ ਤੋਂ 100 ਪ੍ਰਕਾਸ਼&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟੈੱਲਾ 0 ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਅਪਣੇ ਸਪੇਸ-ਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ 0.01&nbsp;c ਪ੍ਰਤਿ ਘੰਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੇ ਸਟਾਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵੀਹ ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਘਰ (ਠੋਸ ਹਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ) ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਜਾਂ (ਬੈਠੀ<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ -->) ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜ ਕੇ ਅਪਡੇਟ ਕਰਦਾ (ਜਾਂ ਕਰਦੀ)<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ --> ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਤ (ਰੈਗੁਲਰ) ਪ੍ਰਸਾਰਾਂ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨਾਂ) ਨੂੰ ਰੀਸੀਵ (ਪ੍ਰਾਪਤ) ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਧ ਰਿਹਾ (ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ) [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਉਸਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੀਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ (ਹਰੀਆਂ ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ) ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ ਟੇਰੈਂਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਰੀਸੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ, ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਟੈੱਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿ ਇਸ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੀ ਹੋ (ਚੱਲਦਾ) ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{main|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{anchor|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ}} === ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ === [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ।</small>]] ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਗਤੀ, ਕਿਸੇ ਰਿਜਿਡ (ਠੋਸ) ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਫੋਰਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਨਿਊਟਨ ਖੁਦ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਨਮਜਾਤ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਵਹਾਰਿਕ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। 1692 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਦੋਸਤ ਰਿਚਰਡ ਬੈਂਟਲੇ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ: "ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਤੋਂ [[ਵੈਕੱਮ]] ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕੇ, ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ (ਐਕਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਫੋਰਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਬੇਅਰਥ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਕੋਲ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਹੈ।"</ref> ਇਸਦੇ ਤੁੱਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਫੋਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀ ਅਪਣੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[File:Principle of the tidal force.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-1. ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਿਪੋਰਟਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। (i) ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''A'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਧੱਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''B'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ii) ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੇ ਸਿੱਧਰੇਪਣ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਫੋਰਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁੰਜ&nbsp;''1''ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਖਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। (iii) ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਅਸਲ, ਤਿੰਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਫੋਰਸ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸਭ ਤਿੰਨੇ ਵਸਤੂਆਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਦੁਆਲ਼ੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਪਥ (ਰਸਤਾ) ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੂਰਸਥਿਤ ਅਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ ਸਥਾਨਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ (ਕੰਡੀਸ਼ਨਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਇਸਲਈ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ|ਜੀਓਡੈਸਿਕ]] ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਣ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰਤਾਵਾਂ (ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀਆਂ) ਕਾਰਣ ਬਣੇ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹ ਕਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਵਜਾਏ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ [[ਕਰਵੇਚਰ]]। ਇਹ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਸਖਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਸਥਾਨਿਕ ਕਰਵੇਚਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕੁੱਲ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੇ ਵਜੋਂ ਦਿਸਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨ ਛੁਪੇ ਹਨ। *ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ: ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਰਜ਼ਨ ਤੋਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ([[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]]) [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ (ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ, "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ (ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ) ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ।"<ref name="PrincipleOfRelativity">{{cite book |last1=Lorentz |first1=H. A. |last2=Einstein|first2=A. |last3=Minkowski |first3=H. |last4=Weyl |first4=H. |title=The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs on the Special and General Theory of Relativity |url=https://archive.org/details/principleofrelat00lore |date=1952 |publisher=Dover Publications|isbn=0486600815}}</ref>{{rp|113}} ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਫੋਰਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਕਰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mook">{{cite book |last1=Mook |first1=Delo E. |last2=Vargish |first2=Thoma s|title=Inside Relativity |url=https://archive.org/details/insiderelativity0000mook |date=1987 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey |isbn=0691084726 }}</ref>{{rp|137–149}} [[File:Elevator gravity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-2. [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]]]] *[[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਛੋਟੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਸਰ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। :ਚਿੱਤਰ. 5-2 ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨ A ਕਿਸੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਇੱਕਸਾਰ ''g'' ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ B ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਕਿਸੇ ਡੱਬੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਕਾਫੀ ਛੋਟਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਟਾਈਡਲ ਅਸਰ ਨਾਪੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ (ਵਰਤਮਾਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨਾਪ ਉਪਕਰਣਤਾਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਵੇੰਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਿੱਲੀਪਟੀਅਨ]] (ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ), ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} : ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਸਮੀਕਰਨ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = GMm''<sub>g</sub>''&thinsp;/r''<sup>2</sup> = }} ''m''<sub>g</sub>''g'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = m''<sub>&thinsp;i</sub>''a''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ''a&nbsp;ਪੂਰਵ'' ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ''m''<sub>g</sub> ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ''m''<sub>&thinsp;i</sub> ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਿਵਰਿਤ ਮੁਢੈ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਵਰਣ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]] [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਅਤੇ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗਣਿਤਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਬਾਬਤ ਲਿਖਣਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਾਬਤ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ (ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ) ਗੈਰ-ਗਣਿਤਿਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਗਹ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]''' ਅਤੇ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]''' ਪੜਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮੁਢਲੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣਾ ਰਹੇਗਾ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸਵਾਦ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Einstein's argument suggesting gravitational redshift.svg|thumb|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ |thumb|ਚਿੱਤਰ 5-3. ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਸ, ਕਿਸੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਅਦਾ ਕਰਦੇ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਬ ਨਾਂਹ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਗਲੋਬਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ, ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕਠੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਟਿਚਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} 1916 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਖੁਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੁਝਾਇਆ: (i) ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਉੱਚਾਈ ''h'' (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;3) ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਖੰਭਾ (ਟਾਵਰ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ii) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m'' ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਣ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗ ''g'' ਸਮੇਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=''v'' = (2''gh'')<sup>1/2</sup>}} ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ''E'', ਜਿਵੇਂ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, {{nowrap|1=''m'' = ½''mv''<sup>2</sup>/''c''<sup>2</sup> =}} {{nowrap|''m + mgh/c''<sup>2</sup> }} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (iii) ਇੱਕ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਕਨਵਰਟਰ (ਪਰਿਵਰਤਕ) ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਉੱਪਰਵੱਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (iv) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਊਰਜਾ-ਪੁੰਜ ਪਰਿਵਰਤਕ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ''E{{'}}'' ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਇੱਕ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m{{'}}'' ਵਾਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''m'' = ''m{{'}}''}} ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ [[ਪਰਪਚੁਅਲ ਮੋਸ਼ਨ]] ਯੰਤਰ ਰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਸਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ {{nowrap|1=''E{{'}}'' = ''m''}} ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ : <math>\frac{E'}{E} = \frac{h \nu \, '}{ h \nu} =</math> <math>\frac{m}{m + mgh/c^2} =</math> <math>1 - \frac{gh}{c^2}</math> ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੋਨ]] ਊਰਜਾ ਖੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਤਮਿਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਸਦਕਾ, ਇਸ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰਣਾਤਮਿਕ ਸਨ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਿਰੀਖਣ [[ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਰੇਬਕਾ (1959)]] ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਸਨਿਡਰ (1964) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web |last1=Mester |first1=John |title=Experimental Tests of General Relativity |url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |publisher=Laboratoire Univers et Théories |accessdate=9 June 2017 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r6GxyRdY?url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |archivedate=9 ਜੂਨ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਕਸਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਖੁਦ ਹੀ ਵਕਤ ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਦੋ ਇੱਕ ਜਿਹੇ ਅਜਿਹੇ ਕਲੌਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਐਟੌਮਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਲੌਕ ਨੂੰ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿਓ, ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਖਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਕਰਤਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਸਿਗਨਲ, ਟਾਵਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਟਾਵਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੈੱਸਟਾਂ (ਉਛਾਲ਼ਾਂ) ਵਾਸਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨਾਂ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਤਲ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗ-ਕਰਤਾ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਟਾਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16–18}} ਕਿਸੇ 1&nbsp;km ਟਾਵਰ ਲਈ, ਬੇਮੇਲਤਾ ਤਕਰੀਬਨ 9.4&nbsp;ਨੈਨੋ-ਸਕਿੰਟ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾਪਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਲੌਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨੇ ਠੋਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰਕ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਉੱਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਹੱਦ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਣ ਧੀਮਾ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ), ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।<ref name="Carroll">{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean M.|title=Lecture Notes on General Relativity|date=2 December 1997|url=https://arxiv.org/abs/gr-qc/9712019|accessdate=15 April 2017|publisher=University of California, Santa Barbara}}</ref>{{rp|101–106}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ ''G'', ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ''M'', ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ''r'' ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਮਾਂ ਗੁਣਾਂਕ (ਟਾਈਮ ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟ) ਹੀ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Schutz"/>{{rp|229–232}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math></math><math>- \, (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2 </math> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਹੀ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸਾ), <math>G</math> ਅਤੇ <math>M</math> ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੀਨੋਮੀਨੇਟਰ ਅੰਦਰ <math>r</math> ਕਾਰਣਮ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਕੋਈ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਕਤ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਰ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਕਰਵੇਚਰ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰਾਂ ਕਾਰਣ, ਨਹੀਂ ਦਿਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਰ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਰਕਮ, ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਸਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇਪਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਹਿਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਕਿ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਹੈ, ਡੇਢ ਕੁ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1859 ਵਿੱਚ, [[ਉਰਬੀਅਨ ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ]] ਨੇ, 1697 ਤੋਂ 1848 ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਡਿਸਕ ਉੱਤੇ [[ਮਰਕਰੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮਰਕਰੀ]] ਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਾਂ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗਿਆਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਅਸਟ੍ਰੋਇਆਡ ਬੈਲਟ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਦੀ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ#ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਪੈਰੀਹੀਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਰ]] ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਧੱਕੇ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Le Verrier|first1=Urbain|title=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète|journal=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences (Paris) |date=1859 |volume=49 |pages=379–383 |url=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up}}</ref> ਇਸ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ (ਸਿਰਫ 43 [[ਆਰਕ ਸਕਿੰਟ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ|ਊਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਸਦੀ]]) ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਣ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਤਾ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ [[ਅਸਟ੍ਰੋਮੀਟਰੀ]] ਦੀ ਜਟਿਲ ਬਣਾਵਟ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੂਤ ਹੈ। [[File:General relativity time and space distortion frame 1.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-4. ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। [[:File:General relativity time and space distortion extract.gif|'''ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''']] ]] ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਡਾਂਵਾਂਡੋਲਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਸਦਕਾ "ਅਪਣੇ ਪੈਨ ਦੀ ਨਿੱਬ ਉੱਤੇ" ਨੈਪਚਿਊਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਵੁਲਕਨ-ਮੇਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋ-ਦਹਾਕੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਅਮੇਚੁਅਰ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਬਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਵੁਲਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਝੂਠੀਆਂ ਸਮਝਾਂ (ਰਮਜ਼ਾਂ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।<ref>{{cite web|last1=Worrall |first1=Simon |title=The Hunt for Vulcan, the Planet That Wasn’t There |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151104-newton-einstein-gravity-vulcan-planets-mercury-astronomy-theory-of-relativity-ngbooktalk/ |website=National Geographic|publisher=National Geographic|accessdate=12 June 2017 <!-- |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9dK9rAK |archivedate=11 June 2017 --> }}</ref> 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਇਹ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਸਦਕਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਅੰਦਰਲਾ ਕਰਵੇਚਰ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸਾਓ ਹੋਣ ਨਾਤੇ, ਇਸ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਨਦਾਰਤਾ ਉਸਦਾ ਇਹ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਸੀ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਢਲਾਣ (ਸਲੋਪ) &nbsp;±1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸੇ ਦੇ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਦਰਸਾਓ ਵਾਸਤੇ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਬਿੰਨ ਬਰਾਬਰ ਪਰ ਉਲਟ ਚਿੰਨ ਕਰਵੇਚਰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math>- \, \left( 1 + \frac{2GM}{c^2 r} \right) \left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, <math>\left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 + 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕੁੱਲ ਝੁਕਾਓ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} 1919 ਦੇ ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਜਗਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|last1=Levine|first1=Alaina G.|title=May 29, 1919: Eddington Observes Solar Eclipse to Test General Relativity|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201605/physicshistory.cfm|website=APS News: This Month in Physics History|publisher=American Physical Society|accessdate=12 June 2017 <!--|archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9jDRTvM|archivedate=12 June 2017 --> }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ}} === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ === [[#ਸਪੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:StressEnergyTensor contravariant.svg|thumb|250px|ਚਿੱਤਰ 5-5. ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਦੇ ਕੌਂਟਰਾਵੇਰੀਅੰਟ ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੋਮਾ [[ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਮੇ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] : <math>R_{\mu \nu} - \tfrac{1}{2}R \, g_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu \nu} = \frac{8 \pi G }{c^4} T_{\mu \nu}</math> ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ]], <math>T_{\mu \nu},</math> ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;5 ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। * <math>T^{00}</math> (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਕੁੱਲ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ (ਮਾਸ-ਐਨਰਜੀ ਡੈਂਸਟੀ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਤੋਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਤਿ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * <math>T^{0i}</math> ਅਤੇ <math>T^{i0}</math> (ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ ਡੈਂਸਟੀ ਰਕਮਾਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਊਰਜਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * <math>T^{ij}</math>, ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ {{nowrap|1=''i''-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} ਦੇ {{nowrap|1=''j''-ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ (ਫਲੋ) ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ (ਰੇਟ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ {{nowrap|1=''i'' = ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਆਈਸੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ {{nowrap|1=''i'' ≠ ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ), ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Hobson |first1=M. P. |last2=Efstathiou |first2=G. |last3=Lasenby |first3=A. N. |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521829519 |pages=[https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs/page/176 176]–179}}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ''ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ।''<ref group=note>ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਲ (ਕਪਲ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂ ਪੁੰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਪਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋ ਕਣ ਜੋ ਅਪਣੀ ਪਰਸਪਰ ਖਿੱਚ ਸਦਕਾ ਬੰਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਪਣੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਨੈਗਟਿਵ ਬਾਈਂਡਿੰਗ ਊੇਰਜਾ ਕਾਰਨ) ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਦੇਖੋ ਕੈਰੋਲ,(''op.&nbsp;cit.'', pp. 112–113)</ref> ਊਰਜਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=''E = mgh''}} ਸਬੰਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਗਦੀ ਗੁਣਨਫਲ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਠਿਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਮਾਮਲੇ ਹੀ ਸੌਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Schutz/>{{rp|240}} [[ਸੰਖਿਅਕ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਫੀਲਡ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]], [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਿਆਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਸੰਖਿਅਕ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Gravitation_space_source.svg | width1 = 869 | height1 = 580 <!--image 2--> | image2 = Gravitomagnetic field due to angular momentum.svg | width2 = 261 | height2 = 200 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-6. (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦੀ ਹੈ। (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] '''J''' ਸਮੇਤ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ|ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] '''H''' ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।}} [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਮਕ ਸੱਤਾ (ਇਕਾਈ) ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ (ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ), [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਮਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਣੀ, ਇਸ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਸਦਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਫਦੇ ਤੁੱਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author1=Thorne, Kip S. |editor1-last=Fairbank |editor1-first=J. D. |editor2-last=Deaver, Jr. |editor2-first=B. S. |editor3-last=Everitt |editor3-first=W. F. |editor4-last=Michelson |editor4-first=P. F. |title=Near zero: New Frontiers of Physics |date=1988 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=573–586 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rbWgTLxe?url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archivedate=30 ਜੂਨ 2017 |access-date=20 ਸਤੰਬਰ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਫੇਨਾਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਵੌਲਿਊਮ 2 {{nowrap|1=chapter 13–6}} ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ''ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Feynman|first1=R. P.|last2=Leighton|first2=R. B.|last3=Sands|first3=M.|title=The Feynman Lectures on Physics, vol. 2|date=1964|publisher=Basic Books|isbn=9780465024162|pages=13-6 to 13-11 |edition=New Millenium Edition |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_13.html |accessdate=1 July 2017}}</ref>) ਤੁੱਲ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7a ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਮਾਂਤਰ, ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਸਟਰੀਮਾਂ), ਕਿਸੇ ਰੈਸਟ ਕਰ ਰਹੇ ਟੈਸਟ ਕਣ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ''−v'' ਅਤੇ ''+v'' ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[File:Special relativistic explanation of gravitomagnetism.svg|250px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-7. ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਮੁੱਢ।]] ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਕਾਰਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਫੋਰਸ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ {{nowrap|1=''v'' << ''c''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7b ਇੰਨਬਿੰਨ ਇਹੀ ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਪਰਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਫ਼ਰੇਮ ਵਿੱਚ। ਟੈਸਟ ਕਣ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''+v'' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ +2''v'' ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਓਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਫੋਰਸ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। # ਕਿਉਂਕਿ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁੰਜ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। # ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣ, ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। # ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੰਗਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Galaxies-AGN-Inner-Structure.svg|right|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ। <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ">[[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਆਇਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ (ਕਿਰਨਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਸੀਆਂ], [[ਰੇਡੀਓ ਗਲੈਕਸੀ]]ਆਂ ਜਾਂ [[ਕੁਆਸਰ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, ਅਤੇ [[ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਪੁਲਸਾਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤਾਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਨ ਲੰਬਾਈਆਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ parsecs ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ''ਜੋ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|245–253}} ਕਿਸੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਇੰਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੁੱਲ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਨਾਮਕ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ; ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੋਰਸ ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ [[ਸੁਪਰ-ਭਾਰੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ<ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=1995 |title=Extracting X rays, Ύ rays, and relativistic e<sup>−</sup>–e<sup>+</sup> pairs from supermassive Kerr black holes using the Penrose mechanism |journal=Physical Review D |volume=51 |issue=10 |pages=5387–5427 |doi=10.1103/PhysRevD.51.5387 |url= |accessdate= |quote= |bibcode = 1995PhRvD..51.5387W |pmid=10018300}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=2004 |title=Collimated escaping vortical polar e<sup>−</sup>–e<sup>+</sup> jets intrinsically produced by rotating black holes and Penrose processes |journal=The Astrophysical Journal |volume=611 |issue= 2|pages=952–963 |doi=10.1086/422304 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-08-20_611_2/page/952|accessdate= |quote= |bibcode=2004ApJ...611..952W|arxiv = astro-ph/0404135 }}</ref> ਰਾਹੀਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]]ਾਂ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;8) ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਪਿੱਛੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੀ ਹੋਣੀਆਂ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਦਰੂਨੀ [[ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰੈੱਸ]] ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਲੈਣ ਤੇ, {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ}}, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਸਭ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਨਾਮ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਫਰਕਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਕਿਸੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ]] ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਕੋਈ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਟੋਲਮਨ-ਔੱਪਨਹੀਮਰ-ਵੋਲਕੌਫ ਹੱਦ]] ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਕਿਸੇ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਤੱਕ ਟੁੱਟ (ਮੁੱਕ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|243,280}} ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਰ-ਕੌਲੈਪਸ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੀਆਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਟਿਮੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Kuroda |first1=Takami |last2=Kotake |first2=Kei |last3=Takiwaki |first3=Tomoya |title=Fully General Relativistic Simulations of Core-Collapse Supernovae with An Approximate Neutrino Transport |url=https://arxiv.org/abs/1202.2487 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=30 June 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ==== ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਅਰੰਭਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਡੋਮੀਨੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |last=Wollack |first=Edward J. |title=Cosmology: The Study of the Universe |work=Universe 101: Big Bang Theory |publisher=[[NASA]] |date=10 December 2010 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |accessdate=2017-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |archivedate=14 May 2011 |deadurl=yes |ref=harv |df= }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਲਵਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਂਕੜਾ (ਜਿਵੇਂ [[ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੈਸਿਸ]] ਮਲਬਾ ਆਦਿ) ਪੁਨਰਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਾਂ {{nowrap|1=mass-energy}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਤਾਮਿਕ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਇਹ ਰਕਮਾਂ ਸਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ===== • ਐਕਟਿਵ, ਪੈੱਸਿਵ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ===== ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸੋਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੰਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੋਂਦੀ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ: # ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_a</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_p</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_i</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਗ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Bondi/> * <math>m_p</math> ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨਾਂ]] ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਅਪਣੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_g</math>)}} ਦੇ ਨਾਮਕ ਰਕਮ ਸ਼ਬਦਬੱਧ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, * ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। *ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, * <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਬੰਧ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref name=Bondi>{{cite book|last1=Bondi|first1=Hermann|editor1-last=DeWitt|editor1-first=Cecile M.|editor2-last=Rickles|editor2-first=Dean|title=The Role of Gravitation in Physics: Report from the 1957 Chapel Hill Conference|date=1957|publisher=Max Planck Research Library|location=Berlin|isbn=9783869319636|pages=159–162|url=http://www.edition-open-sources.org/sources/5/24/index.html|accessdate=1 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ===== [[File:Cavendish and Kreuzer Torsion Balance Diagrams.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 5-9. (A) ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ (B) ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪੁੰਜ) ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1797 ਵਿੱਚ [[ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਹੈਨਰੀ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9a) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਕਿਸੇ ਬਰੀਕ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਸੰਤੁਲਨ]] ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਇੱਕ ਪਛਾਣਯੋਗ [[ਟੌਰਕ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਟੌਰੀਜ਼ਨ ਤਾਰ ਦੇ ਨਾਪਣਯੋਗ ਸਪ੍ਰਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਅਯਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਉਮੀਦਹੀਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਧਾਤੂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੀ {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊੇਰਜਾ}} ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਸ ਕੇ ਨਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ|ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧੱਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 10<sup>28</sup>&nbsp;atm ≈ 10<sup>33</sup>&nbsp;Pa ≈ 10<sup>33</sup>&nbsp;kg·s<sup>−2</sup>m<sup>−1</sup> ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪੁੰਜ ਘਣਤਾ ਦਾ ਲੱਗਪਗ 1% ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 10<sup>18</sup>kg/m<sup>3</sup> (c<sup>2</sup> ≈ 9×10<sup>16</sup>m<sup>2</sup>s<sup>−2</sup> ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Crowell |first1=Benjamin |title=General Relativity |date=2000 |publisher=Light and Matter |location=Fullerton, CA |pages=241–258 |url=http://www.lightandmatter.com |accessdate=30 June 2017}}</ref> {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Apollo 11 Lunar Laser Ranging Experiment.jpg | width1 = 2349 | height1 = 2373 <!--image 2--> | image2 = LunarLaserMLRS.gif | width2 = 473 | height2 = 729 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-10. ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਖੱਬੇ) ਇਹ [[ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰ]] ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਅਪੋਲੋ 11]] ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਸੱਜੇ) ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪੋਲੋ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਅਨ ਲੂਨਰ ਰੋਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਊਂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। }} ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਨੁਪਾਤ <math>m_a/m_p</math> ਉੱਚੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ Z ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=ਐੱਲ. ਬੀ. ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ}} (1968) ਨੇ ਟੈਫਲੌਨ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9b) ਜਿੰਨੀ ਬਾਇਓਐਂਟ ਘਣਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲਾਂ ਟ੍ਰਾਈਕਲੋਰੋਇਥਲੀਨ ਅਤੇ ਡਾਈਬ੍ਰੋਮੋਈਥੇਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਟਕਾਏਇੱਕ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲੋਰੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨੰਬਰ {{nowrap|1=''Z'' = 9}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬ੍ਰੋਮੀਨ ਦਾ {{nowrap|1=''Z'' = 35}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਦਾ ਪੁਨਰਸਥਾਨੀਕਰਨ ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਬਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਡਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਨੂੰ 5×10<sup>−5</sup> ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal |last1=Kreuzer |first1=L. B. |title=Experimental measurement of the equivalence of active and passive gravitational mass |journal=Physical Review |date=1968 |volume=169 |issue=5 |pages=1007–1011|bibcode = 1968PhRv..169.1007K |doi = 10.1103/PhysRev.169.1007 }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਦੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਵਿੱਲ (1976) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਟੈਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal|last1=Will|first1=C. M.|title=Active mass in relativistic gravity-Theoretical interpretation of the Kreuzer experiment|journal=The Astrophysical Journal|date=1976|volume=204|pages=224–234|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/ApJ../0204/1976ApJ...204..224W.html|bibcode = 1976ApJ...204..224W |doi = 10.1086/154164 }}</ref> 1986 ਵਿੱਚ, ਬਾਰਲੈੱਟ ਅਤੇ ਵਾਨ ਬੁਰਾਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ]] ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ 2-ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਔਫਸੈੱਟ ਪਛਾਣਿਆ (ਡਿਟੈਕਟ ਕੀਤਾ) ਹੈ। ਇਹ Fe (ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕੋਰ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ) ਅਤੇ Al (ਇਸਦੀ ਕ੍ਰਸਟ ਅਤੇ ਪਾਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੇ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਪ੍ਰਤਿ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਦਕਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਚੱਕਰਪਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਕਟਿਵ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ 1×10<sup>−12</sup> ਤੱਕ ਕਸਣ ਲਈ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite journal |last1=Bartlett |first1=D. F. |last2=Van Buren |first2=Dave |title=Equivalence of active and passive gravitational mass using the moon |journal=Phys. Rev. Lett. |date=1986 |volume=57 |pages=21–24 |doi=10.1103/PhysRevLett.57.21 |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.57.21 |accessdate=1 July 2017|bibcode = 1986PhRvL..57...21B }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ===== [[Image:Gravity Probe B Confirms the Existence of Gravitomagnetism-en.jpg|330px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-11. ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਖੋਜ B ਨੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਸੀ]] ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ [[ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰੋਬ B]] {{nowrap|1=(GP-B)}} ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 20 ਅਪਰੈਲ 2004 ਨੂੰ ਲੌਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref> {{cite web |url=http://einstein.stanford.edu/content/faqs/faqs.html#launch |title=Gravity Probe B: FAQ |accessdate=2 July 2017 }}</ref> ਸਪੇਸ-ਉਡਾਨ ਫੇਜ਼ (ਅਵਸਥਾ) <time>2005</time> ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੰਤਵ, [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ]] ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਨਾਪਣਾ ਸੀ। ਅਰੰਭਿਕ ਨਤੀਜਿਆ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 1% ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜੋ ਸਰਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਕਾਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ ਸਿੱਟਰ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਪ੍ਰਭਾਵ (ਜੋ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਲੈਂਜ਼-ਥਰਿੰਗ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] [[ਡ੍ਰਿਫਟ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਚਾਰਜ]] ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਪਣਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, <time datetime="2008-08">ਅਗਸਤ 2008</time> ਤੱਕ, ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ 15% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ,<ref name = "Gugliotta2009"> {{cite news | last = Gugliotta | first = G. | title = ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਰਿਲੇਟੀਵਿਥੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਵਾਸਤੇ ਜਿੱਦ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ | work = [[ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] | date = 16 ਫਰਵਰੀ 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/02/17/science/17gravity.html?_r=1 | accessdate =2 July 2017 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 0.5% ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref> {{cite web |author1=Everitt, C.W.F. |author2=Parkinson, B.W. |url=http://einstein.stanford.edu/content/final_report/GPB_Final_NASA_Report-020509-web.pdf |title=Gravity Probe B Science Results—NASA Final Report |format=PDF |date=2009 |accessdate=2 July 2017 }}</ref><ref name=PRL>{{cite journal | author=Everitt | display-authors=etal | date=2011| title=Gravity Probe B: Final Results of a Space Experiment to Test General Relativity| journal=Physical Review Letters| volume = 106 | issue = 22 | page=221101 | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.221101 |arxiv =1105.3456 | bibcode=2011PhRvL.106v1101E | pmid=21702590}} </ref> [[LARES (satellite)|LARES]], {{nowrap|1=[[LAGEOS]]-1}} ਅਤੇ {{nowrap|1=LAGEOS-2}} ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਲੇਜ਼ਰ-ਰੇਂਜਿੰਗ ਜਾਂਚਾਂ-ਪੜਤਾਲਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਸਦਕਾ ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਨਾਪਾਂ ਨੇ {{nowrap|1=GP-B}} ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਨਤੀਜੇ ਇਸਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕੀਮਤ ਦੇ 5% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਸਨ,<ref>{{cite journal |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |last2=Paolozzi |first2=Antonio Rolf Koenig |last3=Pavlis |first3=Erricos C. |last4=Koenig |first4=Rolf |title=A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model |journal=Eur Phys J C Part Fields |date=2016 |volume=76 |issue=3 |page=120 |doi=10.1140/epjc/s10052-016-3961-8|pmc=4946852 |accessdate=|arxiv = 1603.09674 |bibcode = 2016EPJC...76..120C }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਅਸਹਮਿਤੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Iorio|first=L.|title=A comment on "A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model. Measurement of Earth's dragging of inertial frames," by I. Ciufolini et al.|journal=The European Physical Journal C|date=February 2017|volume=77|pages=73|doi=10.1140/epjc/s10052-017-4607-1|bibcode = 2017EPJC...77...73I |arxiv = 1701.06474 }}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਤਨ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਤੋਂ 1400&nbsp;m ਥੱਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ 6&nbsp;m [[ਰਿੰਗ ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Cartlidge |first1=Edwin |title=Underground ring lasers will put general relativity to the test |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2016/jan/20/underground-ring-lasers-will-put-general-relativity-to-the-test |website=physicsworld.com |publisher=Institute of Physics |accessdate=2 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|title= Einstein right using the most sensitive Earth rotation sensors ever made |url=https://phys.org/news/2017-05-einstein-sensitive-earth-rotation-sensors.html |website=Phys.org |publisher=Science X network |accessdate=2 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਸੰਗ == === ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ === {{main|ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ}} {{:ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|transcludesection=Lede section}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਮੈਨੀਫੋਲਡਾਂ === {{main|ਮੇਨੀਫੋਲਡ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ|ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਮੈਨੀਫੋਲਡ}} ਭੌਤਿਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੰਟੀਨੁਮ]] ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ, ਸੁਚਾਰੂ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] <math>(M,g)</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਚਾਰੂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] <math>g</math> ਦਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚੁਰ|ਸਿਗਨੇਚੁਰ]] <math>(3,1)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ, ''{{vanchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਰੇਖਾਗਣਿਤ}}'' ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ (ਘਟਨਾ) ਬਾਰੇ, [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>(x, y, z, t)</math> ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਰਲਤਾ ਲਈ, ਨਾਪ ਦੀਆਂ [[ਇਕਾਈ]]ਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] <math>c</math> = 1 ਬਰਾਬਰ ਰਹੇ।<ref name="Pfaffle">{{cite book|last1=Bär|first1=Christian|last2=Fredenhagen|first2=Klaus|title=Quantum Field Theory on Curved Spacetimes: Concepts and Mathematical Foundations|date=2009|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9783642027796|pages=39–58|url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|accessdate=14 April 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6phJmiTfc?url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|archivedate=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|chapter=Lorentzian Manifolds|dead-url=no}}</ref> ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <math>p</math> ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਹਰੇਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਓਵਰਲੈਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿੱਚ <math>p</math> ਹੋਵੇ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋ <math>q</math> ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।), ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਕਾਟ ([[ਇੰਟਰਸੈਕਸ਼ਨ]]) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੈੱਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਇਸ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਿੰਗੁਲਰ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਚੰਗੀ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਆਂਕੜੇ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pfaffle"/> ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੂਪੀਟਰ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਕੇਟ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੂਪੀਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਧੁਮਕੇਤੂ ਦੇ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਹੈ)। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੰਨਬੁੰਨ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਟਾਈਮਿੰਗ ਬਾਬਤ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ 4-ਟੁਪਲ <math>(x, y, z, t)</math> ਹੋਣਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ]] (ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ, ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਖੜਨਗੇ। ਦਰਅਸਲ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਤੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹਨਾਂ (ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ]], [[ਨੱਲ]], ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੁੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਵੈਕਟਰ ਇਸ ਫਿਤਰਤ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਅਤੇ ਨੱਲ (ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ) ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === 3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ === {{main|ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ}} {{:ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|transcludesection=3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ == === ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|{{big|'''^ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ [[ਸਮਾਂ]] ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਫਿਊਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ 4-ਅਯਾਮੀ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ [[ਕੌਮਨ ਸੈਂਸ]] ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅਪਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। * ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ [[ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਪੁਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਮੂਨਾਬੱਧ, ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਤੀ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।</small> * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਟ੍ਰੇਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨ ਜਾਂ [[ਨਾਪ]]ਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਸਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਅਨੰਤ ਜਾਲ-ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਤਿਹਾਸ|{{big|'''^ਇਤਿਹਾਸ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਰੰਗੀ ਸੁਭਾਓ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਊਮਨੀਫੇਰੁਸ ਏਇਥਰ ਨਾਮਕ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਰਿਸਰਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਆਪਾਵਿਰੋਧੀ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ। ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਕਪਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪੂਰਨ ਕਪਲਿੰਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। * ਫਿਟਜ਼ਗੇਰਾਲਡ ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਸ਼ਾਹੀਣ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਕਣ, ਜਦੋਂ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਓ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * "ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ... 1905 ਵਿੱਚ ਖੋਜਣ ਲਈ ਪੱਕ (ਯੋਗ ਹੋ) ਚੁੱਕੀ ਸੀ।" * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] (1905), ਜੋ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਪ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਥਿਊਰੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੁਨਰ-ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। * ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। 1907 ਅਤੇ 1908 ਦਰਮਿਆਨ, ਉਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਜਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਸੀ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸੇਸ਼ ਮੇਲ ਦੇ ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ [[ਸਿਫਰ]] ([[ਜ਼ੀਰੋ]]) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਸਿਫਰ ([[0]]) [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਧੁਰਾ <math>c</math> ਨਾਲ ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਹਿਣ। {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ|{{big|'''^ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਦੋ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ) ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾਬੱਧ ਕਿਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ''t&nbsp;=&nbsp;0'' ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫ੍ਰੇਮ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ, ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। * ਭਾਵੇਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਮੈਪਿੰਗ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਓਸ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ|{{big|'''^ਲਾਈਟ ਕੋਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ, ਦੋ 45° ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੋ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਫਾਲਤੂ ਸਪੇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। * ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ (ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ), ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ “ਬਾਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਲੇ” ਖੇਤਰ (ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਕੀਤੇ ਵੀ ਵਅਲੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ|{{big|'''^ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਿਰ (ਫਿਕਸ) ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਫੈਸਲੇ ਰੱਖਣਗੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਘਟਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। * ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਦੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ|{{big|'''^ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕਸਮਾਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ (ਸਮੂਹ) ਇੱਕ [[ਚੱਕਰ]] ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ, ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ [[ਲੋਕੀਆਇ]], ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਰਚਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਫ੍ਰੇਮ S', ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ''ct{{'}}'' ਧੁਰਾ ''ct'' ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇਸ ਟੇਢੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ , ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। * ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ''x'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹੋਏ ਵੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|{{big|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਣਗੇ। * ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਭੇਤ ਖੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। * B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ&nbsp;A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਦੂਜਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B, ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। A&nbsp;ਅਤੇ&nbsp;B ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। {{anchor|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|'''^ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਟਵਿਨ A ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰਾਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰੁੱਪ ਪਰਤਣ ਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟਵਿਨ B ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟਵਿਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਆਊਟਬਾਊਂਡ ਅਤੇ ਇਨਬਾਊਂਡ ਲੱਤਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੁੜਨ ਦੌਰਾਨ, A ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਫਟ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ B, ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪੇਚੀਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ === {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|{{big|'''^ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਟੀਚਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। * ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ x-ਧੁਰੇ ਅੰਦਰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ::<math>x' = x - v t </math> * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S’, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u{{'}}'' ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ::<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v</math> {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ|{{big|'''^ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਬਣਤਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ (ਕੰਪਲੈਕਸ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ::<math> u = {v+u'\over 1+(vu'/c^2)} . </math> * ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ, ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। * ਦੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ, ਗਾਮਾ <math>\gamma ,</math> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। <math>\beta = v/c </math> ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ::<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> * <math>\gamma </math> ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ <math>1 / \gamma </math> ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * <math> v \ge c </math> ਵਾਸਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਗੈਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|{{big|'''^ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ, ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ, ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਤਾ ਨੂੰ, ਦੋ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੈਪਿੰਗ ਨਾਪਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, <math>t</math> ਅਤੇ <math>x</math> ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: ::<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right) \end{align}</math> * 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] (ਰੇਖਿਕਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿ: #ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। #ਕੋਈ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲੜੀਵਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ, ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|{{big|'''^ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਰਿਸੀਵਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। * ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਰਿਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> * ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਿਫਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|{{big|'''^ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਰਕਮਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ P ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲੇ p ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :: <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ <math>E = m c^2</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸ਼੍ਰੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ|{{big|'''^ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸੁਰੱਖਿਅਰਾ ਨਿਯਮ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। * ਪੁੰਜ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਰਸਪਰ ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * <math>p = mv,</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਸਹੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ, ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤੀਬਰਤਾ|{{big|'''^ਤੀਬਰਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਵੱਖਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਬਰਤਾ, ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ::<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c}</math> * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ <math>\phi = \phi_1 + \phi_2 </math> ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਹ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ::<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix}</math>. {{anchor|4-ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ|{{big|'''^4‑ਵੈਕਟਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦਾ [[ਗਿਆਨ]] [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਮੰਗ ਹੈ। * ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A<sub>0</sub>, A<sub>1</sub>, A<sub>2</sub>, A<sub>3</sub>'')}} ਇੱਕ "{{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A<sub>&thinsp;i</sub>'' ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ, ਇਨਰ-ਗੁਣਨਫਲ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]], ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਅਧੀਨ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। * {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਖਰੇ ਉਤਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਪਣੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨਾਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਕੇਲਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਤੋਂ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ ਦੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਪ੍ਰਵੇਗ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਬਟਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਸਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਵਿਸਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਕੁੱਝ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਣ-ਪਛਾਨ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|{{big|'''^ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਦੂਰ-ਸਥਿਤ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਸਥਾਨਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। * ਹਰੇਕ ਕਣ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; # ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। # ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਥਨ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਊੇਰਜਾ ਗੁਆ ਕੇ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਬੀਤਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਕਥਨ ਲਈ ਜਿਮੇਂਵਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਵਕਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। * ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਪੁਰਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਵੇਚਰ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਸਪੀਡ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਧੀਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅਰਬੇਨ ਲੀ ਵੈਰੀਅਰ ਨੇ, 1859 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀਆਂ। * ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਮੀ, ਜੋ ਮਰਕਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਹੈ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ, ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। * ਪ੍ਰਸਿੱਧ 1919 ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਇੱਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕਲੌਤਾ ਸੋਮਾ ਪੁੰਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਈ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੇ: ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਘਣਤਾ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੈ। * ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਗ੍ਰੈਵੀਟੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਅੰਤਰਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਹੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|ਟਾਈਮ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਪੇਸ}} * [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] * [[ਗਲੋਬਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਣਤਰ]] * [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਪੇਸ]] * [[ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note|30em}} == ਵਾਧੂ ਵੇਰਵੇ == {{reflist|group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{BarrowTipler1986}} * [[George F. Ellis]] and Ruth M. Williams (1992) ''Flat and curved space–times''. Oxford Univ. Press. {{isbn|0-19-851164-7}} * [[Hendrik Lorentz|Lorentz, H. A.]], [[Albert Einstein|Einstein, Albert]], [[Hermann Minkowski|Minkowski, Hermann]], and [[Hermann Weyl|Weyl, Hermann]] (1952) ''The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs''. Dover. * [[John Lucas (philosopher)|Lucas, John Randolph]] (1973) ''A Treatise on Time and Space''. London: Methuen. * {{cite book| last = Penrose| first = Roger| authorlink = Roger Penrose| title =[[The Road to Reality]] | publisher = Oxford University Press| year= 2004| location = Oxford| pages =| url =| doi =| id =| isbn = 0-679-45443-8 }} Chpts. 17–18. * {{cite book| last = Taylor| first = E. F.|author2=Wheeler, John A. |authorlink2=John A. Wheeler | title = Spacetime Physics | publisher = W. H. Freeman| year= 1963| location = | pages =| url =https://archive.org/details/bwb_P9-AFK-061| doi =| id =| isbn = 0-7167-2327-1 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} {{Wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} * [http://www.britannica.com/topic/Albert-Einstein-on-Space-Time-1987141 Albert Einstein on space-time] 13th edition [[Encyclopædia Britannica]] Historical: Albert Einstein's 1926 article * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_Space-time_and_gravitation Encyclopedia of Space-time and gravitation] [[Scholarpedia]] Expert articles * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-iframes/ Space and Time: Inertial Frames] by Robert DiSalle. {{Dimension topics}} {{Time Topics}} {{Time measurement and standards}} {{Relativity}} {{Authority control}} {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] 3n7pggxcq5ysf3chg893n67iqj44zmf 0 68560 838031 705997 2026-04-30T09:36:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838031 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kiran Rao on Day 3 of Lakme Fashion Week 2017.jpg|thumb]] '''ਕਿਰਨ ਰਾਓ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਪਟਕਥਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਕਿਰਨ ਰਾਓ 7 ਨਵੰਬਰ 1973 ਨੂੰ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="birthday"><cite class="citation web">[http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/aamir-kiran-birthday-101108.html "Aamir surprises Kiran on birthday"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309201114/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/news/2008/aamir-kiran-birthday-101108.html |date=2014-03-09 }}.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKiran+Rao&rft.btitle=Aamir+surprises+Kiran+on+birthday&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fentertainment.oneindia.in%2Fbollywood%2Fnews%2F2008%2Faamir-kiran-birthday-101108.html&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref><ref name="gupta">Template:Cite m news</ref><ref>[http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2010/tbd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824133925/http://tiff.net/filmsandschedules/tiff/2010/tbd|date=2011-08-24}}<sup class="noprint Inline-Template">&#x5B;''<span title=" since August 2012">dead link</span>''&#x5D;</sup></ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ, Wanaparthy ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਕਿਰਨ ਦਾ ਬਚਪਨ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲਾਰੇਟੋ ਹਾਊਸ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।1992 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="gupta">Template:Cite m news</ref> ਉਸ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ Sophia ਕਾਲਜ (ਮੁੰਬਈ) ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀਏ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਲਈ Sophia ਬਹੁਤਕਨੀਕੀ ਵਿਖੇ ਸੋਸ਼ਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਮੀਡੀਆ ਕੋਰਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਛਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ।  ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ|AJK Mass Communication Research Center]] ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url = http://www.tehelka.com/story_main48.asp?filename=hub220111DEAR_MR.asp|title = Dear Mr. Subhash Ghai, my name is Kiran Rao|volume = 8|issue = 3|date = 22 January 2011|work = Tehelka Magazine|access-date = 30 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-date = 22 ਸਤੰਬਰ 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120922072641/http://www.tehelka.com/story_main48.asp?filename=hub220111DEAR_MR.asp|dead-url = yes}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਮੇਰੀ ਭੈਣ, ਅਦਿਤੀ ਰਾਵ ਹੈਦਰੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:KiranRao.jpg|right|thumb|Rao in August 2013]] ਕਿਰਨ ਰਾਓ ਨੇ ਐਪਿਕ ਫਿਲਮ ''ਲਗਾਨ'' ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਗੋਵਾਰਿਕਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼: ਵੀ, ਦ ਪੀਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਹਾਇਕ ਬਣੀ। ਲਗਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਫਿਲਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ 74ਵੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਆਮਿਰ ਖਾਨ]] ਉਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰਾ ਸੀ। ''ਲਗਾਨ''  ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ  <nowiki>'' ਦਿਲ ਚਾਹਤਾ ਹੈ '</nowiki>ਚ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web|url = http://www.pinkvilla.com/entertainment/discussion/little-known-bollywood-debut-kiran-rao-dil-chahta-hai|title = The little known Bollywood debut of Kiran Rao in Dil Chahta Hai|publisher = Pinkvilla|accessdate = 8 August 2012|archive-date = 3 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150703012045/http://www.pinkvilla.com/entertainment/discussion/little-known-bollywood-debut-kiran-rao-dil-chahta-hai|dead-url = yes}}</ref> ਇਸਨੇ  [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|Academy Award]] ਨਾਮਜਦ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮੀਰਾ ਨਾਇਰ|Mira Nair]] ਨਾਲ ਵੀ ''Monsoon Wedding ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ  ਕੰਮ ਕੀਤਾ।''<ref>{{Cite web |url=http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/coupleofthedecade/gallery.aspx?cp-documentid=3397575&page=2 |title=Kiran Rao |access-date=2015-11-30 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309185211/http://entertainment.in.msn.com/bollywoodthisdecade/coupleofthedecade/gallery.aspx?cp-documentid=3397575&page=2 |dead-url=yes }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਧੋਬੀ ਘਾਟ'', ਦੀ ਸਕਰਿਪਟ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜਨਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title = Aamir is a dream producer: Kiran Rao|url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Aamir-is-a-dream-producer-Kiran-Rao/articleshow/7332065.cms|work = The Times of India|accessdate = 21 January 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.urblife.com/the-fame/aamir-khan-and-kiran-rao-talk-dhobi-ghat|title = India's Aamir Khan and Kiran Rao Talk Dhobi Ghat, Art, Love and Career|publisher = UrbLife.com|date = 2 February 2011|access-date = 30 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-date = 13 ਨਵੰਬਰ 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20131113205037/http://www.urblife.com/the-fame/aamir-khan-and-kiran-rao-talk-dhobi-ghat/|dead-url = yes}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫਿਲਮ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ  ਜਿਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੀਆਂ।<ref name="gupta">Template:Cite m news</ref> == ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ == ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਵਲੋਂ 2002 ਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਰੀਨਾ ਦੱਤਾ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਰਨ ਰਾਓ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ/ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਆਮਿਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਫਿਲਮ ਲਗਾਨ ਦੇ ਸੈੱਟ ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਓ ਉਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਉਪਨਗਰ ਬਾਂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url = http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=60745|title = Grand reception for Aamir Khan-Kiran Rao wedding|access-date = 2015-11-30|archive-date = 2007-02-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20070222235106/http://www.expressindia.com/fullstory.php?newsid=60745|dead-url = yes}}</ref> ਜੋੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ,   ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਓ ਖਾਨ ( ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 2011), ਜੋ  [[ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ|ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ]]<ref>{{Cite web|url = http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Baby-boy-for-Aamir-Khan-Kiran-Rao/Article1-778024.aspx|title = Baby boy for Aamir Khan, Kiran Rao|access-date = 2015-11-30|archive-date = 2011-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20111206035418/http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/baby-boy-for-aamir-khan-kiran-rao/article1-778024.aspx|dead-url = yes}}</ref> ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਨ ਨਸਤਿਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-14/news-interviews/41376061_1_aamir-khan-kiran-rao-motherhood|work = The Times Of India|title = Aamir made me open to different points of view: Kiran Rao - The Times of India|access-date = 2015-11-30|archive-date = 2013-08-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20130816161926/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-14/news-interviews/41376061_1_aamir-khan-kiran-rao-motherhood|dead-url = yes}}</ref> ਕਿਰਨ ਰਾਓ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਅਦਿਤੀ ਰਾਓ ਹੈਦਰੀ ਮਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਹਨ। ਹੈਦਰੀ ਦੇ ਨਾਨਾ, ਜੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ ਵਨਪਾਰਥੀ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਮਹਿਬੂਬਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਕਬਰ ਹੈਦਰੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। <ref name="ah1">{{Cite web|url = http://www.andhraheadlines.com/news/movies/153873/aamirs-wife-kiran-has-roots-in-telangana|title = Aamir's wife Kiran has roots in Telangana|accessdate = 2015-11-26|archive-date = 2015-11-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20151127032858/http://www.andhraheadlines.com/news/movies/153873/aamirs-wife-kiran-has-roots-in-telangana|dead-url = yes}}</ref><ref name="dc1">{{Cite web|url = http://www.deccanchronicle.com/151126/nation-current-affairs/article/kiran-aditi-rao%E2%80%99s-first-cousin-has-telangana-link|title = Kiran, Aditi Rao’s first cousin, has Telangana link|accessdate = 2015-11-26|publisher = Deccan Chronicle}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == === ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ === * ''Dhobi Ghat'' (''Mumbai Diaries'')<ref>{{Cite web |url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/feb/230209-Dhobi-Ghaat-Kiran-Rao-local-trains-railway-station-Mumbai-terror-attack-Pratiek-Babbar.htm |title=Directorial Debut |access-date=2015-11-30 |archive-date=2013-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918003031/http://www.mid-day.com/entertainment/2009/feb/230209-Dhobi-Ghaat-Kiran-Rao-local-trains-railway-station-Mumbai-terror-attack-Pratiek-Babbar.htm |url-status=dead }}</ref> (2011) === ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ === * ''Lagaan: Once Upon A Time in India'' (2001) * ''Monsoon Wedding'' (2001) * ''[[ਸਾਥੀਆ (ਫ਼ਿਲਮ)]]'' (2002) * ''Swades: We, the People'' (2004) === ਨਿਰਮਾਤਾ === * ''Taare Zameen Par'' (2007) best film (ਅਸੋਸੀਏਟ ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''Jaane Tu... Ya Jaane Na'' (2008) (ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''[[ਪੀਪਲੀ ਲਾਈਵ|Peepli Live]]'' (2010) (ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''Dhobi Ghat'' (2011) (ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''Delhi Belly'' (2011) (ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''Talaash'' (2012) (ਨਿਰਮਾਤਾ) * ''[[ਸ਼ਿਪ ਆਫ ਥਿਸਿਅਸ (ਫਿਲਮ )|Ship Of Theseus]]'' (2013) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] b5rcy78svib3328pxizhatlib9wdkfg 0 69403 838035 769588 2026-04-30T10:00:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838035 wikitext text/x-wiki '''ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ''' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅਤੇ [[ਕੰਡੈੱਨਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗਾਂ ਨਾਲ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਧੀਨ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਟਰੀ]], [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]], ਅਤੇ [[ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ]] [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ]] ਅਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਫਾਰਮੂਲਾਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ; ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਸਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੇ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਰੂਪ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਦੀਆਂ ਰੂਪਰੇਖਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ|ਲਾਈ ਗਰੁੱਪਾਂ]] ਨਾਲ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਅਤੇ [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ]] ਵਿੱਚ ਸਾਪੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਧਾਰਨਾ== ==ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸਮਰੂਪਤਾ ਪਰਿਵਰਤਨ== ===ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ=== ===ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ=== ===ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਵਕਤ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਪੈਦਾਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ, ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨ=== ===ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਨਰੇਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ=== ====ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ==== ====ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ==== ====ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ==== ==ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ== ===ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ=== ===ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ=== ===ਬੂਸਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲਣਾ=== ===ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨੌਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ=== ===ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ=== ===ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਵ ਸਮੀਰਕਨਾਂ=== ==ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ== ==ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ== ===ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਗਰੁੱਪ=== ==== U(1) ਅਤੇ SU(1)==== ====U(2) ਅਤੇ SU(2)==== ====U(3) ਅਤੇ SU(3)==== ===ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਐਂਟੀਮੈਟਰ=== ===ਅਨਿਰੰਤਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ=== ===C, P, T ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ=== ===ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ=== ===ਤਾਕਤਵਰ (ਕਲਰ) ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ=== ====ਕਲਰ ਚਾਰਜ==== ====ਆਈਸੋਸਪਿੱਨ==== ===ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === ====ਦੋਹਰਾਪਣ ਪਰਿਵਰਤਨ==== ====ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਸਮਰੂਪਤਾ==== ===ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ=== ==ਵਟਾਂਦਰਾ ਸਮਰੂਪਤਾ=== == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group="note"|1}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} *{{cite book|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma|author=D. McMahon|publisher=Mc Graw Hill|year=2008|isbn=978-0-07-154382-8}} *{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|publisher=Manchester Physics Series, John Wiley & Sons|pages=3|isbn=978-0-470-03294-7|url=https://books.google.co.uk/books?id=7tsVcsm84rEC&pg=PT6&dq=B.+R.+Martin,+G.Shaw.+Particle+Physics#v=onepage&q=B.%20R.%20Martin%2C%20G.Shaw.%20Particle%20Physics&f=false}} *{{cite book|title=Symmetry in quantum mechanics: From angular momentum to supersymmetry|publisher=Institute of physic s (Bristol and Philadelphia)|author1=M. Chaichian |author2=R. Hagedorn |isbn=0-7503-0408-1|year=1998|series=Graduate student series in physics|url=http://www.amazon.com/Symmetries-Quantum-Mechanics-Momentum-Supersymmetry/dp/0750304081}} *{{cite book|title= Symmetries in physics|publisher= Springer|author1=W. Ludwig |author2=C. Falter |isbn=3-540-60284-4|edition=2nd|year=1996|series= Solid state science|url=http://www.amazon.com/Symmetries-Physics-Physical-Problems-Solid-State/dp/3540602844}} *{{cite book|title= Symmetry in molecules and crystals|publisher= Ellis Horwood series in physical chemistry|author= M. F. C. Ladd|isbn=0-85312-255-5|edition=|year=1989|series= Solid state science|url=https://books.google.co.uk/books/about/Symmetry_ia_molecules_and_crystals.html?id=cgfwAAAAMAAJ&redir_esc=y}} *{{cite book|title= Group theory for the standard model and beyond|publisher= Taylor & Francis |author= K. J. Barnes|isbn=142-007-874-7|edition=|year=2010|series= Series in high energy physics, cosmology, and gravitation|url=https://books.google.co.uk/books?id=OG6BJAAACAAJ&dq=Group+theory+for+the+standard+model+and+beyond&redir_esc=y}} *{{cite book|title=Symmetries and Conservation Laws in Particle Physics: An Introduction to Group Theory for Particle Physicists|publisher=World Scientific|year=2011|isbn=184-816-703-2|author=S. Haywood|url=https://books.google.co.uk/books?id=AyWcQ-9jdeUC&pg=PA131&dq=Group+theory+for+the+standard+model+and+beyond&redir_esc=y#v=onepage&q=Group%20theory%20for%20the%20standard%20model%20and%20beyond&f=false}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/wigeck.pdf (2010) ''Irreducible Tensor Operators and the Wigner-Eckart Theorem''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140720064630/http://bohr.physics.berkeley.edu/classes/221/1011/notes/wigeck.pdf |date=2014-07-20 }} *[http://www.hep.upenn.edu/~rreece/docs/notes/derivatioa_of_quantum_mechanical_momentum_operator_ia_positioa_representation.pdf R.D. Reece (2006) ''A Derivation of the Quantum Mechanical Momentum Operator in the Position Representation'']{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://physics.uoregon.edu/~soper/QuantumMechanics/momentum.pdf D. E. Soper (2011) ''Position and momentum in quantum mechanics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427193040/http://physics.uoregon.edu/%7Esoper/QuantumMechanics/momentum.pdf |date=2012-04-27 }} *[http://personalpages.to.infn.it/~billo/didatt/gruppi/liegroups.pdf ''Lie groups''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065139/http://personalpages.to.infn.it/~billo/didatt/gruppi/liegroups.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://www.hep.caltech.edu/~fcp/math/groupTheory/Lie.pdf F. Porter (2009) ''Lie Groups and Lie Algebras''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329071231/http://www.hep.caltech.edu/~fcp/math/groupTheory/Lie.pdf |date=2017-03-29 }} *[http://www.cmth.ph.ic.ac.uk/people/d.vvedensky/groups/Chapter7.pdf ''Continuous Groups, Lie Groups, and Lie Algebras''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000910/http://www.cmth.ph.ic.ac.uk/people/d.vvedensky/groups/Chapter7.pdf |date=2016-03-04 }} *[http://www.nat.vu.nl/~mulders/QFT-0.pdf P.J. Mulders (2011) ''Quantum field theory''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002172621/http://www.nat.vu.nl/~mulders/QFT-0.pdf |date=2012-10-02 }} *[http://arxiv.org/pdf/math-ph/0005032v1.pdf arXiv:math-ph/0005032v1 B.C. Hall (2000) ''An Elementary Introduction to Groups and Representations''] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] soaxxmydmd4mnol9i2j6n3d6k1x3vvn 0 69532 837959 835720 2026-04-29T21:44:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837959 wikitext text/x-wiki [[Image:Standard Model of Elementary Particles.svg|thumb|300px|[[ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ|ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨੇ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੁੱਢਲੇ ਕਣ]] ਕਣ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ '''ਮੁੱਢਲਾ ਕਣ''' ਜਾਂ '''ਮੂਲ ਕਿਣਕਾ''' ਉਹ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਪ-ਬਣਤਰ ਅਣ-ਪਛਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਛਾਣੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਫ਼ਰਮੀਔਨ (ਕੁਆਰਕ, ਲੈਪਟੌਨ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਐਂਟੀਲੈਪਟੌਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਕਣ (ਮੈਟਰ ਪਾਰਟੀਕਲ) ਅਤੇ ਉਲਟਪਦਾਰਥ ਕਣ (ਐਂਟੀਮੈਟਰ ਪਾਰਟੀਕਲ) ਹਨ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਬੋਸੋਨ (ਗੇਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਅਤੇ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ‘ਬਲ ਕਣ’ ਹਨ ਜੋ ਫਰਮੀਔਨਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਮੇਲਜੋਲ ਦੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹਨ। ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੂਲ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ਾ ਕਣ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ (ਕੰਪੋਜ਼ਿਟ ਪਾਰਟੀਕਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ [[ਪਰਮਾਣੂ|ਪਰਮਾਣੂਆਂ]] (ਐਟਮਜ਼) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਕਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ - ਗਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਐਟਮ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘ਅਵੰਡਯੋਗ (ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ)’ – ਬੇਸ਼ੱਕ 1910 ਤੱਕ ਐਟਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤਕਰਾਰੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹਿਸਾਬੀ ਭਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਣੂਆਂ (ਮੌਲੀਕਿਊਲਜ਼) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਐਟਮ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸਬਐਟੌਮਿਕ (ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ) ਕਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ 1930ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਫੋਟੋਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਟੋਨ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ ਫੇਰ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਤਾਜਾ ਖੋਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਇਕਲੌਤਾ ਕਣ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਦਾ ਦਿਸਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਪਹੇਲੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਭਰੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪ੍ਰਟੋਨ ਤੇ ਨਿਊਟੌਨ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ - ਉੱਪਰਲੇ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕ - ਜੋ ਹੁਣ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦੀਆਂ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ (ਚਾਰਜ, ਸਪਿੱਨ, ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ) ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ, ਤਿੰਨ ਕੁਆਸੀਪਾਰਟੀਕਲ {ਹੋਲੌਨ (ਇਸਨੂੰ ਚਾਰਜੋਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਸਪਿਨੋਨ, ਔਰਬਿਟੋਨ , ਕਾਲਪਨਿਕ ਲੱਗਪਗ ਕਣ ਵਰਗੇ ਕਣ ਜੋ ਮੁਕਤ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਧੀਮੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੁੱਝ ਪਲ ਲਈ ਮੁਕਤ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ)}। ਫੇਰ ਵੀ ਇੱਕ ਮੁਕਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ-ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਔਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਔਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਦੀ ਕਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਵੰਡਯੋਗ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਅਤੇ ਤੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1980 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਕਣ- ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਜਨਮਦਾਤਾ- ਹੋਰ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਜਿਆਦਾਤਰ ਖਾਰਿਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲ ਥਿਊਰੀ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਮੇਤ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੇ, ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਗਿਆਤ ਕਣ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੇ ‘ਪਰਛਾਵੇਂ’ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁੱਪਰ-ਪਾਰਟਨਰ ਖੋਜੇ ਅਗਿਆਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਲਹਾਲ, [[ਗਰੈਵੀਟੋਨ]] ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ਜੋ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਚੋਲਾ ਹੈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਅਪਣੇ ਸਪਿੱਨ( ਘੁੰਮਣ ਗਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ [[ਐਂਗਲੁਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਨੰਬਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਂ ਜਾਂ ਬੋਸੋਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਰਮੀਓਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਆਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਪਿਨ-ਸਟੈਟਿਕਸ-ਥਿਊਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਧੇ-ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਸਪਿਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਫਰਮੀ-ਡਿਰਾਕ ਆਂਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਰਮੀਓਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਫਰਮੀਓਨ ਕਣ ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨ ਚਿੰਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਸਪਿਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਣ, ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਆਂਕੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੋਸੋਨਜ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। == ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਓਨ (Elementary fermions) == === ਪਦਾਰਥਕ ਕਣ === ==== ਕੁਆਰਕ (Quarks): ==== * ਅੱਪ, ਡਾਊਨ * ਚਾਰਮ, ਸਟਰੇਂਜ * ਟੌਪ, ਬੌਟਮ ====ਲੈਪਟੋਨ (Leptons): ==== * ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਨਿਊਟਰੀਨੋ (electron, electron neutrino) * ਮੂਓਨ, ਮੂਔਨ ਨਿਊਟਰੀਨੋ (muon, muon neutrino) * ਟਾਓ, ਟਾਓ ਨੀਊਟਰੀਨੋ (tau, tau neutrino) ====ਉਲਟ-ਪਦਾਰਥ ਕਣ (Antimatter particles) ==== * ਉਲਟਕੁਆਰਕ (Antiquarks) * ਉਲਟਲੈਪਟੋਨ (Antileptons) ====ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ==== 1. ਬਲ ਕਣ(ਬਲ ਨਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਾਲੇ ਕਣ) {Force particles (gauge bosons)} * ਫੋਟੌਨ (photon) * ਗਲੂਔਨ gluon (8 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ)[1] * W+, W−, ਅਤੇ Z0 ਬੋਸੋਨ (bosons) * ਗਰੈਵੀਟੋਨ (graviton (ਕਾਲਪਨਿਕ) * ਸਕੇਲਰ ਬੋਸਨ (Scalar boson) (0 ਸਪਿਨ ਵਾਲੇ) ==== ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ==== ਇੱਕ ਕਣ ਦਾ ਪੁੰਜ (mass) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇਕਾਈ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਵੋਲਟ) ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਓ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਣ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੋਨਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਫਰੀਮਔਨ ਪ੍ਰਟੌਨ ਇੱਕ ਹਿਗਸ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਮੁਢਲਾ ਬੋਸੋਨ ਕਣ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਮੁਢਲਾ ਕਣ, ਸ਼ਿਖਰਲਾ ਕੁਆਰਕ ਹੈ ਜੋ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਰਿਸ (decays) ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਹਲਕੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਖੋਜਣ ਤੇ, ਕਣ ਗੋਲ ਅਕਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੌਖ ਲਈ ‘ਬਿੰਦੂ ਕਣਾਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 0 ਅਯਾਮ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ(ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਘੇਰਦੇ)। ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਗਰੂਤਾਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਖਮ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਾਪ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਤੇ 1-ਅਯਾਮੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ ਹੈ (Planck length) === ਸਾਂਝੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ=== ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੇਸਿਸ (big bang nucleosynthesis) ਦੇ ਤਾਜਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਬਣਤਰ 75% ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ 25% ਹੀਲੀਅਮ-4 ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ 1 ਉੱਪਰਲੇ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ 2 ਥੱਲੜੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਟੋਨ 2 ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ 1 ਥੱਲੜੇ ਕੁਆਰਕ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਸਾਂਝੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ (ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ, ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ, ਜਾਂ ਕਮਜੋਰ ਬੋਸੋਨ) ਇੰਨੇ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਇੰਨੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪੂਰੇ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸਲਈ, ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦਿਸਣਯੋਗ ਪੁੰਜ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਥੱਲੜੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਝ ਅਨੁਮਾਨ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰਾ ਪਦਾਰਥ, ਡਾਰਕਮੈਟਰ ਬਗੈਰ, ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ 1086 ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦਿਸਣਯੋਗ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਜ਼ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਦੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਲੱਗਭੱਗ 1097 ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫੋਟੌਨ, ਗਰੈਵੀਟੌਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵਾਲੇ ਕੈਰੀਅਰ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਬਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗਹ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ। =='ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ' == [[Image:The incomplete circle of everything.svg|thumb|300px|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਦੀ ਗਰਾਫੀਕਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ | ਸਪਿੱਨ, ਚਾਰਜ, ਮਾਸ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਫੋਰਸ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ]] ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੀਆਂ 12 ਕਿਸਮਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 12 ਹੀ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੋਨਜ਼ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚੋਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ, ਜੋ 4/7/2012 ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਹਾਡਰਨ ਟਕਰਾਓ LHC (ATLAS and CMS) ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਉਪਲਬਧ ਥਿਊਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਗਰੈਵੀਟੋਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁੱਝ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਬਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਪਾਰਟਿਕਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸੁੱਪਰ-ਸਮਿਟਰੀਕਲ ਹੋਣ (ਸਾਂਝਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕਣ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ਸਪਿਨ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੋਵੇ)। === ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨ (fermions) === 12 ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ 4 ਚਾਰ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ (generations) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇੱਥੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਓਹ ਕਣ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਉਹੀ ਹੋਣ ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਤੇ ਪੁੰਜ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ)। 6 ਫਰਮੀਔਨ ਕੁਆਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ 6 ਫਰਮੀਔਨ ਲੈਪਟੌਨ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3 ਨਿਊਟ੍ਰੀਔਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ 3 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੈਗੈਟਿਵ ਚਾਰਜ -1 ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੋ ਇਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੂਔਨ (muon) ਤੇ ਟਾਓ (tau) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ====ਲੈਪਟੌਨ ==== 1.ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ * 1.1. electron e− * 1.2.electron neutrino ν e 2. ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ * 2.1muon μ− * 2.2muon neutrino ν μ 3.ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ * 3.1. tau τ− * 3.2. tau neutrino ν τ ==== ਕੁਆਰਕ ==== 1. ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ * 1.1. up quark u * 1.2. down quark d 2. ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ * 2.1. ਚਾਰਮ ਕੁਆਰਕ c * 2.2. ਸਟਰੇਂਜ ਕੁਆਰਕ s 3. ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ * 3.1. ਟੌਪ ਕੁਆਰਕ t * 3.2. ਬੌਟਮ ਕੁਅਰਕ b === ਉਲਟੇ ਕਣ (Antiparticles) === 12 ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ 12 ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਐਂਟੀਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ (ਪੌਜੀਟ੍ਰੋਨ) e+ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦਾ ਉਲਟਾ ਕਣ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦਾ ਚਾਰਜ +1 ਹੁੰਦੇ ਹੈ। === '''ਕੁਆਰਕ (Quarks) === ਰਚਣ (confinement) ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੁਕਤ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਕਦੇ ਵੀ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਕੁਆਰਕ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ 3 ਰੰਗ-ਚਾਰਜਾਂ (color charges) ਵਿੱਚੋਂ 1 ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੰਗ-ਚਾਰਜ ਚੁੱਕੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਉਲਟਾ ਰੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਲਰ-ਚਾਰਜਡ ਕਣ ਗਲੂਓਨ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਫੋਟੋਨ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਗਲੂਔਨ (ਬਹੁਵਚਨ-ਗਲੂਓਨ) ਖੁਦ ਵੀ ਕਲਰ-ਚਾਰਜਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਕਲਰ-ਚਾਰਜਡ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਚਾਰਜਡ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਤੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਰ-ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਲਰ ਚਾਰਜਡ ਕਣ ਕਲਰ-ਨਿਉਟਰਲ ਸੰਯੁਕਰ ਕਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੈਡਰੌਨ (hadrons) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਕੁਆਰਕ]] ਅਤੇ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਦਾ ਜੋੜਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਕੁਆਰਕ ਦਾ ਕਲਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਐਂਟੀਕਲਰ ਦਾ ਸਬੰਧਤ ਐਂਟੀਕਲਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਰ ਤੇ ਐਂਟੀਕਲਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਗੈਰ ਕਲਰ ਵਾਲਾ ਮੀਸੋਨ (meson) ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਫੇਰ, 3 ਕੁਆਰਕ ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, 1-ਲਾਲ, 1-ਮੀਲਾ ਤੇ 1-ਹਰਾ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਜੁੜ ਕੇ ਇੱਕ ਬਗੈਰ ਕਲਰ ਦਾ ਬੇਰੀਓਨ (baryon) ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਰੂਪਤਾ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਲਾਲ, ਉਲਟ-ਨੀਲਾ, ਤੇ ਉਲਟ-ਹਰੇ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਜੁੜ ਕੇ ਬਗੈਰ ਕਲਦ ਵਾਲਾ ਐਂਟੀਬੇਰੋਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਅੰਕ(fractional) ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ-ਚਾਰਜ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਾਡਰੌਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਜਾਂ +2/3 ਜਾਂ −1/3 ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਬੰਧਿਤ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਚਾਰਜ ਜਾਂ −2/3 ਜਾਂ +1/3 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਗਹਿਰੀ ਸਥਾਈ ਬਿਖਰਨ (deep inelastic scattering) ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਔਨ (ਜੋ [[ਬੇਰੌਨ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਰਜ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਨਿਊਕਲੀਆਈ (ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕੇਂਦਰ) ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਾਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚਾਰਜ ਇੱਕਸਾਰ ਵੰਡ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਪ੍ਰਟੋਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ (electric field) ਇੱਕਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਨੂੰ ਲਚੀਲੇਪਣ ਰਾਹੀਂ ਖਿੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਖਿੰਡਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ, ਇੱਕ ਖਾਸ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰਟੌਨ ਕੁੱਝ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕੋਣਾਂ ਤੇ ਝੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜਦੀ ਕੁੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਊਰਜਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਜੈੱਟਾਂ (jet of particles) ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ ਖਿੰਡਾਓ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਵਿੱਚਲਾ ਚਾਰਜ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਛੋਟੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ===ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੋਨ === ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, [[ਵੈਕਟਰ]] (ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ) (spin-1) ਬੋਸੌਨ (ਗਲੂਔਨ, ਫੋਟੌਨ, ਅਤੇ W ਤੇ Z ਬੋਸੋਨ) ਬਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ (spin-0) ਕਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁੰਜ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਸੌਨ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇੰਨਾ ਕੁ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਬੋਸੌਨ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ (Pauli exclusion principle)। ਅਤੇ, ਬੋਸੌਨ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੌਨ, ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਸੌਨ। ਬੋਸੌਨਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ====ਗਲੂਔਨ (Gluons)==== [[ਗਲੂਔਨ]] ਤਕੜੀਆਂ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (strong interaction) ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹਾਡਰੌਨ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੇਰੌਨ (ਤਿੰਨ ਕੁਆਰਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੈਸੌਨ (1 ਕੁਆਰਕ+1 ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਬੇਰੌਨ ਹਨ ਜੋ ਗਲੂਔਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਅਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ, ਗਲੂਔਨ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੁੜਕੇ, ਅਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਲਰ ਅਤੇ ਐਂਟੀ ਕਲਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ- ਜੋ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ====ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਬੋਸੌਨ (Electroweak bosons)==== ਤਿੰਨ ਕਮਜੋਰ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (weak gauge bosons ): W+, W−, ਅਤੇ Z0; ਇਹ ਕਮਜੋਰ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (weak interaction) ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। W ਬੋਸੌਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਰਿਸਾਓ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਉਣ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। W−ਬੋਸੌਨ ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਟੋਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਿਸ ਕੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ+ ਐਂਟੀਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Z0 ਬੋਸੌਨ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਸਗੋਂ ਗਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੌਆਂ ਦੀ ਖਿੰਡਾਓ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ-Z ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀਬਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਕਮਜੋਰ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੁੰਜਹੀਣ ਫੋਟੌਨ ਬਿਜਲਈਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 4 ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਜਲਈਕਮਜੋਰ ਆਪਸੀ ਕ੍ਰਿਆ (electroweak interaction) ਰਚਦੇ ਹਨ। ====ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ (Higgs boson)==== ਰੋਜਾਨਾ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬਲ ਅਤੇ ਬਿਜਲਈਚੁੰਬਕਤਾ ਬਲ ਸਾਨੂੰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਉੱਚ- ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲ ਇੱਕੋ ਬਿਜਲਈਕਮਜੋਰ (electroweak force) ਬਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। DESY ( Deutsches Electron Synchrotron, is a national research center in Germany) ਵਿਖੇ HERA(Hadron Elektron Ring Anlage) ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਓ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ-ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਦੇ ਖਿੰਡਾਓ ਦੇ 2-ਅਯਾਮੀ ਹਿੱਸਿਆਂ cross-sections ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਘੱਟ-ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ W ਤੇ Z ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਹਿਗਜ-ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ (Higgs mechanism) ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ ਜੋ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣ ਪੁੰਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ (spontaneous symmetry breaking) ਹਿਗਜ਼ ਬਿਜਲਈਕਮਜੋਰ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਦਿਸ਼ਾ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨਾਲ 3 ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਕਣ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਕਮਜੋਰ ਬੋਸੌਨ) ਤੇ ਇੱਕ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ(ਫੋਟੌਨ)। 4/7/2012 ਨੂੰ, ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ CERN ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਟਕਰਾਓ (Large Hadron Collider) ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੀਟਰ ਹਿੱਗਜ਼ (Peter Higgs) ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਦੀ ਮੋਜੂਦਗੀ ਦੇ ਗਵਾਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲਿਆ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਕਣ ਦਾ ਪੁੰਜ ਲੱਗਭੱਗ 125 GeV ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਆਂਕੜਾ ਮਹੱਤਤਾ 5-ਸਿਗਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲੱਗਭੱਗ 99.99994% ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ ਖੋਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਲੈਵਲ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ==== ਗਰੈਵੀਟੋਨ(Graviton) ==== ਇਹ ਕਣ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਖਿੱਚ ਬਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਪਿਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ- ਤੇ ਇਸਦਾ ਚਾਰਜ ਜਾਂ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਕਮਜੋਰ ਬਲ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਦਾ ਅਪਣਾ ਉਲਟਕਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲੱਭਣੀ ਇੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੋਜੂਦ ਵੀ ਹੈ। == ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪਰੇ == ਬੇਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਮਾਪਦੰਡ ਮਨਚਾਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਰੱਹਸ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ-ਅੰਤਰ ਸਮੱਸਿਆ (hierarchy problem)। ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਹਟਕੇ ਬਣੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਕੀਕਰਨ (Grand unification) == [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਕਮਜੋਰਬਿਜਲਈ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਕੀਕਰਨ ਸਿਧਾਂਤ(GUT) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਬਲ ਤੁਰੰਤ ਤਿੰਨ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਿਗਜ਼ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਿਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਏਕੀਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਾਟਕੀ ਅਨੁਮਾਨ X ਅਤੇ Y ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਟੋਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸਣ (proton decay) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸੁੱਪਰ-ਕਾਮਿਓਕਾ (Neutrino Detection Experiment, abbreviated to Super-K or SK) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਟੋਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸਣ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਊਟਰੀਨੋ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨੇ ਸਰਲ ਏਕੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ SU(5) ਅਤੇ SO(10) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ == ਯੰਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (Lagrangian) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਵਾਧੂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁੱਪਰ-ਸਮਿੱਟਰੀ ਨੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਫਰਮੀਔਨ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ,ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਾਰਟੀਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਕਣ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ), ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਲੈਪਟੋਨ, ਸਕੁਆਰਕ, ਨੀਊਟਰੀਲੀਨੋਸ,ਅਤੇ ਚਾਰਜੀਨੋਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸਾਥੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਪਿਨ ਆਮ ਕਣ ਨਾਲੋਂ ਸਿਰਫ ਅੱਧੇ ਦਾ ਫਰਕ ਹੋਵੇ। ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ, ਸੁਪਰਕਣ ਅਪਣੇ ਸਧਾਰਨ ਸਾਥੀ ਕਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇੰਨੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕਣ ਟਕਰਾਉਣ ਦਾ ਯੰਤਰ (particle colliders) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ CERN ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਟਕਰਾਉਣ ਮਸ਼ੀਨ LHC ਨਾਲ ਸੁਪਰਕਣ ਲੱਭੇ ਜਾਣਗੇ। == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ == [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਫਿਜਿਕਸ ਦਾ ਉਹ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਸਾਰੇ ‘ਕਣ’ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ(ਜੋ [[ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ]] ਤੱਕ ਨਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ) ਜੋ 11-ਅਯਾਮੀ ([[M-ਥਿਊਰੀ]] ਮੁਤਾਬਕ) ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਵਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੁੰਜ, ਬਿਜਲਈ [[ਚਾਰਜ]], ਕਲਰ ਚਾਰਜ, ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ [[ਸਟਰਿੰਗ]] ਖੁੱਲਾ (ਰੇਖਾ) ਜਾਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਲੂਪ ਦੀ ਤਰਾਂ(1-ਅਯਾਮੀ ਗੋਲਾ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਚਾਦਰ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼(world sheet) ਝਾੜਦਾ(ਵਿਛਾਉਂਦਾ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ 1 ਤੋਂ 10 ਬਰੇਨਾਂ (brane) ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ (1-ਬਰੇਨ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ 10-ਬਰੇਨ 10-ਅਯਾਮੀ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਜੋ [[ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] (uncertainty principle) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ [[ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਫਟਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। (ਜਿਵੇਂ, [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਐਟਮ]] ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਲ ਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫੇਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਜਰੂਰ ਹੈ)। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਿਰਫ ਇੱਕ 4-ਬਰੇਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ 3 ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨ ਸਬੰਧੀ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਜ਼{ਅਯਾਮ} ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ 1 ਵਕਤ ਦੀ [[ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ 6-ਸਿਧਾਂਤਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਜ਼ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੇ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ(ਅਤੇ ਇੰਨੀਆਂ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ), ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੋਜਨਾ ‘ਮਲਟੀਵਰਸ’ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਗਿਆਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਕੰਪਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੋਨ]] ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ ਸਧਾਰਨ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅੱਤ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨਕਾਲੀਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਰੰਗਦਾਰ ਫਿਲਮ ਤਕਨੀਕ (ਟੈਕਨੀਕਲਰ) == ਟੈਕਨੀਕਲ ਥਿਊਰੀਆਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕਲ ਨਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋ ਤਕਨੀਕ (quantum chromodynamics) (QCD) ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨਾਲ ਮਮੂਲੀ ਸ਼ੋਧ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਟੈਕਨੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਕਨੀਗਲੂਔਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। == ਬਿੰਦੂ ਕਣ (ਪਰੀਔਨ) ਥਿਊਰੀ == ਪਰੀਔਨ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ (ਜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ) ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿੰਦੂਕਣ {ਪਰੇਔਨ} ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ-ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਰੂਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦੂਕਣ ਥਿਊਰੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਲਈ ਉਹ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨੇ ਅਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਡਲ ਕਣ-ਘਰ (particle zoo) ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਮਾਡਲ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ 3 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 6 ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੁਣ ਬਿੰਦੂ-ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਕ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ। == ਅਕਸਲੇਰੋਨ ਥਿਊਰੀ == ਐਕਸਲੇਰੌਨ ਧਾਰੇ ਗਏ ਉਪ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਉਸ ਛੁਪੀ ਊਰਜਾ (dark energy) ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਫੈਲਾਓ ਦਾ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਐਕਸਲਰੋਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਛੁਪੀ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਨਾਲੋਂ ਦੂਰ ਫੈਲਾਓਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|Physics}} {{Wikipedia books|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਦੇ ਕਣ}} * [[ਅਸਿੰਪਟੌਟਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ]] * [[ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕੀ ਔਂਟੌਲੌਜੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਖਮਤਾ]] * [[UV ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਬਿੰਦੂ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == === ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ === *[[Richard Feynman|Feynman, R.P.]] & [[Steven Weinberg|Weinberg, S.]] (1987) ''Elementary Particles and the Laws of Physics: The 1986 Dirac Memorial Lectures''. Cambridge Univ. Press. *Ford, Kenneth W. (2005) ''The Quantum World''. Harvard Univ. Press. *{{cite book | author=[[Brian Greene]] | title=[[The Elegant Universe]] | publisher=W.W.Norton & Company | year=1999 | isbn=0-393-05858-1}} *[[John Gribbin]] (2000) ''Q is for Quantum – An Encyclopedia of Particle Physics''. Simon & Schuster. ISBN 0-684-85578-X. *Oerter, Robert (2006) ''The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics''. Plume. *Schumm, Bruce A. (2004) ''Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics''. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-7971-X. *{{cite book | author=[[Martinus Veltman]] | title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt | publisher=World Scientific | year=2003 | isbn=981-238-149-X}} *{{cite book | author=[[Frank Close]] | title=Particle Physics: A Very Short Introduction | url=https://archive.org/details/particlephysicsv0000clos | publisher=Oxford University Press | location=Oxford | year=2004 | isbn=0-19-280434-0}} *{{cite book | author=Seiden, Abraham | title=Particle Physics – A Comprehensive Introduction | url=https://archive.org/details/particlephysicsc0000seid | publisher=Addison Wesley | year=2005 | isbn=0-8053-8736-6}} === ਪੁਸਤਕਾਂ === * Bettini, Alessandro (2008) ''Introduction to Elementary Particle Physics''. Cambridge Univ. Press. ISBN 978-0-521-88021-3 *Coughlan, G. D., J. E. Dodd, and B. M. Gripaios (2006) ''The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists'', 3rd ed. Cambridge Univ. Press. An undergraduate text for those not majoring in physics. * Griffiths, David J. (1987) ''Introduction to Elementary Particles''. John Wiley & Sons. ISBN 0-471-60386-4. *{{cite book | author=Kane, Gordon L. | title=Modern Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3 | publisher=Perseus Books | year=1987 | isbn=0-201-11749-5}} *Perkins, Donald H. (2000) ''Introduction to High Energy Physics'', 4th ed. Cambridge Univ. Press. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * [http://pdg.lbl.gov/ Particle Data Group] ਹੋਰ ਸਫ਼ੇ ਇਹ ਹਨ: * [[Brian Greene|Greene, Brian]], "''[http://www.pbs.org/wgbh/nova/elegant/part-flash.html Elementary particles]''", The Elegant Universe, [[Nova (series)|NOVA]] ([[Public Broadcasting Service|PBS]]) * [http://particleadventure.org particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://plato.phy.ohiou.edu/~hicks/thplus.htm Pentaquark information page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720020604/http://plato.phy.ohiou.edu/~hicks/thplus.htm |date=2011-07-20 }} * [http://www.interactions.org Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www-personal.umich.edu/~janhande/sizedmatter/sizedmatter_images.htm "Sized Matter: perception of the extreme unseen"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211115928/http://www-personal.umich.edu/~janhande/sizedmatter/sizedmatter_images.htm |date=2007-12-11 }}, Michigan University project for artistic visualisation of subatomic particles * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{ਕਣ}} {{ਰਚਨਾ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|*]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] m9c3cf7il4eyxfg5ar52hn8b6kwpa77 0 69874 837906 835674 2026-04-29T20:08:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837906 wikitext text/x-wiki <!--ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਪੂਰਣ ਲੇਖ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰੋ--> [[Image:Standard conf.png|right|thumb|250px|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਲਈ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬ]] ਗਰੁੱਪ O(3,1) ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਮੋੜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨਾਂ]] । [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ]] ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ]] ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਿਜਿਨ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਕ ਕੀਤੇ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ Φ ਦੇ ਨਾਲ η (ਇਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==ਗਣਿਤ== ਸਰਲਤਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ, x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{bmatrix} U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma&-\beta \gamma&0&0\\ -\beta \gamma&\gamma&0&0\\ 0&0&1&0\\ 0&0&0&1\\ \end{bmatrix} \begin{bmatrix} U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3 \end{bmatrix}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }</math> ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>\beta = { v \over c} \,.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਹੋਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ O(3,1) ਦੇ ਸਬਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੇ [[ਐਲੀਮੈਂਟ]] ਵੀ । ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ [[ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਓ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ (PT) । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਸੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਡਾਇਗਰਾਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਫੁਟਨੋਟਸ == {{reflist|group=nb}} == ਨੋਟਸ == {{reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == === ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ === *{{citation|first1 = John J.|last1 = O'Connor|first2 = Edmund F.|last2 = Robertson|title = A History of Special Relativity|url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html|year = 1996|access-date = 2018-07-08|archivedate = 2013-12-09|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131209071558/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html}} *{{citation |first = Harvey R. |last = Brown |title = Michelson, FitzGerald and Lorentz: the Origins of Relativity Revisited |url = http://philsci-archive.pitt.edu/id/eprint/987|year=2003}} === ਪਰਚੇ === {{refbegin|3}} *{{cite journal | first = J. T. | last = Cushing | title = Vector Lorentz transformations | journal = [[American Journal of Physics]] | year = 1967 |volume = 35 | doi = 10.1119/1.1974267 | pages = 858–862 |url=https://www.deepdyve.com/browse/journals/the-american-journal-of-physics/1967/v35/i9?page=4|bibcode = 1967AmJPh..35..858C }} *{{cite journal | first = A. J. | last = Macfarlane| title = On the Restricted Lorentz Group and Groups Homomorphically Related to It | journal = [[Journal of Mathematical Physics]] | year = 1962 | volume = 3| issue=6 | pages = 1116–1129| doi=10.1063/1.1703854 | bibcode=1962JMP.....3.1116M}} *{{citation |first = Tony |last = Rothman |title = Lost in Einstein's Shadow |url = http://www.americanscientist.org/libraries/documents/200622102452_866.pdf |journal = American Scientist |volume = 94 |issue = 2 |pages = 112f. |year = 2006}} *{{Citation |author=Darrigol, Olivier |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré |volume=1 |pages=1–22 |url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1}} *{{citation |first = Michael N. |last = Macrossan |title = A Note on Relativity Before Einstein |url = http://espace.library.uq.edu.au/view.php?pid=UQ:9560 |journal=Brit. Journal Philos. Science |volume = 37 |year=1986 |pages= 232–34 |doi=10.1093/bjps/37.2.232|citeseerx=10.1.1.679.5898}} *{{citation |first = Henri |last = Poincaré |author-link = Henri Poincaré |title = [[s:Translation:On the Dynamics of the Electron (June)|On the Dynamics of the Electron]] |journal = Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |volume = 140 |pages = 1504–1508 |year = 1905}} *{{Citation |author=Einstein, Albert |year=1905 |title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=10 |pages=891–921 |url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_891-921.pdf |doi=10.1002/andp.19053221004|bibcode = 1905AnP...322..891E }}. See also: [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/ English translation]. *{{Cite web|last=Einstein |first=A. |year=1916 |author-link=Albert Einstein|title=Relativity: The Special and General Theory |format=PDF |pages= |url=https://archive.org/stream/cu31924011804774#page/n35/mode/2up |accessdate=2012-01-23}} *{{cite journal|title=Thomas rotation and the parameterization of the Lorentz transformation group|first=A. A. |last=Ungar|journal=Foundations of Physics Letters|year=1988|volume=1|issue=1|pages=55&ndash;89|doi=10.1007/BF00661317|publisher=Kluwer Academic Publishers-Plenum Publishers|issn=0894-9875|subscription=yes|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00661317|bibcode=1988FoPhL...1...57U}} eqn (55). *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | url = http://www.springerlink.com/content/g157304vh4434413/ | title = The relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation | journal = [[Foundations of Physics]] | volume = 19 | pages = 1385–1396 | year = 1989 | bibcode = 1989FoPh...19.1385U | doi = 10.1007/BF00732759 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | title = The relativistic composite-velocity reciprocity principle | citeseerx = 10.1.1.35.1131 | journal = [[Foundations of Physics]] | year = 2000 | publisher = Springer | volume = 30 | issue = 2 | pages = 331–342 }} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = Some difficulties within the framework of relativistic electrodynamics| journal = Archiv für Elektrotechnik | year = 1986 | publisher = Springer | volume = 69 | pages = 97–110 | doi=10.1007/bf01574845}} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = On the relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation| journal = [[Foundations of Physics]] | year = 1992 | publisher = Plenum | volume = 5 | pages = 443–456 | doi=10.1007/bf00690425|bibcode = 1992FoPhL...5..443M }} *{{cite book|ref=harv|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields, vol I|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}} {{refend}} === ਕਿਤਾਬਾਂ === {{refbegin|2}} *{{cite book|title=University Physics – With Modern Physics|edition=12th|first1=H. D.|last1=Young|first2=R. A.|last2=Freedman|year=2008|isbn=0-321-50130-6}} *{{cite book|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|series=Schaum Series|first=A.|last=Halpern|publisher=Mc Graw Hill|year=1988|isbn=978-0-07-025734-4|page=[https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp/page/688 688]}} *{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|first1=J. R.|last1=Forshaw|first2=A. G.|last2=Smith|series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons Ltd|year=2009|isbn=978-0-470-01460-8|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/124 124]–126}} *{{cite book|title=Spacetime Physics|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=E. F|last2=Taylor|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Edwin F. Taylor|year=1971|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0336-X}} *{{cite book|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=K. S.|last2=Thorne|first3=C. W. |last3=Misner|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Kip Thorne|author-link3=Charles W. Misner|year=1973|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0344-0}} *{{cite book|title=Spacetime and Geometry: An Introduction to General Relativity |edition=illustrated |first1=S. M. |last1=Carroll |author-link=Sean M. Carroll|publisher=Addison Wesley |year=2004 |isbn=0-8053-8732-3 |page=22 |url=https://books.google.com/books?id=1SKFQgAACAAJ}} *{{cite book|title=Electromagnetism |edition=2nd |first1=I. S.|last1=Grant|first2=W. R.|last2=Phillips|series=Manchester Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=0-471-92712-0|chapter=14}} *{{cite book|title=Introduction to Electrodynamics|edition=3rd|first1= D. J.|last1=Griffiths|author-link=David Griffiths (physicist)|publisher=Pearson Education, Dorling Kindersley,|year=2007|isbn=81-7758-293-3}} *{{cite book|ref=harv|year=2003|first=Brian C.|last=Hall|title=Lie Groups, Lie Algebras, and Representations An Elementary Introduction|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=0-387-40122-9}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |title = Cosmology |author-link = Steven Weinberg |publisher = Wiley |year = 2008|isbn = 978-0-19-852682-7}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |author-link = Steven Weinberg |title = The quantum theory of fields (3 vol.)|publisher = Cambridge University Press | year = 2005 |isbn = 978-0-521-67053-1|volume=1}} *{{citation |first = T. |last = Ohlsson |author-link = Tommy Ohlsson |title = Relativistic Quantum Physics|publisher = Cambridge University Press | year = 2011 |isbn = 978-0-521-76726-2}} *{{cite book|ref=harv|last=Goldstein|first=H.|author-link=Herbert Goldstein|title=Classical Mechanics|url=https://archive.org/details/classicalmechani02edgold|edition=2nd|publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company|Addison-Wesley]]|location=Reading MA|isbn=0-201-02918-9|year=1980|orig-year=1950}} *{{cite book|ref=harv|first=J. D.|last=Jackson|author-link=John David Jackson (physicist)|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0|pages=[https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0/page/542 542]–545|edition=2nd|year=1975|orig-year=1962|isbn=0-471-43132-X|publisher=[[John Wiley & Sons]]|chapter=Chapter 11}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L. D.|author-link1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E. M.|author-link2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=[[Course of Theoretical Physics]]|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939|pages=9–12}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1963|chapter=15}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=2|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1964|chapter=13}} *{{cite book|ref=harv|last1=Misner |first1=Charles W. |authorlink1=Charles W. Misner|last2=Thorne |first2=Kip S. |authorlink2=Kip Thorne|last3=Wheeler |first3=John Archibald |authorlink3=John Archibald Wheeler|year=1973|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn|publisher=[[W. H. Freeman]]|location=San Francisco|isbn=978-0-7167-0344-0}} *{{cite book|ref=harv|first=W.|last=Rindler|author-link=Wolfgang Rindler|year=2006|orig-year=2001|title=Relativity Special, General and Cosmological|chapter = Chapter 9|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Dallas|isbn=978-0-19-856732-5}} *{{cite book|ref=harv|first=L. H.|last=Ryder|author-link=Lewis Ryder|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000ryde_a7q5|year=1996|orig-year=1985|isbn=978-0521478144|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge}} *{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} *{{cite book|ref=harv|author=R. U. Sexl, H. K. Urbantke|title=Relativity, Groups Particles. Special Relativity and Relativistic Symmetry in Field and Particle Physics|year=2001|orig-year=1992|publisher=Springer|isbn=978-3211834435|url=https://books.google.com/books?id=iyj0CAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=sexl+relativity&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6wEwAGoVChMIo7itmMnnxgIVCz4UCh3rVQR1#v=onepage&q=sexl%20relativity&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last=Gourgoulhon|first=Eric|title=Special Relativity in General Frames: From Particles to Astrophysics|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-642-37276-6|page=213|url=https://books.google.com/books?id=N4HBBAAAQBAJ&pg=PA215&lpg=PA215&dq=mcfarlane+1962+lorentz+transformation&source=bl&ots=KGCT4Mojmz&sig=F6Ed6sgSf1dczXzR13XtA0U1RT0&hl=en&sa=X&ved=0CCQQ6AEwAGoVChMI7Y3Qu92GyQIVBWsUCh25ewBl#v=onepage&q=mcfarlane%201962%20lorentz%20transformation&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last1=Chaichian|first1=Masud|last2=Hagedorn|first2=Rolf|title=Symmetry in quantum mechanics:From angular momentum to supersymmetry|year=1997|publisher=IoP|isbn=0-7503-0408-1|page=239|url=https://books.google.com/books?id=pEhjQgAACAAJ&dq=Symmetry+in+quantum+mechanics&hl=en&sa=X&redir_esc=y}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{Citation |first = Albert |last = Einstein |author-link = Albert Einstein |title = Relativity: The Special and the General Theory |place = New York|url = http://www.marxists.org/reference/archive/einstein/works/1910s/relative/ | publisher = Three Rivers Press|year = 1961|publication-date = 1995|isbn = 0-517-88441-0}} *{{Citation |first1=A. |last1=Ernst |first2=J.-P. |last2=Hsu |title=First proposal of the universal speed of light by Voigt 1887 |journal=Chinese Journal of Physics |volume=39 |issue=3 |url=http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |pages=211–230 |year=2001 |bibcode=2001ChJPh..39..211E |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716083015/http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |archivedate=2011-07-16 |df= }} *{{Citation |first1 = Stephen T. |last1 = Thornton |first2 = Jerry B. |last2 = Marion |title = Classical dynamics of particles and systems |edition = 5th |place = Belmont, [CA.] |publisher = Brooks/Cole |year = 2004 |pages = 546–579 |isbn = 0-534-40896-6}} *{{Citation |first = Woldemar |last = Voigt |author-link = Woldemar Voigt |title = Über das Doppler'sche princip |journal = Nachrichten von der Königlicher Gesellschaft den Wissenschaft zu Göttingen |volume = 2 |pages = 41–51 |year = 1887}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikisource portal|ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} *[http://www2.physics.umd.edu/~yakovenk/teaching/Lorentz.pdf Derivation of the Lorentz transformations]. This web page contains a more detailed derivation of the Lorentz transformation with special emphasis on group properties. *[http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html The Paradox of Special Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206092114/http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html |date=2006-12-06 }}. This webpage poses a problem, the solution of which is the Lorentz transformation, which is presented graphically in its next page. *[http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829032009/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html |date=2011-08-29 }} – a chapter from an online textbook *[http://www.adamauton.com/warp/ Warp Special Relativity Simulator]. A computer program demonstrating the Lorentz transformations on everyday objects. *{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing the Lorentz transformation. *[http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/Lorentz_Frames.html Lorentz Frames Animated] ''from John de Pillis.'' Online Flash animations of Galilean and Lorentz frames, various paradoxes, EM wave phenomena, ''etc''. {{Relativity}} [[Category:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[Category:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ]] [[Category:ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] niq6mkz0x3a24hfqkstquej4om5s4i1 0 70469 837968 835589 2026-04-29T22:03:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837968 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਰਮੇਨ ਗਰੀਰ | image = Germaine Greer, 28 October 2013 (cropped).jpg | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਮੈਲਬਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1939|01|29}} | birth_place = [[ਮੈਲਬਰਨ]], [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ (ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ)|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]], ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ | nationality = Australian<!-- -->{{Infobox|child=yes | label1 = Pen names | data1 = {{plainlist| *Dr. G (for [[Oz (magazine)|''Oz'']] magazine) *Rose Blight (for ''[[Private Eye]]'') *Earth Rose (for [[Jim Haynes#Suck|''Suck'']] magazine)}}}} | education = {{Plainlist| * [[University of Melbourne]] ([[Bachelor of Arts|BA]]) * [[University of Sydney]] ([[Master of Arts|MA]]) * [[Newnham College, Cambridge]] ([[Doctor of Philosophy|PhD]])}} <!-- -->{{Infobox|child=yes | label1 = PhD thesis | data1 = ''[http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.599683 The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies]'' (1968) }} | occupation = ਲੇਖਿਕਾ, [[Conservation movement|conservationist]] | years_active = 1970–ਵਰਤਮਾਨ | era = [[ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਨਾਰੀਵਾਦ]] | known_for = | notable_works = ''[[ਦ ਫੀਮੇਲ ਏਨੂਚ ]]'' (1970) | television = | spouse = {{marriage|[[#Paul|Paul du Feu]]<br>|1968|1973|end=div}} | parents = {{unbulleted list|Eric Reginald Greer|Margaret May Lafrank}} | awards = | module = <center>{{Listen|embed=yes|filename=Germaine Greer BBC Radio4 Bookclub 5 Aug 2007 b007rdly.flac|title=Germaine Greer speaking|type=speech|description=<center>Recorded August 2007 from ''[[Bookclub (radio programme)|Bookclub]]'', BBC Radio 4</center>}}</center> }} '''ਜਰਮੇਨ ਗਰੀਰ''' ({{IPAc-en|g|r|ɪər}}; ਜਨਮ 29 ਜਨਵਰੀ 1939) 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਤੇ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ।<ref>Susan Margery, "Germaine Greer," in Bonnie G. Smith (ed.</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਾਰਵਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊਨਹੈਮ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਰਹੀ। 1964 ਤੋਂ ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੁਈਨਜ਼ਲੈਂਡ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਏਸੇਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਗਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਵਿਵਾਦ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਦਿ ਫੀਮੇਲ ਏਨੂਚ (1970) ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਵਾਦ ਅਤੇ ਔਰਤਤਵ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਧੀਨਗੀ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Saracoglu, Melody (12 May 2014). [http://www.newstatesman.com/voices/2014/05/melody-saracoglu-germaine-greer-one-woman-against-world "Melody Saracoglu on Germaine Greer: One Woman Against the World"], ''New Statesman''.</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗਰੀਰ ਡਾ ਕੰਮ ਸਾਹਿਤ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ''ਸੈਕਸ ਅਤੇ ਡੈਸਟੀਨੀ'' (1984), ''ਦ ਚੇਂਜ'' (1991), ''ਦ ਹੋਲ ਵੂਮੈਨ'' (1999), ਅਤੇ ''ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ'ਸ ਵਾਈਫ'' (2007) ਸਮੇਤ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ 2013 ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਬੀਚ: ਦ ਰੇਨਫੌਰਸਟ ਫਾਰ ਈਅਰਜ਼, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਨੁਮਬਾਹਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ''ਦ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼'', ''ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ'', ''ਦ ਡੇਲੀ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ'', ''ਦ ਸਪੈਕਟਰੇਟਰ'', ''ਦ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ'', ਅਤੇ ''ਦ ਓਲਡੀ'' ਸਮੇਤ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਗਰੀਰ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਜਾਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ) ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਭੇਦਤਾ ਅਤੇ "ਨਿਰਪੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ" ਮੰਨਦੀ ਹੈ। "ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ" ਬਾਰੇ, ਉਸ ਨੇ "ਦ ਹੋਲ ਵੂਮੈਨ" (1999) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਮਰਦ ਦੀ ਅਸਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਗਈ।" ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ "ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।" ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ "ਆਪਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ" ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ===ਮੈਲਬਰਨ=== [[File:Elwood beach and Melbourne skyline.jpg|thumb|[[Elwood, Victoria|Elwood]] beach. The skyline of the [[Melbourne city centre]] is visible in the distance.]] ਗਰੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਲਬਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋ ਭੈਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਰਿਕ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ("ਰੈਗ") ਗਰੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਟੌਸਮੀਨੀਆ ਦੇ ਲੌਂਸੇਸਨ ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਹੈਮਿਲਟਨ ਕਿੰਗ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਰਗਰੇਟ ("ਪੇਗੀ") ਮਈ ਲੈਫ੍ਰੈਂਕ ਨੇ ਮਾਰਚ 1937 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੈਗ ਕੈਥੋਲਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੇਗੀ ਮਿਲਿਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰੈਗ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਾਨੀ ਰਾਚੇਲ ਵੇਸ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਯਹੂਦੀ ਵੰਸ਼ ਸੀ, ਗਰੀਰ ਨੂੰ “ਯਹੂਦੀ ਮਹਿਸੂਸ” ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਿੱਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ, ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਆਦਮੀਆਂ ਡੇਟ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Greer |first=Germaine |date=1989 |title=Daddy, We Hardly Knew You |url=https://books.google.com/?id=62iHDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Daddy+we+hardly+knew+you#v=onepage&q&f=false |location=New York |publisher=Fawcett Columbine |page= |isbn=0449905616 |author-link=}}</ref> ==ਚੁਨਿੰਦਾ ਕਾਰਜ== {{div col}} *(1963). {{cite thesis|title=The development of Byron's satiric mode|type=MA| publisher=University of Sydney|hdl=2123/13500}} *(1968). {{cite thesis|id={{EThOS|uk.bl.ethos.599683}}|title=The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies|degree= PhD |publisher= University of Cambridge|url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/256631/Greer-1967-PhD_06204.pdf}} *(1970). ''[[The Female Eunuch]]''. London: MacGibbon & Kee. *(1979) as Rose Blight. ''The Revolting Garden''. HarperCollins. *(1979). ''The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work''. London: Martin Secker and Warburg. *(1984). ''Sex and Destiny: The Politics of Human Fertility''. London: Harpercollins. *(1986). ''Shakespeare''. Oxford: Oxford University Press (Past Masters series). *(1986). ''The Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings''. London: Picador. *(1988), ed. ''Kissing the Rod: An Anthology of Seventeenth Century Women’s Verse''. London: Farrar, Straus and Giroux. *(1989). ''Daddy, We Hardly Knew You''. New York: Fawcett Columbine. *(1989) with Susan Hastings, Jeslyn Medoff, Melinda Sansone (eds.). ''Kissing the Rod: An Anthology of Seventeenth Century Women's Verse''. London: Farrar, Straus and Giroux. *(1989) (ed.). ''The Uncollected Verse of Aphra Behn. London: Stump Cross Books. *(1990) with Ruth Little (eds.). ''The Collected Works of Katherine Philips: The Matchless Orinda'', Volume III, ''The Translations''. London: Stump Cross Books. *(1991). "The Offstage Mob: Shakespeare's Proletariat", in Tetsuo Kishi, Roger Pringle, and Stanley Wells (eds.). ''Shakespeare and Cultural Traditions''. Newark: University of Delaware Press, pp.&nbsp;54–75. *(1991). ''The Change: Women, Ageing and the Menopause''. *(1994). "Macbeth: Sin and Action of Grace", in J. Wain (ed.). ''Shakespeare: Macbeth''. London: Macmillan, pp.&nbsp;263–270. *(1995). ''Slip-Shod Sibyls: Recognition, Rejection and the Woman Poet''. *(1997) with Susan Hastings (eds.). ''The Surviving Works of Anne Wharton''. London: Stump Cross Books. *(1999). ''The Whole Woman''. London: Doubleday. *(2000). ''John Wilmot, Earl of Rochester''. London: Northcote House Publishers. *(2001) (ed.). ''101 Poems by 101 Women''. London: Faber & Faber. *(2003). ''[[The Beautiful Boy|The Boy]]''. London: Thames & Hudson. *(2003). ''Poems for Gardeners''. London: Virago. *(2004). ''Whitefella Jump Up: The Shortest Way to Nationhood''. London: Profile Books (first published 2003 in ''Quarterly Essay''). *(2007). ''Shakespeare's Wife''. London: Bloomsbury. *(2007). ''Stella Vine''. Oxford: Modern Art Oxford. *(2008). "Shakespeare and the Marriage Contract", in Paul Raffield, Gary Watt (eds.). ''Shakespeare and the Law''. London: Bloomsbury, pp.&nbsp;51–64. *(2008). ''On Rage''. Melbourne: Melbourne University Press. *(2011) with [[Phil Willmott]]. ''Lysistrata: The Sex Strike: After Aristophanes''. Samuel French Limited. *(2013). ''[[White Beech: The Rainforest Years]]''. London: Bloomsbury. *(2018). ''On Rape''. Melbourne: Melbourne University Press. {{div col end}} ==ਸਰੋਤ== ===ਹਵਾਲੇ=== {{reflist}} ===ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ=== :''Websites and news articles are listed in the [[#References|References]] section only.'' {{refbegin|normalfont=yes|indent=yes|30em}} * {{cite book |last1=Angelou |first1=Maya |authorlink=Maya Angelou |title=Even the Stars Look Lonesome |url=https://archive.org/details/evenstarslooklo000ange |date=1998 |publisher=Bantam Books |location=New York }} * {{cite book |last1=Baumgardner |first1=Jennifer |authorlink1=Jennifer Baumgardner|editor1-last=Greer|editor1-first=Germaine |title=The Female Eunuch |url=https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4 |date=2001 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |pages=[https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4/page/n18 1]–7 |chapter=Why the Female Eunuch?}} * {{cite book |last1=Baumgardner |first1=Jennifer |authorlink1=Jennifer Baumgardner |title=F 'em!: Goo Goo, Gaga, and Some Thoughts on Balls |date=2011 |publisher=Da Capo Press |location=New York }} * {{cite book |last1=Brock |first1=Malin Lidström |title=Writing Feminist Lives: The Biographical Battles over Betty Friedan, Germaine Greer, Gloria Steinem, and Simone de Beauvoir |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham }} * {{cite web |last1=Buchanan |first1=Rachel |title=Showcasing Germaine Greer's Shakespearean scholarship |url=http://shakespeare400.unimelb.edu.au/tales/showcasing-germaine-greer-s-shakespearean-scholarship/ |publisher=University of Melbourne |date=2016 |access-date=2020-06-28 |archive-date=2017-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219170255/http://shakespeare400.unimelb.edu.au/tales/showcasing-germaine-greer-s-shakespearean-scholarship/ |dead-url=yes }} * {{cite book |last1=Caine |first1=Barbara |authorlink1=Barbara Caine |last2=Gatens |first2=Moira |authorlink2=Moira Gatens |title=Australian Feminism: a companion |url=https://archive.org/details/australianfemini0000unse |date=1998 |publisher=Oxford University Press |location=Melbourne and Oxford }} * {{cite book |last1=Coombs |first1=Anne |title=Sex And Anarchy: The Life And Death of the Sydney Push |date=1996 |publisher=Viking}} * {{cite journal |last1=Diamond |first1=Arlyn |title=Elizabeth Janeway and Germaine Greer |journal=The Massachusetts Review |date=Winter–Spring 1972 |volume=13 |issue=1/2 |pages=275–279 |jstor=5088230}} * {{cite book |last1=Evans |first1=Mary |title=Missing Persons: The Impossibility of Auto/Biography |date=2002 |publisher=Routledge |location=London and New York }} * {{cite web|last1=Francis|first1=Rosemary|last2=Henningham|first2=Nikki|title=Greer, Germaine (1939–)|date=2017|orig-year=2009|url=http://www.womenaustralia.info/biogs/AWE4415b.htm|publisher=The Australian Women's Register|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180414134015/http://www.womenaustralia.info/biogs/AWE4415b.htm|archivedate=14 April 2018}} * {{cite thesis|first=Germaine| last=Greer| date=1963|title=The Development of Byron's Satiric Mode|type=MA| publisher=University of Sydney| hdl=2123/13500}} {{free access}} * {{cite thesis|date=7 May 1968|first=Germaine|last=Greer|id={{EThOS|uk.bl.ethos.599683}}|title=The Ethic of Love and Marriage in Shakespeare's Early Comedies|degree=PhD|publisher=Apollo Digital Repository, University of Cambridge|url=https://www.repository.cam.ac.uk/bitstream/handle/1810/256631/Greer-1967-PhD_06204.pdf|oclc=221288543|10=|doi=10.17863/CAM.567}} {{free access}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Madwoman's Underclothes: Essays and Occasional Writings 1968–1985 |url=https://archive.org/details/madwomansundercl0000gree_s7v0 |date=1986 |orig-year=1970 |publisher=Picador|location=London|chapter=The Slag-Heap Erupts|at=First published in ''Oz'', February 1970}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Female Eunuch |url=https://archive.org/details/femaleeunuch0000gree_j5a4 |date=2001 |orig-year=1970 |publisher=Farrar, Straus & Giroux|location=New York |isbn=0-374-52762-8}} * {{cite book |last=Greer |first=Germaine |title=Slip-Shod Sibyls: Recognition, Rejection and the Woman Poet |url=https://archive.org/details/slipshodsibylsre0000gree_g6v6 |url-access=registration |publisher=Viking Press |location=London |year=1995 }} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |title=The Whole Woman |date=1999 |publisher=Transworld Publishers Ltd |location=London}} * {{cite book |last1=Greer |first1=Germaine |last2=Willmott|first2=Phil|title=Lysistrata: The Sex Strike. After Aristophanes|date=2011 |publisher=Samuel French Limited|location=}} * {{cite book |last1=Hamilton |first1=Clive |authorlink=Clive Hamilton |title=What Do We Want?: The Story of Protest in Australia |date=2016 |publisher=National Library of Australia |location=Sydney }} * {{cite book |last1=James |first1=Clive |authorlink1=Clive James |title=May Week Was In June |url=https://archive.org/details/mayweekwasinjune0000jame_p4b2 |date=1991 |publisher=Pan Books |location=London }} * {{cite book |last1=Kleinhenz |first1=Elizabeth |title=Germaine: The Life of Germaine Greer |date=2018 |publisher=Knopf |location=Sydney }} * {{cite journal |last1=Lake |first1=Marilyn |author-link=Marilyn Lake |title='Revolution for the hell of it': the transatlantic genesis and serial provocations of The Female Eunuch |journal=Australian Feminist Studies |date=2016 |volume=31 |issue=87 |pages=7–21 |doi=10.1080/08164649.2016.1174926 }} * {{cite book |last1=Magarey |first1=Susan|authorlink=Susan Magarey|editor1-last=Smith |editor1-first=Bonnie G. |title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History |date=2010 |publisher=Oxford University Press |location=New York |pages=402–403 |chapter=Germaine Greer}} * {{cite book |last1=Medoff |first1=Jeslyn |editor1-last=Wallace |editor1-first=Elizabeth Kowaleski |title=Encyclopedia of Feminist Literary Theory |date=2010 |publisher=Routledge |location=New York |page=263 |chapter=Germaine Greer}} * {{cite book |last1=Merck |first1=Mandy |editor1-last=Merck |editor1-first=Mandy |editor2-last=Sandford |editor2-first=Stella |title=Further Adventures of The Dialectic of Sex: Critical Essays on Shulamith Firestone |url=https://archive.org/details/furtheradventure00merc |url-access=limited |date=2010 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |pages=[https://archive.org/details/furtheradventure00merc/page/n19 9]–28 |chapter=Prologue: Shulamith Firestone and Sexual Difference }} * {{cite journal |last1=Mosmann |first1=Petra |title=A feminist fashion icon: Germaine Greer's paisley coat |journal=Australian Feminist Studies |date=31 May 2016 |volume=31 |issue=87 |pages=78–94|doi=10.1080/08164649.2016.1174928}} * {{cite book |last1=Neville |first1=Richard |author-link=Richard Neville (writer) |title=Hippie Hippie Shake |date=2010 |publisher=Gerald Duckworth & Co |location=London }} * {{cite book |last1=Packer |first1=Clyde |authorlink=Clyde Packer |title=No Return Ticket |url=https://archive.org/details/noreturnticket00pack |url-access=registration |date=1984 |publisher=Angus & Robertson }} * {{cite book |last1=Peacock |first1=D. Keith |title=Thatcher's Theatre: British Theatre and Drama in the Eighties |url=https://archive.org/details/bwb_P8-BXB-430 |date=1999 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT }} * {{cite journal |last1=Poirot |first1=Kristan |title=Mediating a Movement, Authorizing Discourse: Kate Millett, Sexual Politics, and Feminism's Second Wave |journal=Women's Studies in Communication |date=Summer 2004 |volume=27 |issue=2 |pages=204–235 |doi=10.1080/07491409.2004.10162473}} * {{cite book |last1=Reilly |first1=Susan P. |editor1-last=Wallace |editor1-first=Elizabeth Kowaleski |title=Encyclopedia of Feminist Literary Theory |date=2010 |publisher=Routledge |location=New York |page=213 |chapter=Female Eunuch}} * {{cite journal |last1=Simons |first1=Margaret |authorlink=Margaret Simons |title=The Long Letter to a Short Love, or&nbsp;... |journal=[[Meanjin]] |url=https://meanjin.com.au/essays/the-long-letter-to-a-short-love-or/ |date=Summer 2015 }} * {{cite book |last1=Smith |first1=Philippa Mein |author-link1=Philippa Mein Smith |year=2012 |orig-year=2005 |title=A Concise History of New Zealand |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0002mein |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last1=Spongberg |first1=Mary |title=If She's So Great, How Come So Many Pigs Dig Her? Germaine Greer and the malestream press |journal=Women's History Review |date=1993 |volume=2 |issue=3 |pages=(407–419), 407 |doi=10.1080/09612029300200036 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Standish |first1=Ann |title=The Encyclopedia of Women & Leadership in Twentieth-Century Australia |date=2014 |chapter-url=http://www.womenaustralia.info/leaders/biogs/WLE0350b.htm |publisher=Australian Women's Archives Project |location=Melbourne |page=263 |chapter=Greer, Germaine (1939–) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180620001818/http://www.womenaustralia.info/leaders/biogs/WLE0350b.htm |archivedate=20 June 2018 |url-status=live }} <!--: {{cite book |last1=Toynbee |first1=Polly |authorlink1=Polly Toynbee |editor1-last=Cochrane |editor1-first=Kira |editor1-link=Kira Cochrane |title=Women of the Revolution: Forty Years of Feminism |date=2012 |publisher=Guardian Books |location=London |chapter=Behind the Lines: Ironing in the Soul|orig-year=1988}}--> * {{cite book |last=Wallace |first=Christine |author-link=Christine Wallace |title=Germaine Greer: Untamed Shrew |url=https://archive.org/details/germainegreerunt00wall |publisher=Faber and Faber|location=London|year=1999|orig-year=1997}} * {{cite journal |last1=Winant |first1=Carmen |title=The Meaningful Disappearance of Germaine Greer |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/57/winant.php |issue=57 |journal=Cabinet |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325042922/http://www.cabinetmagazine.org/issues/57/winant.php |archivedate=25 March 2018 |date=Spring 2015 |url-status=dead }} * {{cite book |last1=Wlodarczyk |first1=Justyna |title=Ungrateful Daughters: Third Wave Feminist Writings |date=2010 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |location=Newcastle upon Tyne }} * {{cite journal |last1=Yalom |first1=Marilyn |authorlink=Marilyn Yalom |title=Review: The Second-Best Bed and Other Conundrums |journal=The Women's Review of Books |date=January–February 2009 |volume=26 |issue=1 |pages=29–30 |jstor=20476813}} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} *{{Commons category-inline|Germaine Greer}} *{{OL author}} {{library resources box|by=yes}} *[http://archives.unimelb.edu.au/ The University of Melbourne Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702081218/https://archives.unimelb.edu.au/ |date=2020-07-02 }}. *[https://www.youtube.com/watch?v=LOcMazsj6OQ "Germaine Greer Meets the Archivists"]. University of Melbourne, 8 March 2017. *{{cite web |title=Germaine Greer |url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp06545/germaine-greer |publisher=National Portrait Gallery, London}} * {{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0b6q27f|title=Germaine Bloody Greer|publisher=BBC Two|date=15 June 2018}} *{{YouTube|Jzcs4ti_bdI|"How to be a feminist"}}. All About Women festival, Sydney Opera House, 8 March 2015 (Greer and others discussing feminism). *[https://www.youtube.com/watch?v=AQrQnVWp9Yg&t=1321s "Ideas at the House: Germaine Greer – How Many Dangerous Ideas Can One Person Have"]. Talks & Ideas, Sydney Opera House, 9 October 2013. *{{Cite news|last1=Paglia|first1=Camille|authorlink=Camille Paglia|title=Back to the Barricades|work=The New York Times|date=9 May 1999|url=https://www.nytimes.com/1999/05/09/books/back-to-the-barricades.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715152224/https://www.nytimes.com/1999/05/09/books/back-to-the-barricades.html|archive-date=15 July 2018|at=Review of Greer's biography, ''Untamed Shrew'' by [[Christine Wallace]]|ref=none}} *[https://www.youtube.com/watch?v=O4LtOpjQrQo "Professor Germaine Greer—An Insight—Full Interview"]. Leeds Beckett University, March 2010. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 26em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] 928y0yomjtkq0s7tntpd9mybi47xf3b 4 72585 838015 304252 2026-04-30T09:05:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Accessibility]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Accessibility]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 304252 wikitext text/x-wiki {{hatnote|This is a guide to editing articles for accessibility. For the project, see [[Wikipedia:WikiProject Accessibility]]}} {{redirect|WP:ACCESS|access keys|Wikipedia:Keyboard shortcuts|access to editing privileges|Wikipedia:User access levels|accessibility of sources|Wikipedia:Published}} {{see also|Wikipedia:Alternative text for images}} {{style-guideline|MOS:ACCESS|WP:ACCESS|WP:ACCESSIBILITY}} {{Style |content}} {{Wikipedia:WikiProject Accessibility/Navigation menu |articles}} [[Web accessibility]] is the goal of making web pages easier to navigate and read. While this is primarily intended to assist those with [[Disability|disabilities]], it can be helpful to all readers. We aim to adhere to [[WCAG]] guidelines 2.0 (a.k.a. [[International Standards Organization|ISO]]/IEC 40500:2012) on which the following suggestions are based. Articles adhering to them are easier to read and edit for everyone. [[wmf:Non discrimination policy|The WMF's Non discrimination policy]]... {{tq|"is approved by the Wikimedia Foundation Board of Trustees to apply to all Wikimedia projects. It may not be circumvented, eroded, or ignored by local policies".}} and says: {{tq|"The Wikimedia Foundation prohibits discrimination against current or prospective users... on the basis of... disability"}}. == Article structure == A standardized structure of articles improves accessibility, because it enables users to expect contents to be in a specific part of the page. For example, a blind user is searching for disambiguation links. If he doesn't find any at the top of the page, he will know that there aren't any and he doesn't have to read the whole page to find that out. Standardization is already a habit on Wikipedia, thus the guidelines to follow are simply [[Wikipedia:Manual of Style/Layout]] and [[Wikipedia:Lead section#Elements of the lead]]. === Headings === {{Shortcut|WP:BADHEAD|WP:GOODHEAD}} Headings should be descriptive and in a consistent order (See also—References—Further reading—External links). Headings should be nested sequentially, starting with level 2 (<code>==</code>), then level 3 (<code>===</code>) and so on (level 1 is not used, as this is the auto-generated page title), neither using random heading levels (e.g. selected for emphasis, which is not the purpose of headings), nor skipping parts of the sequence. Do not make pseudo-headings using semicolon markup and try to avoid using bold markup. Screen readers and other machines can only use correctly formatted headings for navigation. If you want to reduce the size of the table of contents (TOC), use {{t|TOC limit}} instead. In cases where {{t|TOC limit}} cannot be used because of lower-level headings elsewhere in the article, then using bold for the headings causes the least annoyance for screen reader users. {| class="wikitable" |+ style="padding-top: 10px;" | Heading use (and misuse) examples |- ! scope="col" style="background: PaleGreen;" | Correct ! scope="col" style="background: Pink;" | Random/chaotic ! scope="col" style="background: Pink;" | Skipping levels ! scope="col" style="background: Pink;" | Pseudo-headings |- style="vertical-align: top;" | style="width: 25%;" | <poem> ''&#91;Article lead here&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;level 2&#93;'' <code>===Sub-section===</code> ''&#91;3&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;'' <code>===Sub-section===</code> ''&#91;3&#93;'' <code>====Sub-sub-section====</code> ''&#91;4&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;''</poem> | style="width: 25%;" | <poem> ''&#91;Article lead here&#93;'' <code>====Section'''?'''====</code> ''&#91;4&#93;'' <code>===Section'''?'''===</code> ''&#91;3&#93;'' <code>==Section'''?'''==</code> ''&#91;2&#93;'' <code>==Section'''?'''==</code> ''&#91;2&#93;'' <code>====Section'''?'''====</code> ''&#91;4&#93;'' <code>===Section'''?'''===</code> ''&#91;2&#93;''</poem> | style="width: 25%;" | <poem> ''&#91;Article lead here&#93;'' ''&#91;Level-2 section missing here&#93;'' <code>===Section'''?'''===</code> ''&#91;3&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;'' ''&#91;Level-3 sub-section missing here&#93;'' <code>====Sub-section'''?'''====</code> ''&#91;4&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;''</poem> | style="width: 25%;" | <poem> ''&#91;Article lead here&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;level 2&#93;'' <code>===Sub-section===</code> ''&#91;3&#93;'' <code><nowiki>'''Sub-section'''</nowiki></code> ''&#91;[[MOS:BOLD|Pseudo-headings]]&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;'' <code>===Sub-section===</code> ''&#91;3&#93;'' <code>;Sub-sub-section</code> ''&#91;[[H:DL|Pseudo-headings]]&#93;'' <code>==Section==</code> ''&#91;2&#93;'' <code><nowiki><small>==Sub-sub-section==</small></nowiki></code> ''&#91;3&#93;''</poem> |} === Floating elements === In the wikicode, floating elements should be placed ''inside'' the section they belong to. For example, an image may be displayed under a header due to other floating elements pushing it down, while in the wikisyntax it is placed at the top of the page. Images should be inserted ''inside'' the section they belong to. ===Resolution=== {{Shortcut|WP:RESOL}} Wikipedia articles should be accessible to readers using devices with small screens, or to readers using monitors with a low resolution. The lowest resolution that it is considered possible to support without adversely affecting other users is 1024×768; all articles should look acceptable at this resolution without excessive horizontal scrolling. This is sometimes an issue in articles with multiple images on both sides of the screen; although lower resolutions will tend to stretch paragraphs vertically, moving images apart in that direction, be careful not to add images or other floating content on both sides of the screen simultaneously. Large tables and images can also create problems; sometimes horizontal scrolling is unavoidable, but consider restructuring wide tables to extend vertically rather than horizontally. == Text == {{See also|Wikipedia:Manual of Style/Text formatting}} {{Shortcut|WP:NOSTRIKE|WP:NOSYMBOLS}} In articles, do not use [[strikethrough]] to remove objectionable text. Either comment it out with <nowiki>"<!--" and "-->"</nowiki> or remove it entirely. By default, most [[screen reader]]s do not indicate presentational text attributes (bold, italic, underline) or even semantic text attributes (emphasis, importance, text deletion), so struck-out text is read normally along with any other text. (Editors who participate in Wikipedia policy and deletion debates are advised to turn on the sounding of text attributes when doing so, as struck text is very common in Wikipedia-internal discussions.) Screen readers without Unicode support will generally read a character outside [[Latin-1]] and [[Windows-1252]] as a question mark, and even in [[JAWS (screen reader)|JAWS]], the most popular screen reader, Unicode characters are very difficult to read. # Provide a [[transliteration]] for all text in a non-Latin writing system where the non-Latin character is important in the original context such as names, places, things etc. # Do not use unpronounceable symbols such as ♥ (a [[Heart (symbol)|heart symbol]]); use images with alt text instead.<ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/F26.html| title = F26: Failure of Success Criterion 1.3.3 due to using a graphical symbol alone to convey information| work = Techniques for WCAG 2.0 | accessdate=1 January 2011|publisher = [[W3C]]}}</ref> # Symbols that cause problems for screen readers may already have templates created to produce an image and alt text. An example is the dagger template {{tl|†}} (see [[:Category:Single-image insertion templates]] for more). Do not use techniques that require interaction to provide information, such as tooltips or any other "hover" text. Abbreviations are exempt from these requirements, so the {{t|abbr}} template may be used to indicate the long form of a word. Do not insert line breaks within a sentence, since this makes it harder to edit with a [[screen reader]]. A single line break may follow a sentence, which may help some editors. The use of reduced font sizes should be used sparingly. Avoid using smaller font sizes in elements that already use a smaller font size, such as infoboxes, navboxes and reference sections. In no case should the resulting font size drop below 85% of the page fontsize (or 11px).<!-- Replicated at [[Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Font size]] --> == Other languages == {{shortcut|WP:ATLANG}} {{Main|Template:Lang/doc#Rationale}} {{See also|Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Foreign terms|Category:Multilingual support templates}} Non-English words or phrases should be encased in {{tl|lang}}, which uses [[ISO 639]] language codes, thus: {{tnl|lang|fr|Assemblée nationale}} which renders as {{lang|fr|Assemblée nationale}}. {{strong|Rationale}}: {{tnl|lang}} enables speech synthesizers to pronounce the text in the correct language.<ref>[http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/H58 H58: Using language attributes to identify changes in the human language], Techniques for WCAG 2.0, W3C, accessibility level: AA.</ref> It has many other uses; see [[Template:Lang/doc#Rationale]] for a comprehensive list of benefits. == Links == # Create good link descriptions, especially for external links (avoid "[[click here]]!", "[http://example.com/ this]").<ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/G91.html | title = G91: Providing link text that describes the purpose of a link| work = Techniques for WCAG 2.0 | accessdate = 1 January 2011| publisher = [[W3C]]}}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/F84 | title = F84: Failure of Success Criterion 2.4.9 due to using a non-specific link such as "click here" or "more" without a mechanism to change the link text to specific text| work = Techniques for WCAG 2.0 | publisher = [[W3C]] | accessdate = 1 January 2011}}</ref> # Do not use [[Unicode]] characters as icons; use an icon with alt text instead. For example, a character like "→" can not be reproduced into useful text by a [[screen reader]], and will usually be read as a question mark. {{anchors|Using colors in articles|Colour}} == Color == {{shortcut|WP:COLOR|WP:COLOUR|WP:CONTRAST|MOS:CONTRAST}} {{Also|Help:Using colours|Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Color|WP:Link color}} {{About|the use of colors in articles (though the advice on contrast ratios is applicable more generally)|the civility essay dealing with colors|Wikipedia:Don't edit war over the colour of templates|section=yes}} {{Redirect|WP:COLORS|the citation guideline originating with references to the game ''[[Sonic Colors]]''|Wikipedia:Wisps' Law}} [[File:Example of team color problem on Clive Churchill article.png|thumb|alt=Two screenshots of the same highly textual user interface. The top one uses red, green, and blue; the bottom one uses nearly the same color for red and green, so that the red text becomes nearly invisible in its green background.|A pair of screenshots showing the effects of red/green colorblindness on legibility]] '''Colors''' are most commonly found in Wikipedia articles within [[Wikipedia:Template namespace|templates]] and [[Wikipedia:How to use tables|tables]]. For technical assistance on how colors are used, see [[Help:Using colours]]. Articles (and other pages) that use color should keep accessibility in mind, as follows: * Ensure that color is not the only method used to convey important information. Especially, do not use colored text or background unless its status is also indicated using another method such as an [[#Text|accessible symbol]] matched to a legend, or [[Wikipedia:Footnotes|footnote labels]]. Otherwise, [[blindness|blind]] users or readers accessing Wikipedia through a printout or device without a color screen will not receive that information. * Links should clearly be identifiable as a link to our readers. * Some readers of Wikipedia are partially or fully [[color-blind]]. Ensure the contrast of the text with its background reaches at least [[WCAG|WCAG 2.0's]] AA level, and AAA level when feasible (see WCAG's [http://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/visual-audio-contrast-contrast.html "Understanding SC 1.4.3: Contrast (Minimum)"]). Here is a selection of tools that can be used to check that the contrast is correct: ** The [http://www.paciellogroup.com/resources/contrastAnalyser#download Color Contrast Analyser] enables you to pick colors on the page, and review their contrast thoroughly. However, be sure to only use the up-to-date "luminosity" algorithm, and not the "color brightness/difference" which is outdated. ** You can also use [http://snook.ca/technical/colour_contrast/colour.html Snook's color contrast tool], which is entirely up-to-date. ** Several other tools exist on the web, but check if they are up-to-date before using them. Several tools are based on [[WCAG 1.0]]'s algorithm, while the reference is now [[WCAG 2.0]]'s algorithm. If the tool doesn't specifically mention that it is based on WCAG 2.0, assume that it is outdated. * Additional tools can be used to help produce graphical charts and color schemes for maps and the like. These tools are not accurate means to review contrast accessibility, but they can be helpful for specific tasks. ** The [http://ColorSchemeDesigner.com/ color scheme generator] helps to choose a good set of colors for a graphical chart. ** [http://colorbrewer2.org/ Color Brewer 2.0] provides safe color schemes for maps and detailed explanations. ** [http://colorfilter.wickline.org/?j=1;t=a Colorfilter.wickline.org] or [http://www.vischeck.com/vischeck/vischeckURL.php vischeck.com] are tools for simulating color blind vision. * If an article overuses colors, and you don't know how to fix it yourself, you can ask for help from other editors. Place ({{Tl|Overcolored}} or {{tl|Overcoloured}}) on the top of the article: {{Overcolored}} == Block elements == === Lists === {{see also|Help:Lists}} {{shortcut|WP:LISTGAP|WP:LISTGAPS}} Do not separate list items, including items in a [[description list]] (a list made with leading semicolons and colons) or an [[unordered list]], by leaving blank lines or tabular column breaks between them, since this causes [[MediaWiki]] to end one list and start a new one. This results in [[screen reader]]s announcing multiple lists when only one was intended. Lists are meant to group elements that belong together, and breaking these groups will mislead and confuse a screen-reader user. Improper formatting can also more than triple the length of time it takes to read the list. Likewise, do not switch between list marker types (e.g. asterisks and colons), unless embedding lists starting at the highest level. ==== Indentation ==== {{see also|Wikipedia:Indentation|l1=Indentation}} {{shortcut|WP:INDENTGAP|WP:INDENTGAPS}} Colons at the start of a line indent the line. This is used, for example, to indicate replies in a threaded discussion on Talk pages. This indentation is achieved by using HTML definition lists. This is not ideal for accessibility nor semantics, but is currently in wide practice. Blank lines should not be used between indented lines as they are currently rendered as the end of a list and the start of a new one. If a space is needed, insert an extra line consisting of the same number of colons. ==== Vertical lists ==== ===== Bulleted vertical lists ===== For bulleted vertical lists, do not separate items by leaving blank lines between them. If list items are separated by more than one line break, the [[WP:HTML|HTML]] list will be ended before the line break, and another HTML list will be opened after the line break. This effectively breaks what is seen as one list into several smaller lists for those using [[screen reader]]s. For example, for the coding: <pre>* White rose * Yellow rose * Pink rose * Red rose </pre> the software partially suppresses line spaces and therefore it looks like this: * White rose * Yellow rose * Pink rose * Red rose but will be read by a screen reader as: "List of 2 items: (bullet) White rose, (bullet) Yellow rose, list end. List of 1 items: (bullet) Pink rose, list end. List of 1 items: (bullet) Red rose, list end." Do not separate list items with line breaks ({{tag|br|o}}). Use {{tl|plainlist}} / {{tl|unbulleted list}} if the list is to remain vertical; or consider {{tl|flatlist}} / {{tl|hlist}} if the list could be better rendered horizontally (in-line) as described in the following two sections. ===== {{anchor|Unbulleted (vertical) lists}}Unbulleted vertical lists ===== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before saving your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> {{shortcut|WP:PLIST|WP:VLIST}} For unbulleted lists running down the page, the templates {{tl|plainlist}} and {{tl|unbulleted list}} are available, to improve accessibility and semantic meaningfulness by marking up what is clearly a list rather than including {{Tag|br|single}} line breaks, which should not be used—see above. Alternatively, in templates such as Navboxes and the like, or any suitable container, such lists may be styled with the class "<code>plainlist</code>", thus: : <code>| listclass = plainlist</code> or : <code>| bodyclass = plainlist</code> In infoboxes: : <code>| rowclass = plainlist</code> or : <code>| bodyclass = plainlist</code> may be used. See also [[Wikipedia:Manual of Style/Lists#Unbulleted lists|Manual of Style: Lists § Unbulleted lists]]. See [[WP:NAV]] for more details on Navigation templates. ==== Horizontal lists ==== {{shortcut|WP:HLIST}} For lists running across the page, and in single rows in infoboxes and other tables, the templates {{tl|flatlist}} and {{tl|hlist}} ("h[orizontal]list") are available to improve accessibility and semantic meaningfulness. This feature makes use of the correct HTML markup for each list item, rather than including bullet characters which, for example, are read out (e.g., "dot cat dot dog dot horse dot...") by the assistive software used by people who are blind. Alternatively, in templates such as Navboxes and the like, or any suitable container, such lists may be styled with the class "<code>hlist</code>", thus: : <code>| listclass = hlist</code> or : <code>| bodyclass = hlist</code> In infoboxes: : <code>| rowclass = hlist</code> or : <code>| bodyclass = hlist</code> may be used. See [[WP:NAV]] for more details on Navigation templates. === Tables === Screen readers and other web browsing tools make use of specific table tags to help users navigate the data contained within them. Use the correct wikitable pipe syntax to take advantage of all the features available. See [[meta:Help:Tables]] for more information on the special syntax used for tables. Do not solely use formatting, either from CSS or hard-coded styles, to create semantic meaning (e.g., changing background colour). Many [[Wikipedia:Navigational templates|navboxes]], [[Wikipedia:Series templates|series]] templates, and [[Help:Infobox|infoboxes]] are made using tables. Avoid using {{tag|br|single}} tags in adjacent cells to emulate a visual row that isn't reflected in the HTML table structure. This is a problem for users of screen readers which read tables cell by cell, HTML row by HTML row, not visual row by visual row. [[Wikipedia:WikiProject Accessibility/Infobox accessibility|WikiProject Accessibility/Infobox accessibility]] has been addressing this problem. ==== Data tables ==== {{shortcut|WP:DTAB|MOS:DTAB}} {{Main|Wikipedia:Manual of Style/Accessibility/Data tables tutorial}} <pre> {| |+ [caption text] |- ! scope="col" | [column header 1] ! scope="col" | [column header 2] ! scope="col" | [column header 3] |- ! scope="row" | [row header 1] | [normal cell 1,2] || [normal cell 1,3] |- ! scope="row" | [row header 2] | [normal cell 2,2] || [normal cell 2,3] ... |} </pre> ; Caption ( <code>|+</code> ): A caption is a table's title, describing its nature.<ref name="H39" group="WCAG-TECH">[http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/H39 H39: Using caption elements to associate data table captions with data tables], A accessibility level.</ref> ; Row & column headers (<code> ! </code>): Like the caption, these help present the information in a logical structure to visitors.<ref group="WCAG-TECH">{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/H51 | title = H51: Using table markup to present tabular information| accessdate = 1 January 2011| publisher = [[W3C]]}}</ref> The headers help screen readers render header information about data cells. For example, header information is spoken prior to the cell data, or header information is provided on request.<ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/REC-html40/struct/tables.html#edef-TH | title= Table cells: The TH and TD elements | work = Techniques for WCAG 2.0 | publisher = [[W3C]] | accessdate = 1 January 2011}}</ref> ; Scope of headers (<code> ! scope="col" | and ! scope="row" | </code>): This clearly identifies headers as either row headers or column headers. Headers can now be associated to corresponding cells.<ref name="H63" group="WCAG-TECH">{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/H63.html | title = H63: Using the scope attribute to associate header cells and data cells in data tables| work = Techniques for WCAG 2.0 | accessdate = 1 January 2011| publisher = [[W3C]]}}</ref> [[Wikipedia:Manual of Style/Accessibility/Data tables tutorial]] provides detailed requirements about: # Correct table captions # Correct headers structure # Images and color # Avoiding nested tables ==== Layout tables ==== {{shortcut|WP:LTAB}} Avoid using tables for layout purposes only. The best option is to use [[HTML]]'s <code>&lt;div&gt;</code> blocks and style attributes because they provide flexibility. For simple layouts tables can be an option. Especially if the only point of the table is to get a floating effect, then <code>align="right"</code> etc. will work with some browsers [[#Users with limited CSS/JavaScript support|not supporting CSS]] at all. This is in fact a verbose approximation of <code>&lt;div&gt;</code> plus CSS, and not the design sin known as (nested) "table layout". However, to avoid accessibility barriers, when using tables for layout purposes do not use any caption, row, or column headers, and also no <code>summary</code> attribute. These structural table elements should be used only for data tables. Do not use structural elements for presentation purposes, use style sheets. For Wiki table markup this means to avoid "!" (= &lt;th&gt; in XHTML) in such cases: <pre> {| class="toccolours" style="width:94%" | style="text-align: center; background-color: #ccf;" | '''Title''' |- | [normal cell] || [normal cell] |- | [normal cell] || [normal cell] |} </pre> == Images == {{Shortcut|WP:ACCIM}} {{Further|Wikipedia:Alternative text for images|Wikipedia:Manual of Style#Images|Wikipedia:Image use policy#Size}} # Images should include an [[alt attribute]] that acts as a substitute for the image for blind readers, search-spiders, and other non-visual users. If additional alt text is added it should be succinct, or should refer the reader to the caption or adjacent text: see [[WP:ALT]] for more information. # In [[Wikipedia:Manual of Style/Captions#Special situations|most cases]], images should contain a [[Wikipedia:Manual of Style/Captions|caption]] using the built in image syntax. The caption should concisely describe the meaning of the image, the essential information it is trying to convey. # Where possible, any charts or diagrams should have a text equivalent, or should be well-described so that users who are unable to see the image can gain some understanding of the concept. # Detailed image descriptions, where not appropriate for an article, should be placed on the image description page, with a note saying that activating the image link will lead to a more detailed description. # Images should be inside the section they belong to (after the heading and after any links to other articles), and not in the heading nor at the end of the previous section, otherwise screen readers would read the image (and its textual alternative) in a different section; as they would appear to viewers of the mobile site. See [[Wikipedia:Picture tutorial]] for more information. # Avoid referring to images as being on the left or right. Image placement is different for viewers of the mobile version of Wikipedia, and is meaningless to people having pages read to them by assistive software. Instead, use captions to identify images. # This guideline includes alt text for LaTeX-formatted equations in <nowiki><math></nowiki> mode. == Animations, videos and audio == {{shortcut|MOS:Animation}} {{Further|Wikipedia:Media help|Wikipedia:Creation and usage of media files}} === Animations === To be accessible, an animation ([[GIF]] – Graphics Interchange Format) should either: * not exceed a duration of five seconds (which results in making it a purely decorative element),<ref>{{Cite web| url =http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/G152| title = Setting animated gif images to stop blinking after n cycles (within 5 seconds)| work = Techniques for WCAG 2.0 | accessdate = 1 January 2011 | publisher = [[W3C]]}}</ref> or * be equipped with control functions (stop, pause, play).<ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/G4 | title = Allowing the content to be paused and restarted from where it was paused| accessdate = 1 January 2011| work = Techniques for WCAG 2.0 | publisher = [[W3C]]}}</ref> This requires GIFs with animations longer than five seconds to be converted to video (to learn how, see the tutorial [//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Help_talk:Converting_video&oldid=39737985#Converting_an_animated_GIF converting animated GIFs to Theora OGG]). In addition, animations '''''must not''''' produce more than three flashes in any one-second period. Content that flashes more than that limit is known to cause seizures.<ref name="wcag 2.0 gl2.3">{{cite web | url=http://www.w3.org/TR/2008/REC-WCAG20-20081211/#seizure-does-not-violate | title=Guideline 2.3 Seizures: Do not design content in a way that is known to cause seizures. | date=11 December 2008 | work=Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.0 | publisher=[[W3C]] | accessdate=28 May 2015}}</ref> === Video === Subtitles can be added to video, in [[Timed Text]] format. There is a corresponding help page at [[:commons:Commons:Video#Subtitles and closed captioning]]. Subtitles are meant for the transcription of speech. There is a need for [[closed captions]] for the hearing impaired. As of November 2012 this is not possible, but this feature could be easily added and has been requested in [[bugzilla:41694]]. Closed captions are meant to be viewed instead of subtitles. Closed captions provide a text version of all important information provided through the sound. It can include dialogue, sounds (natural and artificial), the setting and background, the actions and expressions of people and animals, text or graphics.<ref>{{Cite web | url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/G69 | title = Providing an alternative for time based media | work = Techniques for WCAG 2.0 | accessdate = 1 January 2011| publisher = [[W3C]]}}</ref> Off-Wikipedia guides should be consulted for how to create closed captions.<ref>Please see : [http://main.wgbh.org/wgbh/pages/mag/services/captioning/faq/sugg-styles-conv-faq.html A quick and basic reference for closed captions], [http://www.cab-acr.ca/english/social/captioning/captioning.pdf a detailed reference (PDF)] and [http://www.dcmp.org/captioningkey/index.html a list of best practices for closed captions].</ref> A text version of the video would also be needed for the blind, but as of November 2012 there is no convenient way to provide alt text for videos. === Audio === Subtitles for speech, lyrics, dialogue, etc.<ref>{{Cite web| url = http://www.w3.org/TR/2008/NOTE-WCAG20-TECHS-20081211/G158 | title = Providing an alternative for time-based media for audio-only content| work = Techniques for WCAG 2.0 | publisher = [[W3C]]| accessdate = 1 January 2011}}</ref> can easily be added to audio files. The method is similar to that of the video: [[:commons:Commons:Video#Subtitles and closed captioning]]. == Styles and markup options == {{shortcut|WP:Deviations}} === Best practice: Use ''Wikimarkup'' and CSS classes in preference to alternatives === In general, styles for tables and other block-level elements should be set using CSS classes, not with inline style attributes. The site-wide CSS in [[MediaWiki:Common.css]] is more carefully tested to ensure accessibility (e.g. sufficient color contrast) and compatibility with a wide range of browsers. Moreover, it allows users with very specific needs to change the color schemes in their own style sheet ([[Special:MyPage/skin.css]], or their browser's style sheet). For example, a style sheet at [[Wikipedia:Style sheets for visually impaired users]] provides higher contrast backgrounds for navboxes. The problem is that when the default site-wide classes are overridden, it makes it far more difficult for an individual to choose his/her own theme. It also creates a greater degree of professionalism by ensuring a consistent appearance between articles and conformance to a style guide. Regarding accessibility, deviations from standard conventions may be tolerated [[WP:COLOUR|so long as they are accessible]]. Members of the accessibility project have ensured that the default style is accessible. If some template or specific color scheme deviates from the standard, its authors should make sure that it meets accessibility requirements such as providing enough color contrast. For instance, the infoboxes and [[Template:The Simpsons|navigational templates]] relating to ''[[The Simpsons]]'' use a yellow colour-scheme, to tie in with the dominant colour in the series. In this case, blue links on yellow provides enough [[WP:Colour contrast|color contrast]], thus it is accessible. In general, articles should use [[wikimarkup]] in preference to the limited set of allowed HTML elements. In particular, do not use the HTML style tags {{tag|i|o}} and {{tag|b|o}} to format text; it is preferable to use Wiki markup '''<nowiki>''</nowiki>''' or '''<nowiki>'''</nowiki>''', or logical style tags. Of course there are natural exceptions: it may be beneficial to use {{tag|u|o}} tags to indicate something like an example of an unclickable link. The {{tag|font|o}} tag should also be avoided in article text; use logical style tags like {{tag|em|o}}, {{tag|code|o}}, or {{tag|strong|o}} to emphasise semantic differences. Use the {{tag|small|o}} semantic tag and the {{tl|big}} template to change font size, rather than setting it explicitly with the <code>font-size=</code> style attribute. === Users with limited CSS or JavaScript support {{anchor|Scrolling and collapsible sections}} === {{anchor|Users with limited CSS/JavaScript support}}<!--Old name, misusing slash; may be linked to from somewhere.--> {{seealso|Wikipedia:Manual of Style#Scrolling lists and collapsible content}} Wikipedia articles should be accessible to readers using browsers and devices that have limited or no support for [[JavaScript]] or [[Cascading Style Sheets]]. At the same time, it is recognised that it is impossible to provide the same quality of appearance to such users without unnecessarily avoiding features that would benefit users with more capable browsers. As such, features that would cause content to be hidden or corrupted when CSS or JavaScript is unavailable must not be used. This includes techniques such as the [[Wikipedia:HiddenStructure|hiddenStructure]] method for hiding table content—which produces incomprehensible output without CSS—and some implementations of the NavFrame collapsing code—which can make content inaccessible without JavaScript support. However, consideration for users without CSS or JavaScript should extend mainly to making sure that their reading experience is ''possible''; it is recognised that it will inevitably be ''inferior''. To accommodate these considerations, test any potentially disruptive changes with JavaScript or CSS disabled. In Firefox or Chrome, this can be done easily with the Web Developer extension; JavaScript can be disabled in IE in the "Options" screen. Be particularly careful with inline CSS effects, which are not supported by several browsers, media, and XHTML versions. == See also == {{Wikipedia books|Wikipedia Manual of Style}} * [[Usability:Accessibility Initiative]] * [[Web Accessibility Initiative]] (WAI) * [[Wikipedia:Accessibility advocates]] * [[Wikipedia:Accessibility dos and don'ts]] * [[Wikipedia:Dyslexic readers]] * [[Wikipedia:Make technical articles understandable]] * [[Wikipedia:Using JAWS]] * [[Wikipedia:WikiProject Accessibility]] * [[Wikipedia:WikiProject Usability]] == References == === Specific === {{Reflist}} === General === * {{cite book | first = Joe | last = Clark | year = 2003 | month = | title = Building Accessible Websites | edition = | publisher = New Riders Press | location = | id = ISBN 0-7357-1150-X | url = http://www.joeclark.org/book/ | accessdate = 1 January 2011 }} * {{cite web | first = Mark | last = Pilgrim | title = Dive Into Accessibility: 30 days to a more accessible web site | year = 2002 | accessdate = 26 December 2013 | url = http://diveintoaccessibility.info }} === Technical === {{Reflist|group="WCAG-TECH"}} == External links == * [http://www.w3.org/WAI/quicktips/ 10 Quick Tips to Make Accessible Web Sites], from WAI * [http://colorfilter.wickline.org/ Colorblind web page filter] * [http://www.w3.org/WAI/intro/components.php Essential Components of Web Accessibility], from WAI * [http://www.w3.org/WAI/intro/accessibility.php Introduction to Web Accessibility], from [[Web Accessibility Initiative|WAI]] * [https://bugzilla.wikipedia.org/show_bug.cgi?id=367 MediaWiki bug 367: Markup accessibility issues (tracking)] {{Wikipedia policies and guidelines}} [[Category:Wikipedia accessibility| ]] [[Category:Wikipedia Manual of Style (content)]] [[Category:WikiProject Accessibility|Manual of Style (accessibility)]] sds7xxnhm9f03qby96qfbjrp2erulj7 4 72879 838019 304747 2026-04-30T09:05:23Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Images]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Images]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 304747 wikitext text/x-wiki {{For|wider information about images|Wikipedia:Images}} {{MoS-guideline|MOS:IMAGES}} {{style}} [[Wikipedia:About|Wikipedia]] contains millions of illustrative '''images''' and other [[electronic media]]. This page gives a very brief overview of how images are used in Wikipedia; for more information, see [[Wikipedia:Image use policy|Image use policy]] and see [[Help:Files]] on how to upload and include an image. ==Choosing images== ===Pertinence and encyclopedic nature=== {{Shortcut|WP:IMAGE RELEVANCE|WP:PERTINENCE|WP:IRELEV}} [[File:APEC Police Helicopter, Opera House, 2 Sept 2007.JPG|thumb|alt=Top of an unrecognizable curvy building under blue sky with a helicopter so far in the distance that it looks like a gnat|This is not the best photograph to show what a [[helicopter]] is nor what the [[Sydney Opera House]] looks like.]] Images must be relevant to the article that they appear in and be significantly and directly related to the article's topic. Because the Wikipedia project is in a position to offer [[multimedia learning]] to its audience, images are an important part of any article's presentation. Effort should therefore be made to improve quality and choice of images or captions in articles rather than favoring their removal, especially on pages that have few visuals. Images are primarily meant to inform readers by providing visual information. Consequently, images should ''look like'' what they are meant to illustrate, even if they are not provably authentic images. For example, a photograph of a ''[[trompe-l'œil]]'' painting of a cupcake may be an acceptable image for [[Cupcake]], but a real cupcake that has been decorated to look like something else entirely is less appropriate. Similarly, an image of an unidentified cell under a [[light microscope]] might be useful on multiple articles, as long as there are no ''visible'' differences between the cell in the image and the typical appearance of the cell being illustrated. Articles that use more than one image should present a variety of material near relevant text. If the article is about a general subject for which a large number of good quality images are available, (e.g., [[Running]]), editors are encouraged to seek a reasonable level of variety in the age, gender, and race of any people depicted. Adding multiple images with very similar content is less useful. For example, three formal portraits of a general wearing his military uniform may be excessive; substituting two of the portraits with a map of a battle and a picture of its aftermath may provide more information to readers. You should always be watchful not to overwhelm an article with images by adding more just because you can. Poor quality images (too dark, blurry, etc.) or where the subject in the image is too small, hidden in clutter, ambiguous or otherwise not obvious, should not be used. Contributors should be judicious in deciding which images are the most suitable for the subject matter in an article. For example: * An image of a [[white-tailed eagle]] is useless if the bird appears as a speck in the sky. * [[Gloria Steinem]] looks best as a portrait photograph of herself alone, not with other individuals. * A suitable picture of a [[hammerhead shark]] would show its distinctive hammer-like head, to distinguish it from other species of shark. * A map of [[Moldova]] should show its frontiers with [[Romania]] and [[Ukraine]], so people may know where the country is located in relation to its neighbors. * [[Rice]] is best represented with an image of plain [[rice]], not [[fried rice]]. * Intangible concepts can be illustrated; for example, a cat with its claws out portrays [[aggression]]. ===Avoid entering textual information as images=== Do not use images to express textual information in place of real text. See [[Wikipedia:Manual of Style#Avoid entering textual information as images|Avoid entering textual information as images]] for more. ===Offensive images=== {{Main|Wikipedia:Offensive material}} {{See also|Wikipedia:Image blacklist}} Including information about offensive material is part of Wikipedia's encyclopedic mission. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not censored|Wikipedia is not censored]]. However, images that can be considered offensive should not be included unless they are treated in an encyclopedic manner. Material that would be considered vulgar or obscene by typical Wikipedia readers<ref group=nb name=typical /> should be used if and only if its omission would cause the article to be less informative, relevant, or accurate, and no equally suitable alternative is available. Per [[wmf:Resolution:Controversial content|the Foundation]], controversial images should follow the principle of 'least astonishment': we should choose images that respect the conventional expectations of readers for a given topic as much as is possible without sacrificing the quality of the article. Avoid images that contain irrelevant or extraneous elements that might seem offensive or harassing to readers. For example, photographs taken in a pornographic context would normally be inappropriate for articles about [[human anatomy]]. ===Images for the lead=== {{shortcut|WP:LEADIMAGE|WP:IMAGE LEAD|WP:NOETHNICGALLERIES}} It is very common to use an appropriate representative image for the lead of an article, often as part of an infobox. The image helps to provide a visual association for the topic, and allows readers to quickly assess if they have arrived at the right page. For most topics, the selection of a lead image is plainly obvious: a photograph or artistic work of a person, photographs of a city, or a cover of a book or album, to name a few. Image selection for other topics may be more difficult and several possible choices could be made. While Wikipedia is not censored, as outlined in the above section on offensive images, the selection of the lead image should be made with some care with respect to this advice. Lead images are loaded and shown upon navigating to the page, and are one of the first things that readers will see. Editors should avoid using images that readers would not have expected to see when navigating to the page. Unlike other content on a page that falls below the lead, the lead image should be chosen with these considerations in mind. Advice on selecting a lead image includes the following: # Lead images should be images that are natural and appropriate visual representations of the topic; they not only should be illustrating the topic specifically, but should also be the type of image that is used for similar purposes in high-quality reference works, and therefore what our readers will expect to see. Lead images are not required, and not having a lead image may be the best solution if there is no easy representation of the topic. # Lead images should be selected to be of least shock value; if an alternative image exists that still is an accurate representation of the topic but without shock value, it should always be preferred. For example, using an image of deportees being subjected to selection as the lead image at [[Special:PermanentLink/460749801|this version]] of [[Holocaust]] is far preferable to the appropriate images that appear later in the article that show the treatment of the prisoners or corpses from the camps. # Sometimes it is impossible to avoid the use of a lead image with perceived shock value if the topic itself is of that nature, for example in articles on various parts of human genitalia. It should be anticipated, through [[Wikipedia:Content disclaimer]], that readers will be aware they will be exposed to potentially shocking images when navigating to articles on such topics. #Articles about ethnic groups or similarly large human populations should not be illustrated by a gallery of images of group members, because selecting them is normally [[WP:OR|original research]], and often contentious (see the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk:WikiProject_Ethnic_groups&oldid=698001382#Proposal_for_the_deletion_of_all_the_galleries_of_personalities_from_the_infoboxes_of_articles_about_ethnic_groups corresponding discussion]). The first image in an article, regardless of whether it is placed in the lead, will be enlarged and displayed at the top of all articles viewed in the Android mobile app. For example, if the first image in an article about [[Theft]] is a person, then that person's picture will be displayed as if it were the lead image, even if the image displays at the end of the article in the desktop view. When selecting images for the article, consider whether the order of the images may inadvertently produce a non-neutral, unfair, or otherwise poor educational experience for readers who use mobile devices. ===Life cycles of images=== Eventually, some of the images reach the end of their life cycle. They may be superseded or replaced by an image with a friendlier copyright policy. If you come across an image that needs to be removed due to copyright, invasion of privacy, or other serious reasons, then list it on [[Wikipedia:Files for discussion|Files for discussion]]. However, superseded images should be kept to preserve Wikipedia's historical record. The history of articles can be difficult to assess if images and templates have been deleted over the years. Conversely, if you have contributed or found an image that '''stands out from the crowd''', you are invited to [[Wikipedia:Featured picture candidates|nominate]] it for inclusion on the [[Wikipedia:Featured pictures|Featured pictures]] list. ==How to place an image== {{shortcut|WP:IMGSYN|WP:IMAGESYNTAX|MOS:IMAGESYNTAX}}<!--this shortcut box somewhat earlier than normal to avoid collision of floating boxes, images, etc. --> {{See also2|[[WP:Picture tutorial|Picture tutorial]]}} ==={{Anchor|Image syntax}}Syntax=== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before you save your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> [[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]] ''Basic example (producing the image at right):'' {{xt2|<code><nowiki>[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]</nowiki></code>}} *<code><nowiki>File:Siberian Husky pho.jpg</nowiki></code> The file (image) name must be exact, including capitalization, punctuation and spacing, and must include <code>.jpg</code>, <code>.png</code> or other extension. (<code>Image:</code> and <code>File:</code> work the same.) If Wikipedia and Commons{{explain}} both have an image with the specified name, the Wikipedia version is used. *<code>thumb</code> is required in most cases *<code><nowiki>alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy</nowiki></code> [[WP:Alternative text for images|Alt text]] is meant for those who cannot see the image; unlike the caption, it summarizes the image's ''appearance''. *<code><nowiki>A [[Siberian Husky]] used as a pack animal</nowiki></code> The [[WP:Manual of Style/Captions|caption]] comes last, and gives the meaning or significance of the image. See [[WP:Extended image syntax]] for further features and options. If the image does not display after you have carefully checked the syntax, it may have been [[MediaWiki:Bad image list|blacklisted]].{{explain}} ===Location=== {{Shortcuts|MOS:IMAGELOCATION|WP:IMAGELOCATION|WP:IMGLOC}} [[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb|left|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]] ====Horizontal placement==== * In most cases, images should be right justified on pages, which is the default placement. If an exception to the general rule is warranted, <code>|left</code> can be used: :<code><nowiki>[[File:Siberian Husky pho.jpg|thumb</nowiki>'''<span style="color:red;">|left</span>'''<nowiki>|alt=A white dog in a harness playfully nuzzles a young boy |A [[Siberian Husky]] used as a pack animal]]</nowiki></code> * Multiple images in the same article can be staggered right-and-left. However, avoid sandwiching text between two images that face each other, or between an image and infobox, navigation template, or similar. If multiple related images are being placed on the right, then the {{tl|multiple image}} template may be useful. * In a few web browsers, bulleted lists overlap with left-aligned images. It may be preferable to avoid placing a left-aligned image near lists. It is often preferable to place images of people so that they "look" toward the text. (Do not achieve this by reversing the image, which creates a false presentation e.g. by reversing the location of scars or other features.) ====Vertical placement==== An image should generally be placed in the most relevant article section. Avoid referring to images as being to the left/right, or above/below, because image placement varies with platform, and is meaningless to people using screen readers; instead, use captions to identify images. It is not possible to place a <code>thumb</code> image within a paragraph, as the occurrence of such an image causes a paragraph break; i.e. the current paragraph ends and and a new one is begun. ===Size=== {{disputedtag|section=yes}} {{Shortcuts|MOS:IMGSIZE}} {{see also2|[[WP:IMGSIZE|Image use policy on displayed image size]]}} *An image's size is controlled by changing its width – after which software automatically adjusts height to maintain aspect ratio. (Most references to an image's "size" really mean its width.) *{{anchor|Image preferences}}Each user has a "base" image width. For unregistered users ("IPs"), this is always 220 pixels. For registered users, the base width is initially 220px (when the user account is created) but this can be changed via [[Help:Preferences#Files|Preferences]].<ref>If you work a lot with image layouts, consider leaving your preference at 220px to match the "reader experience" of most readers.</ref> [[File:Phineas gage - 1868 skull diagram.jpg|thumb|upright=0.5|Image using <code>upright=0.5</code> ]] *Only where a smaller or larger image is appropriate, use {{para|upright|''scaling factor''}}, which expands or contracts the image by a factor ''relative to the user's base width''. **For example: ***<code><nowiki>upright=1.3</nowiki></code> might be used for an image with fine detail (e.g. a map or diagram) to render it "30% larger than this user generally wants". ***<code><nowiki>upright=0.60</nowiki></code> might be used for an image with little detail (e.g. a simple drawing or flag) which can be adequately displayed "40% smaller than this user generally wants". **"Landscape" images (short and wide) often call for <code>upright</code> of 1 or greater; "portrait" images (tall and narrow) may look best with <code>upright</code> of 1 or less. **When specifying <code><nowiki>upright=</nowiki></code> values greater than 1, take care to balance the need to reveal detail against the danger of overwhelming surrounding article text. ***Images in which a small region of detail is important (but cropping to that region is unacceptable) may need to be larger than normal, but <code>upright=1.8</code> should usually be the largest value for images floated beside text. ***Lead images should usually use <code>upright=1.35</code> at most. **Images within an article, especially those vertically proximate to one another, may be more appealing if presented at the same width. **''Warning:'' <code>upright</code> alone, with no <code>''=scaling factor''</code> (e.g. <code><nowiki>[[File:Dog.jpg|thumb|upright|A big dog]]</nowiki></code>) is equivalent to <code>upright=0.75</code>. *Where absolutely necessary, a fixed width in pixels (e.g. <code>17px</code>) may be specified. This, however, ignores the user's base width preference, so '''<code>upright=''scaling factor''</code> is preferred whenever possible'''. As a general rule, images should not be set to a larger fixed width than 220px (the initial default width), and if an exception to this general rule is warranted, the resulting image should usually be no more than 400px wide<!--this is 1.8*220--> (300px for lead images<!--This is 1.35*220-->) and 500px tall, for comfortable display on the smallest devices "in common use" (though this may still cause viewing difficulties on some unusual displays). *To present images larger than the guidelines above (e.g. panoramas), use <code>thumb|[[WP:PIC#center|center]]</code> or <code>thumb|[[WP:PIC#none|none]]</code>, so that the image stands alone; or use {{tl|wide image}} or {{tl|tall image}} to present a very large image in a scrollable box. {{reflist|title=Notes}} ===Inline images=== {{See also2|[[Help:Visual file markup#Border]]}} {{Shortcuts|MOS:BORDERIMAGE}} *Substituting <code>frameless</code> for <code>thumb</code> produces an "inline" image. For example, ::<code><nowiki>This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px]] is an inline image.</nowiki></code> :produces ::This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px]] is an inline image. *Inline images do not typically use <code>upright</code>, nor do they have captions. *A one-pixel border may be added via {{para||border}}. For example, ::<code><nowiki>This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px|border]] is an inline image with a border.</nowiki></code> :produces ::This [[File:Flag of Japan.svg|frameless|30px|border]] is an inline image with a border. {{anchor|Inline linking}} {{shortcut|WP:HOTLINK}} *Do not confuse an inline image with inline ''linking'' ("[[Inline linking|Hotlinking]]") of an image stored on an external site, causing it to be fetched from that site for display on Wikipedia. Hotlinking is disabled, because it makes unfair use of the external site's resources, and the image may not be appropriately licensed for reuse in this way. If you find an image on another site which you wish to use in a Wikipedia article, you must upload it to Wikipedia or to Commons, but ''only if'' it is appropriately licensed. {{see below|1=Making images available}} ==Making images available== {{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Extended image syntax|Extended image syntax]], [[Wikipedia:Wikimedia Commons#Embedding Commons' media in Wikipedia articles|Embedding Commons' media in Wikipedia articles]] as well as [[Wikipedia:Uploading images|Uploading images]]}} Images uploaded to Wikipedia are automatically placed into the '''[[Wikipedia:Namespace#File|file namespace]]''', formerly known as the '''image namespace'''. This means that names of [[Help:Image page|image pages]] start with the prefix "File:". ===Obtaining images=== All images must comply with [[Wikipedia:Image use policy|Wikipedia's image use policy]]: in general, they must be free for reuse, including commercial use and use after alteration, though some "[[fair use]]" of non-free content is allowed in limited circumstances{{mdashb}}see [[Wikipedia:Non-free content]]. ==== Finding images already uploaded ==== Search for existing files through: * [[Special:Search]] — Use the [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Search&search=&fulltext=Search&profile=images&redirs=1 "Multimedia" setting] to search for images and other files uploaded to the English Wikipedia by keyword or title. Most fair-use images are located here. * [[commons:Special:Search]] — Go to [[Wikimedia Commons]] to search for images and other media files by description, title, or category. * If the article has [[Help:Interlanguage links|interlanguage links]] to other Wikipedias, then click through to the non-English articles to see which images they are using. ====Making images yourself {{anchor|Annotated image}}==== {{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Picture tutorial|Picture tutorial]] and [[Wikipedia:Graphics tutorials|Graphics tutorials]]}} You may upload photographs, drawings, or other graphics created with a camera, scanner, graphics software, and so on. When photographing or scanning potentially copyrighted works, or creating depictions of persons other than yourself, be sure to respect copyright and privacy restrictions.{{explain}} In order to maximize images' usefulness in all languages, avoid including text within them. Instead, add text, links, references, etc, to images using [[Template:Annotated image]] or [[Template:Annotated image 4]], which can also be used to expand the area around an image or crop and enlarge part of an image{{mdashb}}all without the need for uploading a new, modified image. ==== Finding images on the Internet ==== {{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Finding images tutorial|Finding images tutorial]]}} An extensive list of free image resources by topic can be found at: [[Wikipedia:Public domain image resources|Public domain image resources]]. In addition to [[Wikimedia Commons]], the [[:m:Toolserver|Wikimedia Toolserver]] has a [[tools:~magnus/fist.php|Free Image Search Tool]] (FIST), which automatically culls free images from the [[Wikipedia:Wikimedia sister projects|Wikimedia sister projects]], [[Flickr]] and a few other sites. Several other useful, general purpose [[image search]] engines include: [[Google Image Search]], [[Picsearch]] and [[Pixsta]]. [[Creative Commons]] licensed images with ''Attribution'' and ''Attribution-ShareAlike'' as their license may be used on Wikipedia. '''Images with any license restricting commercial use or the creation of derivative works may not be used on Wikipedia'''. The Creative Commons site has a [http://search.creativecommons.org/ search page] that can be used as a starting point to find suitably licensed images; make sure you check both the checkboxes "use for commercial purposes" and "modify, adapt, or build upon". If you find an image on the Internet that is not available freely, you can email the copyright owner and ask for their permission to release it under a suitable license, adapting the [[Wikipedia:boilerplate request for permission|boilerplate request for permission]]. If you cannot find a suitable image, you may also list your request at [[Wikipedia:Requested pictures]], so that another contributor may find or create a suitable image. ====Requesting images from others==== See * [[Wikipedia:Requesting copyright permission]] * [[Wikipedia:Donating copyrighted materials]] * [[Wikipedia:Declaration of consent for all enquiries]] * [[Wikipedia:Requested pictures]] (for requesting Wikipedians to take photos etc.) ==={{anchor|retouching}} Editing images=== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before you save your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> [[File:Moon worldwind.jpg|thumb|In this [[pseudocolor]] image of the moon, red tints represent the highest elevations, purple the lowest; this is not the coloring a viewer of the moon would actually see, and this should be clear in the caption, lest the reader be misled.]] An image's utility or quality may be improved by cropping (to focus on the relevant portion), cleaning up scanning artifacts, correcting color balance, removing [[red-eye effect]], or other adjustments. The caption of an image should mention such edits (e.g. introduction of [[false color|false color or pseudocolor]]) if a reader needs to know about them to properly interpret the image. Edits that improve the presentation without materially altering the content need not be mentioned in the caption e.g. rotation to correct a slightly crooked image, improvement to the contrast of a scan, or blurring a background to make the main subject more prominent. (However, ''all'' such changes should be noted on the [[#Image description pages|image's description page]].) Images should not be changed in ways that materially mislead the viewer. For example, images showing artworks, faces, identifiable places or buildings, or text should not be reversed (although those showing soap bubbles or bacteria might be). Do not change color integral to the subject, such as in images of animals. It is usually appropriate to de-speckle or remove scratches from images, though that might be inappropriate for historical photographs. For assistance in editing images, try [[WP:Graphics Lab]]. ===Uploading images=== {{selfref|For further information, see: [[Wikipedia:Uploading images|Uploading images]], and [[Wikipedia:File names|File names]]}} [[Special:userlogin|Logged in]] users with autoconfirmed accounts (meaning at least four days old and at least ten edits) can upload media to Wikipedia. It is recommended that '''only''' [[Wikipedia:File copyright tags/Free licenses|free licensed]] media, '''not''' [[Wikipedia:Non-free content|fair use]] media, be uploaded to [[Wikimedia Commons]]. Media on Wikimedia Commons can be linked to in the same way as media of the same name on Wikipedia. To upload media to the English Wikipedia, go to [[special:upload]] and for Wikimedia Commons, go to [[commons:special:upload]]. For preferred file formats, see: [[Wikipedia:Preparing images for upload|Preparing images for upload]]. ====Image description pages==== {{see|Wikipedia:Categorization#Files/images}} Each image has a corresponding [[Help:Image page|description page]], which documents the image's source, author and [[Wikipedia:Copyrights|copyright status]]; descriptive (who, what, when, where, why) information; and technical (equipment, software, etc.) data useful to readers and later editors. To maximize the utility and educational value of an image, please describe its contents as fully as possible on the image's description page. For example, photographs of artwork benefit from documentation of the artist, title, location, dates, museum identification numbers, and so on. Images that are described only in vague terms (for example, "a cuneiform tablet" or "a medieval manuscript") are often less useful for Wikipedia and less informative to our readers. Reliable sources, if any, may be listed on the image's description page. Generally, Wikipedia assumes in good faith that image creators are correctly identifying the contents of photographs they have taken. If such sources are available, it is helpful to provide them. This is particularly important for technical drawings, as someone may want to verify that the image is accurate. Description pages for images are rediscovered by editors using the [[H:S|search engine]] and the [[Help:Categories|categories]]. To help editors find precise images, please remember to document the image description page accordingly. Well-categorized and well-described images are more likely to be used. ===Consideration of image download size=== When an article is downloaded images can greatly increase the [[bandwidth (computing)|bandwidth]] consumed, which is a significant consideration for readers on slow or expensive connections. Download performance is assisted by the fact that articles carry [[thumbnail]]s instead of full images, but this doesn't provide significant file-size reduction in all image file formats. (In most browsers you can obtain a thumbnail's size by right-clicking for its "Properties".) If one image's file size is disproportionate to those of others in the same article, you may want to reduce it by selecting a different file format: * [[GIF]] images with a frame size larger than 12.5 million pixels (measured as pixel height × pixel width × number of frames in the animation) cannot currently be displayed in thumbnail form in Wikipedia articles. A thumbnail of a GIF image can be considerably larger in kilobytes than the original image file. For the best results, try to upload GIF images in the framesize that you intend to use in the article. * Animated [[GIF]] images have a few additional restrictions. Images larger than 12.5 million pixels (measured as pixel height × pixel width × number of frames in the animation) currently will only show the first frame of the animation in a thumbnail. When not using a GIF animation at its original frame size, consider creating an Ogg [[Theora]] movie of the animation. * The [[Portable Network Graphics|PNG]] format is useful for storing graphics that contain text, line art, or other images with sharp transitions. It can achieve the same graphical results as a GIF file, and in many cases do so with a higher rate of [[file compression]]. For this reason, PNG format files are usually preferred to the GIF format. (However, for certain types of images, PNG thumbnailing is not as efficient as GIF thumbnailing, when Wikimedia GIF thumbnailing is enabled.) For images with substantial editing, or for which further editing may be warranted, uploading a PNG as well as a JPEG is common (PNG is lossless compression, so repeatedly saving edits on a PNG will not result in loss of quality.) * A [[JPEG]] or other compressed image format can be much smaller than a comparable GIF or PNG format file. When there is no apparent difference in quality, such as with a photograph that has no sharp graphical transitions, a compressed image format such as JPEG may be preferable for reasons of download performance. Wikipedia is often able to achieve much better compression of JPEG photograph thumbnails than comparable PNG images, and with little perceptible loss of quality. Repeatedly loading and resaving an image as JPEG will result in loss of quality, however, as will using low settings for the JPEG; as such, if you've made edits, it can be helpful to save a PNG or TIFF copy before closing the image editor and upload that as well; this copy can then be used to generate a new JPEG after further editing. * Where an image consists solely of line art, charts text and simple graphics, an [[Scalable Vector Graphics|SVG]] file can be significantly smaller than other graphics formats. This is because the data is encoded as a series of drawing commands, rather than as [[raster graphics]]. There are [[open source]] applications available for rendering graphics in SVG format. However, SVG thumbnails are rendered as PNGs. * Rather than including an image gallery on an article, which could add significantly to the download size, consider creating a gallery/category on the Wikimedia Commons instead. ==See also== {{col-begin}} {{col-2}} * [[Exchangeable image file format]] * [[Image editing]] * [[:mw:Extension:ImageMap]] * [[Wikipedia:Extended image syntax]] * [[Wikipedia:Finding images tutorial]] * [[Wikipedia:Guide to image deletion]] * [[Wikipedia:How to create charts for Wikipedia articles]] * [[Wikipedia:How to improve image quality]] * [[Wikipedia:Image dos and don'ts]] * [[Wikipedia:Image quality requirements]] (historical proposal) {{col-2}} * [[Wikipedia:Image use policy]] * [[Wikipedia:Images with missing articles]] * [[Wikipedia:No 3D illustrations]] * [[Wikipedia:Picture tutorial]] * [[Wikipedia:Public domain image resources]] * [[Wikipedia:Ten things you may not know about images on Wikipedia]] * [[Wikipedia:Requested pictures]] * [[Wikipedia:Uploading images]] * [[Wikipedia:WikiProject Images and Media]] * [[Wikipedia:WikiProject Sexology and sexuality/WIP-image-guidelines]] (historical reference) {{col-end}} ==Notes== {{reflist|group=nb|refs= <ref name="typical"> Here a "typical Wikipedia reader" is defined by the cultural beliefs of the majority of the website ''readers'' (not active editors) that are literate in an article's language. Clarifying this viewpoint may require a broad spectrum of input and discussion, as cultural views can differ widely. </ref> }} {{Style wide}} {{Wikipedia policies and guidelines}} [[Category:Wikipedia image help]] [[Category:Wikipedia Manual of Style (images)| ]] [[af:Wikipedia:Beelde]] [[ar:مساعدة:صور]] [[bg:Уикипедия:Картинки]] [[bar:Hilfe:Bilder]] [[bs:Wikipedia:Slike]] [[ca:Ajuda:Ús d'imatges]] [[cs:Nápověda:Obrázky]] [[de:Hilfe:Bilder]] [[dsb:Pomoc:Wobraze]] [[es:Ayuda:Imágenes]] [[eo:Vikipedio:Kiel uzi bildojn]] [[eu:Laguntza:Irudiak]] [[fr:Aide:Insérer une image]] [[fy:Wikipedy:Ofbylden]] [[ko:위키백과:그림 사용하기]] [[hsb:Pomoc:Wobrazy]] [[hr:Wikipedija:Slike]] [[id:Bantuan:Berkas]] [[it:Aiuto:Markup immagini]] [[he:עזרה:עיצוב תמונות]] [[lb:Wikipedia:Biller]] [[mk:Википедија:Слики]] [[nl:Help:Gebruik van bestanden]] [[ja:Help:画像の表示]] [[no:Hjelp:Bilder]] [[ro:Wikipedia:Imagini]] [[sk:Pomoc:Obrázok]] [[ru:Википедия:Иллюстрирование]] [[sl:Wikipedija:Slogovni priročnik/Slike]] [[sh:Wikipedia:Slike]] [[fi:Ohje:Kuvien lisääminen]] [[tl:Wikipedia:Paglalagay ng mga larawan]] [[th:วิธีใช้:การใส่ภาพ]] [[vi:Trợ giúp:Hình ảnh]] [[yi:װיקיפּעדיע:בילדער]] [[zh:Wikipedia:图像]] 5kfunklmoolg4508d2go4us1ga6r01f 4 72893 838021 304762 2026-04-30T09:05:32Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/titles hatnote include]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/titles hatnote include]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 304762 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|1={{#ifeq:{{{where}}}|MOS:TITLES |[[MOS:TITLE]] and [[MOS:TITLES]] redirect here. This page is an explication of various sections of the Manual of Style and its subpages as they pertain to titles of works.<br />For people's honorific and occupational titles, see [[Wikipedia:Manual of Style#Titles of people|WP Manual of Style §&thinsp;Titles of people]], and (for more details) [[Wikipedia:Manual of Style/Biographies#Honorific titles|WP:Manual of Style/Biographies §&thinsp;Honorific titles]].<br />For complete guidance on the handling of titles of works, see further detail at the following page (until the material is better consolidated): |For complete guidance on the handling of titles of works, see (until the material is better consolidated): }}{{#ifeq:{{{where}}}|MOS:TITLES | * [[Wikipedia:Article titles]] ([[WP:TITLE]], [[WP:TITLES]]) for the policy on what a title should ''be'', i.e. the name chosen to indicate what an article is about and to distinguish it from other articles | * [[WP:Manual of Style/Titles]] (overview{{#ifeq:{{{where}}}|MOS:ITALICS#N&T |, and more detail than provided in the section you are reading now) |) }} }} * {{#ifeq:{{{where}}}|MOS#CL-ToW |[[Wikipedia:Manual of Style/Capital letters#Composition titles|WP:Manual of Style/Capital letters §&thinsp;Composition titles]] (provides greater detail than the section are you are reading now) |[[Wikipedia:Manual of Style#Titles of works|WP:Manual of Style §&thinsp;Capital letters §§&thinsp;Titles of works]] ({{#ifeq:{{{where}}}|MOS:CAPS#CT |which summarizes the greater detail provided in the section you are reading now |and more detail at [[Wikipedia:Manual of Style/Capital letters#Composition titles|WP:Manual of Style/Capital letters §&thinsp;Composition titles]] }}) }} * {{#ifeq:{{{where}}}|MOS#I-T |[[Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Names and titles|WP:Manual of Style/Text formatting §&thinsp;Names and titles]] (provides greater detail than the section are you are reading now) |[[Wikipedia:Manual of Style#Titles|WP:Manual of Style §&thinsp;Italics §§&thinsp;Titles]] {{#ifeq:{{{where}}}|MOS:ITALICS#N&T |(which summarizes the greater detail provided at WP:Manual of Style/Titles) |and [[Wikipedia:Manual of Style/Text formatting#Names and titles|WP:Manual of Style/Text formatting §&thinsp;Names and titles]] (both summarize details {{#ifeq:{{{where}}}|MOS:TITLES|provided on the page below|at WP:Manual of Style/Titles}}) }} }} * {{#ifeq:{{{where}}}|MOS#P-QM-N&T |and the section you are reading now. |[[Wikipedia:Manual of Style#Names and titles|WP:Manual of Style §&thinsp;Punctuation §§&thinsp;Quotation marks §§§&thinsp;Names and titles]] (summarizes details {{#ifeq:{{{where}}}|MOS:TITLES|provided on the page below|at WP:Manual of Style/Titles}}) }} * [[WP:Manual of Style/Lists of works]]. }}<noinclude> {{Documentation|content=This hatnote is transcluded just above all of the sections to which it pertains, to keep these cross-references consistent.}} </noinclude> ffqelexwzjorusw0ke5cf7p1xua21bu 4 73635 838017 366199 2026-04-30T09:05:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Linking]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Linking]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 366199 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-move-indef}}</noinclude>{{for|technical information about link formatting|Help:Link}} {{for|information on adding external links to articles|Wikipedia:External links}} {{redirect|Wikipedia:Wikilinks|the IRC script|WP:Scripts/Wikilinks}} {{style-guideline|WP:MOSLINK|WP:LINK|WP:LINKS|MOS:LINK}} {{Style}}{{Linking and page manipulation|linking and diffs}} '''Linking''' through [[hyperlink]]s is an important feature of Wikipedia. Internal links are used to bind the project together into an interconnected whole. [[Interwiki links]] bind the project to sister projects such as [[Wikisource]], [[Wiktionary]], and Wikipedia in other languages, and external links bind Wikipedia to the [[World Wide Web]]. Appropriate links provide instant pathways to locations within and outside the project that are likely to increase readers' understanding of the topic at hand. When writing or editing an article, it is important to consider not only what to put in the article, but what links to include to help the reader find related information, as well as which other pages should carry links ''to'' the article. Care should be taken to avoid both [[#Underlinking|underlinking]] and [[#Overlinking|overlinking]], as described below. This page provides guidelines as to when links should and should not be used, and how to format links. Detailed information about the syntax used to create links can be found at [[Help:Link]]. The rules on linking applicable to [[WP:Disambiguation|disambiguation]] pages are set out in the [[WP:Manual of Style (disambiguation pages)|disambiguation style guide]]. == {{anchor|General principles}}Principles == <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before saving your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> {{shortcut|WP:BTW|WP:BUILD}} Wikipedia is based on [[hypertext]], and aims to "build the web" to enable readers to access relevant information on other pages easily. The page from which the hyperlink is activated is called the ''anchor''; the page the link points to is called the ''target''. In adding or removing links, consider an article's place in the [[tree structure|knowledge tree]]. Internal links can add to the cohesion and utility of Wikipedia, allowing readers to deepen their understanding of a topic by conveniently accessing other articles. Ask yourself, ''"How likely is it that the reader will also want to read that other article?"'' Consider including links where readers might want to use them; for example, in article [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section|leads]], at the openings of new sections, in the cells of [[Wikipedia:Manual of Style/Tables|tables]], and in [[Wikipedia:Manual of Style/Captions|image captions]]. But note [[#WP:REPEATLINK|below]] that as a rule of thumb editors should only link the term's first occurrence in the text of the article. === General points on linking style === {{shortcut|WP:LINKSTYLE}} * As explained in more detail at {{section link|Help:Links|Wikilinks}}, linking can be "direct" (<code><nowiki>[[Riverside, California]]</nowiki></code>, which results in {{xt|[[Riverside, California]]}}), or "piped" (<code><nowiki>[[Riverside, California|Riverside]]</nowiki></code>, which results in {{xt|[[Riverside, California|Riverside]]}} in the text, but still links to the article "[[Riverside, California]]" (though [[Help:Pipe trick|Pipe trick]] is an easier way to create this particular link). * Section headings should not themselves contain links; instead, a {{tl|main}} or {{tl|see also}} template should be placed immediately after the heading. * Links should not be placed in the [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section#Format of the first sentence|boldface reiteration of the title]] in the opening sentence of a lead.<ref group="nb">Many, but not all, articles repeat the article title in bold face in the first line of the article. Linking the article to itself produces '''boldface text'''; this practice is discouraged as page moves will result in a useless circular link through a redirect. Linking ''part'' of the bolded text is also discouraged because it changes the visual effect of bolding; some readers will miss the visual cue which is the purpose of using bold face in the first place.</ref> * Items within quotations should not generally be linked; instead, consider placing the relevant links in the surrounding text or in the "See also" section of the article. {{shortcut|WP:SEAOFBLUE|WP:DRIBBLESOFBLUE}} * {{anchor|Sea of blue|Dribbles of blue}}When possible, avoid placing links next to each other so that they look like a single link, as in <code><nowiki>[[Ireland|Irish]]&nbsp;[[Chess]]&nbsp;[[Championship]]</nowiki></code> ([[Ireland|Irish]]&nbsp;[[Chess]]&nbsp;[[Championship]]). Consider rephrasing the sentence, omitting one of the links, or using a more specific single link (e.g. to [[Irish Chess Championship]] using <code><nowiki>[[Irish Chess Championship]]</nowiki></code>) instead. * Articles on technical subjects might demand a higher density of links than general-interest articles, because they are likely to contain more technical terms that general dictionaries are unlikely to explain in context. * Beware of linking to an article without first confirming that it is helpful in context; the fact that its title matches the concept you wish to link to, does not guarantee that it deals with the desired topic at all. For example, a physicist speaking of [[Barn (unit)|barn]]s is highly unlikely to wish to link to [[Barn]] instead of [[Barn (unit)]], and any reader needing to click on such a link almost certainly will struggle to make sense of what the system offers. * Do not create links to user, WikiProject, or draft pages in articles, except in articles about Wikipedia itself ''(see [[Wikipedia:Manual of Style/Self-references to avoid|Self-references to avoid]])''. * Do not unnecessarily make a reader chase links: if a highly technical term can be simply explained with very few words, do so. * Do use a link wherever appropriate, but as far as possible do not force a reader to use that link to understand the sentence. * The text needs to make sense to readers who cannot follow links. Users may print articles or read offline, and Wikipedia content may be encountered in [[Wikipedia:Reusing Wikipedia content|republished form]], often without links. *Refrain from implementing colored links that may impede user ability to distinguish links from regular text, or color links for purely aesthetic reasons. === {{anchor|Internal links: overlinking and underlinking}}Overlinking and underlinking === <!-- The Anchor tags in this section serve to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move them out of the subsection headings, even though they disrupt edit summary generation (you can manually fix the edit summary before saving your changes). Please do not modify them, even if you modify the subsection titles. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> ===={{anchor|Underlinking}}What generally should be linked==== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before saving your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it won't be broken. See [[Template:Anchor]] for details. (This text: [[Template:Anchor comment]]) --> {{shortcut|WP:UNDERLINK}} An article is said to be ''underlinked'' if words are not linked that are needed to aid understanding of the article. In general, links should be created to: * relevant connections to the subject of another article that will help readers understand the article more fully (see the example below). This can include people, events, and topics that already have an article or that clearly deserve one, so long as the link is relevant to the article in question. * articles with relevant information, for example: "{{xt|see [[Fourier series]] for relevant background}}". * articles explaining words of technical terms, jargon or slang expressions/phrases—but you could also provide a concise definition instead of or in addition to a link. If there is no appropriate Wikipedia article, an [[Help:Interwikimedia links|interwiki link]] to [[Wiktionary]] could be used. * [[proper name]]s that are likely to be unfamiliar to readers. Do not be afraid to create links to potential articles that do not yet exist ''(see {{section link||Red links}} below)''. If you feel that a link does not belong in the body of an article, consider moving it to a [[Wikipedia:Manual of Style/Layout#See also section|"See also" section]]. ===={{anchor|Overlinking}}What generally should not be linked==== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not move it out of the section heading, even though it disrupts edit summary generation (you can manually fix the edit summary before saving your changes). Please do not modify it, even if you modify the section title. --> {{shortcut|WP:OLINK|WP:OVERLINK|WP:OVERLINKING}} An ''overlinked'' article contains an excessive number of links, making it difficult to identify links likely to aid the reader's understanding significantly.<ref name="Dvorak">{{cite journal | authorlink = John C. Dvorak | last = Dvorak | first = John C. | title = Missing Links | magazine = [[PC Magazine]] | date = April 16, 2002 | url = http://www.pcmag.com/article2/0,1759,33326,00.asp | accessdate = September 16, 2015 }}</ref> A [[m:Research:Improving_link_coverage|2015 study of log data]] found that "in the English Wikipedia, of all the 800,000 links added ... in February 2015, the majority (66%) were not clicked even a single time in March 2015, and among the rest, most links were clicked only very rarely", and that "simply adding more links does not increase the overall number of clicks taken from a page. Instead, links compete with each other for user attention."<ref>Ashwin Paranjape, Bob West, Jure Leskovec, Leila Zia: Improving Website Hyperlink Structure Using Server Logs. WSDM’16, February 22–25, 2016, San Francisco, CA, USA. [http://infolab.stanford.edu/~west1/pubs/Paranjape-West-Leskovec-Zia_WSDM-16.pdf PDF]</ref> A good question to ask yourself is whether reading the article you're about to link to would help someone understand the article where you are making the link. Unless a term is particularly relevant to the context in the article, the following are not usually linked: * Everyday words understood by most readers in context * The names of ''major'' geographic features and locations, languages, nationalities and religions * Common occupations * [[#Units of measurement that aren't obscure|Common units of measurement]], e.g. units relating to currency, time, temperature, length, area, or volume (if both non-metric and metric equivalents are provided, as in {{xt|{{convert|18|°C|°F}}}}, usually neither unit needs to be linked, because almost all readers will understand at least one or the other unit) * Dates ''(see {{section link||Chronological items}} below)'' Do not link to pages that [[Wikipedia:Redirect|redirect]] back to the page the link is on (unless the link is to a [[:Category:Redirects with possibilities|redirect with possibilities]] that links to an appropriate ''section'' of the current article). The function of links is to clarify, not emphasize; do not create links in order to draw attention to certain words or ideas, or as a mark of respect. {{shortcut|WP:DUPLINK|WP:REPEATLINK}} {{Anchor|Repeated links}} Generally, a link should appear only '''once''' in an article, but if helpful for readers, a link may be repeated in [[Wikipedia:Manual of Style/Infoboxes|infoboxes]], tables, image captions, [[Help:Footnotes|footnotes]], [[Wikipedia:Hatnote|hatnotes]], and at the first occurrence after the lead. Duplicate links in an article can be identified by using a tool that can be found at [[User:Ucucha/duplinks]]. However, in [[Wikipedia:Manual of Style/Glossaries|glossaries]], which are primarily referred to for encyclopedic entries on specific terms rather than read from top to bottom like a regular article, it is usually desirable to repeat links (including to other terms in the glossary) that were not already linked in the same entry {{crossref|(see [[Template:Glossary link]])}}. Duplicate linking in lists is permissible if it significantly aids the reader. This is most often the case when the list is presenting information that could just as aptly be formatted in a table, and is expected to be parsed for particular bits of data, not read from top to bottom. If the list is normal article prose that happens to be formatted as a list, treat it as normal article prose. ====Lead section==== {{shortcut|WP:LEADLINK}} Too many links can make the lead hard to read. In technical articles that use uncommon terms, a higher-than-usual link density in the [[Wikipedia:Manual of Style/Lead section|lead section]] may be necessary. In such cases, try to provide an informal explanation in the lead, avoiding using too many technical terms until later in the article—see [[Wikipedia:Make technical articles understandable]] and point 7 of {{Section link|Wikipedia:What Wikipedia is not|Wikipedia is not a manual, guidebook, textbook, or scientific journal}}. ====An example article==== For example, in the article on [[supply and demand]]: * almost certainly link "[[microeconomics]]" and "[[general equilibrium theory]]", as these are technical terms that many readers are unlikely to understand at first sight; * consider linking "[[price]]" and "[[Good (economics)|goods]]" only if these common words have technical dimensions that are specifically relevant to the topic. * do not link to the "United States", because that is an article on a very broad topic with no direct connection to supply and demand. * definitely do not link "wheat", because it is a common term with no particular relationship to the article on supply and demand, beyond its arbitrary use as an example of traded goods in that article. * Make sure that the links are directed to the correct articles: in this example, you should link [[good (economics)]], not [[good]], which is a disambiguation page. Many common dictionary words are ambiguous terms in Wikipedia and linking to them is often unhelpful to readers; "Good" is a surname and the name of albums, companies, etc., and the article title [[good]] is used to index those. ===Link clarity=== {{shortcut|WP:LINKCLARITY}} The article linked to should correspond to the term showing as the link as closely as possible given the context: for example, {{xt|When Mozart wrote [[Requiem (Mozart)|his Requiem]]}} rather than {{!xt|When Mozart wrote his [[Requiem (Mozart)|Requiem]]}}, or {{Xt|Previn conducted [[Requiem (Mozart)|Mozart's Requiem]]}} rather than {{!xt|Previn conducted Mozart's [[Requiem (Mozart)|Requiem]]}}&nbsp;– this makes it clear the link is to the article on Mozart's Requiem in particular, rather than that on requiems in general. The link target and the link label do not have to correspond to each other, but the link must be as intuitive as possible. Thus, one may have a link "{{xt|[[Danube|second-longest European river]]}}" with the target article [[Danube]]. For further detail, refer to the section {{section link||Piped links}}. ===Link specificity=== {{shortcut|WP:SPECIFICLINK}} Always link to the article on the most specific topic appropriate to the context from which you link: it will generally contain more focused information, as well as links to more general topics. {| class="wikitable" !What you type !How it appears !Specificity |- |<code><nowiki>[[Icelandic orthography]]</nowiki></code> || [[Icelandic orthography]] |Specific |- |<code><nowiki>[[Icelandic orthography|Icelandic]]</nowiki> orthography</code> || [[Icelandic orthography|Icelandic]] orthography |Related, but less specific |- |<code>Icelandic <nowiki>[[orthography]]</nowiki></code> || Icelandic [[orthography]] |Unspecific |- |<code>the <nowiki>[[flag of Tokelau]]</nowiki></code>|| the [[flag of Tokelau]] |Specific |- |<code><nowiki>the [[flag]] of [[Tokelau]]</nowiki></code> || the [[flag]] of [[Tokelau]] |Unspecific |- |<code><nowiki>[[Requiem (Mozart)|Requiem]]</nowiki></code>|| [[Requiem (Mozart)|Requiem]] |Specific |- |<code><nowiki>[[Requiem]]</nowiki></code>|| [[Requiem]] |Unspecific |} In each case the specific link is preferred. If there is no article about the most specific topic, do one of the following things: * Consider [[Wikipedia:Starting an article|creating the article]] yourself. * If an article on the specific topic does not yet exist, create a redirect page to the article about a more general topic, as described in section {{section link||Redirects}}. For example, if no article yet exists on the song "Sad Statue" from the album ''Mezmerize'', create a new article called [[Sad Statue]] that is a redirect to the article ''[[Mezmerize (System of a Down album)|Mezmerize]]''. * If there is no article on a more general topic either, then create a [[redlink|red link]], but first read {{section link||Red links}} below. When neither a redirect nor a red link appear appropriate, consider linking to a more general article instead. For example, instead of {{xt|[[Baroque hairstyles]]}}, write {{xt|[[Baroque]] hairstyles}}, {{xt|Baroque [[hairstyle]]s}}, {{xt|Baroque hairstyles}}, or {{xt|[[hairstyle]]s of the [[Baroque]]}} (but not {{xt|[[Baroque]] [[hairstyle]]s}} as [[#Sea of blue| two adjacent links]]), depending on the context. ====Section links==== {{further|Help:Link#Section linking (anchors)}} If an existing article has a section specifically about the topic, you can redirect or link directly to it, by following the article name with a number sign (<code>#</code>) and the name of the section. For example, [[Underpromotion]] is a redirect to {{section link|Promotion (chess)|Underpromotion}}, and in the article [[Quark]], the link [[Gluon#Eight gluon colors|eight gluon types]] (typed as <code><nowiki>[[Gluon#Eight gluon colors|eight gluon types]]</nowiki></code>) links to a specific section in the article Gluon. To link to a section within the same article, e.g. in the lead of [[Promotion (chess)]], write: <code><nowiki>[[#Promotion to rook or bishop|§ promotion to a rook or bishop]]</nowiki></code>. You can also use the {{tl|section link}} template for this purpose. ====Broken section links==== A problem can arise if the title of the section is changed for any reason, since this will break any incoming section links (if this occurs, incoming links will default to the top of the linked article). The simplest way to prevent this breakage is to add an {{tl|anchor}} template just below the section title, listing the section title, and (optionally) any obsolete titles or alternative titles. This method is easy to understand, reliable, and straightforward to maintain and update. For example:<br /><code><nowiki>==Section name==</nowiki></code><br /> <code><nowiki>{{anchor|Section name}}</nowiki></code><br /> <code><nowiki>{{anchor|Section name|Old name|Alternative name|Other name etc.}}</nowiki></code> It is good practice to place an anchor whenever the section is expected to be the target of an incoming wikilink, either from elsewhere in the same article, or from anywhere else outside the article. An alternative, supplementary method has been to add a hidden comment to the target section such as <code><nowiki><!-- "Quark" links here --></nowiki></code> so that someone changing the title of that section can fix the incoming links. The hidden message (<code><nowiki><!-- "Article" links here --></nowiki></code>) must be added to the target section with a break between the header and the hidden message:<br /><code><nowiki>==Target section==</nowiki></code><br /> <code><nowiki><!-- "Article" links here --></nowiki></code> If there is no break: <br /><code><nowiki>==Target section==<!-- "Article" links here --></nowiki></code><br /> problems arise; for example, the target section title is not added to the edit summary when the section edit button is clicked, and the article does not return to that section after editing. == Techniques == === Redirects === {{shortcut|MOS:RDR|MOS:REDIR}} {{main|Wikipedia:Redirect}} Let's assume for example you needed to link "poodle", and there was no article for poodles yet. You might want to create a redirect from "poodle" to "dog" as follows: Write the link in the text as if the "poodle" article existed: <code><nowiki>She owned a [[poodle]]</nowiki></code>. When you save or preview this, you will see: {{xt|She owned a [[WP:Red link example|poodle]]}}. Click on the red link to create the redirect page, and enter the code <code><nowiki>#REDIRECT</nowiki></code> followed by a space and a standard wikilink to the target article name (in our case, {{xt|Dog}}). The result should be: <code><nowiki>#REDIRECT [[Dog]]</nowiki></code>. The advantage of redirects over [[#Piped links|piped links]] is that they allow us to determine which pages link to the given topic using [[Special:WhatLinksHere]], which in turn allows us to * create a new article when a significant number of links to that topic exist (see [[WP:Don't fix links to redirects that are not broken]] and [[Wikipedia:Redirects with possibilities|Redirects with possibilities]]) * maintain links, e.g. by filtering incoming links and identifying related articles. (There is currently no way to apply Whatlinkshere directly to article sections.) To link to a redirect page without following the underlying redirect, use <code><nowiki>{{noredirect|PageName}}</nowiki></code>, replacing PageName with the name of the redirect page to link. === Piped links === {{shortcut|MOS:PIPE}} {{Main|Wikipedia:Piped link}} You may want to display a text for a link that is different from the linked article title. This can be achieved with what is called [[Wikipedia:Piped link|Piped links]]. Example: {{xt|<code><nowiki>[[Henry II of England|Henry II]]</nowiki></code>}}, which displays as {{xt|[[Henry II of England|Henry II]]}}. However, make sure that it is still clear what the link refers to without having to follow the link. Think about what the reader will believe the link is about. Example: When you use a link such as {{xt|<code><nowiki>[[Archery at the 2008 Summer Olympics|Archery]]</nowiki></code>}} (which displays as {{xt|[[Archery at the 2008 Summer Olympics|Archery]]}}), the reader will expect this link to go to a general article on archery, rather than {{xt|[[Archery at the 2008 Summer Olympics]]}}. The exception is when it is clear from the context that links go to specific articles, as in [[Template:2008 Summer Olympics calendar]], where all links go to the article about these specific games. *'''Plurals and other derived names.''' When forming plurals, you can do so thus: {{xt|<code><nowiki>[[apple]]s</nowiki></code>}} which includes the final "s" in the link like this: {{xt|[[apple]]s}}. This is easier to type and clearer to read in the source text than {{xt|<code><nowiki>[[apple|apples]]</nowiki></code>}}. This works not just for "s", but for any words that consist of an article name and some additional letters. For details, see [[Help:Link]]. (This does not work for [[affix]]es beginning with hyphens, apostrophes, or capital letters.) *'''Case sensitivity.''' Links are not sensitive to initial capitalization, so there is no need to use piping where the only difference between the text and the target is the case of the initial letter (Wikipedia article titles almost always begin with a capital, whereas the linked words in context often do not). However, links are case-sensitive for all but the initial character. {{shortcut|WP:EGG|WP:SUBMARINE}} *{{Anchor|EGG|SUBMARINE|Intuitiveness}}'''Intuitiveness.''' Keep piped links as intuitive as possible. Per the [[Wikipedia:Principle of least astonishment|principle of least astonishment]], make sure that the reader knows what to expect when clicking on a link. You should plan your page structure and links so that everything appears reasonable and makes sense. If a link takes readers to somewhere other than where they thought it would, it should at least take them somewhere that makes sense. For example, do not write this: : {{!xt2|Richard Feynman was also known for work in <code><nowiki>[[parton (particle physics)|particle physics]]</nowiki></code>.}} : The readers will not see the hidden reference to the parton model unless they click on or hover over the piped [[parton (particle physics)|particle physics]] link; in hard copy, the reference to partons is completely lost. (Such links are sometimes called "[[Easter egg (media)|Easter egg]] links" or "submarine links".) Instead, reference the article with an explicit "see also" or by rephrasing: : {{xt2|Richard Feynman was also known for work in <code><nowiki>[[particle physics]]</nowiki></code>, especially the <code><nowiki>[[parton (particle physics)|parton]]</nowiki></code> model.}} :Do not create links to names within names. For example, use [[Columbus Avenue (San Francisco)]], not [[Christopher Columbus|Columbus]] Avenue; [[Feynman diagram]], not [[Richard Feynman|Feynman]] diagram. This applies regardless of whether the outer link is a redlink; for example, the fact that [[Lafayette Avenue (Brooklyn)]] is a redlink does not permit the use of [[Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette|Lafayette]] Avenue. {{shortcut|MOS:NOPIPE}} *'''Piping and redirects.''' As per [[WP:NOTBROKEN]] and {{section link||Link specificity}} above, do not use a piped link where it is possible to use a redirected term that fits well within the scope of the text. For example, let's assume the page [[Papageno]] is a redirect to the page ''[[The Magic Flute]]'', and while you're editing some other article, you want to add a link to "Papageno". You may be tempted to avoid the redirect by directly linking to it with a pipe like this: {{!xt|<code><nowiki>[[The Magic Flute|Papageno]]</nowiki></code>}}. Instead, write simply {{xt|<code><nowiki>[[Papageno]]</nowiki></code>}} and let the system handle the rest. This has two added advantages: first, if an article is written later about the more specific subject (in this case, "Papageno"), fewer links will need to be changed to accommodate the new article; second, it indicates that the article is [[WP:Most wanted articles|wanted]]. An exception to this rule would be when linking to articles in [[WP:Did you know|Did you know]] (DYK) "[[Wikipedia:Did you know#DYK rules|hooks]]" [[Main Page#mp-dyk-h2|on the Main Page]], where piping links to avoid readers seeing a redirect notice is preferable, and the hook will only be live for a short time. ''(Also see [[WP:NOPIPE]])'' *'''Links to foreign language pages etc.''' See [[Help:Link|linking help]]. ==== {{anchor|Linking to sections of articles}}Piped links and redirects to sections of articles ==== {{shortcut|MOS:LINK2SECT}} {{see|Wikipedia:Manual of Style/Linking#Section links|Help:Link#Section linking (anchors)}} Linking to particular [[Wikipedia:Section|sections]] of articles can be useful, inasmuch as it can take the reader immediately to the information that is most focused on the original topic. If you decide not to use a [[#Redirects|redirect]], you have to use a piped link, because the format "Article name#Section name" is inappropriate for display in an article. The format for a subsection link is {{xt|<code><nowiki>[[Article#Section|name of link]]</nowiki></code>}}. Please note, section name is case sensitive. For example, to link to the "Culture" subsection of the [[Oman]] article, type {{xt|<code><nowiki>[[Oman#Culture|culture of Oman]]</nowiki></code>}} (which displays as [[Oman#Culture|culture of Oman]]). When doing this, add a hidden comment to the target section such as <code><nowiki><!-- the article WP:LINK links here --></nowiki></code> so that someone changing the title of that section can fix the incoming links. (Alternatively, use {{tlx|Anchor}} in case of a large number of links to the section.) {| align=right style="margin-left:24px; margin-bottom:20px" |History&nbsp;of&nbsp;''Topic'': {{xt|<tt>#REDIRECT&#91;[''Topic''#History]]</tt>}}<br> {{xt|&#91;[history of ''Topic'']]}} |- |{{!xt|&#91;[''Topic''#History&#124;history of ''Topic'']]}} |} Among topics useful for linking to, there are many which Wikipedia ''currently'' implements as article sections, but which are potentially notable enough to become standalone articles. For example, the article ''Eastern Anyshire'' can have a small ==History== section, but this does not preclude an article on the ''History of Eastern Anyshire'' to be written eventually. Usually, a [[WP:redirect|redirect]] page from a sub-topic to a general topic already exists, or should be created on demand. It is bad practice to make such links as Article#Section links explicitly, because navigation becomes inconvenient after the section is replaced by a summary of a new article. Instead, link through redirects, as [[WP:NOTBROKEN|it costs little]] and makes improvements easier. ===Links to Wikipedia's categories=== Wikipedia has categories of articles like {{xt|<code><nowiki>[[Category:Phrases]]</nowiki></code>}}; adding this to an article puts it into that category. You can link to a category by putting a colon in front. For example {{xt|<code><nowiki>[[:Category:Phrases]]</nowiki></code>}} links to [[:Category:Phrases]], and piping can be used: [[:Category:Phrases|Phrases]]. {{xt|<code><nowiki>{{see also cat|Phrases}}</nowiki></code>}} creates: {{see also cat|Phrases}} === Red links === {{Main|Wikipedia:Red link}} Overlinking in general is a style issue partly because of the undesirable effect upon readability. But if too many ''blue'' links is distracting (reducing the chance the article will be read), then a ''red'' link is even more so. The ''unassuming'' coloration of the text (probably black) is the most productive. In prose, if it seems that the level of red linking is overlinking, remember that red links have been found to be a driving force that encourage contributions<ref group="nb">Academic research has suggested that red links may be a driving force in Wikipedia growth; see {{cite journal |last1=Spinellis |first1=D. |author1-link=Diomidis Spinellis |last2=Louridas |first2=P. |author2-link=Panagiotis Louridas |year=2008 |title=The collaborative organization of knowledge |journal=[[Communications of the ACM]] |volume=51 |issue=8 |pages=68–73 |doi=10.1145/1378704.1378720 |quote=Most new articles are created shortly after a corresponding reference to them is entered into the system }} See also ''[[Wikipedia:Inflationary hypothesis of Wikipedia growth]]''.</ref>, and then use that fact to balance the perceived stylistic issues of "overlinking" the red links. (Legitimate red links are titles to unfulfilled coverage of topics that do not violate ''[[Wikipedia:What Wikipedia is not|What Wikipedia is not]]''.) Given a certain number of red links needed, if marking ''all'' of them could be overlinking, then just ''how many'' should be marked could be a style issue, and just ''which ones'' are priority is a helpful contribution. In [[WP:lists|lists]], overlinking red links can occur when every item on a list is a red link. If the list is uniform, where each item is obviously qualified for an article, a ''single'' red link (or blue link) could indicate that. If the list is not uniform, the research effort to mark all possible red links is a risky investment: while red means "approved" status, "black" remains ambiguous, even though it meant "disapproved" ''after research''. Valid [[Wikipedia:Requested_articles|requests]] for the future creation of each title in a list, or in prose, may also be a risky investment when the number of red links could be perceived by ''other'' editors as overlinking, and then removed before the investment was fruitful. The removal of massive numbers of red links from an overlinked list is best handled by an editor skilled in the automation of [[text processing]]. Red links can also be removed if they violate policy or the [[WP:red links|guideline for red links]], but otherwise red links do not have an expiration date. If you remain convinced there is overlinking of red links, consider turning some of them blue. The methods to do so are by creating a simple [[Wikipedia:Stub|stub]], a [[WP:redirect|redirect]], or a [[WP:disambiguation|disambiguation]] page. All of these require the certainty that the red link was legitimate in the first place, such as the conventions on [[Wikipedia:Naming conventions|naming]] and [[Wikipedia:AT|titling]]. === Checking links as they are created === {{shortcut|WP:TESTLINK}} One of the most common errors in linking occurs when editors do not check to see whether a [[Help:Link|link they have created]] goes to the intended location. This is especially true when a mistake is not obvious to the reader or to other editors. The text of links needs to be exact, and many Wikipedia destinations have a number of similar titles. To avoid such problems, which can be irritating for readers, the following procedure is recommended, especially for editors who are new to creating links. #Carefully key in the link. #Click on "Show preview". #In the display-mode, click on the links (or open them in a new browser [[Tab (GUI)|tab]]) to check they go where you intend; if they do not, fix them. If a destination page does not appear to exist, do a quick search to determine whether the article has a differently worded title or the subject is treated in a section of another article. Adjust the link accordingly or leave it as a red link. #Return to the "Show preview" page using your browser's return button (or close the browser tab showing the linked article). #Click on "Save page". By following [[Wikipedia:Naming conventions|naming conventions]], an internal link will be much more likely to lead to an existing article. When there is not yet an article about the subject, a good link will make the creation of a correctly named article much easier for subsequent writers. == Specific cases == ===<span id="Chronological items"></span><span id="Year linking"></span><span id="Month-and-day linking"></span>Linking month-and-day or year === {{shortcut|WP:DATELINK|WP:YEARLINK}} Month-and-day articles (e.g. [[February 24|February&nbsp;24]] and [[July 10|10&nbsp;July]]) and year articles (e.g. [[1795]], [[1955]], [[2007]]) should not be linked unless the linked date or year has a significant connection to the subject of the linking article, beyond that of the date itself, so that the linking enhances the reader's understanding of the subject. For example: *The date (or year) should not be linked in a sentence such as (from [[Sydney Opera House]]): "{{xt|The Sydney Opera House was made a UNESCO World Heritage Site on 28 June 2007}}", because little if any content of either [[June 28|June&nbsp;28]] or [[2007]] is germane to either UNESCO, World Heritage Sites, or the Sydney Opera House. *The years of birth and death of architect [[Philip C. Johnson|Philip Johnson]] should not be linked, because little if any content of [[1906]] or [[2005]] enhance the reader's understanding of Johnson or his work. *[[Timeline of World War II (1942)]] might be linked to from another article about WWII *[[1787 in science]] might be linked from a passage discussing a particular development in the metric system which occurred in that year. However, in intrinsically chronological articles ([[1789]], [[January]], and [[1940s]]), links to specific month-and-day, month-and year, or year articles are not discouraged. Commemorative days ([[Saint Patrick's Day]]) are not considered month-and-day items for the purposes of the above. ===Units of measurement that aren't obscure {{anchor|Units}}=== Units should generally only be linked to if they are likely to be obscure to readers of the article, or if they are being discussed (see [[use–mention distinction]]). So, for example, the [[troy ounce]] or [[bushel]], the [[candela]], [[mho]] or [[millibarn]] might be considered obscure. Units that are relatively common generally don't need to be linked. Other units may be obscure in some countries, but well known in others (such as metric system units, which are not well known in the United States) and so linking them may be useful, unless a [[MOS:CONVERSIONS|conversion]] is present, as in {{xt|{{convert|20|C|F}}}} or {{xt|{{convert|68|F|C}}}}—practically all readers will understand at least one of the measures. <!-- The following table shows some (but not all) units considered to be not-obscure. {| class="wikitable" ! Quantity !! Not obscure in US !! Not obscure in UK !! Not obscure in rest of world |- | Length, area, volume || || Metre/meter || Metre/meter |- | Length, area, volume || Inch, foot, yard, mile || Inch, foot, yard, mile || |- | Area || Acre || Acre, hectare || Hectare |- | Volume || Litre/liter || Litre/liter || Litre/liter |- | Volume || US fluid ounce, pint, quart, gallon || imperial fluid ounce, pint, quart, gallon || |- | Mass || || Gram || Gram |- | Mass || Ounce, pound, short ton || Ounce, pound, stone, tonne || tonne |- | Time || Second, minute, hour, day, week, month, year, decade, century, millennium || second, minute, hour, day, week, fortnight, month, year, decade, century, millennium || second, minute, hour, day, week, month, year, decade, century, millennium |- | Speed || Mile per hour || <not-obscure unit of length> divided by time || <not-obscure unit of length> divided by time |- | Temperature || °F || °C || °C |- | Power || Watt, kilowatt || Watt, kilowatt || Watt |- | Power || Horsepower || Horsepower || |- | Energy || Kilowatt hour || <not-obscure unit of power> multiplied by time || <not-obscure unit of power> multiplied by time |- | Energy || Calorie || Calorie || Calorie |- | Voltage || Volt || Volt || Volt |- | Frequency || Hertz || Hertz || Hertz |- | Information || Bit, byte || Bit, byte || Bit, byte |- | Other || || Prefixes milli, centi, kilo, mega, giga applied to <not obscure SI units> || Prefixes milli, centi, kilo, mega, giga applied to <not obscure SI units> |- | Other || || Squares and cubes of <not obscure units> || Squares and cubes of <not obscure units> |} --> ==External links section== {{main|Wikipedia:External links}} Wikipedia is not a link collection, and an article comprising only links is contrary to what the [[WP:NOT#LINKS|"what Wikipedia is not" policy]] dictates. === Syntax === The syntax for referencing a [[URL]] is simple. Just enclose it in single brackets with a space between the URL and the text that will be displayed when the page is previewed or saved: :<code><nowiki>[http://www.example.org Text to display]</nowiki></code> The text will display as: :[http://www.example.org Text to display] The URL must begin with <code><nowiki>http://</nowiki></code> or another common protocol, such as <code><nowiki>ftp://</nowiki></code> or <code><nowiki>news://</nowiki></code>. If no protocol is used, the square brackets will display normally&nbsp;– [like this]&nbsp;– and can be used in the standard way. In addition, putting URLs in plain text with no markup automatically produces a link, for example <code><nowiki>http://www.example.org/</nowiki></code> → {{xt|http://www.example.org/}}. However, this feature may disappear in a future release. Therefore, in cases where you wish to display the URL because it is intrinsically valuable information, it is better to use the short form of the URL (domain name) as the optional text: <code><nowiki> [http://www.example.org/ example.org]</nowiki></code> produces {{xt|[http://www.example.org/ example.org]}}. === Link titles === {{main|Wikipedia:Embedded citations}} You should not add a descriptive title to an embedded HTML link within an article. Instead, when giving an embedded link as a source within an article, simply enclose the URL in square brackets, like this: <code><nowiki>[http://www.guardian.co.uk/usa/story/0,12271,1650417,00.html]</nowiki></code> → {{xt|[http://www.guardian.co.uk/usa/story/0,12271,1650417,00.html]}}. However, you should add a descriptive title when an external link is offered in the References, Further reading, or External links section. This is done by supplying descriptive text after the URL, separated by a space and enclosing it all in square brackets. For example, to add a title to a bare URL such as <code><nowiki>http://en.wikipedia.org/</nowiki></code> (this is rendered as {{xt|http://en.wikipedia.org/}}), use the following syntax: <code><nowiki>[http://en.wikipedia.org/ an open-content encyclopedia]</nowiki></code> (this is rendered as "{{xt|[http://en.wikipedia.org/ an open-content encyclopedia]}}"). Generally, URLs are ugly and uninformative; it is better for a meaningful title to be displayed rather than the URL itself. For example, {{xt|[http://www.esa.int/export/esaCP/index.html European Space Agency website]}} is much more reader-friendly than {{xt|http://www.esa.int/export/esaCP/index.html}}. There may be exceptions where the URL is well known or is the company name. In this case, putting both the URL and a valid title will be more informative: for example, {{xt|[http://www.esa.int/export/esaCP/index.html European Space Agency website, www.esa.int]}}. If the URL ''is'' displayed, make it as simple as possible; for example, if the <code>index.html</code> is superfluous, remove it (but be sure to check in preview mode first). The "printable version" of a page displays all URLs in full, including those given a title, so no information is lost. === URLs as embedded (numbered) links === Without the optional text, external references appear as automatically numbered links: For example, :<code><nowiki>[http://en.wikipedia.org/]</nowiki></code> is displayed like this: :[http://en.wikipedia.org/] When an embedded HTML link is used to provide an inline source in an article, a numbered link should be used after the punctuation, like this, [http://en.wikipedia.org/wiki/WP:CITE] with a full citation given in the References section. This style of referencing is not recommended, because such links are susceptible to [[WP:LR|link rot]]. See [[Wikipedia:Cite sources]] and [[Wikipedia:Verifiability]] for more information. When placed in the References and External links sections, these links should be expanded with link text, and preferably a full citation, including the name of the article, the author, the journal or newspaper the article appeared in, the date it was published, and the date retrieved. === Position in article === {{main|Wikipedia:ORDER}} Embedded links that are used to support information in an article are positioned in the same manner as any other reference in the article, following the usual standards about [[Wikipedia:Citing sources#Embedded links|citation formatting]] and [[WP:REFPUNC|placement in relation to punctuation]]. Links that are '''not''' used as sources can be listed in the External links section, like this: : <code><nowiki>== External links ==</nowiki></code> : <code><nowiki>* [http:// </nowiki></code> : <code><nowiki>* [http:// </nowiki></code> As with other top-level headings, two equal signs should be used to mark up the external links heading (see [[Wikipedia:Manual_of_Style/Layout#Headings|Headings]]). ''External links'' should always be the last section in an article. It precedes categories and some kinds of [[WP:NAVBOX|navigation templates]]. If there is a dispute on the position of an embedded link, consider organizing alphabetically. === Non-English-language sites === Webpages in English are highly preferred. Linking to non-English pages may still be useful for readers in the following cases: * when the website is the subject of the article * when linking to pages with maps, diagrams, photos, tables (explain the key terms with the link, so that people who do not know the language can interpret them) * when the webpage contains information found on no English-language site of comparable quality, and is used as a citation (or when translations on English-language sites are not authoritative). If the language is one that most readers could not be expected to recognize, or is for some other reason unclear from the name of the publication or the book/article/page title, consider indicating what language the site is in. *Example: {{xt|[http://www.kohajone.com/ ''Koha Jonë''], an Albanian-language newspaper from [[Tirana]]}} *Example: {{Xt|[http://www.elpais.es/ ''El País''], a Spanish-language newspaper from [[Madrid]]}} You can also indicate the language by putting a language icon after the link. This is done using [[Template:Language icon]] by typing <code><nowiki>{{Language icon|<language code>}}</nowiki></code>. For example, <code><nowiki>{{Language icon|es}}</nowiki></code> displays as: {{xt|{{Language icon|es}}}}. Alternatively, type <code><nowiki>{{</nowiki><var>xx</var> icon<nowiki>}}</nowiki></code>, where <code><var>xx</var></code> is the language code. For example, <code><nowiki>{{pl icon}}</nowiki></code> gives: {{xt|{{pl icon}}}}. See [[:Category:Language icon templates]] for a list of these templates and the [[list of ISO 639 codes]]. When using one of the {{cs1}} or {{cs2}} templates, instead of the {{tld|xx icon}} or {{tld|language icon}} templates, use the {{para|language}} parameter. This parameter accepts language names or [[List of ISO 639-1 codes|ISO 639-1]] language codes. === File type and size === If the link is not to an [[HTML]] or [[PDF]] file (the latter is identified automatically by the software with an icon like this: {{xt|[http://www.example.com/test.pdf]}}), identify the file type. Useful templates are available: {{tl|DOClink}}, {{tl|RTFlink}}. If a [[browser plugin]] is required to view the file, mention that as well. If a link is to a PDF file but doesn't end with <code>.pdf</code>, you can put a <code>#.pdf</code> at the end to flag it as a PDF. If the link is to a large file (in the case of HTML, consider the size of the entire page, including the images), a note about that is useful too. Someone with a slow (or expensive) connection may decide not to use it. == Interwiki links == {{main|Help:Interlanguage links|Help:InterWikimedia links}} ===Linking=== Interwiki links can take the form of: :<code><nowiki>[[wiktionary:article]]</nowiki></code> which appears as: [[wiktionary:article]] The pipe symbol suppresses the prefix: :<code><nowiki>[[wiktionary:article|]]</nowiki></code> → [[wiktionary:article|article]] Adding text after the pipe allows different text: :<code><nowiki>[[wiktionary:article|Any text]]</nowiki></code> → [[wiktionary:article|Any text]] To avoid reader confusion, inline interlanguage, or interwiki, linking within an article's body text is generally discouraged. Exceptions: [[Wiktionary]] and [[Wikisource]] entries may be linked inline (e.g. to an unusual word or the text of a document being discussed), and {{tl|ill}}, {{tl|ill2}}, or {{tl|ill-WD}} templates may be helpful in some cases to show both a [[WP:RED|red link]] and an interlanguage link.{{explain}} ===Floating boxes=== {{wikiquote|Jimmy Wales}}Floating boxes for links to articles in other Wikimedia Foundation projects such as Wiktionary and Wikiquote can be done with special link templates such as <code><nowiki>{{Wikiquote|Jimmy Wales}}</nowiki></code>. These will display as a box with a logo. Similar templates exist for some free content resources that are not run by the Wikimedia Foundation. These boxes are formatted in light green to distinguish them from Wikipedia's official sister projects. A list of such templates can be found at [[Wikipedia:List of templates linking to other free content projects]]. == Link maintenance == Linking and continual change are both central features of Wikipedia. However, continual change makes linking vulnerable to acquired technical faults, and to the later provision of different information from that which was originally intended. This is true of both "outgoing" links (''from'' an article) and "incoming" links (''to'' an article). *''Outgoing links:'' These should be checked from time to time for unintended changes that are undesirable. If the opportunity arises to improve their formatting, appropriateness, and focus, this should be done. *''Incoming links:'' Creating an article will turn blue any existing red links to its title (proper redlinks are created only in the hope that an article will eventually be written). Therefore, when creating an article, it is wise to check "What links here" to identify such redlinks, if any, and that they are appropriate. <!--==Transclusion in talk pages via linking== [[WP:Transclusion|Transclusion]] means the inclusion of the content of one document in another document by reference, such as by linking. It is best to use transclusion linking rather than copying entire sections, such as in talk page discussions, so as to avoid [[Wikipedia:Article_creep#Talk_page_creep|article creep]].--> ==See also== {{Columns-list|colwidth=30em| * [[Help:Contents/Browse/Links]] * [[Help:Interwikimedia links]] * [[Help:Link color]] * [[Wikipedia:Red link]] ([[example red link]]) * [[Wikipedia:Links to disambiguating pages]] * [[Wikipedia:Links to (disambiguation) pages]] * [[Wikipedia:Linky tutorial]] * [[Wikipedia:Integrate]] * [[Wikipedia:Walled garden]] * [[Wikipedia:Dead-end pages]], pages without internal links * [[Wikipedia:Orphan]], pages without incoming links * [[Wikipedia:WikiProject Orphanage]], editors dedicated to clearing up the immense backlog of orphaned articles * {{Section link|Wikipedia:What Wikipedia is not|Wikipedia is not an indiscriminate collection of information}} * [[Wikipedia:Wikipedia doesn't use Allwiki]], the idea that every single word should be a link * [[Template:Dead end]] * [[Template:Underlinked]] * <s>[[Template:Wikify]]</s> (deprecated) * [[Template:Dead link]] }} ==Notes== <references group="nb" /> ==References== <references /> ==External links== *{{cite journal |last1=Silvers |first1=V. L. |last2=Kreiner |first2=D. S. |date=1997 |title=The Effects of Pre-existing Inappropriate Highlighting on Reading Comprehension |journal=Reading Research and Instruction |volume=36 |issue=3 |pages=217–223 |doi=10.1080/19388079709558240 |id={{MASID|3889799}} }} {{Style wide}} [[Category:Wikipedia Manual of Style (content)]] [[Category:Wikipedia link help]] hf0gl169xfm9qlaukn0asv9207q4q6m 0 75106 837996 783909 2026-04-30T05:23:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837996 wikitext text/x-wiki '''ਐਟ ਚਿੰਨ੍ਹ (@)''', ਜਿਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਐਟ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲੇਖਾਂਕਨ ਅਤੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਚਲਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ 'ਦੀ ਦਰ ਉੱਤੇ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ: 5 ਗੇਦਾਂ @ INR 5=INR 25)<ref>See, for example, Browns Index to Photocomposition Typography (p. 37), Greenwood Publishing, 1983, {{ISBN|0946824002}}</ref>। ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ''ਤੇ ਸਥਿਤ' ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਈ-ਮੇਲ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਮਾਜਕ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਟਵਿੱਟਰ]] ਅਤੇ [[ਫੇਸਬੁੱਕ]] ਉੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਦਸਿਅਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਸਰਗ (ਉਦਾਹਰਨ; @ ਸਦਸਿਅਨਾਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੜੀ, ਸਬੰਧ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਪ੍ਰਤਿਅਕਸ਼ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|At sign|ਐਟ (ਚਿੰਨ੍ਹ)}} * [http://www.smithsonianmag.com/science-nature/The-Accidental-History-of-the-at-Symbol-165593146.html "The Accidental History of the @ Symbol "], ''[[Smithsonian magazine]]'', September 2012, Retrieved June 2013. * The @-symbol, [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/07/the-symbol-part-1-of-2/ part 1], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/07/the-symbol-intermission/ intermission], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/08/the-symbol-part-2-of-2/ part 2], [http://www.shadycharacters.co.uk/2011/08/the-symbol-addenda/ addenda], ''[http://www.shadycharacters.co.uk/ Shady Characters ⌂ The secret life of punctuation]'' August 2011, Retrieved June 2013. * [http://www.lrb.co.uk/v31/n10/soar01_.html "Daniel Soar on @"], ''[[London Review of Books]]'', Vol. 31 No. 10, 28 May 2009, Retrieved June 2013. * [https://web.archive.org/web/20070120072115/http://www.ascii64.org/ ascii64 – the @ book – free download (creative commons) – by patrik sneyd – foreword by luigi colani)] November 2006, Retrieved June 2013. * [http://www.herodios.com/atsign.htm A Natural History of the @ Sign] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190710080914/https://www.herodios.com/atsign.htm |date=2019-07-10 }} The many names of the at sign in various languages, 1997, Retrieved June 2013. * [http://www.linguistlist.org/issues/7/7-968.html Sum: the @ Symbol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916152854/http://linguistlist.org/issues/7/7-968.html |date=2014-09-16 }}, ''LINGUIST List 7.968'' July 1996, Retrieved June 2013. * [http://www.worldwidewords.org/articles/whereat.htm Where it's At: names for a common symbol] ''[http://www.worldwidewords.org/ World Wide Words]'' August 1996, Retrieved June 2013. * [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1560600/Chinese-parents-choose-to-name-their-baby-.html UK Telegraph Article: Chinese parents choose to name their baby "@"] August 2007, Retrieved June 2013. * [https://medium.com/technology-and-language/f75dbde2b04 Tom Chatfield tells the story of the @ sign on Medium] * [https://www.bbc.com/ideas/videos/elephants-trunk-the-story-of-the-sign/p05tcymd?playlist=favourites An amusing video from BBC Ideas]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੰਨ੍ਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਚਾਰਣ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] qu0c0pct78q3rlyphnzaevzw69pgtvj 0 78824 838038 712994 2026-04-30T10:43:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838038 wikitext text/x-wiki {{Infobox Election | election_name = ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2016 | country = ਭਾਰਤ | type = ਸੰਸਦੀ | ongoing = no | previous_election = Kerala State legislative assembly election, 2011 | previous_year = 2011 | next_election = Kerala Legislative Assembly election, 2021 | next_year = 2021 | election_date = {{Start date|2016|05|16}} | seats_for_election = All 140 seats in the [[Legislature of Kerala]] | image1 = [[File:V. S. Achuthanandan 2008.jpg|120x120px]] | leader1 = [[V S Achuthanandan]] | leader_since1 = | last_election1 = 68 ਸੀਟਾਂ | party1 = ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) | alliance1 = [[Left Democratic Front|LDF]] | leaders_seat1 = [[ਮਾਲਮਪੁਜ਼ਾ]] | seats_before1 = 68 | seats_needed1 = | seats1 = 91 | seat_change1 = {{increase}}23 | popular_vote1 = | percentage1 = 43.31% | swing1 = | image2 = [[File:Oommen Chandy, Chief Minister of Kerala.jpg|120x120px]] | leader2 = [[ਊਮੇਨ ਚੰਡੀ]] | leader_since2 = | party2 = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ | alliance2 = [[United Democratic Front (India)|UDF]] | leaders_seat2 = [[Puthuppally, Kottayam|Puthuppally]] | last_election2 = 72 ਸੀਟਾਂ | seats_before2 = 72 | seats_needed2 = | seats2 = 47 | seat_change2 = {{decrease}}25 | popular_vote2 = | percentage2 = 38.86% | swing2 = | map_caption = [[List of constituencies of Kerala Legislative Assembly|Kerala Assembly Constituencies]] | title = [[Chief Minister of Kerala|Chief Minister]] | posttitle = [[Chief Minister of Kerala|Chief Minister]] | before_election = [[Oommen Chandy]] | before_party = ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ | after_election = [[ਪਿਨਾਰਾਏ ਵਿਜੇਅਨ]] | after_party = ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) | party_colour=|alliance3=[[National Democratic Alliance (India)|NDA]]|colour3=FF9933|last_election3=0 seats| leader3=[[Kummanam Rajasekharan]] | leaders_seat3=[[Vattiyoorkavu]] | party3=[[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਬੀਜੇਪੀ]] | image3=[[File:Kummanam.jpg|120x120px]] | seats_before3=0 | seats3=1 | seat_change3={{increase}}1 | percentage3 = 15.01% | swing3 = }} [[File:Map_of_Kerala_showing_2016_Assembly_Election_Results.svg|thumb]] '''ਕੇਰਲ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ''' [[ਕੇਰਲ]] ਦੀ 14ਵੀਂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਲਈ 16 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ।<ref name="et1">{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bjp-scores-as-ldf-wins-kerala-local-elections/articleshow/49705644.cms|title=BJP scores as LDF wins Kerala local elections|accessdate=2015-11-08|publisher=The Economic Times}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ 140 ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 77.35% ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 75.12% ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ 19 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|title=Final voter turnout in Kerala is 77.35 percent|url=http://www.abplive.in/india-news/final-voter-turnout-in-kerala-is-77-35-percent-343482|publisher=ABP Live|date=17 May 2016|access-date=21 ਮਈ 2016|archive-date=19 ਮਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519005804/http://www.abplive.in/india-news/final-voter-turnout-in-kerala-is-77-35-percent-343482|dead-url=yes}}</ref> ==ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਗੱਠਜੋੜ== === [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ (ਭਾਰਤ)]] === {| class="wikitable" |- ! ਲੜੀ ਨੰਬਰ: !! ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ!! ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਝੰਡਾ!!ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਲੀਡਰ |- | 1 || [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] || [[File:Indian National Congress Flag.svg|50px]] || [[V. M. Sudheeran]] |- | 2 || [[ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਅਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ||[[File:Flag of the Indian Union Muslim League.svg|50px]] ||[[Sayed Hyderali Shihab Thangal]] |- | 3 || [[ਕੇਰਲਾ ਕਾਂਗਰਸ (M)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]] || [[K. M. Mani]] |- | 4 || [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਭਾਰਤ)]] ||[[File:RSP-flag.svg|50px]] || [[ਏ.ਏ. ਅਜ਼ੀਜ਼]] |- | 5 || [[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੁਨਾਈਟਡ)]] || [[File:Janata Dal (United) Flag.svg|50px]] ||[[M. P. Veerendra Kumar]] |- | 6 || [[ਕੇਰਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਜੈਕੋਬ)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]] || [[ਜੋਨੀ ਨੈਲੋਰ]] |- | 7 || [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] ||[[File:CMP-banner.svg|50px]] || [[ਸੀਪੀ ਜੋਨ]] |} '''Supports UDF''' {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !! Name of the Party !! Party Flag!! Party Leader in Kerala |- | 1 || [[Revolutionary Socialist Party of Kerala (Bolshevik)]] || || [[A. V. Thamarakshan]]<ref>http://m.thehindu.com/news/national/kerala/rspb-offers-support-to-udf/article8221402.ece</ref> |- | 2 || [[All।ndia Forward Bloc]] || || V. Ram Mohan |- | 3 || [[Kerala Congress (Secular)]] | [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px|border]] | [[T. S. John]] |- |4 || [[Janadhipathya Samrakshana Samithi]] (National)|| || Alex Dominic |} === [[Left Democratic Front]] === {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !! Name of the Party !! Party Flag!! Party Leader in Kerala |- | 1 || [[Communist Party of।ndia (Marxist)]] || [[File:South Asian Communist Banner.svg|50px]] || [[Kodiyeri Balakrishnan]] |- | 2 || [[Communist Party of।ndia]] ||[[File:CPI-banner.svg|50px]] || [[Kanam Rajendran]] |- | 3 || [[Janata Dal (Secular)]] || [[File:Indian election symbol female farmer.svg|50px]] || [[Mathew T. Thomas]] |- | 4 || [[Kerala Congress (Anti-merger Group)|Kerala Congress (Skaria Thomas)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px|border]] || [[Skaria Thomas]] |- | 5 || [[Indian National Congress (Socialist)|Indian Congress (Socialist)]] || || [[Kadannappalli Ramachandran]] |} '''Supports LDF''' {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !! Name of the Party !! Party Constituemncy!! Party Leader in Kerala |- | 1 || [[Janadhipathya Kerala Congress]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px|border]] || [[Francis George (politician)|Francis George]] |- | 2 || [[Indian National League]] || [[File:INL FLAG.png|50px]] || [[S. A. Puthiya Valappil]] |- | 3 || [[Kerala Congress (B)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px|border]]|| [[R. Balakrishna Pillai]] |- | 4 || [[Communist Marxist Party ]](Aravindakshan) || [[File:CMP-banner.svg|50px|CMP flag]] || [[K. R. Aravindakshan]] |- | 5 || [[Revolutionary Socialist Party (Leninist)]] || [[File:RSP-flag.svg|50px|border]]|| [[Kovoor Kunjumon]] |- | 6 || [[Janadhipathya Samrakshana Samithi]] || || [[K. R. Gowri Amma]] |- | 7 || [[National Secular Conference]] || || [[P. T. A. Rahim]] |} === [[National Democratic Alliance (India)|National Democratic Alliance]] === {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !!Name of the Party !! Party Flag!! Party Leader in Kerala |- | 1 || [[Bharatiya Janata Party]] |||| [[Kummanam Rajasekharan]] |- | 2 || [[Bharath Dharma Jana Sena]] || || [[Thushar Vellappally]] |- | 3 || [[Kerala Congress (Thomas)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]]|| [[P. C. Thomas]] |- | 4 || [[Janadhipathya Rashtriya Sabha]] || || [[C. K. Janu]] |- | 5 || [[Kerala Congress (Nationalist)]] || [[File:Kerala-Congress-flag.svg|50px]] || Kuruvilla Matthew |- | 6 || [[Janadhipathya Samrakshana Samithi]] (Rajan Babu)|| || [[A. N. Rajan Babu]] |- | 7 || [[Lok Janshakti Party]] || [[File:Lok Janshakti Party Flag.svg|50px]] || M. Mehaboob |- | 8 || [[Kerala Vikas Congress]] || || Jose Chemperi |- | 9 || [[Praja Socialist Party]]|| || Hariprasad C. |- |10||[[Secular National Dravida Party]] || || Suvarna Kumar |- | 1|| National Democratic Party(Secular)|| || B. Premanathan |- |12|| Socialist Janata Dal(Rajendran) || || P. V. Rajendran |- |13||[[Pravasi Nivasi Party]]|| || Vellayani Sreekumar |- |14||Ganaka Sabha || || |} ''Supports NDA'' {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !! Name of the Party !! Party Flag!! Party Leader in Kerala |- |1|| Bhartiya Karma Sena|| || C. Murugappan Achary |- |2||Christian Democratic Party|| ||Saju Maliyekkal |} ===Left United Front=== {| class="wikitable" |- ! Sl.No: !!Name of the Party !! Party Flag!! Party Leader in Kerala |- | 1 || [[Revolutionary Marxist Party]] || || [[T. L. Santhosh]] |- | 2 || [[Socialist Unity Centre of।ndia (Communist) ]]<ref>{{Cite web|url=http://kerala.sucicommunist.org/%E0%B4%8E%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E2%80%8C%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%B8%E0%B4%BF%E0%B4%90%E0%B4%95%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AE%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B5%82%E0%B4%A3%E0%B4%BF%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%B1%E0%B5%8D/|title=എസ്‌യുസിഐ(കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ്) കേരളത്തിൽ 32 മണ്ഡലങ്ങളിൽ മത്സരിക്കും|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2016-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528225105/http://kerala.sucicommunist.org/%e0%b4%8e%e0%b4%b8%e0%b5%8d%e2%80%8c%e0%b4%af%e0%b5%81%e0%b4%b8%e0%b4%bf%e0%b4%90%e0%b4%95%e0%b4%ae%e0%b5%8d%e0%b4%ae%e0%b5%8d%e0%b4%af%e0%b5%82%e0%b4%a3%e0%b4%bf%e0%b4%b8%e0%b5%8d%e0%b4%b1%e0%b5%8d/|url-status=dead}}</ref> |[[File:SUCI flag.svg|frameless|50x50px]] |C. K. Lukose |- | 3|| [[Marxist Communist Party of।ndia (United)]] || || [[M. Rajan]] |} === Parties not in any Coalition === {| class="wikitable" !Sl. No: !Name of the Party !Party Flag !Party Leader in Kerala |- |1 |[[Welfare Party of।ndia]]<ref>{{Cite web|url=http://digitalpaper.mathrubhumi.com/c/9233808|title=Clipping of Mathrubhumi Printing and Publishing – Palakkad|website=digitalpaper.mathrubhumi.com|access-date=2016-03-21|archive-date=2016-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404190108/http://digitalpaper.mathrubhumi.com/c/9233808|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.madhyamam.com/kerala/2016/mar/06/182269|title=21 മണ്ഡലങ്ങളില്‍ വെല്‍ഫെയര്‍ പാര്‍ട്ടി സ്ഥാനാര്‍ഥികളായി|website=Madhyamam|access-date=2016-03-21}}</ref> | |Hameed Vaniyambalam |- |2 |[[Social Democratic Party of।ndia]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mangalam.com/print-edition/keralam/415991|title=എസ്‌.ഡി.പി.ഐ. 34 സ്‌ഥാനാര്‍ഥികളെ പ്രഖ്യാപിച്ചു {{!}} mangalam.com|last=alantechnologies.net|website=www.mangalam.com|access-date=2016-03-21}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[File:SDPI Flag.jpg|frameless|50x50px]] |K. M. Ashraf |- |3 |[[Bahujan Samaj Party]] |[[File:Elephant Bahujan Samaj Party.svg|frameless|50x50px]] |J. Sudhakaran |- |4 |[[All।ndia Trinamool Congress]]<ref>{{Cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/tmc-announces-candidates-for-70-constituencies-in-kerala/1/618425 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-05-21 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505185933/http://indiatoday.intoday.in/story/tmc-announces-candidates-for-70-constituencies-in-kerala/1/618425 |dead-url=yes }}</ref> |[[File:All India Trinamool Congress flag.svg|50px]] |Manoj Sankaranellur |- |5 |[[Peoples Democratic Party (India)|Peoples Democratic Party]] | | [[Abdul Nazer Mahdani|Abdul Nasar Madani]] |- |6 |[[Shiv Sena]] | [[File:Shiv Sena-1575560401.jpg|50px|Shiv Sena Logo]] |M.S. Bhuvanachandran |- |7 |[[All।ndia Anna Dravida Munnetra Kazhagam]] | [[File:Flag of AIADMK.svg|50px]] |A. L. Pradeep |- |8 |[[Communist Party of।ndia (Marxist-Leninist)]] | |M. K. Dasan |- |9 |[[Samajwadi Party]] | |N. O. Kuttappan |- |10 |[[Ambedkarite Party of।ndia]] | | |- |12 | [[Kerala Janatha Party]] | | |- |13 |[[Indian Gandhiyan Party]] | | |- |14 |[[Aam Aadmi Party]] | | |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਕੇਰਲ]] 88534l7dj48jcu3bc9jqxk1j2kbevm3 0 79158 837955 602293 2026-04-29T21:35:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837955 wikitext text/x-wiki [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ '''ਵਾਈਟ ਹੋਲ''', [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੋਂ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ [[ਪਦਾਰਥ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇਹ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਲਟਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ (ਬਲੈਕ ਹੋਲ) ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ। ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ [[ਚਿਰਸਥਾਈ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਹੱਲ, ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੇ [[ਭੂਤਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਈਟਹੋਲ ਦਾ ਖੇਤਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Carroll |first=Sean M. |title=Spacetime and Geometry |url=https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean |date=2004 |publisher=Addison Wesley |isbn=0-8053-8732-3|edition=5.7}}</ref> ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਹਨਾਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਲਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀੰ ਰੱਖਦਾ ਜੋ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਕਰਾਓ]] ਰਾਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦੇਖੀ/ਪਰਖੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੰਦਰਲੀ ਕੁੱਲ ਸ਼ੁੱਧ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਜਾਂ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਇਸ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵੱਲ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ, ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ [[ਪੁੰਜ]], [[ਚਾਰਜ]], ਅਤੇ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਵਰਗੀਆਂ [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]]ਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਤਰਾਂ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦੇ [[ਇਵੈਂਟ-ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ]] {{citation needed|date=September 2015}} ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ (ਭਾਵੇਂ [[ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਾਏ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਹੱਲ]] ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦਾ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਇੱਕ ਬਲੈਕਹੋਲ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ)। ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਕਾਰਨ [[ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕਾਰਨ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ [[ਐਕਸਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ]] (ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ) ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁੱਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ [[ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਸਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] [[ਹਾਕਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਨਿਕਾਸ]] ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ [[ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਗੈਸ ਨਾਲ ਤਾਪ-ਸੰਤੁਲਨ ([[ਥਰਮਲ-ਇਕੁਅਲੀਬਰੀਅਮ]]) ਤੱਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ [[ਤਾਪ-ਸੰਤੁਲਨ]] ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਪਲਟ-ਸਥਿਰਤਾ ([[ਟਾਈਮ-ਰਿਵਰਸਲ-ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]] ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਾਪ-ਸੰਤੁਲਨ [[ਅਵਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਪਲਟ ਤਾਪ-ਸ਼ੱਤੁਲਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਈਟ-ਹੋਲਾਂ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਾਕਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਫੇਰ ਵਾਈਟ-ਹੋਲ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ [[AdS/CFT]] ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਹਾਕਿੰਗ ਦਾ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਰਕ ਪੁਨਰ-ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ [[ਐਂਟੀ-ਡੀ ਸਿੱਟਰ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਰਮ ਗੈਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਮਾਂ-ਉਲਟ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ ਉਤਪਤੀ == {{Confusing|section|date=April 2013}} [[File:ਸਪੇਸਟਾਈਮ.png|thumb|[[ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਾਈ ਗਈ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ. ਲੇਟਵੀੰ ਦਿਸ਼ਾ ਸਪੇਸ ਹੈ ਅਤੇ ਖੜਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਕਤ ਹੈ]] ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 1964 ਵਿੱਚ ਆਈ. ਨੋਵੀਕੋਵ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਾਈਟਾ ਹੋਲਾਂ ਚਾਰਜ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨ-ਰਹਿਤ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਾਏ ਵਰਜ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੱਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਜੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ‘ਵੱਧ ਤੋੰ ਵੱਧ ਫੈਲਾਏ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਆਈਡੀਏ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਨਾਰਾ ਰੱਖਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਸੁਤੰਤਰ-ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਕਣ (ਕਿਸੇ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਵਕਰਿਤ ਪਥ (ਟ੍ਰੈਜੈਕਟਰੀ) ਵਾਸਤੇ, ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਣ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਾ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਵੱਜਦਾ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂ੍ੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਈਵੈਂਟ-ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਾਖਣ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਦੇ ਕਣ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਜਿਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਜਰੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਨਿਰੀਖਕ ਨੂੰ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਵਾਸਤੇ, ਅੰਦਰ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਕਣ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਅੰਨਤ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਣ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਨੰਤ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਫੇਰ ਵੀ, ਕਣ ਜਾੰ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਸਮੇਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ)। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ/ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਲਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਕਣ ਦਰਸ਼ਕ ਕੋਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰੁਨੀ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਅੰਤਿਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁ੍ੰਚਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਕਣ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਕੋਲੌਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ ਲੰਘ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਾਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦੋ ਬਾਹਰੀ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸਾਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੰਭਵ ਕਣ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਕਣਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿੰਮੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਕ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਦੂਜੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਖ ਸਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਕਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਵੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਚਾਰੇ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਰੁਸਕਲ-ਸਜ਼ੀਕਰਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ ਚਿੱਤਰ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਾਲ ਆਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਥਿਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਈਪਰਸਰਫੇਸ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ (ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ‘ਸਪੇਸ-ਵਰਗੀ ਸਤਹਿ’ ਨਾਮਕ ਸਤਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ‘ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ’ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ ਦੋ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਟਿਊਬ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਰੋਜ਼ਨ ਬਰਿੱਜ’ ਜਾਂ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਵਰਮਹੋਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸ-ਵਰਗੀ ਹਾਈਪਰਸਤਹਿ ਦੇ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਰੋਜ਼ਨ-ਬਰਿੱਜ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਵੇਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਿੱਜ ਦੇ ਅੰਦਰੁਨੀ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਜਾਂ ਫੇਰ ਹਰੇਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਿੱਜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਿੰਦੂ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜੋੜਦੇ ਹਨ)। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਬਰਿੱਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਅੰਦਰ ਦਾਕਲ ਹੋਣਾ ਅਸਭੰਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਟਕਰਾਏਗਾ ਹੀ ਟਕਰਾਏਗਾ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ਚਿਲਡ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਦਰਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਬਲੈਕ ਹੋਲ/ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਜੋ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮੰਗਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਤਾਰਾ ਪਦਾਰਥ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਸਮਾਂ-ਪਲਟਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਉਹ ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ), ਇਸਲਈ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜ ਰਹੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਰਚੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਲਟਣਾ ਜਰੂਰ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਪਲਟ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਫਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਮਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਈ ਪਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅੰਦਰ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਓਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਹੌਰਾਇਜ਼ਨ ਵੱਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਜਰਾ ਵੀ ਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦਾ ਫਟ ਜਾਣਾ ਰੁਕ ਜਾਏਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। == 1980 ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੱਗੇ == 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਬੱਧ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਵਾਪਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਣਾ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਮਾਪੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਕੰਡ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਪੜੋ। ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਕਾਰਟਨ-ਸ਼ੀਆਮਾ-ਕਿੱਬਲ ਥਿਊਰੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਅੱਫਾਈਨ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਸਮਿੱਟਰੀ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟਰੀ ਹਿੱਸੇ, ਟੌਰਜ਼ਨ ਟੈਂਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਟੌਰਜ਼ਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ (ਸਪਿੱਨ) ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕਿਸੇ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੇ ਕਾਫੀ ਸੰਘਣੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੁੰਗੜਨ ਟਕਰਾਓ ਇੱਕ ਸਿੰਗੁਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਕਾਰਟਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਟੌਰਜ਼ਨ ਅਤੇ ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਿਊਨਤਮ ਮੇਲ ਇੱਕ ਧੱਕਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਪਿੱਨ-ਸਪਿੱਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਅੱਤ ਉੱਚ ਘਣਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿੰਗੁਲਰਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਸੁੰਗੜ ਰਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਲ ਪਰ ਸੀਮਤਾ ਸੰਘਣੇਪਣ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜੁੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਨਿਯਮਿਤ ਆਈਨਸਟਸਟਾਈਨ-ਰੋਜ਼ਨ ਬਰਿੱਜ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਰਿੱਜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਾਈਡ ਇੱਕ ਨਵਾਂ, ਵਧ ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਬੇਬੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਬੀ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਮਾਪਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ, ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਸੇ ਬਲੈਕਹੋਲ ਦਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਰੋਜ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਈ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਇਕਾਈ ਬਿੱਗ-ਉਛਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੀਮਤ, ਨਿਊਨਤਮ ਪੈਮਾਨਾ ਫੈਕਟਰ ਸੀ। 2011 ਦਾ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਤਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਖੁਦ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਸਮਾਲ-ਬੈਂਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਸਾਰਾ ਪਦਾਰਥ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਨਬਜ਼ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ- ਸਗੋਂ ਘਟਨਾ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੇਪਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ ਨਾਲ ਗਾਮਾ-ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਗਰੁੱਪ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਾਈਟ ਹੋਲ ਵਿਸਫੋਟ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਵਾਲ਼ਾ ਵਿਚਾਰ ਮੈਡਰਿਜ਼ ਐਗਿਉਇਲਰ, ਮੋਰੀਨੋ, ਅਤੇ ਬਿੱਲਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜ-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕੱਮ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਰਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ]] * [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] * [[ਕਨਫਰਮਲ ਚੱਕਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] * [[ਫਿਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਾਈਟ ਹੋਲਾਂ]] * [[ਵਰਮਹੋਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.google.com/search?q=(8*4*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*4))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+-2+to+100&oq=(8*4*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*4))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+-2+to+100&aqs=chrome..69i57.394j0j7&sourceid=chrome&es_sm=93&ie=UTF-8#safe=off&q=-(5*8*((x%5E2%2By%5E2)%5E0.5-2*8))%5E0.5%2C+x+is+from+-100+to+100%2C+y+is+from+-100+to+100%2C+z+is+from+0+to+-100 Embedding of the inverted Schwarzschild Solution] 2d plot White hole in Google * [http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=108 Ask an Astronomer: "What is a White Hole?"] * [http://casa.colorado.edu/~ajsh/schww.html Schwarzschild Wormholes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927004229/http://casa.colorado.edu/~ajsh/schww.html |date=27 ਸਤੰਬਰ 2011 }} * [http://casa.colorado.edu/~ajsh/schwwbig_gif.html Schwarzschild Wormhole animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990421104411/http://casa.colorado.edu/%7Eajsh/schwwbig_gif.html |date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 }} * [http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/20/11216 Shockwave cosmology inside a Black Hole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725003548/http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/20/11216 |date=25 ਜੁਲਾਈ 2008 }} * [http://education.guardian.co.uk/academicexperts/story/0,,1419424,00.html Michio Kaku: Mr Parallel Universe] * [http://groups.google.com/group/sci.astro/browse_thread/thread/153d3dc9f209647d/551eaa4623f4f4f5?lnk=st&q=sunils+blackhole#551eaa4623f4f4f5 End of Black Hole Is Starting of Big Bang - Discussed in Newsgroup in 1999] * [http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture1.pdf Forward to the Future 1:Trapped in Time!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071208/http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture1.pdf |date=4 ਮਾਰਚ 2016 }} * [http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture2.pdf Forward to the Future 2:Back to the Past, with Interest...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123902/http://dev.whydomath.org/Reading_Room_Material/ian_stewart/ForwardtotheFuture2.pdf |date=4 ਮਾਰਚ 2016 }} {{Use dmy dates|date=June 2011}} {{DEFAULTSORT:White Hole}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ovbwroxg0wx433rw69xeech2mrhgc01 0 80110 837885 615804 2026-04-29T19:37:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837885 wikitext text/x-wiki ਇਹ ਲੇਖ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ|ਕਾਇਨੈਟਿਕ]] ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ|ਪੁਟੈਸ਼ਲ]] [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਇੱਕਲੌਤੇ-ਕਣ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕੜ == === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === [[ਬਰਾ-ਕੈੱਟ ਚਿੰਨ]] ਵਿੱਚ, [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, :<math>i\hbar \frac{d}{dt} |\psi\rangle = \hat H |\psi\rangle</math> ਜਿੱਥੇ <math>\hat H </math> [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਰਲਤਾ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ [[ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮ]] ਹੈ। [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math> \hat H = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(\hat q) </math> ਜਿੱਥੇ <math> V(\hat q) </math> [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] ਹੈ, m [[ਪੁੰਜ]] ਹੈ ਅਤੇ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਰਲਤਾ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨਿਕ [[ਅਯਾਮ]] {{mvar|q}} ਹੈ। [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਰਸਮੀ ਹੱਲ ਇਹ ਹੈ :<math>|\psi(t)\rangle = \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H t\right) |q_0\rangle \equiv \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H t\right) |0\rangle </math> ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਣ-ਮੁਕਤ ਸਥਾਨਿਕ ਅਵਸਥਾ <math> |q_0\rangle </math> ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ <math>|0 \rangle</math> ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਕਣ-ਮੁਕਤ ਸਥਾਨਿਕ ਅਵਸਥਾ <math>|F \rangle</math> ਤੱਕ ਦੀ ਵਕਤ {{mvar|T}} ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਸਤੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ|ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :<math>\langle F |\psi(t)\rangle = \left \langle F \bigg| \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H T\right) \bigg |0 \right \rangle.</math> === ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ === [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਬਦੀਲੀ [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਦਾ [[ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] :<math>\exp\left(\frac{i}{\hbar} S \right)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ S [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਐਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਐਕਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ, ਜੋ ਮੌਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਰਾਕ<ref>{{cite book |author=Dirac, P. A. M. |title=The Principles of Quantum Mechanics, Fourth Edition|url=https://archive.org/details/principlesofquan0000dira |publisher=Oxford|year=1958|isbn=0-19-851208-2}}</ref> ਅਤੇ ਫੇਨਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨਾਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref>{{cite book |author=Richard P. Feynman |title=Feynman's Thesis: A New Approach to Quantum Theory |publisher=World Scientific|year=1958|isbn=981-256-366-0}}</ref> ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਚਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book | author=A. Zee | title=Quantum Field Theory in a Nutshell| url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000zeea_x0u0 | publisher= Princeton University| year=2003 | isbn=0-691-01019-6}}</ref> == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵੱਲ == '''ਧਿਆਨ ਦੇਓ:''' ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੈ (ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਮਾਮਿਲਆਂ ਅਂਦਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਟੈਸ਼ਲ, {{math|''V''(''q'')}}, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{mvar|p}} ਨਾਲ [[ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕਤਾ|ਕਮਿਊਟ]] ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਫੇਨਮੈਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਮੋਮੈਂਟਮ {{mvar|p}} ਨੂੰ ਪੁੰਜ {{mvar|m}} ਅਤੇ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ {{math|''x<sub>a</sub>''}} ਅਤੇ {{math|''x<sub>b</sub>''}} ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਕਤ ਅੰਤਰ {{math|''δt''}} ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸਥਾਨਿਕ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਦੂਰੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। :<math>p = m \left(\frac{x_b - x_a}{\delta t}\right)</math> '''ਨੋਟ 2:'''[http://www.kitp.ucsb.edu/~zee/nuts.html Zee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028222903/http://www.kitp.ucsb.edu/~zee/nuts.html |date=2010-10-28 }} ਦੇ ਪੰਨਾ 11 ਉੱਤੇ ਦੋ ਗਲਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੋਧੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵਕਤ ਅੰਤਰਾਲ {{math|[0, ''T'']}} ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਦੇ {{mvar|N}} ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :<math> \delta t = \frac{T}{N}.</math> ਤਬਦੀਲੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਨੂੰ ਇਾਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math>\left \langle F \bigg| \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H T \right) \bigg|0 \right \rangle = \left \langle F \bigg | \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \cdots \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg| 0 \right \rangle.</math> ਅਸੀਂ [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :<math> I = \int dq |q\rangle \langle q |</math> {{math|''N'' − 1}} ਟਾਈਮ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ :<math> \left \langle F \bigg| \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H T \right) \bigg| 0 \right \rangle = \left(\prod_{j=1}^{N-1} \int dq_j \right) \left \langle F \bigg | \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg| q_{N-1} \right \rangle \left \langle q_{N-1} \bigg | \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg | q_{N-2} \right \rangle \cdots \left \langle q_{1} \bigg | \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg | 0 \right \rangle. </math> ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਬਦੀਲੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]] ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math> \left \langle q_{j+1} \bigg| \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg|q_j \right \rangle = \left \langle q_{j+1} \Bigg| \exp\left({- {i \over \hbar } { {\hat p}^2 \over 2m} \delta t} \right) \exp\left({- {i \over \hbar } V \left(q_j \right) \delta t} \right)\Bigg | q_j \right \rangle.</math> ਅਸੀਂ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਵਿੱਚ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ :<math>I = \int { dp \over 2\pi } |p\rangle \langle p | </math> ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਮਿਲ ਸਕੇ :<math>\begin{align} \left \langle q_{j+1} \bigg| \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg|q_j \right \rangle &= \exp\left(- \frac{i}{\hbar} V \left(q_j \right) \delta t \right) \int \frac{dp}{2\pi} \left \langle q_{j+1} \bigg| \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \frac{p^2}{2m} \delta t \right) \bigg | p \right \rangle \langle p |q_j\rangle \\ &= \exp\left(-\frac{i}{\hbar} V \left(q_j \right) \delta t \right) \int \frac{dp}{2\pi} \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \frac{p^2}{2m} \delta t \right) \left \langle q_{j+1} |p \right \rangle \left \langle p |q_j \right \rangle \\ &= \exp \left(- \frac{i}{\hbar} V \left(q_j \right) \delta t \right) \int \frac{dp}{2\pi\hbar} \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \frac{p^2}{2m} \delta t -\frac{i}{\hbar} p \left(q_{j+1} - q_{j} \right) \right) \end{align}</math> ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੱਥ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਹ ਹੈ : <math>\langle p |q_j\rangle = \frac{\exp\left(\frac{i}{\hbar} p q_{j} \right)}{\sqrt{\hbar}}</math>. p ਉੱਪਰ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ (ਦੇਖੋ[[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਸਾਂਝੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]]) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math> \left \langle q_{j+1} \bigg| \exp\left(-\frac{i}{\hbar} \hat H \delta t \right) \bigg|q_j \right \rangle = \left({-i m \over 2\pi \delta t \hbar } \right)^{1\over 2} \exp\left[ {i\over \hbar} \delta t \left({1\over 2} m \left({q_{j+1}-q_j \over \delta t } \right)^2 - V \left(q_j \right) \right) \right] </math> ਪੂਰੇ [[ਵਕਤ ਪੀਰੀਅਡ]] ਲਈ ਤਬਦੀਲੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :<math>\left \langle F \bigg| \exp\left(- \frac{i}{\hbar} \hat H T \right) \bigg|0 \right \rangle = \left({-i m \over 2\pi \delta t \hbar } \right)^{N\over 2} \left(\prod_{j=1}^{N-1} \int dq_j \right) \exp\left[ {i\over \hbar} \sum_{j=0}^{N-1} \delta t \left({1\over 2} m \left({q_{j+1}-q_j \over \delta t } \right)^2 - V \left(q_j \right) \right) \right].</math> ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ {{mvar|N}} ਦੀ ਹੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਘਟ ਕੇ ਇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :<math> \left \langle F \bigg| \exp\left({- {i \over \hbar } \hat H T} \right) \bigg |0 \right \rangle = \int Dq(t) \exp\left[ {i\over \hbar} S \right]</math> ਜਿੱਥੇ S ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਐਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਾਰਜ]] ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :<math>S = \int_0^T dt L\left(q(t), \dot{q}(t) \right)</math> ਅਤੇ L ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :<math> L\left(q, \dot{q} \right) = {1\over 2} m {\dot{q}}^2 - V (q)</math> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ, ਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਭਵ ਰਸਤਾ, ਕਿਸੇ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰੇਖਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਖੇਪਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਨਾਪ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। :<math>\int Dq(t) = \lim_{N\to\infty}\left(\frac{-i m}{2\pi \delta t \hbar} \right)^{\frac{N}{2}} \left(\prod_{j=1}^{N-1} \int dq_j \right)</math> ਇਹ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਗੁਣਾਂਕ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਅਯਾਮ ਸਹੀ ਰਹਿਣ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਉਪਯੋਗ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਪੁਨਰ ਬਹਾਲੀ (ਰਿਕਵਰੀ) ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}<!--added under references heading by script-assisted edit--> {{DEFAULTSORT:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਸਮੀਕਰਨ]] k3hp7w7y36mkoup64xvwc455nttshoe 0 80209 837869 835684 2026-04-29T19:11:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837869 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਰਿਲੇਟਿਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ (RQM) [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਕੋਵੇਰਿਅੰਟ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ c ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਾਰੀਆਂ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ [[ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣਾਂ]] ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣਾਂ]] ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ [[ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]],<ref>{{cite book|author=D.H. Perkins|title=Introduction to High Energy Physics|publisher=Cambridge University Press|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=e63cNigcmOUC&pg=PA19&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-52162-1968}}</ref>, [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref name="Martin, Shaw, p 3">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=3|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=M.Reiher, A.Wolf|title=Relativistic Quantum Chemistry|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=YwSpxCfsNsEC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-52762-7499}}</ref>, ਅਤੇ [[ਕੰਡੈੱਨਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=http://books.google.co.uk/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PR15&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0521565839}}</ref><ref>{{cite book|author=P. Mohn|title=Magnetism in the Solid State: An Introduction|page=6|publisher=Springer|volume=134|series=Springer Series in Solid-State Sciences Series|year=2003|url= http://books.google.co.uk/books?id=ZgyjojQUyMcC&pg=PA6&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54043-1837}}</ref> ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਸਥਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ [[ਨਿਰਾਧਾਰੀਕਰਨ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਉਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅਤੇ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ]] ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰਸਾਪੇਖਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕੁੱਝ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ: [[ਐਂਟੀਮੈਟਰ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ]], [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|ਬੁਨਿਆਦੀ]] [[ਸਪਿੱਨ-1/2]] [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਦੀ [[ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾ]], [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]], ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] ਅੰਦਰ [[ਚਾਰਜਡ ਕਣ|ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ]] ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ।<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=5–6|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਤੀਜਾ [[ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਆਪੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਖੱਟਣ ਲਈ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾਖਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875">{{cite book| author = A. Messiah| year = 1981| title = Quantum Mechanics|publisher=North-Holland Publishing Company|volume=2|page=875|url=http://books.google.co.uk/books?id=VR93vUk8d_8C&pg=PA876&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false| isbn =0-7204-00457}}</ref> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਂਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875"/> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ 3-ਅਯਾਮੀ [[ਵੈਕਟਰ ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਲਈ [[ਟੋਪੀ]]ਆਂ (ਹੈਟ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ (ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਧਾਰਨਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਧਾਰਨਾ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਜੋੜ ਪ੍ਰੰਪਰਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[SI ਇਕਾਈਆਂ]] ਇੱਥੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; [[ਗਾਔਸ਼ੀਅਨ ਇਕਾਈਆਂ]] ਅਤੇ [[ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ]] ਸਾਂਝੇ ਬਦਲਵੇਂ ਬਿਕਲਪ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ – ਦੇਖੋ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ]] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ == ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੋਧਣਾ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਟਾਈਮ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ]], ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\psi =\hat{H}\psi</math> ਹੱਲ, ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ, ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ ਕਣ ਦੇ [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ|3-ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਦਾ ਇੱਲ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਨੈਗਟਿਵ [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] {{math|''s''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ {{math|2''s''}} ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਲਈ [[ਔਡ]] (ਟਾਂਕ ਜਾਂ ਬਿਖਮ) ਅਤੇ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਲਈ [[ਈਵਨ]] (ਸਮ ਜਾੰ ਜਿਸਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ {{math|''s''}} ਦੇ {{math|2''s'' + 1}} ''z''-ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''σ'' {{=}} ''s'', ''s'' − 1, ..., −''s'' + 1, −''s''}}.<ref group="note">ਹੋਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ {{math|''m<sub>s</sub>''}} ਅਤੇ {{math|''s<sub>z</sub>''}} ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਉੱਪ-ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਪਿੱਨ ਮੁੱਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਉਪ-ਸਕ੍ਰਪਿਟਾਂ {{math|''σ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਨਾ ਹੀ [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਚਿੰਨ|ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ]] ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਨਾਲ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਪਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ ਅਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; {{math|''ψ''('''r''', ''t'', ''σ'')}}। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1920 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]], [[ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ|ਕ੍ਰੋਨਿਗ]], [[ਜੌਰਜ ਓਲਹਨਬੈਕ|ਉਲਹਨਬੈਕ]] ਅਤੇ [[ਸੈਮੂਅਲ ਗੁਡਸਮਿਥ|ਗੁਡਸਮਿਥ]] ਵੱਲੋਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ, [[ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] (1925) ਅਤੇ [[ਮਾਰਕਸ ਫੀਅਰਜ਼|ਫੀਅਰਜ਼]] ਦੀ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਕਟਿਸ ਥਿਊਰਮ]] (1939) ਦਾ ਸਹੋਯੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਪੌਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਐਟਮਾਂ, ਨਿਊਕਲੀਆਇ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤ|ਤੱਤਾਂ]] ਦੀ ਵੀ) [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਰਚਨਾ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਆਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ [[ਕਲਰ ਚਾਰਜ]] (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਮੀਜ਼ੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ) ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ [[ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ]] ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਡਾਇਵਰਸ <!--ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ --> ਰੇਂਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] {{math|''m''}}, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ [[ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚਾ|ਰੈੱਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਅੰਦਰ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਅਤੇ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ {{math|''p'' {{=}} {{sqrt|'''p''' • '''p'''}}}} ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ 3-[[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''p'''}} ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ ਇਹ ਸਬੰਧ ਇਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|author1=J.R. Forshaw |author2=A.G. Smith |series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/258 258]–259|isbn=978-0-470-01460-8}}</ref> :<math>E^2 = c^2\mathbf{p}\cdot\mathbf{p} + (mc^2)^2\,.</math> ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜੋ ਕਣ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਯੰਤ੍ਰਾਵਲੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਚਣ ਲਈ, ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ|ਊਰਜਾ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਟਰ|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{E}=i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar\nabla\,,</math> === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਤੇ ਕਣ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ [[ਕਈ ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ {{math|''ψ''('''r'''<sub>1</sub>, '''r'''<sub>2</sub>, '''r'''<sub>3</sub>, ..., ''t'', ''σ''<sub>1</sub>, ''σ''<sub>2</sub>, ''σ''<sub>3</sub>...)}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਰਿਲੇਟਵਿਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ|ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ]] ਅਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਮਾਂ]] ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕੋਈ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ, [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ [[ਚਾਰ ਵੈਕਟਰ#ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|'''X''' {{=}} (''ct'', '''r''')}} ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਦਾ [[ਫੋਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''P''' {{=}} (''E''/''c'', '''p''')}} ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਮੂਲ ਫਰੇਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਨਾਪਣ ਤੇ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਓਪਰੇਟਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਵੀ ਗੈਰ-ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਅਸਥਿਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੌਰੱਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਧੀਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ [[ਔਰਥੋਕ੍ਰੋਨਸ]] [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] {{math|('''r''', ''t'') → Λ('''r''', ''t'')}} ਅਧੀਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ-ਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ {{math|''ψ<sub>σ</sub>''}} ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] {{math|''D''}} ਅਧੀਨ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:<ref name="Weinberg">{{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=133|pages=B1318–B1332|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.133.B1318|title=Feynman Rules ''for Any'' spin|issue=5B|bibcode=1964PhRv..133.1318W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053451/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=134|pages=B882–B896|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.134.B882|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. II. Massless Particles|issue=4B|bibcode=1964PhRv..134..882W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309040610/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=181|pages=1893–1899|year=1969|doi=10.1103/PhysRev.181.1893|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. III|issue=5|bibcode=1969PhRv..181.1893W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325020742/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{cite arXiv | author = K. Masakatsu | year = 2012 | title = Superradiance Problem of Bosons and Fermions for Rotating Black Holes in Bargmann–Wigner Formulation | arxiv = 1208.0644 }}</ref> :<math>\psi_\sigma(\mathbf{r}, t) \rightarrow D(\Lambda) \psi_\sigma(\Lambda^{-1}(\mathbf{r}, t)) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''D''(Λ)}} ਇੱਕ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ {{math|(2''s'' + 1)×(2''s'' + 1)}} [[ਸਕੁਏਅਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੈ। ਫੇਰ ਤੋਂ, {{math|''ψ''}} ਨੂੰ {{math|''σ''}} ਦੇ {{math|(2''s'' + 1)}} ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{math|''s''}} ਅਤੇ {{math|''σ''}} ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਿਰੰਤਰ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਬਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{math|''σ''}} ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ|ਜਨਰੇਟਰ (ਗਣਿਤ)|ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ}} === ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ === {{main article|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ}} ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]], [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] {{math|'''p'''·'''p'''/2''m''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] {{math|''V''('''r''', ''t'')}} ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅੰਦਰ ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਜੋ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਬਦਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਇੰਨੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਐਨਰਜੀ ਅੰਦਰ ਦੋਘਾਤੀ ([[ਕੁਆਡ੍ਰੈਟਿਕ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੈਟਿੰਗ: :<math>\hat{H} = \hat{E} = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \quad \Rightarrow \quad i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\psi = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot \hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \, \psi</math> ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਦਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ [[ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼]] ਅੰਦਰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਰਕਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਵਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਤੇ, ਇਹ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ (ਗਣਿਤ)|ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਸਮਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਪੇਸ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਅਨੰਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ, ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਗਮੂਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ|ਗੈਰਸਥਾਨਿਕ]] ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] (ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ {{math|'''r'''<sub>0</sub>}} ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ {{math|''ψ''('''r'''<sub>0</sub>, ''t'' {{=}} 0)}} ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਡੀਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਸਥਾਂਤਰਨ) {{math|''ψ''('''r''', ''t'') ≠ 0}} ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ {{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}} ਲਈ ਵੀ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਰੋਕਥਾਮ {{math|''ψ''({{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}}, ''t'') {{=}} 0}}.<ref name="Parker 1994">{{cite book|pages=1193–1194| author=C.B. Parker| title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics| publisher=McGraw Hill|edition=2nd| year=1994| isbn=0-07-051400-3}}</ref> ਲਗਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਯੁਕਤ ਕਣ {{math|''μ<sub>B</sub>''}} ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/274 274]|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=L.D. Landau |author2=E.M. Lifshitz |title=Quantum Mechanics Non-Relativistic Theory|volume=3|page=455|publisher=Elsevier|year=1981|url=https://books.google.com/books?id=SvdoN3k8EysC&pg=PA455&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-08-050348-9}}</ref> :<math>\hat{\boldsymbol{\mu}}_S = - \frac{g\mu_B}{\hbar}\hat{\mathbf{S}}\,,\quad \left|\boldsymbol{\mu}_S\right| = - g\mu_B \sigma\,,</math> === ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਲਈ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਅਤੇ ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ === ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਮੁੱਲ ਭਰਨਾ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite news|author=A. Wachter|page=5|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Springer|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=NjZogv2yFzAC&pg=PA367&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3645-8}}</ref> :<math>\hat{E}^2 \psi = c^2\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}\psi + (mc^2)^2\psi \,,</math> ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਹ 1925 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਸਨੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਨੇ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ|ਸਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ]] ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਕੁੱਝ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ-ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੱਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name="Martin, Shaw, p 3"/><ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n434 415]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਡੈਂਸਟੀ (ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ) ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਸਤਰਾਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Penrose 2005, p 620–621">{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/620 620]–621| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}}</ref><ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|page=634|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math> \left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\left(\hat{E} + c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2 \right)\psi=0 \,, </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''α''' {{=}} (''α''<sub>1</sub>, ''α''<sub>2</sub>, ''α''<sub>3</sub>)}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਸਿਰਫ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ 4 × 4 [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ ਜੋ {{math|''i'' ≠ ''j''}} ਵਾਸਤੇ [[ਐਂਟੀਕਮਿਊਟ]] ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math>\alpha_i \beta = - \beta \alpha_i, \quad \alpha_i\alpha_j = - \alpha_j\alpha_i \,,</math> ਅਤੇ [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਕਿਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਵਰਗ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math> \alpha_i^2 = \beta^2 = I \,, </math> ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਵਾਲੀਆੰ ਰਕਮਾਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚ ਜਾਣ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ: :<math>\left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\psi=0 \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2</math> [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਨੈਗਟਿਵ ਪੁੰਜ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਲਈ ਹੈ।<ref name="Penrose 2005, p 620–621"/> ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਉੱਪ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਓ, ਜਿਵੇਂ ਡੀਰਾਕ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ {{math|''E'' + ''c'''''α''' · '''p''' + ''βmc''<sup>2</sup>}} ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ {{math|'''α'''}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬੇਗਹਿਚਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{math|''ψ''}} ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ (ਚੀਜ਼) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਵਾਲੇ ਹੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6"/><ref>{{cite book|author=W.T. Grandy|title=Relativistic quantum mechanics of leptons and fields|volume=|page=54|publisher=Springer|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=BPCFI4yFMbcC&pg=PA67&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-7923-1049-7}}</ref> ਇਸਲਈ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਘੇਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਪੌਲੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, [[ਐਟਮ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਤੋਂ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ]]ਆਂ ਮਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਡੀਰਾਕ ਸਾਗਰ]] ਦੇਖੋ। ਜਿੱਥੇ {{math|''g''}}, ਕਣ ਵਾਸਤੇ (ਸਪਿੱਨ) [[g-ਫੈਕਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|g-ਹਿੱਸਾ]] (ਫੈਕਟਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|'''S'''}}, [[ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] {{math|'''B'''}} ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰਕਮ<ref name="Schuam p 181">{{cite book|author1=Y. Peleg |author2=R. Pnini |author3=E. Zaarur |author4=E. Hecht | year = 2010|edition=2nd| title = Quantum Mechanics|series=Shaum's outlines|publisher=McGraw–Hill|page=181|volume=| isbn = 978-0-07-162358-2}}</ref> :<math>\hat{H}_B = - \mathbf{B} \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S </math> ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ (ਐਟੋਮੈਟਿਕਲੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n444 425]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰਕਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਗਣਿਤ)|ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਇੰਡੈਕਸ {{math|''σ''}} ਉੱਤੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਗੁਣਨਫਲ]] ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ: :<math>\hat{H} = \hat{H}(\mathbf{r}, t, \hat{\mathbf{p}}, \hat{\mathbf{S}})</math> ਸਪੇਸ, ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਘਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''}} ਦਾ ਸਕੁਏਅਰ-ਮੌਡੂਲਸ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ρ'' {{=}} {{!}}''ψ''{{!}}<sup>2</sup>}} ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਪਗ 1927 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ {{math|''ρ''}} ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] {{math|'''j'''}} (ਜਿਸਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ “ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n442 423]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>\rho=\psi^\dagger \psi, \quad \mathbf{j} = \psi^\dagger \gamma^0 \boldsymbol{\gamma} \psi \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \psi^\dagger \gamma^0 \gamma^\mu \psi </math> ਜਿੱਥੇ ਡੈਗਰ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] (ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ [[ਡੀਰਾਕ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] ਵਾਸਤੇ {{math|{{overline|''ψ''}} {{=}} ''ψ''<sup>†</sup>''γ''<sup>0</sup>}} ਲਿਖਦੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''J<sup>μ</sup>''}}, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) 4-ਕਰੰਟ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਚਾਰ-ਕਰੰਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ:<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma|series=Demystified|author=D. McMahon|publisher=McGraw Hill|page=[https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma/page/114 114]|year=2008|isbn=978-0-07-154382-8}}</ref> :<math>\rho = \frac{i\hbar}{2mc^2}\left(\psi^{*}\frac{\partial \psi}{\partial t} - \psi \frac{\partial \psi^*}{\partial t}\right)\,,\quad \mathbf{j} = -\frac{i\hbar}{2m}\left(\psi^* \nabla \psi - \psi \nabla \psi^*\right) \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \frac{i\hbar}{2m}(\psi^*\partial^\mu\psi - \psi\partial^\mu\psi^*) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|∂<sup>''μ''</sup>}}, [[ਚਾਰ-ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ {{math|''ψ''}} ਅਤੇ {{math|∂''ψ''/∂''t''}}, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਡੈਂਸਟੀ ਨੇਗਟਿਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਨੂੰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀੰ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Parker 1994"/> ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਇੱਕ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ([[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\frac{\partial \rho}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{J} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \partial_\mu J^\mu = 0 \,, </math> ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚਾੇਰਜ ਇੱਕ [[ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ]] (ਕੰਜ਼੍ਰਵਡ ਕੁਆਂਟਿਟੀ) ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਰਤ੍ਰਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਕਣ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ]] ([[ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ]]) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] {{math|''q''}} ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਜੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''B''' {{=}} &nabla; &times; '''A'''}}, ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|''ϕ''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|'''A'''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:<ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|pages=632–635|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math>\hat{E} \rightarrow \hat{E} - q\phi \,, \quad \hat{\mathbf{p}}\rightarrow \hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A} \quad \rightleftharpoons \quad \hat{P}_\mu \rightarrow \hat{P}_\mu -q A_\mu</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''P<sub>μ</sub>''}} ਇੱਕ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[4-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]], ਅਤੇ {{math|''A<sub>μ</sub>''}} [[ਫੋਰ-ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੀਮਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਇਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>E - e\phi \approx mc^2\,,\quad \mathbf{p} \approx m \mathbf{v}\,,</math> ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਲੱਗਪਗ ਛੋਟੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਐਨਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲੱਗਪਗ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-0 === ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; :<math>{(\hat{E} - q\phi)}^2 \psi = c^2{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2\psi + (mc^2)^2\psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[{(\hat{P}_\mu - q A_\mu)}{(\hat{P}^\mu - q A^\mu)} - {(mc)}^2 \right] \psi = 0.</math> ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰਕ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੀਕਰਨ ਮਮੂਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸਕੇਲਰ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|{{math|(0,0)}}]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹੱਲ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਧੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਲ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ-ਯੋਗ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਹ ਦੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਸਪਿੱਬਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੋਕਥਾਮ ਲਗਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੇਖੋ ਥੱਲੇ, ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣ, ਜਿਵੇਂ [[π-ਮੀਜ਼ੌਨ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਹੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]]ਹੀਣ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:<ref name="Schuam p 181"/> :<math>\left (i\hbar \frac{\partial}{\partial t}- q\phi\right) \psi = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 + q\phi.</math> === ਸਪਿੱਨ-½ === {{main article|ਸਪਿੱਨ-1/2}} ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਲਈ 1927 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ ਮਾਡਲ|ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ]] (ਵਰਤਾਰਿਕ) ਤੌਰ ਤੇ 2 &times; 2 [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]]ਾਂ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਅਰਥਾਂ): :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} - q \phi \right) \psi = \left[ \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 \right] \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 + q \phi </math> ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ {{math|''&psi;''}} ਸਿਰਫ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{\uparrow} \\ \psi_{\downarrow} \end{pmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ↑ ਅਤੇ ↓ ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ ({{math|''σ'' {{=}} +1/2}}) ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਡਾਊਨ ({{math|''σ'' {{=}} −1/2}}) ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ<ref group="note">ਇਹ ਸਪਿੱਨੌਰ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ ਤੇ <math>\psi=\begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \end{pmatrix}</math> ਜਾਂ <math>\psi=\begin{pmatrix} \chi \\ \eta \end{pmatrix}</math> ਆਦਿ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-½ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪਛਾਣ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} -q\phi \right)\psi = \gamma^0 \left[ c\boldsymbol{\gamma}\cdot{(\hat{\mathbf{p}} - q\mathbf{A})} - mc^2 \right] \psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[\gamma^\mu (\hat{P}_\mu - q A_\mu) - mc^2 \right]\psi = 0</math> ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 4 &times; 4 [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] {{math|''γ''<sup>0</sup> {{=}} ''β'', '''γ''' {{=}} (''γ''<sub>1</sub>, ''γ''<sub>2</sub>, ''γ''<sub>3</sub>) {{=}} ''β'''''α''' {{=}} (''βα''<sub>1</sub>, ''βα''<sub>2</sub>, ''βα''<sub>3</sub>)}} ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਇੱਕ 4 × 4 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ (ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਲਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1 ਨੰਬਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇੱਥੇ {{math|''&psi;''}} ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref group="note">ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ ਇਹ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਲਿਟ੍ਰੇਚਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ :<math>\psi=\begin{pmatrix}u \\ v \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \\ v^1 \\ v^2 \end{pmatrix} </math> etc., ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਰਜੀ, ਹੈਲੀਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।</ref> :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{+} \\ \psi_{-} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix}\psi_{+\uparrow} \\ \psi_{+\downarrow} \\ \psi_{-\uparrow} \\ \psi_{-\downarrow} \end{pmatrix} </math> 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''<sub>+</sub>}} ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਅਤੇ ਦੋ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ {{math|''σ'' {{=}} ±1/2}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''<sub>−</sub>}} ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨੈਗਟਿਵ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|−(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ''ਨੈਗਟਿਵ'' ਚਾਰਜ {{math|−''q''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਪਲਟਿਆ]] ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ [[C-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਨਕਾਰਿਆ ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਣ ([[ਪਾਰਟੀਕਲ]]) ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਪਿੱਨੌਰਾੰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰ]] ਅਤੇ [[ਬਾਇਸਪਿੱਨੌਰ]]। ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਡਿਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਕਾਰਣ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਪੌਲੀ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ|ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]])। ਢੁਕਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਤੇ {{math|'''A''' {{=}} '''0'''}} ਅਤੇ {{math|''ϕ''}} ਸੈੱਟ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਰਕਮਾਂ [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ [[ਜਾਇਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਨੁਪਾਤ]], ਅਤੇ [[ਡਾਰਵਿਨ ਰਕਮ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪਰਚ੍ਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਊੇਰਜਾਵਾਂ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] <!--ਪੰਜਾਬੀ ਐਡੀਟਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵਧੀਆ ਬਣਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ--> ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘਟ ਕੇ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \left(\frac{\hat{E}}{c} + \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{+} = 0 \,,\quad \left(\frac{\hat{E}}{c} - \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{-} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \sigma^\mu \hat{P}_\mu \psi_{+} = 0\,,\quad \sigma_\mu \hat{P}^\mu \psi_{-} = 0\,,</math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ [[ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਜਹੀਣ [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ]]ਆਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਸਰਲਤਾ ਹੈ<ref name="C.B. 1994">{{cite book|author=C.B. Parker|year=1994|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|edition=2nd|publisher=McGraw Hill|page=1194|isbn=0-07-051400-3}}.</ref> ਇਸ ਵਕਤ ਇੱਥੇ ਇੱਕ 2 × 2 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ {{math|''σ''<sub>0</sub>}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨਾੋਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ([[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]]) ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇੱਥੇ ਸਿਧਾੰਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ]] ਦੇ ਵਿੱਚ। ਇਹ [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[SO(2)]] ਅਤੇ [[SO(3)]] [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ]] [&nbsp;,&nbsp;] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ#ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰ|ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰr]] [&nbsp;,&nbsp;]<sub>+</sub> ਸਬੰਧਾੰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\left[\sigma_a, \sigma_b \right] = 2i \varepsilon_{abc} \sigma_c \,, \quad \left[\sigma_a, \sigma_b \right]_{+} = 2\delta_{ab}\sigma_0</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ε<sub>abc</sub>''}} [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ]] [[ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ]] ਹੈ। ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ [[ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰਾ|ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ [[ਬੇਸਿਸ (ਰੇਖਿਕ ਅਲਜਬਰਾ)|ਬੇਸਿਸ]] ਰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] {{math|''η<sup>αβ</sup>''}} ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: :<math>\left[\gamma^\alpha,\gamma^\beta\right]_{+} = \gamma^\alpha\gamma^\beta + \gamma^\beta\gamma^\alpha = 2\eta^{\alpha\beta}\,,</math> ([[ਕਾਰਟਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਵੇਰਬੇਨ]]ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ]]ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।) 1929 ਵਿੱਚ, [[ਬ੍ਰੇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜੀ ਗਈ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-1/2 [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮਿਔਨਾਂ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।; ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ [[ਕਈ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜੋੜਾਂ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਤੇ ਚੀਰੈਲਿਟੀ === {{main article|ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)}} {{see also|ਸਪਿੱਨ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ}} [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}}\cdot \frac{\hat{\mathbf{p}}}{|\mathbf{p}|} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}}</math> ਜਿੱਥੇ '''p''' ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, '''S''' ਕਿਸੇ ''s'' ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ''E'', ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''m''<sub>0</sub> ਇਸਦਾ ਰੈਸਟ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਫ੍ਰੇਮ-ਉੱਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ) ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਹੋਂਦ ਸਪਿੱਨ-½ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਗੁਣਾ ''c''), {{math|'''σ''' · ''c'' '''p'''}} ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ) ਹੈ, ਜੋ ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਿਲਆਂ ਲਈ) ਗੁਣਾ <math>\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{E} </math> === ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ === ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ-1/2 ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾੰ ਵਿਭਿੰਨ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]]ਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆੰ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ, ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਸਾਲਾੰ ਬਾਦ [[ਮਾੇਰਕੁਸ ਫੇਅਰਜ਼|ਫੇਅਰਜ਼]] ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਨੇ ਓਸੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite arXiv | author = S. Esposito | year = 2011 | title = Searching for an equation: Dirac, Majorana and the others | arxiv = 1110.6878 }}</ref> [[ਬ੍ਰਗਮਾੱਨ-ਵਿਗਨਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] 1948 ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਹਨ।<ref>{{cite journal|author1=Bargmann, V.|author2=Wigner, E. P.|title=Group theoretical discussion of relativistic wave equations|year=1948|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=34|pages=211–23|url=http://www.pnas.org/content/34/5/211.full.pdf|issue=5|bibcode = 1948PNAS...34..211B |doi = 10.1073/pnas.34.5.211|pmid=16578292|pmc=1079095}}</ref><ref>{{cite journal | author = E. Wigner | year = 1937 | title = On Unitary Representations Of The Inhomogeneous Lorentz Group | journal = Annals of Mathematics | volume = 40 | number = 1 | page = 149 | url = http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | doi = 10.2307/1968551 | bibcode = 1939AnMat..40..149W | access-date = 2017-02-07 | archive-date = 2015-10-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151004025027/http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | dead-url = yes }}</ref> ਉੱਪਰ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਹਿੱਸਾਬੰਦੀ) ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੋਸ ਤਰੌਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] [[ਥਿਊਰੀ]] ਦੁਆਰਾ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਬਹੁ-ਹਿੱਸਾ-ਯੁਕਤ (ਮਲਟੀ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ) [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦੇ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger = \begin{bmatrix} {\psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ਾ ਦਰਸਾਓ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ {{math|''s''}} ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕਣ ਲਈ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ]] ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਹਰੇਕ ਮਾਲੇ ਵਿੱਚ {{math|2''s'' + 1}} ਸੰਭਵ {{math|''σ''}} ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਜੋ ਸਭ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ {{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਰਚਦੇ ਹਨ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{+,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{-,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger\begin{bmatrix} {\psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix} </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ + ਸਬਸਕ੍ਰਪਿਟ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ – ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪਿੱਨ ''s'' ਰੱਖਦੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਿਰਫ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਓਸ ਕਣ ਲਈ ਹੁੱਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਵਸਥਾ +''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਲਟ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ −''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{pmatrix} \psi_{+}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-}(\mathbf{r},t) \end{pmatrix}</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਏਲਾਇ ਕਾਰਟਨ]] ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]]ਾਂ ਦੀ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਖੋਜੀ, ਜੋ 1927 ਸੰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸਰਲ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।<ref>{{cite journal|author1=T. Jaroszewicz |author2=P.S Kurzepa |year=1992|title=Geometry of spacetime propagation of spinning particles|journal=Annals of Physics|doi=10.1016/0003-4916(92)90176-M|bibcode = 1992AnPhy.216..226J|volume=216|pages=226–267}}</ref> ''ħ''/2 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸਪਿੱਨ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੱਬਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ) ਮਨਮਰਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਚਾਰਜ]] ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏਗਾ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਲੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-1 ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੁਆਡ੍ਰਪੋਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="C.B. 1994"/> ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਮਲਟੀਪਲ ਫੈਲਾਓ]] ਅਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) Cédric Lorcé (2009).<ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 1 − Electromagnetic Current and Multipole Decomposition | arxiv = 0901.4199 }}</ref><ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 2 − Natural Moments and Transverse Charge Densities | arxiv = 0901.4200 }}</ref> == ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ/ਪੌਲੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''p''' {{=}} ''m'' '''v'''}} ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|page=206|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PA208&dq=velocity+operator+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=velocity%20operator%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-521-56583-9}}</ref> :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{1}{m}\hat{\mathbf{p}}</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਡੀਰਾਕ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{i}{\hbar}\left[\hat{H},\hat{\mathbf{r}}\right]</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±''c'' ਦਰਮਿਆਨ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਫੋਲਡੀ-ਵਾਓਥੁਸੇਨ ਪਰਿਵਰਤਨ]]। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਪਿਕਚਰ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ, {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਦਲ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ]] (ਜਿਸਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਥ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਡੈਂਸਟੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ#ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਫੀਲਡ-ਥਿਓਰੈਟਿਕ ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ: :<math> \partial_\mu \left(\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial (\partial_\mu \psi)} \right) - \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \psi} = 0 \,</math> ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|page=[https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe/page/n29 14]|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> :<math>\mathcal{L} = \overline{\psi}(\gamma^\mu P_\mu - mc)\psi</math> ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\mathcal{L} = - \frac{\hbar^2}{m} \eta^{\mu \nu} \partial_{\mu}\psi^{*} \partial_{\nu}\psi - m c^2 \psi^{*} \psi\,.</math> ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਅਤੇ ਸਮਿੱਟਰੀਆਂ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਢੁਕਵੀਆਂ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆੰ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਦੀ ਫੀਲਡ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਤ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ: ਫਾਇਨਮੈਨ ਦਾ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤਿ-ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) ਐੱਸ ਵੇਇਨਬ੍ਰਗ (1995)<ref>{{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1995 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=1 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-521-55001-7}}</ref> == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''L''' {{=}} '''r''' × '''p'''}} ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਓੱਥੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਔਰਬਿਟਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਬਾਹਰੀ ਅਲਜਬਰਾ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਬਾਇਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਸਮਾਨ, ਕਣ ਦੇ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/436 437], 566–569| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} '''ਧਿਆਨ ਦੇਓ:''' ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਨਰੋਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈਟਿਨ ਅੱਖਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ</ref> :<math>M^{\alpha\beta} = X^\alpha P^\beta - X^\beta P^\alpha = 2 X^{[\alpha} P^{\beta]} \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{M} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P}\,,</math> ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਛੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ 3-ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''M''<sup>12</sup> {{=}} ''L''<sup>3</sup>}}, {{math|''M''<sup>23</sup> {{=}} ''L''<sup>1</sup>}}, {{math|''M''<sup>31</sup> {{=}} ''L''<sup>2</sup>}}, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਤਿੰਨ {{math|''M''<sup>01</sup>}}, {{math|''M''<sup>02</sup>}}, {{math|''M''<sup>03</sup>}} ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਪੁੰਜ]] ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)-ਕੁਆਂਟਮ ਰਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਮਾਸ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>J^{\alpha\beta} = 2X^{[\alpha} P^{\beta]} + \frac{1}{m^2}\varepsilon^{\alpha \beta \gamma \delta} W_\gamma p_\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{J} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P} + \frac{1}{m^2}\star(\mathbf{W}\wedge\mathbf{P})</math> ਜਿੱਥੇ ਸਟਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹੋੱਜ ਡਿਊਲ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>W_\alpha =\frac{1}{2}\varepsilon_{\alpha \beta \gamma \delta}M^{\beta \gamma}p^\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{W} = \star(\mathbf{M}\wedge\mathbf{P})</math> [[ਪੌਲੀ-ਲੋਬੰਸਕੀ ਸੂਡੋ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|author=L.H. Ryder|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|isbn=0-521-47814-6|year=1996|page=62|url=https://books.google.com/books?id=nnuW_kVJ500C&pg=PA62&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪਿੱਨ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) S.M. Troshin ਅਤੇ N.E. Tyurin (1994)<ref>{{cite book|author1=S.M. Troshin |author2=N.E. Tyurin |year=1994|publisher=World Scientific|title=Spin phenomena in particle interactions|url=https://books.google.com/books?id=AU2DV1hKpuoC&pg=PA9&dq=pauli-lubanski+pseudovector&redir_esc=y#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false|isbn=981-02-1692-0}}</ref> === ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === 1926 ਵਿੱਚ [[ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਅਸਥੂਲ (ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ) ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ [[ਸਪਿਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=[[Charles W. Misner|C.W. Misner]], [[Kip S. Thorne|K.S. Thorne]], [[John A. Wheeler|J.A. Wheeler]]|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|page=1146|isbn=0-7167-0344-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=I. Ciufolini |author2=R.R.A. Matzner |title=General relativity and John Archibald Wheeler| page=329|publisher=Springer|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=v0pSfo8vrtsC&pg=PA329&lpg=PA329&dq=thomas+precession+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=thomas%20precession%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3735-7}}</ref> 1939 ਵਿੱਚ ਵਿਗਨਰ ਨੇ ਥਫਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਵਿਓੰਤਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ#E ਅਤੇ B ਫੀਲਡਾਂ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{math|'''v'''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''E'''}} ਰਾਹੀੰ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B'''}} ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼-ਪਰਿਵਰਤਿਤ]] ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B&prime;'''}} ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2\sqrt{1- \left(v/c\right)^2}} \,.</math> ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੱਦ {{math|''v'' << ''c''}} ਅੰਦਰ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \,,</math> ਇਸਲਈ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪਿੱਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="Kroemer">{{cite journal|author=H. Kroemer|year=2003|title=The Thomas precession factor in spin–orbit interaction |doi=10.1119/1.1615526|url=http://www.ece.ucsb.edu/faculty/Kroemer/pubs/13_04Thomas.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K|volume=72|journal=American Journal of Physics|pages=51}}</ref> :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,, </math> ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਰਕਮ (ਟਰਮ) {{math|(''v''/''c'')<sup>2</sup>}} ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ (ਸੋਧ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਨਾਲ ½ ਦੇ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਜਿੰਨੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਐੱਲ ਥੌਮਸਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਤਤਕਾਲ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਵਕਰਿਤ (ਮੁੜਵੇਂ) ਰਸਤੇ (ਪਥ) ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ [[ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਰੇਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਇਹ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book| author=Jackson, J. D.| authorlink=John David Jackson (physicist)|page=[https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9/page/548 548]|year=1999|title=Classical Electrodynamics| url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9|edition=3rd|publisher=Wiley|isbn=0-471-30932-X}}</ref> ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਘਟ ਕੇ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{2c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,.</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ½ ਵਾਲਾ ਫੈਕਟਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Kroemer"/> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਤੱਕ ਜਾਣ ਤੱਕ ਦਾ ਨਿਰੰਰਤ ਸਮਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੰਖੇਪ-ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ [ਦੇਖੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਰ- ਰੈਸਨਿੱਕ ਅਤੇ ਆਰ- ਏਇਸਬ੍ਰਗ (1885),<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/57 57], 114–116, 125–126, 272|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref> ਅਤੇ [[ਪੀਟਰ ਅਟਕਿਨਜ਼|ਪੀ ਡਬਲਿਊ ਅਟਕਿਨਜ਼]] (1974)<ref>{{cite book|title=Quanta: A handbook of concepts|url=https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki|author=[[Peter Atkins|P.W. Atkins]]|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki/page/168 168]–169, 176, 263, 228|year=1974|isbn=0-19-855493-1}}</ref>]. 1890 ਤੋਂ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਜੋ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਹੱਸ ਖੁੱਲਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਕੱਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸਮਝਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਜੀ ਗਈ SR ([[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]), ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਯੂਨੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵੀਨ ਖੋਜਾਂ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ: ਜਿਸਲਈ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]], [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ]] ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਾਇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ। === ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰੇ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਰਵਾ === *1905 ਵਿੱਚ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਮਝਾਇਆ; ਜੋ [[ਫੋਟੋਨ|ਫੋਟੌਨਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕਣ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। *1916 ਵਿੱਚ, [[ਅ੍ਰਨੌਲਡ ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ|ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] ਸਮਝਾਈ; ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧਾਂ ਕਾਰਣ [[ਐਟਮ|ਐਟਮਾਂ]] ਦੀਆਂ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ। *1923 ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ [[ਕੌੰਪਟਨ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੋਟੌਨ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕਣ-ਵਿਵਰਣ ਸੀ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰਗਿੋਲਿ|ਡੀ ਬ੍ਰਗੋਲਿ]] ਨੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਪਦਾਰਥ]] ([[ਮੈਟਰ]]) ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ: [[ਡਿ ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼]], ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। *1927 ਵਿੱਚ [[ਕਲਿੰਟਨ ਡੈਵੀੱਸਨ|ਡੈਵੀਸੱਨ]] ਅਤੇ [[ਲੈਸਟ੍ਰ ਜਰਮ੍ਰ|ਜ੍ਰਮਰ]] ਅਤੇ ਅਲੱਗ ਤੌਰ ਤੇ [[ਜੌਰਜ ਪਗਟ ਥੌਮਸਨ|ਗੀ ਥੌਮਸਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। === ਪ੍ਰਯੋਗ === *1897 [[ਜੇ ਜੇ ਥੌਮਸਨ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ [[ਪੁੰਜ-ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਅਨੁਪਾਤ]] ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[ਜ਼ੀਮੈਨ ਇਫੇੱਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: ਕਿਸੇ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]] ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਣਾ। *1908 [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਐਂਡ੍ਰੀਊਸ ਮਿੱਲੀਕਾਨ|ਮਿੱਲੀਕਾਨ]], [[ਔਇਲ ਡ੍ਰੌਪ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ([[ਤੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ]]) ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉੱਤੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। *1911 [[ਅਲਫਾ ਕਣ]] ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਫਗ ਜੋ [[ਅ੍ਰਨੈਸਟ ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ|ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ [[ਗੀਗਰ-ਮਾਰਡੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਐਟਮ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ [[ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=396–405|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> *1913 [[ਸਟਾਰਕ ਇੱਫੈਕਟ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਕਾਰਣ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ (ਜ਼ੀਮੈਨ ਇੱਫੈਕਟ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ)। *1922 [[ਸਟ੍ਰਨ-ਗ੍ਰਲਾਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]]: ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ। *1924 [[ਐਡਮੰਡ ਕਲਿਫਟਨ ਸਟੋਨ੍ਰ|ਸਟੋਨ੍ਰ]] ਨੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾ]]ਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। *1932 ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ [[ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡ ਐਂਡ੍ਰਸਨ|ਐਂਡ੍ਰਸਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਜੇਮਸ ਚਾਡਵਿਕ|ਚਾਡਵਿਕ]] ਦੁਆਰਾ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਖੋਜ। *1958 [[ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਇੱਫੈਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਹਾਈਪਰਫਾਈਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਅੰਦਰ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲਾਇ ਦੁਆਰਾ [[ਗਾਮਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਟ ਅਤੇ ਰਿਕੁਆਇਲ-ਮੁਕਤ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖਪਤ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=361–370|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਥਾਨਿਕਤਾ === 1935 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ, [[ਨਾਥਨ ਰੋਜ਼ਨ|ਰੋਜ਼ਨ]], [[ਬੋਰਿਸ ਪੋਡੋਲਸਕਿ|ਪੋਡੋਲਸਕਿ]] ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref>{{cite journal|title=Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1935-05-15_47_10/page/n71|author1=A. Einstein |author2=B. Podolsky |author3=N. Rosen |year=1935|doi=10.1103/PhysRev.47.777|journal=Phys. Rev.|volume=47|bibcode = 1935PhRv...47..777E |pages=777–780}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ: ਕਿ ਕਣ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ (ਗੱਲਬਾਤ) ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਚਨਾ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਥਾਂਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸਗੋਂ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਤੱਕ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ)। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n211 192]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref><ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} ''Chapter '''23''': The entangled quantum world''</ref> 1959 ਵਿੱਚ, [[ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ|ਬੋਹਮ]] ਅਤੇ [[ਯਾਕਿਰਅਹਾਰੋਨੋਵ]] ਨੇ [[ਅਹਾਰੋਨੋਵ-ਬੋਹਮ ਇੱਫੈਕਟ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref> {{cite journal |author1=Y. Aharonov |author2=D. Bohm |year=1959 |title=Significance of electromagnetic potentials in quantum theory |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1959-07-15_115_2/page/n263 |journal=[[Physical Review]] |volume=115 |pages=485–491 |doi=10.1103/PhysRev.115.485 |bibcode = 1959PhRv..115..485A }}</ref> ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਟੈਂਸਰ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰ-ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲਾਗੂ-ਹੋਣ-ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਦੇਖੋ ਉੱਤੇ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ੀਰੋ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤਰ ਹੀ ਹੋਣ। 1964 ਵਿੱਚ, [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਜੋ [[EPR]] ਪੈਰਾਡੌਕਸ (ਪਹੇਲੀ) ਉੱਤੇ ਸੀ।,<ref>{{cite journal |last=Bell |first=John |year=1964 |title=On the Einstein Podolsky Rosen Paradox |url=http://homepages.physik.uni-muenchen.de/~vondelft/Lehre/09qm/lec21-22-BellInequalities/Bell1964.pdf |journal=[[Physics (American Physical Society journal)|Physics]] |volume=1 |issue=3 |pages=195–200 }}</ref> ਜੋ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਥਾਨਿਕ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅਸਥਰਿਾਂਕਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ|ਲੋਕਲ ਹਿਡਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਥਿਊਰੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਵਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। === ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ === {{main article|ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ}} 1947 ਵਿੱਚ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।: ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਲੈਵਲਾਂ <sup>2</sup>''S''<sub>1/2</sub> ਅਤੇ <sup>2</sup>''P''<sub>1/2</sub> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਫਰਕ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਵੈਕੱਮ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵਿਲਿੱਸ ਲੈਂਬ|ਲੈਂਬ]] ਅਤੇ [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਰੇਦਰਫੋਰਡ|ਰੇਦਰਫੋਰਡ]] ਨੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]] ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਰੇਡੀਓ-ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ sup>2</sup>''S''<sub>1/2</sub> ਅਤੇ <sup>2</sup>''P''<sub>1/2</sub> ਲੈਵਲਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਨਾਪਿਆ।<ref>{{cite journal|title=Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-01_72_3/page/n51|first=Willis E.|last=Lamb|author2=Retherford, Robert C. |authorlink=Willis Lamb|journal=[[Physical Review]]|volume=72|issue=3|pages=241–243|year=1947|doi=10.1103/PhysRev.72.241|bibcode = 1947PhRv...72..241L }}</ref> [[ਹੰਸ ਬੇਥ|ਬੇਥ]] ਦੁਆਰਾ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ।<ref><!---IF FOR ANY REASON THIS REF IS DELETED - MAKE SURE IT'S IN THE MAIN ARTICLE FIRST.--->{{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1950| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part I|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-08-01_79_3/page/n128 |journal=Phys. Rev.|volume=79|doi=10.1103/PhysRev.79.549 |bibcode = 1950PhRv...79..549L |pages=549–572}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1951| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part II|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1951-01-15_81_2/page/n58 |journal=Phys. Rev.|volume= 81|doi=10.1103/PhysRev.81.222 |bibcode = 1951PhRv...81..222L |pages=222–232}}{{cite journal| author = W.E. Lamb, Jr.| year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. III| url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n100|journal=Phys. Rev.|volume= 85|doi=10.1103/PhysRev.85.259 |bibcode = 1952PhRv...85..259L| pages=259–276}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. IV|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-06-15_86_6/page/n200 |journal=Phys. Rev.|volume= 86|doi=10.1103/PhysRev.86.1014 |bibcode = 1952PhRv...86.1014L |pages=1014–1022}} {{cite journal|author1=S. Triebwasser |author2=E.S. Dayhoff |author3=W.E. Lamb, Jr. |last-author-amp=yes | year = 1953| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. V|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-01-01_89_1/page/n100 |journal=Phys. Rev.|volume= 89|doi=10.1103/PhysRev.89.98 |bibcode = 1953PhRv...89...98T |pages=98–106}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === *1943 [[ਸਿਨ-ਇਟੀਰੋ ਟੋਮੋਨਾਗਾ|ਟੋਮੋਨਾਗਾ]] ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਰਦਾਰ [[ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ]] ([[ਰੀਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]]) ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। *1947 [[ਜੂਲੀਅਨ ਸ਼ਵਿੰਗਰ|ਸ਼ਵਿੰਗਰ]] [[ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ#ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੌਲੀਕਾਰਪ ਕੁੱਚ|ਕੁੱਚ]] ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{multicol}} === ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰੇਇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ]] * [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚ੍ਰ ਸਥਿਰਾਂਕ]] === ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਰਿਸ਼ਤੇ]] * [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਬੰਡਲ]] * [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਲਜਬਰੇ ਵਿੱਚ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਓਪਰੇਟਰ]] * [[ਵਿਗਨਰ ਡੀ-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] {{multicol-break}} === ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === * [[ਜ਼ਿੱਟ੍ਰਬਿਵੇਗੰਗ]] * [[ਦੋ-ਸ਼ਰੀਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਭਾਰੀ ਆਇਓਨ ਕੋਲਾਈਡ੍ਰ]] * [[ਸਮਰੂਪਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਪੇਅਰਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[CPT ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] * [[ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਟੈਕਿਔਨ]] * [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਉਲੰਘਣਾ ਵਾਸਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਖੋਜਾਂ]] {{multicol-end}} == ਫੁੱਟਨੋਟਸ == {{Reflist|group="note"|1}} == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === {{reflist}} === ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{Cite book|title=Principles of Quantum Mechanics|author=[[Paul Dirac|P.A.M. Dirac]]|edition=4th|publisher=Clarendon Press|year=1981|url=http://books.google.co.uk/books?id=XehUpGiM6FIC&printsec=frontcover&dq=principles+of+quantum+mechanics+dirac+4th+edition&redir_esc=y#v=onepage&q=principles%20of%20quantum%20mechanics%20dirac%204th%20edition&f=false|isbn=9-780198-520115}} * {{cite book|author=P.A.M. Dirac|title=Lectures on Quantum Mechanics|publisher=Courier Dover Publications|year=1964|url=http://books.google.co.uk/books?id=GVwzb1rZW9kC&printsec=frontcover&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-48641-7131}} * {{Cite book|title=The Dirac Equation|author=B. Thaller|year=2010 |publisher=Springer|isbn=3-64208-1347|url=http://books.google.co.uk/books?id=822rcQAACAAJ&dq=dirac+equation+springer&redir_esc=y}} * {{Cite book|title=General Principles of Quantum Mechanics|author=[[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]|year=1980|publisher=Springer|isbn=3-54009-8429|url=http://books.google.co.uk/books?id=93sfAQAAMAAJ&q=General+Principles+of+Quantum+Mechanics&dq=General+Principles+of+Quantum+Mechanics}} * {{cite book| author = E. Merzbacher| year = 1998|edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000merz|publisher=|volume=| isbn = 0-471-887-021}} * {{cite book| author = A. Messiah| year = 1961| title = Quantum Mechanics|publisher=John Wiley & Sons |volume=1| isbn = 047159766X}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1964| title = Relativistic Quantum Mechanics (Pure & Applied Physics) |url=https://archive.org/details/relativisticquan0000bjor |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-932}} * {{cite book|author1=R.P. Feynman |author2=R.B. Leighton |author3=M. Sands | year = 1965 | title = Feynman Lectures on Physics|publisher=Addison-Wesley|volume=3| isbn = 0-201-02118-8}} * {{cite book| author = L.I. Schiff| year = 1968 |edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000schi|publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn =}} * {{cite book| author = [[Freeman Dyson|F. Dyson]]| edition=2nd|year = 2011| title = Advanced Quantum Mechanics|publisher=World Scientific|volume=| isbn = 981-4383-406}} * {{cite book|author=R.K. Clifton|title=Perspectives on Quantum Reality: Non-Relativistic, Relativistic, and Field-Theoretic|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TTKacQAACAAJ&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=9-0481-46437}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=1| isbn = 047-116-433-X}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=2| isbn = 047-1164-356}} * {{cite book| author = A.I.M Rae|year = 2008| title = Quantum Mechanics|edition=5th|publisher=Taylor & Francis |volume=2| isbn = 1-5848-89705|url=http://books.google.co.uk/books?id=YDhHAQAAIAAJ&q=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&dq=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&redir_esc=y}} * {{cite book| author = H. Pilkuhn|edition=2nd|year = 2005 |series=Texts and Monographs in Physics Series| title = Relativistic Quantum Mechanics|volume= |publisher= Springer| isbn = 3-54028-5229|url=http://books.google.co.uk/books?id=jEW6fY6-iVcC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics }} * {{cite book|author=R. Parthasarathy|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Alpha Science International|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=1t0WAQAAMAAJ&q=relativistic+quantum+mechanics&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=1-84265-5736}} * {{cite book|author=U. Kaldor, S.Wilson|title=Theoretical Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |publisher=Springer|year=2003|isbn=1-4020-1371-X|url=http://books.google.co.uk/books?id=0xcAM5BzS-wC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|author=B. Thaller|title=Advanced visual quantum mechanics|publisher=Springer|year=2005|url=http://books.google.co.uk/books?id=iq1Gi6hmTRAC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0-38727-1279}} * {{cite book|author=H.P. Breuer, F.Petruccione|title=Relativistic Quantum Measurement and Decoherence |publisher=Springer|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=ENp7B5U0mCcC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=3-54041-0619}} * {{cite book|author=P.J. Shepherd|title=A Course in Theoretical Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=CoV4JemLm40C&printsec=frontcover&dq=A+course+in+theoretical+physics&redir_esc=y|isbn=1-1185-16923}} *{{cite book|author=[[Hans Bethe|H.A. Bethe]], R.W. Jackiw|title=Intermediate Quantum Mechanics|page=|publisher=Addison-Wesley|year=1997|url=http://books.google.co.uk/books?id=7s5gog6O0fkC&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=0-2013-28313}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|author=W. Heitler|title=The Quantum Theory of Radiation|page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1954|edition=3rd|url=http://books.google.co.uk/books?id=L7w7UpecbKYC&printsec=frontcover&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |isbn=0-48664-5584}} *{{cite book|author1=K. Gottfried |author2=T. Yan |edition=2nd|title=Quantum Mechanics: Fundamentals|page=245|publisher=Springer|year=2003|url=http://books.google.co.uk/books?id=8gFX-9YcvIYC&pg=PA245&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-38795-5763}} *{{cite book|author=F.Schwabl|title=Quantum Mechanics|page=220|publisher=Springer|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=pTHb4NK2eZcC&pg=PA220&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54071-9334}} *{{cite book|author=R.G. Sachs|title=The Physics of Time Reversal|edition=2nd|page=|publisher=University of Chicago Press|year=1987|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ph4yNkXSsHUC&pg=PA280&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=022-6733-319}} === ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ === *{{cite book|author=[[Hermann Weyl|H. Weyl]]|title=The theory of groups and quantum mechanics|page=203|publisher=Courier Dover Publications|year=1950|url=http://books.google.co.uk/books?id=jQbEcDDqGb8C&pg=PA203&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|author= W.K. Tung|title=Group Theory in Physics |page=|publisher=World Scientific|year=1985|url=http://books.google.co.uk/books?id=O89tgpOBO04C&printsec=frontcover&dq=group+theory+in+physics&redir_esc=y#v=onepage&q=group%20theory%20in%20physics&f=false|isbn=997-1966-565}} *{{cite book|author=V. Heine|title=Group Theory in Quantum Mechanics: An Introduction to Its Present Usage |page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1993|url=http://books.google.co.uk/books?id=NayFD34uEu0C&pg=PA363&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=048-6675-858}} === ਚੋਣਵੇਂ ਪੇਪਰ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE PAPERS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{cite journal| author = [[Paul Dirac|P.A.M Dirac]]| year = 1932| title = Relativistic Quantum Mechanics|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|volume= 136|doi=10.1098/rspa.1932.0094 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/136/829/453.full.pdf|bibcode = 1932RSPSA.136..453D }} * {{cite news| author = [[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]| year = 1945| title = Exclusion principle and quantum mechanics |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/pauli-lecture.pdf}} * {{cite journal|author=J.P. Antoine|year=2004|title= Relativistic Quantum Mechanics |volume=37 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/37/4/B01|bibcode = 2004JPhA...37.1463P }} * {{cite news|title=Relativistic quantum mechanics of supersymmetric particles|author1=M. Henneaux |author2=C. Teitelboim |volume=143|year=1982}} * {{cite journal|journal=Phys. Rev. A|volume=34|year=1986|title=Parametrizing relativistic quantum mechanics|author=J.R. Fanchi |doi=10.1103/PhysRevA.34.1677|bibcode = 1986PhRvA..34.1677F }} * {{cite journal|author=G N Ord|year=1983|title= Fractal space-time: a geometric analogue of relativistic quantum mechanics |volume=16 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/16/9/012|bibcode = 1983JPhA...16.1869O }} * {{cite book|year=1982|title=Relativistic quantum mechanics of particles with direct interactions|author1=F. Coester |author2=W. N. Polyzou |journal=Phys. Rev. D 26|doi=10.1103/PhysRevD.26.1348|volume=26}} * {{cite journal|author1=R.B. Mann |author2=T.C. Ralph |year=2012|journal=Class. Quantum Grav.|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Relativistic quantum information |volume=29 |bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author=S.G. Low|year=1997|journal=J. Math. Phys|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Canonically Relativistic Quantum Mechanics: Representations of the Unitary Semidirect Heisenberg Group, U(1,3) *s H(1,3)|volume=38|arxiv=physics/9703008|bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author1=C. Fronsdal |author2=L.E. Lundberg |year=1970|journal=Phys. Rev. D|doi=10.1103/PhysRevD.1.3247|title= Relativistic Quantum Mechanics of Two Interacting Particles|volume=1 |arxiv=physics/9703008|bibcode = 1970PhRvD...1.3247F }} *{{cite journal|author1=V.A. Bordovitsyn |author2=A.N. Myagkii |title=Spin-orbital motion and Thomas precession in the classical and quantum theories |doi=10.1119/1.1615526|url=http://cds.cern.ch/record/488497/files/0102107.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K }} *{{cite journal|author=K. Rȩbilas|year=2013|title=Comment on 'Elementary analysis of the special relativistic combination of velocities, Wigner rotation and Thomas precession' |journal=Eur. J. Phys.|volume=34 |doi=10.1088/0143-0807/34/3/L55|bibcode = 2013EJPh...34L..55R }} *{{cite journal|author=H.C. Corben|year=1993 |page=551|title=Factors of 2 in magnetic moments, spin–orbit coupling, and Thomas precession |journal=Am. J. Phys.|volume=61|doi=10.1119/1.17207 |bibcode = 1993AmJPh..61..551C }} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == === ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> * {{cite book|isbn=1-13950-4320|author=T. Ohlsson|title=Relativistic Quantum Physics: From Advanced Quantum Mechanics to Introductory Quantum Field Theory|publisher=Cambridge University Press|year=2011|page=10|url=http://books.google.co.uk/books?id=hRavtAW5EFcC&pg=PA11&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} *{{cite book|author1=I.J.R. Aitchison |author2=A.J.G. Hey |title=Gauge Theories in Particle Physics: From Relativistic Quantum Mechanics to QED|volume=1|edition=3rd|page=|publisher=CRC Press|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=n7k_QS4Hb0YC&pg=PA50&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-84938-7752}} * {{cite book|author=D. Griffiths|title=Introduction to Elementary Particles|page=|publisher=John Wiley & Sons|year=2008 |url=http://books.google.co.uk/books?id=Wb9DYrjcoKAC&printsec=frontcover&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false |isbn=3-52761-8473}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and introduction to quantum field theory|url=http://books.google.co.uk/books?id=tTJHB5hepQUC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author=Capri, Anton Z|year=2002|publisher=World Scientific|isbn=9-81238-1376}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and quantum fields|url=http://books.google.co.uk/books?id=gJR_gVU52NkC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author1=Ta-you Wu |author2=W. Y. Pauchy Hwang |year=1991|publisher=World Scientific|isbn=9-81020-6089}} * {{cite book|title=Elementary particle physics, Quantum Field Theory|author=Y. Nagashima|volume=1|year=2010|isbn=978-35274-09624}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1965| title = Relativistic Quantum Fields (Pure & Applied Physics) |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-940}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1996 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=2 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52155-0025}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 2000 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=3 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52166-0009}} * {{cite book| author = F. Gross| year = 2008 | title = Relativistic Quantum Mechanics and Field Theory |volume= |publisher= John Wiley & Sons| isbn = 3-52761-7345|url=http://books.google.co.uk/books?id=o9dXoK_2s6MC&pg=PP2&dq=fractional+quantum+mechanics+books#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book| author = Y.V. Nazarov, J.Danon | year = 2013 | title = Advanced Quantum Mechanics: A Practical Guide |volume= |publisher= Cambridge University Press| isbn=0-52176-1506|url= http://books.google.co.uk/books?id=BrTP8hEWRGUC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|title=General Principles of Quantum Field Theory|author=N.N. Bogolubov|publisher=Springer|edition=2nd|isbn=0-7923-0540-X|year=1989|page=272|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ef4zDW1V2LkC&pg=PA187&dq=lamb+shift#v=onepage&q=lamb%20shift&f=false }} * {{cite book|title=Quantum Field Theory|author1=F. Mandl |author2=G. Shaw |publisher=John Wiley & Sons|edition=2nd|isbn=047-1496-839|year=2010|page=|url=http://books.google.co.uk/books?id=7VLMj4AvvicC&pg=PA273&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} * {{cite book| author = I. Lindgren| year = 2011 | title = Relativistic Many-body Theory: A New Field-theoretical Approach|publisher= Springer| isbn=144-1983-090|volume=63|series=Springer series on atomic, optical, and plasma physics|url= http://books.google.co.uk/books?id=noUF83SAl2wC&pg=PA9&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|title=Relativistic Quantum theory of atoms and molecules|publisher=Springer|author=I. P. Grant|isbn=0-387-34671-6|year=2007|series=Atomic, optical, and plasma physics|url=http://books.google.co.uk/books?id=yYFCAAAAQBAJ}} === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਉਪਯੋਗ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> *{{cite book|author1=G. Aruldhas |author2=P. Rajagopal |title=Modern Physics|page=395|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=GnCWJF6TQUwC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=8-12032-5974}} *{{cite book|author=R.E. Hummel|title=Electronic properties of materials|page=395|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TsHFou6RftkC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=1-44198-1640}} *{{cite book|author=D.L. Pavia|edition=4th|title=Introduction to Spectroscopy|page=105|publisher=Cengage Learning|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=FkaNOdwk0FQC&pg=PA105&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-49511-4782}} *{{cite book|author=U. Mizutani|title=Introduction to the Electron Theory of Metals|page=387|publisher=Cambridge University Press|year=2001|url= http://books.google.co.uk/books?id=zY5z_UGqAcwC&pg=PA387&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-52158-7093}} *{{cite book|author=G.R. Choppin|edition=3|title=Radiochemistry and nuclear chemistry|page=308|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=IsAEjPpvyrkC&pg=PA308&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-75067-4636}} *{{cite book|author=A.G. Sitenko|title=Theory of nuclear reactions|page=443|publisher=World Scientific|year=1990|url= http://books.google.co.uk/books?id=IcF5GV7ftT0C&pg=PA443&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=997-1504-820}} *{{cite book|author1=W. Nolting |author2=A. Ramakanth |title=Quantum theory of magnetism|page=|publisher=Springer|year=2008|url= http://books.google.co.uk/books?id=vrcHC9XoHbsC&pg=PA748&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=3-54085-4169}} *{{cite book|author=H. Luth|title=Quantum Physics in the Nanoworld|page=149|publisher=Springer|series=Graduate texts in physics|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=9zrbFSHWcCAC&pg=PA149&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64231-2381}} *{{cite book|author=K.D. Sattler|title=Handbook of Nanophysics: Functional Nanomaterials|pages=40–3|publisher=CRC Press|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=08BWNlciXx4C&pg=SA40-PA3&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=1-42007-5535}} *{{cite book|author=H.Kuzmany|title=Solid-State Spectroscopy|page=256|publisher=Springer|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=Jg89d0h9SIoC&pg=PA256&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64201-4801}} *{{cite book|author=J.M. Reid|title=The Atomic Nucleus |page=|edition=2nd|publisher=Manchester University Press|year=1984|url=http://books.google.co.uk/books?id=rcdRAQAAIAAJ&pg=PA277&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=0-71900-9782}} *{{cite book|author=P. Schwerdtfeger|title=Relativistic Electronic Structure Theory - Fundamentals|page=208|volume=11|series=Theoretical and Computational Chemistry|publisher=Elsevier|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=9tO_9Tf6dZgC&pg=PA208&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0540-465}} *{{cite book|author=L. Piela|title=Ideas of Quantum Chemistry|page=676|publisher=Elsevier|year=2006|url=http://books.google.co.uk/books?id=nbdITbfsP6oC&pg=PA676&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0466-761}} *{{cite book|title=[[Quantum (book)]]|author=M. Kumar|isbn=1-84831-0358|year=2009}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{cite book|title=Relativistic Quantum Mechanics, an Introduction|orig-year=2004|author=W. Pfeifer|isbn=|url=http://www.walterpfeifer.ch/index.html|year=2008}} *{{cite news|title=Relativistic Quantum Mechanics (Lecture Notes)|author=Igor Lukačević|url=http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826114453/http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archivedate=2014-08-26|year=2013|access-date=2016-06-27|dead-url=yes}} *{{cite arXiv|title= An Introduction to Relativistic Quantum Mechanics. I. From Relativity to Dirac Equation|author=M. De Sanctis|year=2011|arxiv=0708.0052}} *{{cite news|title= Relativistic Quantum Mechanics|publisher=[[University of Cambridge]], [[Cavendish Laboratory]]|url=http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~bds10/aqp/handout_relqu.pdf}} *{{cite news|author=D.G. Swanson|year=2007|title=Quantum Mechanics Foundations and Applications|page=160|location=Alabama, USA|publisher=Taylor & Francis}} *[http://mysite.du.edu/~jcalvert/phys/partelec.htm J. B. Calvert (2003) ''The Particle Electron and Thomas Precession''] *[http://www.antidogma.ru/english/node58.html S.N. Arteha ''Spin and the Thomas precession''] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 6fp8qv8hpw06p6q2pj46roz32ajdehv 0 80370 837886 834974 2026-04-29T19:38:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837886 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ਟੌਪਿਕ ਸਬੰਧੀ ਇੰਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]].}} {{Use dmy dates|date=June 2016}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਸਮੀਕਰਨਾਂ}} [[File:Warszawa Centrum Nowych Technologii UW-6.jpg|thumb|right|[[ਵਾਰਸਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ]] ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਨਿਊ ਟੈਕਨੌਲੀਜੀਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]], ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲਪੱਥਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1933 ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ 1926 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Physicist Erwin Schrödinger's Google doodle marks quantum mechanics work|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/aug/12/erwin-schrodinger-google-doodle|accessdate=25 August 2013|newspaper=[[The Guardian]]|date=13 August 2013}}</ref><ref name = sch> {{cite journal | last = Schrödinger | first = E. | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081217040121/http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archivedate = 17 December 2008 | journal = [[Physical Review]] | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1049–1070 | year = 1926 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S }}</ref> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਤਰੰਗ-ਸਮੀਕਰਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿੱਲਜੁੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ]] ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਤ ਅਰੰਭਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੈੱਟ ਅਪਣਾਉਣਾਂ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਏਗਾ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਟਮ, ਮੌਲੀਕਿਊਲ, ਅਤੇ ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਕਣ, ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੋਣ) ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਲ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਰੇਖਿਕ]] [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Griffiths2004>{{citation| author=Griffiths, David J.|title=Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.) | publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn= 0-13-111892-7}}</ref>{{rp|1–2}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਜਰੂਰ ਹੀ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਵੈ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲ|ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ]], [[ਐਟਮ|ਐਟੌਮਿਕ]], ਅਤੇ [[ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਪਾਰਟੀਕਲ|ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ]] ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਕੇਲ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰਾ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Laloe>{{citation|last=Laloe|first=Franck|title=Do We Really Understand Quantum Mechanics| publisher=Cambridge University Press|year=2012| isbn = 978-1-107-02501-1}}</ref>{{rp|292ff}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਸਮੇਤ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਨਾਲ ਮੇਲਦੀ ਹੈ। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਗੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਵੀ '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫਿਜਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਦਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ੧੯੨੫ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ੧੯੨੬ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਇਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name = sch/> [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ]] [[ਨਿਊਟਨ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਵਿੱਚ ਜਾਂ [[ਆਇਲਰ ਲਗਰਾਂਜੀ ਸਮੀਕਰਣ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਅਰੰਭਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੇਠ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਾਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਅਵਸਥਾ|ਫਿਜੀਕਲ ਸਟੇਟ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਣ]] ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਪਰਮਾਣੂ]], [[ਅਣੂ]], ਅਤੇ [[ਉਪ-ਪਰਮਾਣੂ]]ਕਣਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ [[ਮੈਕਰੋ ਸਿਸਟਮ]], ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਫਾਇਨਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]]। [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। {{TOC limit|3}} == ਸਮੀਕਰਨ == === ਵਕਤ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਖਾਸ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਥੱਲੇ ਦੇਖੋ)। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਕਿਸਮ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ|ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਕਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।:<ref name=Shankar1994> {{cite book |last=Shankar |first=R. |year=1994 |title=Principles of Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9 |edition=2nd |publisher=[[Kluwer Academic]]/[[Plenum Publishers]] |isbn=978-0-306-44790-7 }}</ref>{{rp|143}} [[File:Wave packet (dispersion).gif|thumb|200px|ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜੋ {{math|''V'' {{=}} 0}} ਨਾਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ]] ਇੱਥੇ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ''(ਆਮ)'' |equation=<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = \hat H \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''i''}} [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਇਕਾਈ]] ਹੈ, *{{math|''ħ''}} ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ [[ਪਲੈਂਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<math>\hbar = \frac{h}{2 \pi}</math>, *ਚਿੰਨ {{math|{{sfrac|∂|∂''t''}}}}, [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, *{{math|''Ψ''}} (ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ [[ਸਾਈ (ਅੱਖਰ)|ਸਾਈ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} ਅਤੇ {{math|''t''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਵੈਕਟਰ]] ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''Ĥ''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰ]] [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ)। [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ|ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]] ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ)। ਸੱਜੇ: ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਇਸ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]]। ਸ਼ਿਖਰਲੀਆਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਲ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਜਾ ਕਾਲਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ (ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ: [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ;<ref>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/quantum/scheq.html "Schrodinger equation"]. ''hyperphysics.phy-astr.gsu.edu''.</ref> {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ'''<br/>''(ਸਿੰਗਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਕਣ)'' |equation=<math>i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(\mathbf{r},t) = \left [ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right ] \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''μ''}} ਕਣ ਦਾ [[ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''V''}} [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੇ, *{{math|∇<sup>2</sup>}} [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ]] (ਇੱਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ) ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''Ψ''}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੈ (ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੁੱਲ [[ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੈ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਪਲੱਸ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]], ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਏ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਕਮਾਂ ਬੇਪਛਾਣ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਖਾਸ ਡਿਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ [[ਹੀਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇਹ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਐਂਟ ਰਕਮ ਅੰਦਰ ਹਾਜ਼ਰ [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਯੂਨਿਟ]] ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਪਹਿਲਾ ਬੌਕਸ) ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਦੂਜਾ ਬੌਕਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਾਂ) ਵੱਲ ਵੀ। ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਫੀ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਾਤਮਿਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਦੇਖੋ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]])। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਹੈ ਓਪਰੇਟਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਲਈ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਵਕਤ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ (ਔਰਬਿਟਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਵਿੱਚ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਕਿਸਮ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਖੁਦ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ'') |equation=<math>\operatorname{\hat H}\Psi=E\Psi</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ: ::''ਜਦੋਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|&Psi;}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਓਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|Ψ}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ {{math|Ψ}} ਇੱਕ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤਕ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|E}}, ਅਵਸਥਾ {{math|Ψ}} ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'' ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਰ [[#ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ]] ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਵੈਲੀਊ ਅਤੇ ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ|ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ (ਪਰ ਕੋਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾੰ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਿੰਗਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕਣ'') |equation=<math>\left[ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r}) \right] \Psi(\mathbf{r}) = E \Psi(\mathbf{r})</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿਸਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਾਂਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Sakurai|first1=J. J.|title=Modern Quantum Mechanics|date=1995|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, Massachusetts|page=68}}</ref> ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ t ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Psi(t)</math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਸਦਕਾ, ਸਮੇਂ t’ ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> \Psi(t')=U(t',t) \Psi(t) </math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ <math>U(t', t)</math> ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨੌਰਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ <math> U(t',t) </math> ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ <math> t' = t </math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> U(t,t) = 1 </math> ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, t ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ t’ ਲਈ, ਓਪਰੇਟਰ <math> U(t',t) </math> ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ <math> U(t',t) = 1 - i H (t' - t) </math> ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ H ਇੱਕ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ]] [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਅੰਤਰ <math>t' - t </math> ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ, H ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, H ਦੀ [[ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ ਵੈਲੀਊ]] ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਕਰਕੇ ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਸਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵ == ਨਤੀਜੇ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਬਾਰੇ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਾਰ ਦਾਖਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਵਕਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਬੇਉਮੀਦ ਸਨ। === ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] === [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਮਾਂ ਸਿਸਟਮ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰਲੀ ਊਰਜਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। === [[ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ]] === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਨਿਰਧਾਰੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਖਾਸ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ: ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲ|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੈਵਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] ਰਾਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ। (ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[#ਸਮਾਂ ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ|ਐਟਮ ਦੇ ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਨਾਪ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]], [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ (ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Zettili2009">{{cite book|author=Nouredine Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|date=17 February 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-02678-6}}</ref>{{rp|165–167}} === ਨਾਪ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ|ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ}} [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਕਣ, ਹਰੇਕ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਲ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਧੀਨ, ਕਣ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਪ ਦੇ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦਾ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਜਨਮਜਾਤ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੰਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ (ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ) ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਚਾਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਿਲਿੰਗ}} [[File:TunnelEffektKling1.svg|width = 300px|thumb|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]]। ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਕਣ ਬੈਰੀਅਰ ਟੱਪਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਕਦੇ ਕਫਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਆਉਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਚੜਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੇਂਦ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਜਾਏਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਇਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ: ਭਾਵੇਂ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਂਸ (ਮੌਕਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣ === {{main article|ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰਾਪਣ|ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ}} [[File:Double-slit experiment results Tonomura 2.jpg|175px|thumb|ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਡਬਲ ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਅਕਸਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਜੋਕੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ- ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਤਰੰਗ, ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕਣ-ਵਰਗੇ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਬੈਲੈਂਟੀਨ<ref name=Ballentine>{{citation|last=Ballentine|first=Leslie|title=Quantum Mechanics: A Modern Development | publisher=World Scientific Publishing Co.|year=1998| isbn = 9810241054}}</ref>{{rp|Chapter 4, p.99}} ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ-ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੈਂਲੈਂਟੀਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂਕਿ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ (ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ) ਤਰਕਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਕਈ ਕਣਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ: :''"ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਫੀਲਡ ਨੂ੍ੰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ N ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ N ਤਰੰਗਾਂ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ (4.6) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ 3N-ਅਯਾਮੀ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈ ਦੀ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ-ਵਿਆਖਿਆ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਾਂਝੇ ਉਪਯੋਗ ਇੱਕ-ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ [[ਆਇਸੋਮਰਫਿਕ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"'' [[ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ|ਦੋ-ਸਲਿਟ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਉਹਨਾਂ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਤੋਂ (ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ) ਔਵਰਲੈਪਿੰਗ (ਉੱਪਰ ਚੜਨ ਵਾਲੀਆਂ) ਤਰੰਗਾਂ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨਾਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਲਿਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨੂੰ ਫਾਇਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਸਲਿਟ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸਲਿਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਓਵਰਲੈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਡਬਲ-ਸਲਿੱਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣ ਲਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖੋ)। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ: ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾੰ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕਣ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ (ਤਰੰਗ ਸੰਚਾਰ|ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ]] ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]], ਜੋ ਕੋਈ [[ਸਿਸਟਮ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਖੁਦ ਹੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਵਿਆਖਿਆ === ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ 1952 ਵਿੱਚ, [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਗਲਪਣ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਇੰਟ੍ਰਪ੍ਰੈਟੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਤਿ ਅਰੰਭਿਕਾਤਮਿਕ ਗਿਆਤ ਹਵਾਲਾ ਸੀ।<ref>David Deutsch, The Beginning of infinity, page 310</ref> == ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਾਪਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨਾਤਮਿਕ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, ਕਣ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਲੱਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਬਦਲਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਐਵਰੈਟ ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡਜ਼ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਤੇ [[ਅਨੁਕੂਲ ਇਤਿਹਾਸ]]ਾਂ) ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|right|thumb|[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]]]] {{Main article|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ([[ਬਲੈਕ ਬੌਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਪਲੈਂਕ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ|ਕੁਆਂਟਾ]] ਨੂੰ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਰ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਪਲੈਂਕ ਸਬੰਧ|ਕਿਸੇ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ]], ਜੋ [[ਤਰੰਗ-ਕਣ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]], [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇਸਦੀ [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]] {{math|''k''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''h''}} [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ]] ਨੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੰਗਾਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰੰਤਰ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਹੀ [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=de Broglie |first=L. |year=1925 |title=Recherches sur la théorie des quanta |trans_title=On the Theory of Quanta |url=http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/04/70/78/PDF/tel-00006807.pdf |journal=[[Annales de Physique]] |volume=10 |issue=3 |pages=22–128 |doi= |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |archive-date=9 ਮਈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509012910/http://www.ensmp.fr/aflb/LDB-oeuvres/De_Broglie_Kracklauer.pdf |dead-url=yes }}.</ref> ਇਹ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ [[ਔਰਬਿਟ]] [[ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) [[ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਲਈ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''L''}} ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ: :<math> L = n{h \over 2\pi} = n\hbar</math> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਮੁਤਾਬਿਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨੰਬਰ ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ [[ਘੇਰਾ|ਘੇਰੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math>n \lambda = 2 \pi r.\,</math> ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਅਰਧ-ਵਿਆਸ]] ([[ਰੇਡੀਅਸ]]) {{math|''r''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1921 ਵਿੱਚ, ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥਰ ਚੀ ਲੁੱਨ ਨੇ ਸ਼ੀਕਾਗੋ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ, ਹੁਣ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ|4-ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਓਹੀ ਤਰਕ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last=Weissman|first=M.B. |author2=V. V. Iliev |author3=I. Gutman|title=A pioneer remembered: biographical notes about Arthur Constant Lunn|journal=Communications in Mathematical and in Computer Chemistry|year=2008|volume=59|issue=3|pages=687–708}}</ref> ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਲੁੱਨ ਅਜਿਹੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਇਸਦੇ [[ਊਰਜਾ]] [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਪੇਪਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰੀਵੀਊ<!--ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ ਐਡਿਟ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ --> ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਮਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Kamen|first=Martin D.|title=Radiant Science, Dark Politics|url=https://archive.org/details/radiantscienceda00kame|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles, CA|isbn=0-520-04929-2|pages=[https://archive.org/details/radiantscienceda00kame/page/29 29]–32}}</ref> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਪੀਟਰ ਡਿਬਾਇ]] ਨੇ ਇੱਕ ਇੱਕਦਮ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀਬਾਇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ 3-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਰਗ ਦਰਸ਼ਣ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਵਨ ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਦੀ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਤੁੱਲਤਾ ([[ਐਨਾਲੌਗੀ]]) ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ, ਔਪਟਿਕਸ ਦੀ ਜ਼ੀਰਿ-ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸੀਮਾ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ- [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ]]ਾਂ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਤਿੱਖੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਫਾਰਮਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਫਾਰਮਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਲੀਸਟ ਐਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੈ।<ref> {{Cite book |last=Schrodinger |first=E. |year=1984 |title=Collected papers |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |isbn=3-7001-0573-8 }} See introduction to first 1926 paper.</ref><!-- --- Is the non-formulation by Hamilton really relevant? Hamilton believed that mechanics was the zero-wavelength limit of wave propagation, but did not formulate an equation for those waves.<ref> {{cite web |last=Michon |first=G.P. |year=2009 |title=Hamilton's Analogy: Paths to the Schrödinger Equation |url=http://home.att.net/~numericana/answer/schrodinger.htm#1928 |work=Final Answers: The Schrödinger Equation |accessdate=28 February 2010 }}</ref> ---->ਉਸਦੇ ਤਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੋਕਾ ਵਰਜ਼ਨ ਥੱਲੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991">Encyclopaedia of Physics (2nd Edition), R.G. Lerner, G.L. Trigg, VHC publishers, 1991, (Verlagsgesellschaft) 3-527-26954-1, (VHC Inc.) {{isbn|0-89573-752-3}}</ref> :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},\,t)=-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},\,t) + V(\mathbf{r})\Psi(\mathbf{r},\,t).</math> ਫੇਰ ਵੀ, ਓਸ ਵਕਤ ਤੱਕ, [[ਅਰਨਾਲਡ ਸੋਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰਾਂ]] ਸਦਕਾ [[ਸੋਮਰਫੈਲਡ-ਵਿਲਸਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।]]<ref> {{Cite book |last=Sommerfeld |first=A. |year=1919 |title=Atombau und Spektrallinien |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |location=Braunschweig |isbn=3-87144-484-7 }}</ref><ref>For an English source, see {{Cite journal |last=Haar |first=T. |title=The Old Quantum Theory |year=1967 |url=https://archive.org/details/oldquantumtheory00haar |publisher= |pages= |isbn= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ([[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਿੱਚ) ਕਿਸੇ [[ਕੂਲੌਂਬ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ: :<math>\left(E + {e^2\over r} \right)^2 \psi(x) = - \nabla^2\psi(x) + m^2 \psi(x).</math> <!-- <math>\frac{1}{c^2}\left(E + {e^2\over 4 \pi \varepsilon_0 r} \right)^2 \psi(x) = -\hbar^2 \nabla^2\psi(x) + \frac{m^2c^2}{\hbar^2} \psi(x).</math> ?--> ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਖੋਜੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਅਸਹਮਿਤ ਰਹੇ। ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ –ਕਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦ ਪਹਾੜੀ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਤਨਹਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref> {{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1986 |title=Making of the Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/makingofatomicbo00rich |publisher=[[Touchstone Books|Touchstone]] |pages= |isbn=0-671-44133-7 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਇਸ ਕੈਬਿਨ ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੇਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਛਪਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ (ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਹਰਮਨ ਵੇਇਲ]] ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਸੀ)<ref name="Schrödinger1982"/>{{rp|3}}) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਰਜ਼ਨ ਨੇ1926 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Schrödinger1982">{{cite book|author=Erwin Schrödinger|title=Collected Papers on Wave Mechanics: Third Edition|year=1982|publisher=American Mathematical Soc.|isbn=978-0-8218-3524-1}}</ref>{{rp|1}}<ref>{{cite journal |last=Schrödinger |first=E. |year=1926 |title=Quantisierung als Eigenwertproblem; von Erwin Schrödinger |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k153811.image.langFR.f373.pagination |journal=[[Annalen der Physik]] |volume= 384|issue= |pages=361–377 |doi=10.1002/andp.19263840404 |bibcode = 1926AnP...384..361S }}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈ ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵੈੱਲ]] {{math|''V''}} ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਟ੍ਰੀਟ ਕਰਕੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਸੀਰੀਜ਼]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਬੌਹਰ ਮਾਡਲ]] ਦੇ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ: {{cquote|ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ... ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਾਈ-ਫੰਕਸ਼ਨ .... ਹੁਣ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਅਨੁਮਾਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਰਭਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੋੜ ਜੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। |20px|20px|ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ<ref>Erwin Schrödinger, "The Present situation in Quantum Mechanics," p. 9 of 22. The English version was translated by John D. Trimmer. The translation first appeared first in ''Proceedings of the American Philosophical Society'', 124, 323–38. It later appeared as Section I.11 of Part I of ''Quantum Theory and Measurement'' by J.A. Wheeler and W.H. Zurek, eds., Princeton University Press, New Jersey 1983.</ref>}} ਇਸ 1926 ਦੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਵਜ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਪਦਾਰਥਕ-ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਸਮੀ ਮੰਨਿਆ।<ref> {{Cite journal |last=Einstein |first=A. |author2=''et. al''. |title=Letters on Wave Mechanics: Schrodinger–Planck–Einstein–Lorentz |url= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ {{math|''Ψ''}} ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਫਿਤਰਤ]] ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।<ref name=Moore1992> {{cite book |last=Moore |first=W.J. |year=1992 |title=Schrödinger: Life and Thought |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-43767-9 }}</ref>{{rp|219}} 1926 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੇਪਰ ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਹੀ, [[ਮੇਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ {{math|''Ψ''}} ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਕੁਏਅਰ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Moore1992/>{{rp|220}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ, ਭਾਵੇਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ- ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਂਗਰ- ਕਿਸੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਅਨਿਰੰਤਰਾਵਾਂ]] ਸਮੇਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ (ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ) ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕਿਸੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਡਿਟ੍ਰਮਿਨਿਸਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ- ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{#tag:ref |It is clear that even in his last year of life, as shown in a letter to Max Born, that Schrödinger never accepted the Copenhagen interpretation.<ref name=Moore1992/>{{rp|220}}}} ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੋ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। == ਕਣਾਂ ਲਈ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ == {{main article|ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਉਲਿਟੀ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Correlation between Diffusion Equation and Schrödinger Equation|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2013.45088|journal=Journal of Modern Physics|year=2013|issue=4|pages=612–615}}</ref> ਜਿਸਦੇ ਹੱਲ ਅਜਿਹੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਰੰਗ-ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ([[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ) ਆਮਤੌਰ ਤੇਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ [[ਕੰਪਨ|ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਪਨਾਂ]] ਲਈ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥ ਦਾ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ (ਵੈਕਟਰ)|ਵਿਸਥਾਪਨ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਤੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ]] ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਅਧਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Chemistry 1977">Molecular Quantum Mechanics Parts I and II: An Introduction to Quantum Chemistry (Volume 1), P.W. Atkins, Oxford University Press, 1977, {{isbn|0-19-855129-0}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੇਇਨਮਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{cquote|ਅਸੀਂ ਓਹ (ਸਮੀਕਰਨ) ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।|20px|20px|ਰਿਚਰਡ ਫੇਇਨਮਨ<ref>ਦੀ ਨਿਊ ਕੁਆਂਟਮ ਯੂਨੀਵਰਸ, T.Hey, P.Walters, Cambridge University Press, 2009, {{isbn|978-0-521-56457-1}}</ref>}} ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਪ੍ਰਤਿ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਹੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, {{math|''ψ''}} ਦਾ [[ਮੌਡੂਲਸ]] ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ, ਵਕਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੱਦੇ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖਾਸ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਕਣ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਗੇ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,<ref name="Quanta 1974">Quanta: A handbook of concepts, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1974, {{isbn|0-19-855493-1}}</ref> ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983">Physics of Atoms and Molecules, B.H. Bransden, C.J.Joachain, Longman, 1983, {{isbn|0-582-44401-2}}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਠੋਸ ਵਿਵਰਣ ਲਈ Resnick ''et al''.<ref name="Atoms, Molecules 1985"/> ਵੀ ਦੇਖੋ। === ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੋੜਫਲ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ#ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] {{math|''H''}} ਲਈ ਅਕਸਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵੀ ਹੈ: :<math>E = T + V =H \,\!</math> ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਅਯਾਮ]] ਵਿੱਚ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x''}}, [[ਪੁੰਜ]] {{math|''m''}} ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|''p''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: :<math> E = \frac{p^2}{2m}+V(x,t)=H.</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ, [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''p'''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: :<math>E = \frac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V(\mathbf{r},t)=H</math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕਣਾੰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਨੰਬਰ ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਫੇਰ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਰ ਤੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ#ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ]] ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਇੱਕ [[ਮੈਨੀ ਬੌਡੀ ਪ੍ਰੌਬਲਮ|{{math|''N''}}-ਬੌਡੀ ਸਮੱਸਿਆ]]), ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ {{math|''V''}} ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ: :<math>E=\sum_{n=1}^N \frac{\mathbf{p}_n\cdot\mathbf{p}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots\mathbf{r}_N,t) = H \,\!</math> === ਰੇਖਿਕਤਾ (ਲੀਨੀਅਰਟੀ) === ਸਰਲਤਮ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = A e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''A''}} [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''k'''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''ω''}} [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੀ ਐਂਗੁਲਰ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ ਲਈ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਈਨੁਸੋਆਇਡਲ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੰਗ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦਾ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਲੋੜ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਹੇ। ਅਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ, ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਪਯੋਗ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \sum_{n=1}^\infty A_n e^{i(\mathbf{k}_n\cdot\mathbf{r}-\omega_n t)} \,\!</math> ਕੁੱਝ ਵਾਸਤਵਿਕ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਗੁਣਾਂਕਾਂ {{math|''A<sub>n</sub>''}} ਲਈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ ਇੱਕ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਸਪੇਸ]] [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006">Quantum Mechanics Demystified, D. McMahon, Mc Graw Hill (USA), 2006, {{isbn|0-07-145546-9}}</ref> :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \frac{1}{(\sqrt{2\pi})^3}\int\Phi(\mathbf{k})e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)}d^3\mathbf{k} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''d''<sup>3</sup>'''k''' {{=}} ''dk<sub>x</sub>dk<sub>y</sub>dk<sub>z</sub>''}} [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ|{{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਸਾਰੀ {{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Φ''('''k''')}} ਇੰਟੀਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਡੀ-ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === [[File:Wavefunction values.svg|300px|"300px"|thumb|[[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਾਰਾਂਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/>]] [[ਫੋਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੁਆਂਟਾ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1905) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਦੀ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] {{math|''ν''}} (ਜਾਂ [[ਐਂਗੁਲਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]], {{math|''ω'' {{=}} 2{{pi}}''ν''}}) ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E = h\nu = \hbar \omega \,\!</math> ਇਸੇਤਰਾਂ [[ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1924) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਣ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ (ਸਬੱਧਤ ਕੀਤਾ) ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਲਟ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ [[ਵੇਵ-ਨੰਬਰ]], {{math|''k'' {{=}} {{sfrac|2π|''λ''}}}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ): :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k\;,</math> ਜਦੋਂਕਿ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''k'''}} ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\mathbf{p} = \hbar \mathbf{k}\,,\quad |\mathbf{k}| = \frac{2\pi}{\lambda} \,. </math> ਪਲੈਂਕ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਸਬੰਧ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ, ਦਰਮਿਆਨ ਗਹਿਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, {{math|''ħ'' {{=}} 1}} ਵਾਲੀਆਂ [[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀਆਂ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਵੇਵ-ਸੰਖਿਆ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਕੇ ਵਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ (ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨ) ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਸਕੇ। ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ SI ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ,{{citation needed|date=January 2014}} ਨੇ 1925 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]] [[ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਸੇ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੇ [[ਫੇਜ਼ (ਤਰੰਗਾੰ)|ਫੇਜ਼]] ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ: :<math>\Psi = Ae^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} = Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} </math> ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵਿਟਵ]] ਇਹ ਸਨ: ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \nabla\Psi = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}\Psi </math> ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \dfrac{\partial \Psi}{\partial t} = -\dfrac{i E}{\hbar} Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = -\dfrac{i E}{\hbar} \Psi </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਸੈਲਫ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ|ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਉਹ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਡੈਰੀਵਿਟਵ, ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, :<math>\hat{E} \Psi = i\hbar\dfrac{\partial}{\partial t}\Psi = E\Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''E''}} ਊਰਜਾ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ([[ਡੈਲ|ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] {{math|∇}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}} ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\hat{\mathbf{p}} \Psi = -i\hbar\nabla \Psi = \mathbf{p} \Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}}, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚ, "[[ਸਰਕਿਉਮਫਲੈਕਸ|ਹੈਟ]]" ({{math|ˆ}}) ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''V''}} ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਓਪਰੇਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E= \dfrac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V \quad \rightarrow \quad \hat{E} = \dfrac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V </math> ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''Ψ''}} ਉੱਤੇ ਇਸ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ:{{citation needed|date=January 2014}} :<math>i\hbar\dfrac{\partial \Psi}{\partial t}= -\dfrac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi +V\Psi</math> ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰੇਪਣ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|'''p'''}} ਦੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਵ-ਨੰਬਰ {{math|{{!}}'''k'''{{!}}}} ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਨਾਲ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ {{math|''λ''}} ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਸਕੇਲਰ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: :<math> \mathbf{p}\cdot\mathbf{p} \propto \mathbf{k}\cdot\mathbf{k} \propto T \propto \dfrac{1}{\lambda^2}</math> ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੂਜੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਰੰਗ ਦੇ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਦੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੇ ਵੀ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \hat{T} \Psi = \frac{-\hbar^2}{2m}\nabla\cdot\nabla \Psi \, \propto \, \nabla^2 \Psi \,.</math> ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਰਵੇਚਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰੰਗ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦਰਮਿਆਨ ਉਲਟ ਸਬੰਧ, ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਕਣ ਦੀ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ, ਨਾਲ ਉਸੇ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/> === ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਕਣ ਗਤੀ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Quantum mechanics travelling wavefunctions.svg | caption1 = [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਲੈਵਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਥਾਨਬੱਧ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। | width1 = 400 | image2 = Perfect localization.svg | caption2 = ਹੱਦ ''ħ'' → 0 ਵਿੱਚ, ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। | width2 = 150 }} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਦੇ ਨੇੜੇ,{{math|'''k'''}} ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਹੱਲ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨਗੇ ਜੋ {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਵਿੱਚ) ਜੋ {{math|'''r'''}} ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ, {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ, ਵਿਲੌਸਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|''ħ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾੰ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ {{math|''ħ''}} ਦੇ ਸਿਫਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਟੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Analytical Mechanics 2008">Analytical Mechanics, L.N. Hand, J.D. Finch, Cambridge University Press, 2008, {{isbn|978-0-521-57572-0}}</ref> ਇਹ ਹੱਦ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਛੋਟੀ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸਿਫਰ ਹੋ ਰਹੇ {{math|''ħ''}} ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੀਮਤ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੋ)। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਜ਼ੀਰੋ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ {{math|''ħ'' → 0}} ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: :<math> \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant \frac{\hbar}{2} \quad \rightarrow \quad \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant 0 \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''σ''}}, {{math|''x''}} ਅਤੇ {{math|''p<sub>x</sub>''}} (ਅਤੇ ਇਸੇਤਰਾਂ {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}}-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ) ਵਿੱਚ (ਰੂਟ ਮੀਨ ਸਕੁਏਅਰ) [[ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ]] ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਸ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੱਕ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਜਨਰਲ ਕਿਸਮ, :<math> i\hbar \frac{\partial}{\partial t} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) = \hat{H} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) \,\!</math> ਵਿੱਚ [[ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੇਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (HJE) ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> \frac{\partial}{\partial t} S(q_i,t) = H\left(q_i,\frac{\partial S}{\partial q_i},t \right) \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''S''}} [[ਐਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਐਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''H''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਇੱਥੇ [[ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] {{math|''q<sub>i</sub>''}}, {{math|''i'' {{=}} 1, 2, 3}} ਲਈ (ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''q''<sub>1</sub>, ''q''<sub>2</sub>, ''q''<sub>3</sub>) {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}}<ref name="Analytical Mechanics 2008"/> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। :<math> \Psi = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)} e^{iS(\mathbf{r},t)/\hbar}\,\!</math> ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ρ''}} ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''ħ'' → 0}} ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ: * ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ (ਘੱਟ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ) ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਗਤੀ ਦੀ ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ (ਕੁਆਂਟਮ) ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤਰੰਗ ਫ੍ਰੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ) ਕਣ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ (ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਲਏ ਬਗੇਰ ਕਣਾਂ ਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ: ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਯਾਮ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਤੇ {{math|''N''}} ਕਣ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਅਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਰਮਿਆਨ, ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Atoms, Molecules 1985">Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles (2nd Edition), R. Resnick, R. Eisberg, John Wiley & Sons, 1985, {{isbn|978-0-471-87373-0}}</ref> === ਵਕਤ ਸੁਤੰਤਰ === ਜੇਕਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਵਕਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ [[ਟੈਂਪੋਰਲ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜ|ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਹ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: :<math>\Psi(\text{space coords},t)=\psi(\text{space coords})\tau(t)\,.</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''(ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ)}} ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''τ''(''t'')}} ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{math|''&psi;''}} ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਿਖੇੜ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਆਮ ਹੱਲ ਇਹ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991"/> :<math> \Psi(\text{space coords},t) = \psi(\text{space coords}) e^{-i{E t/\hbar}} \,.</math> ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ {{math|''Ê'' {{=}} ''iħ''{{sfrac|∂|∂''t''}}}} ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ {{math|''E''}} ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਲਈ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>\hat{H} \psi = E \psi </math> ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ (ਕਿਸੇ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]] ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ (ਵੱਖਰੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਬਜਾਏ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਜਾਂ [[ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਬ]] ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]] ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਪੇਖਿਕ ਫੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਰੰਤਰ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ (ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਬੇਸਿਸ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ- ਕੋਈ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਜੋੜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਗਣਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਥਿਊਰਮ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x) \,, \quad \hat{p} = -i\hbar \frac{d}{d x} </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi(x) + V(x)\psi(x) = E\psi(x) </math> ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਅਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਅੰਸ਼ਿਕ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ, ਇੱਕ [[ਸਧਾਰਨ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਸਧਾਰਨ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਹੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x,t)=\psi(x) e^{-iEt/\hbar} \, . </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x<sub>n</sub>''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) + V(x_1,x_2,\cdots x_N)\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) = E\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) \, .</math> ਇਸਲਈ ਆਮ ਹੱਲ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(x_1,x_2\cdots x_N) </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ,<ref>{{cite book|author=N. Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|edition=2nd|page=458|isbn=978-0-470-02679-3}}</ref> ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਿਰਫ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> V(x_1,x_2,\cdots x_N) = \sum_{n=1}^N V(x_n) \, .</math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਹਰੇਕ [[ਕਣ]] ਲਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(x_n) \,,</math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ [[ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ]]ਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜਰਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਇਹ ਕਣ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀਆਂ [[ਪਰਮਿਊਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਯੋਜਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ==== ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ==== ਜ਼ੀਰੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, {{math|''V'' {{=}} 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਣ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੰਝ ਪੜਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|151ff}} :<math> - E \psi = \frac{\hbar^2}{2m}{d^2 \psi \over d x^2}\,</math> ਜੋ {{math|''E'' > 0}} ({{math|''C''<sub>n</sub>}} ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਡੋਲਦੇ (ਔਸੀਲੇਟ ਕਰਦੇ) ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi_E(x) = C_1 e^{i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x}\,</math> ਅਤੇ {{math|''E'' < 0}} ਲਈ [[ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ]] ਹੱਲ, :<math>\psi_{-|E|}(x) = C_1 e^{\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x}.\,</math> ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਨੌਰਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਜਾਂ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਘਣਫਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਚਰਚਾ ਲਈ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਦੇਖੋ। ==== ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ==== [[File:EffetTunnel.gif|left|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਕਿਸੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗ ਦੀ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, *{{math|''V'' {{=}} ''V''<sub>0</sub>}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''E'' > ''V''<sub>0</sub>}} ਲਈ, ਹੱਲ, ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੁੱਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''E'' < ''V''<sub>0</sub>}} ਲਈ ਐਕਪੋਨੇਂਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੱਲ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਤੀਆੰ ਨਾਲ ਸਬੱਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ, ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਸਦਕਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਬਲੀਡਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ {{math|''V''<sub>0</sub>}} ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਤ ਕਿ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਸੈੱਟ ਤੱਕ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> {{Clear}} ==== ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ ==== [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|300px|thumb|right|[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (A-B) ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (C-H) ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]], ਇੱਕ ਗੇਂਦ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਹੁੱਕ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਸਪਰਿੰਗ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। (C–H) ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਹੱਲ ਹਨ। ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ ਧੁਰਾ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਵਰਟੀਕਲ ਧੁਰਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲਾ) ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ) ਹੈ। [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ, ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਹਨ, C, D, E, F ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ G ਜਾਂ H ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।]] {{Main article|ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ}} ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> E\psi = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi + \frac{1}{2}m\omega^2x^2\psi </math> ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਿਆਨਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਲ ਸਹੀ (ਪਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ- [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]]ਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕੰਪਨ|ਕੰਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਐਟਮਾਂ, ਅਣੂਆਂ]] ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>Physical chemistry, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1978, {{isbn|0-19-855148-7}}</ref> ਅਤੇ ਲੈਟਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ ਜਾਂ ਆਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ,<ref>Solid State Physics (2nd Edition), J.R. Hook, H.E. Hall, Manchester Physics Series, John Wiley & Sons, 2010, {{isbn|978-0-471-92804-1}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)#ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ]] ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਮਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math> \psi_n(x) = \sqrt{\frac{1}{2^n\,n!}} \cdot \left(\frac{m\omega}{\pi \hbar}\right)^{1/4} \cdot e^{ - \frac{m\omega x^2}{2 \hbar}} \cdot H_n\left(\sqrt{\frac{m\omega}{\hbar}} x \right) </math> ਜਿੱਥੇ *{{math|''n'' {{=}} 0,1,2,...}} ਹੈ, ਅਤੇ *ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''H<sub>n</sub>''}} [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਓਪਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r}) \,, \quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r}) = E\psi(\mathbf{r}) </math> ਜੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r}) e^{-iEt/\hbar} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਲਾਭਕਾਰੀ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਇਹ ਹਨ; *[[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}} ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *[[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾ]], ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''r'', ''θ'', ''φ'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੋਰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਕੁੱਝ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) \,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ; *ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''<sub>''n''</sub>}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ *ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵਿਟਿਵ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ, ਕਣ {{math|''n''}} ਲਈ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ {{math|'''r'''''<sub>n</sub>'' {{=}} (''x<sub>n</sub>'', ''y<sub>n</sub>'', ''z<sub>n</sub>'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ, [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਅਤੇ [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\nabla_n = \mathbf{e}_x \frac{\partial}{\partial x_n} + \mathbf{e}_y\frac{\partial}{\partial y_n} + \mathbf{e}_z\frac{\partial}{\partial z_n}\,,\quad \nabla_n^2 = \nabla_n\cdot\nabla_n = \frac{\partial^2}{{\partial x_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial y_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial z_n}^2}</math> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) = E\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) </math> ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N) </math> ਫੇਰ ਤੋਂ, ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਕਣ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots \mathbf{r}_N) = \sum_{n=1}^N V(\mathbf{r}_n) </math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਕਣ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(\mathbf{r}_n) \, . </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਗੁਣਨਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਮਿਉਟੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਉਹ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਵਰਣਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ==== ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ==== ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Chemistry 1977"/><ref name="Quanta 1974"/> :<math> E \psi = -\frac{\hbar^2}{2\mu}\nabla^2\psi - \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0 r}\psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''e''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r'' {{=}} {{abs|'''r'''}}}} ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ *{{math|''ε''<sub>0</sub>}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] (ਸੁਤੰਤਰ ਸਪੇਸ ਦੀ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ *:<math> \mu = \frac{m_em_p}{m_e+m_p} </math>, ਪੁੰਜ {{math|''m''<sub>p</sub>}} ਵਾਲੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ (ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਣਤਰ)|ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] (ਸਿਰਫ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]]) ਅਤੇ {{math|''m''<sub>e</sub>}} ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ 2-ਬਾਡੀ [[ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਗਟਿਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉਲਟ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਦੀ ਜਗਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਇਕੱਠਿਆਂ, ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਇੱਥੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਮਾਨ ਇੱਕ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਘਟੇ ਹੋਏ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਲਈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics (6th Edition), P. A. Tipler, G. Mosca, Freeman, 2008, {{isbn|0-7167-8964-7}}</ref> ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math> \psi(r,\theta,\phi) = R(r)Y_\ell^m(\theta, \phi) = R(r)\Theta(\theta)\Phi(\phi)</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''R''}} ਰੇਡੀਅਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ *{{math|''Y''{{su|p=''m''|b=''ℓ''}}(''θ'', ''φ'')}} ਡਿਗਰੀ {{math|''ℓ''}} ਅਤੇ ਔਰਡਰ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਐਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਲਟੀ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਿਧੀਆਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਫੈਮਲੀ ਇਹ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=David Griffiths|title=Introduction to elementary particles|url=https://books.google.com/books?id=w9Dz56myXm8C&pg=PA162|accessdate=27 June 2011|year=2008|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-40601-2|pages=162–}}</ref> :<math> \psi_{n\ell m}(r,\theta,\phi) = \sqrt {{\left (\frac{2}{n a_0} \right)}^3\frac{(n-\ell-1)!}{2n[(n+\ell)!]} } e^{- r/na_0} \left(\frac{2r}{na_0}\right)^{\ell} L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}\left(\frac{2r}{na_0}\right) \cdot Y_{\ell}^{m}(\theta, \phi) </math> ਜਿੱਥੇ: *<math> a_0 = \frac{4 \pi \varepsilon_0 \hbar^2}{m_e e^2} </math> [[ਬੋਹਰ ਦਾ ਰੇਡੀਅਸ]] ਹੈ, *<math> L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}(\cdots) </math> ਡਿਗਰੀ {{math|''n'' − ''ℓ'' − 1}} ਦੇ [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। *{{math|''n'', ''ℓ'', ''m''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਮੁੱਖ]], [[ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ]], ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਚੁੰਬਕੀ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਇਹ ਮੁੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{align} n & = 1,2,3, \dots \\ \ell & = 0,1,2, \dots, n-1 \\ m & = -\ell,\dots,\ell \\ \end{align} </math> NB: [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ- ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਦੇਖੋ ਅਤੇ [[ਹਾਈਡੌਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇਖੋ। ==== ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ==== ਕਿਸੇ ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਊਟ੍ਰਲ [[ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ]] (He, {{math|''Z'' {{=}} 2}}), ਨੈਗਟਿਵ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਆਇਨ]] (H<sup>−</sup>, {{math|''Z'' {{=}} 1}}), ਜਾਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ [[ਲੀਥੀਅਮ]] ਅਇਨ (Li<sup>+</sup>, {{math|''Z'' {{=}} 3}}) ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983"/> :<math> E\psi = -\hbar^2\left[\frac{1}{2\mu}\left(\nabla_1^2 +\nabla_2^2 \right) + \frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\right] \psi + \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0}\left[ \frac{1}{r_{12}} -Z\left(\frac{1}{r_1}+\frac{1}{r_2} \right) \right] \psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|'''r'''<sub>1</sub>}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''<sub>1</sub> {{=}} {{abs|'''r'''<sub>1</sub>}}}} ਇਸਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੱਦਾ ਹੇ), *{{math|'''r'''<sub>2</sub>}} ਦੂਜੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''<sub>2</sub> {{=}} {{!}}'''r'''<sub>2</sub>{{!}}}} ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *{{math|''r''<sub>12</sub> {{=}} {{!}}'''r'''<sub>12</sub>{{!}}}} ਇਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; :<math> |\mathbf{r}_{12}| = |\mathbf{r}_2 - \mathbf{r}_1 | \,\!</math> *{{math|''μ''}}, ਫੇਰ ਤੋਂ, ਪੁੰਜ {{math|''M''}} ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ :<math> \mu = \frac{m_e M}{m_e+M} \,\!</math> ਅਤੇ *{{math|''Z''}}, ਤੱਤ ਲਈ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਦੋਵੇਂ ਲੈਪਲਾਸੀਅਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੌਸ-ਰਕਮ; :<math>\frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\,\!</math> ਨੂੰ ਪੁੰਜ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਕਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ]] ਦੀ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]], ਦੋਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2). </math> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਦ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। === ਵਕਤ ਨਿਰਭਰ === ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਲਈ ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੁੱਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi = \hat H \Psi.</math> ਅਤੇ ਹੱਲ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, [[ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਮਾਮਲੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ; :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x,t) \,,\quad \hat{p} = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x,t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2}\Psi(x,t) + V(x,t)\Psi(x,t) </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N,t) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x<sub>n</sub>''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) + V(x_1,x_2\cdots x_N,t)\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) \, .</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) \,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},t) + V(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t) </math> ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''<sub>''n''</sub>}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|141}} :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) </math> ਇਹ ਆਖਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਦੇਖਣੇ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। == ਹੱਲ ਵਿਧੀਆਂ == {{prose|date=October 2016}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ਆਮ ਤਕਨੀਕਾਂ: * [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਵਿਧੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ]] ਵਿਧੀ * [[ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਥਿਊਰੀ]] * [[WKB ਸੰਖੇਪਤਾ]]ਆਤੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸਥਾਰ {{Col-break}} ਖਾਸ ਮਾਮਿਲਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਧੀਆਂ: *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀ ਅਤੇ [[ਪੋਸਟ ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀਆਂ {{col-end}} == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਕੁੱਝ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਕਮੀਆਂ ਬਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਰੇਖਿਕਤਾ === {{See also|ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਕਾਸ ਅੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨਤਾ ਲਈ ਰੇਖਿਕ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''<sub>1</sub>}} ਅਤੇ {{math|''ψ''<sub>2</sub>}} ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ [[ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\displaystyle \psi = a\psi_1 + b \psi_2 </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''a''}} ਅਤੇ {{math|''b''}} ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜੋੜਫਲ ਨੂੰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਇਹ [[ਖਾਸੀਅਤ]] ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੰਗਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਲੈਣ ਸਦਕਾ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੋ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਰਹੇ: ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੰਕਸ਼ਨ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਸਮੀਕਰਨ ਵਰਤ ਕੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ {{math|''A<sub>n</sub>''}} ਵਾਲੇ {{math|''ψ<sub>E</sub>''(''x'')}} ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, :<math>e^{{-iE_n t}/\hbar}, </math> ਤਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \Psi(x,t) = \sum\limits_{n} A_n \psi_{E_n}(x) e^{{-iE_n t}/\hbar}. </math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ {{math|''ψ<sub>n</sub>''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ; :<math>\displaystyle \Psi = \sum\limits_{n} A_n \psi_n </math> ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \sum\limits_{n}|A_n|^2 = 1 </math> ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ; :<math>\displaystyle \int\limits_{-\infty}^{\infty}|\Psi(x)|^2\,dx = \int\limits_{-\infty}^{\infty}\Psi(x)\Psi^{*}(x)\,dx = 1. </math> === ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ === ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਰੇਖਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਲੱਛਣ ਇੰਝ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਦੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''<sub>1</sub>}} ਅਤੇ {{math|''&psi;''<sub>2</sub>}}, ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਓਸੇ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਸਮੇਤ ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat H (a\psi_1 + b \psi_2) = a \hat H \psi_1 + b \hat H \psi_2 = E (a \psi_1 + b\psi_2). </math> ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ [[ਡੀਜਨਰੇਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]], ਜੋ {{math|''ψ''*}} ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਲੈ ਕੇ, {{math|''ψ''}} ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੀਜਨਰੇਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਤਰੰਗਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ {{math|''Ψ''*(''x'', –''t'')}} ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਟਾਈਮ-ਰਿਵਰਸਲ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ === [[File:Wavefunction continuity space.svg|250px|"250px"|thumb|ਕਿਸੇ ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ({{math|''x''}} ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ]] ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ)। 3-ਅਯਾਮੀ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ- ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math>i\hbar{\partial \Psi \over \partial t} = - {\hbar^2\over 2m} \left ({\partial^2 \Psi \over \partial x^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial y^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial z^2} \right) + V(x,y,z,t)\Psi.\,\!</math> ਪਹਿਲੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ({{math|''t'' {{=}} 0}} ਉੱਤੇ) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁੱਲ :<math> \Psi(x,y,z,0) \,\!</math> ਕੋਈ ਮਨਚਾਹਾ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ- ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਵਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ :<math> \begin{align} & \Psi(x_b,y_b,z_b,t) \\ & \frac{\partial}{\partial x}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial y}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial z}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \end{align} \,\!</math> ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸੈੱਟ ਉੱਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|''x<sub>b</sub>''}}, {{math|''y<sub>b</sub>''}}, {{math|''z<sub>b</sub>''}} ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੀਮਾ {{math|''b''}} ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਸਟੈੱਪ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸੇ ਬੌਕਸ ਵਿੱਚ ਕਣ]]। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲ਼ੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਮਨਚਾਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇਤਰਾਂ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਇੱਕ [[ਸੁਚਾਰੂ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਨਿਰੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਮੈਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। === ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ === {{Main article|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ|ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਕਰਨ ਤੇ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਲਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ਮਿਲਦੀ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics 2004">Quantum Mechanics, E. Abers, Pearson Ed., Addison Wesley, Prentice Hall Inc, 2004, {{isbn|978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>{ \partial \over \partial t} \rho\left(\mathbf{r},t\right) + \nabla \cdot \mathbf{j} = 0, </math> ਜਿੱਥੇ; :<math>\rho=|\Psi|^2=\Psi^*(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ]] (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ,, {{math|*}} [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ :<math> \mathbf{j} = {1 \over 2m} \left(\Psi^*\hat{\mathbf{p}}\Psi - \Psi\hat{\mathbf{p}}\Psi^* \right)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] (ਜੋ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। === ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਐਨਰਜੀ === ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਊਨਤਮ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਥੱਲੇ ਵੀ ਦੇਖੋ) ਥੱਲੇ ਤੋਂ [[ਬਾਊਂਡਡ ਓਪਰੇਟਰ|ਬੰਨੇ ਹੋਏ]] ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] {{math|''Â''}} ਲਈ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ]], [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|''ψ''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> \langle \psi |\hat{A}|\psi \rangle </math> ਜੋ [[ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਬਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬਾਊਂਡ ਕੀਤੇ (ਬੰਨੇ ਹੋਏ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ {{math|''Ĥ''}} ਲਈ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ]] ਊਰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਊਰਜਾ; :<math>\langle \psi|\hat{H}|\psi\rangle = \int \psi^*(\mathbf{r}) \left[ - \frac{\hbar^2}{2m} \nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r})\right] d^3\mathbf{r} = \int \left[ \frac{\hbar^2}{2m}|\nabla\psi|^2 + V(\mathbf{r}) |\psi|^2 \right] d^3\mathbf{r} = \langle \hat{H}\rangle </math> ਦਾ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਹਿੱਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ)। {{math|''ψ''<sup>2</sup>}} ਦੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ#ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੌਡੂਲਸ]] (ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸਦਕਾ, ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ {{math|''V''(''x'')}} ਦੇ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਗਰਾਉਂਡ ਸਟੇਟ ਐਨਰਜੀ ਓਦੋਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ {{math|''V''(''x'')}} ਸਭ ਜਗਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਉੱਪਰ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਊਨਤਮ ਊਰਜਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਧ ਅਤੇ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਲਈ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ: ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਬਦੀਲੀ ਵੇਲੇ ਮੋੜਾਂ ਨੂੰ (ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ) ਸੁਚਾਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ [[ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਯੋਗਦਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ। ਗਤਿਜ ਅਤੇ ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸਥਿਰ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੋ ਵਾਪਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ (ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ)। ਹੱਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਚਿੰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਂਝੀ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। === ਡਿੱਫਿਊਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ === {{see also|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|label 1=ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ)}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਈ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਹੋਣ ਦੀ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਹੂਈਜੀਨਸ-ਫ੍ਰੇਸਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫੈਲ ਰਹੇ ਵੇਵਫਰੰਟ, ਘੁਲਮਿਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਕੋਈ [[ਮਨਚਾਹੀ ਸੈਰ]] ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ) ਲਈ, ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''τ'' {{=}} ''it''}} ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>http://www.stt.msu.edu/~mcubed/Relativistic.pdf</ref> :<math> {\partial \over \partial \tau} X(\mathbf{r},\tau) = \frac{\hbar}{2m} \nabla ^2 X(\mathbf{r},\tau) \,, \quad X(\mathbf{r},\tau) = \Psi(\mathbf{r},\tau/i)</math> ਜੋ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਰਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਗੁਣਾਂਕ {{math|{{sfrac|''ħ''|2''m''}}}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਘੁਲਮਿਲਤਾ (ਡਿਫਿਊਜ਼ੀਵਿਟੀ), [[ਮਾਰਕੋਵ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Mathematical Physics in Diffusion Problems|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2015.614217| journal=Journal of Modern Physics|year=2015|issue=6|pages=2109–2144}}</ref> === ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ === ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਬਲ ਡੈਂਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਪੇਸ <math>L^2</math> ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ (ਸੇਮੀ-ਗਰੁੱਪ) <math>e^{it\hat{H}}</math>, ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ]] ਊਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ <math>i\partial_t u = \widehat{H}u</math> ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨੂੰ [[ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੇਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ [[ਲੈਪਲੈਸ ਓਪਰੇਟਰ]]) ਲਈ <math>\widehat{H}</math>, <math>L^2</math>, ਅੰਦਰ ਬੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਬੋਲਲੇਵ ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਕਿਸੇ [[ਸਟ੍ਰਿਚਾਰਟਜ਼ ਅਨੁਮਾਨ]] ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਇਕੱਠੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਤੋਂ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। :<math>E^2 = (pc)^2 + (m_0c^2)^2 \,, </math> [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, :<math> \frac {1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \psi - \nabla^2 \psi + \frac {m^2 c^2}{\hbar^2} \psi = 0. </math>, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਸੀ।, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-ਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ੱਟਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ {{math|''m''}} ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ {{math|''φ''}} ਅਤੇ {{math|'''A'''}} ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ) ਅੰਦਰ, ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\hat{H}_{\text{Dirac}}= \gamma^0 \left[c \boldsymbol{\gamma}\cdot\left(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A}\right) + mc^2 + \gamma^0q \phi \right]\,, </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ, {{math|'''γ''' {{=}} (''γ''<sup>1</sup>, ''γ''<sup>2</sup>, ''γ''<sup>3</sup>)}} ਅਤੇ {{math|''γ''<sup>0</sup>}}, ਕਣ ਦੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਾਰੇ {{nobreak|[[ਸਪਿੱਨ-1/2|ਸਪਿੱਨ-{{frac|2}}]]}} ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, {{nobreak|4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਵਰਤਣੀ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਸੇ ਤੁੱਲ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਘਣਤਾ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ [[ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਪਿੱਨ (ਅਤੇ ਪੁੰਜ) ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਿਰਫ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ (ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋੰ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, {{math|''s''}} ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ {{nobreak|{{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ == ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਹੱਲ {{math|''ψ''}} ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ [[ਫੋਕ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{Citation needed|date=September 2015}} == ਪਹਿਲੀ ਘਾਤ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ<ref name="one">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=A Fundamental Form of the Schrödinger Equation|journal=Found.Phys. 45 (2015) no.12, 1586-1598|doi=10.1007/s10701-015-9944-z|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10701-015-9944-z|year=2015|bibcode=2015FoPh...45.1586A}}</ref><ref name="two">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=Non-Relativistic Limit of the Dirac Equation|journal=International Journal of Quantum Foundations|url=http://www.ijqf.org/archives/3574|year=2016}}</ref><ref name="three">{{cite journal|last1=Lévy-Leblond|first1=J-.M.|title=Nonrelativistic particles and wave equations|journal=Comm. Math. Pays.|volume=6 |number=4 |pages=286–311|year=1967|url=https://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103840281}}</ref> ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1 D ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \partial_z \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ 1 D ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ <math> \eta </math> ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; :<math display="block"> \begin{align} \eta^2=0 \\ (\eta^\dagger)^2=0 \\ \left\lbrace \eta, \eta^\dagger \right\rbrace= 2 I \end{align} </math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ 3-ਅਯਾਮੀ ਵਰਜ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \gamma_i \partial_i \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇੱਥੇ *<math> \eta=(\gamma_0+i \gamma_5)/\sqrt{2} </math> ਇੱਕ <math>4 \times 4</math> [[ਨਿਲਪੋਟੈਂਟ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *<math> \gamma_i </math> ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] (<math>i=1,2,3</math>) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 3 D ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਕੁਏਅਰ (ਵਰਗ) ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ <math>E-m \simeq E'</math> ਅਤੇ <math>E+m \simeq 2m</math> ਵਿੱਚ, ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="two" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col}} *[[ਇਖਾਓਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾੰ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਲੌਗਰਿਥਮਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕਾਰਪੈਟ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਰੀਵਾਈਵਲ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਫੀਲਡ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰਜ਼ ਕੈਟ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ]] {{div col end}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | author= P. A. M. Dirac |author-link=Paul Dirac |title= [[Principles of Quantum Mechanics|The Principles of Quantum Mechanics]] | edition = 4th | publisher= Oxford University Press |year=1958 }} * {{cite book |author1=B.H. Bransden |author2=C.J. Joachain |lastauthoramp=yes |title= Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/quantummechanics0000bran_d9m1 | edition = 2nd | publisher= Prentice Hall PTR |year=2000 | isbn = 0-582-35691-1 }} * {{cite book | author = [[David J. Griffiths]] | title = Introduction to Quantum Mechanics | edition = 2nd | year = 2004 | publisher = Benjamin Cummings | isbn = 0-13-124405-1 }} * {{cite book | author = [[Richard Liboff]] | title = Introductory Quantum Mechanics | edition = 4th | year = 2002 | publisher = Addison Wesley | isbn = 0-8053-8714-5 }} * {{cite book | author = David Halliday | title = Fundamentals of Physics | edition = 8th | year = 2007 | publisher = Wiley | isbn = 0-471-15950-6 }} * {{cite book | author = Serway, Moses, and Moyer | title = Modern Physics | edition = 3rd | year = 2004 | publisher = Brooks Cole | isbn = 0-534-49340-8}} * {{cite journal | author = Schrödinger, Erwin |date=December 1926 | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1926-12_28_6/page/1049 | journal = Phys. Rev. | pages = 1049–1070 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 | volume = 28 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S | issue = 6 }} * {{cite book| last = Teschl| given = Gerald|authorlink=Gerald Teschl| title=Mathematical Methods in Quantum Mechanics; With Applications to Schrödinger Operators| publisher=[[American Mathematical Society]]| place = [[Providence, Rhode Island|Providence]]| year=2009 |url=http://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-schroe/ |isbn=978-0-8218-4660-5 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{springer|title=Schrödinger equation|id=p/s083410}} * [http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html Quantum Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307041005/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html |date=7 ਮਾਰਚ 2012 }} – textbook by Benjamin Crowell with a treatment of the time-independent Schrödinger equation * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/lpde/lpde108.pdf Linear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/npde/npde1403.pdf Nonlinear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/TAYL07-203-247.I.pdf The Schrödinger Equation in One Dimension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }} as well as the [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ directory of the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }}. * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hframe.html All about 3D Schrödinger Equation ] *Mathematical aspects of Schrödinger equations are discussed on the [http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page Dispersive PDE Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723091053/http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page |date=23 ਜੁਲਾਈ 2017 }}. * [http://www.nanotechnology.hu/online/web-schroedinger/index.html Web-Schrödinger: Interactive solution of the 2D time-dependent and stationary Schrödinger equation ] * [http://behindtheguesses.blogspot.com/2009/06/schrodinger-equation-corrections.html An alternate reasoning behind the Schrödinger Equation ] * Online software-[http://nanohub.org/resources/3847 Periodic Potential Lab] Solves the time-independent Schrödinger equation for arbitrary periodic potentials. *[http://www.felderbooks.com/papers/psi.html What Do You Do With a Wavefunction?] *[http://www.felderbooks.com/papers/quantum.html The Young Double-Slit Experiment] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਵ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੀਅਨ ਖੋਜਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ]] cd3o722tmqwtzno0x6dgl69vx8tncs2 0 80864 838034 769732 2026-04-30T09:58:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838034 wikitext text/x-wiki {{Primary sources|date=April 2012}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ|ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]]}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਬੇਐਸੀਨਿਜ਼ਮ]] ਜਿਆਦਤਰ ਅਕਸਰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਬੇਐਸੀਅਨ ਖਾਤੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref name=Stairs>{{cite journal|last=Stairs|first=Allen|title=A loose and separate certainty: Caves, Fuchs and Schack on quantum probability one|journal=Studies In History and Philosophy of Science Part B: Studies In History and Philosophy of Modern Physics|year=2011|volume=42|issue=3|pages=158–166|doi=10.1016/j.shpsb.2011.02.001 |url=http://www.terpconnect.umd.edu/~stairs/papers/Loose_and_Separate_Certainty.pdf |format=pdf |accessdate=April 2012}}</ref> ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਬੇਐਸੀਅਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ [[ਕਾਰਲਟਨ ਐੱਮ. ਕੇਵਜ਼|ਕੇਵਜ਼]], ਫੱਚਸ ਅਤੇ ਸ਼ੈੱਕ (2002&ndash;2013 ਦੌਰਾਨ ਛਪੇ), ਅਤੇ ਡ੍ਰਾਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੌਪਨਹੀਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ, ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਦਰ ਪੜਾਇਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>Why Current Interpretations of Quantum Mechanics are Deficient, Elliott Tammaro, [http://lanl.arxiv.org/abs/1408.2093]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੋਰ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਓਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਬੇਐਸੀਅਨ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ (ਉਰਫ “ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ”) ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟਾਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਜ਼, ਫੱਚਸ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਰੈਡੀਕਲ ਬੇਐਸੀਅਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਾਈਜ਼ਰ 2009<ref>{{cite book|last=Jaeger|first=Gregg|title=Entanglement, information, and the interpretation of quantum mechanics|year=2009|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=978-3-540-92127-1|edition=Online-Ausg. |chapter=3.7. The radical Bayesian interpretation |pages=170&ndash;179}}</ref>)। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਝ]] ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜੋਕਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਵਜ਼-ਫੱਚਸ-ਸ਼ੈਕ ਬੇਐਸੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਬੇਐਸੀਅਨਿਜ਼ਮ]] [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ|ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ]], ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਬਾਬਤ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ ਸਾਂਝੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਤਲਬ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Timpson|first=Christopher Gordon|title=Quantum Bayesianism: A study|journal=Studies In History and Philosophy of Science Part B: Studies In History and Philosophy of Modern Physics|year=2008|volume=39|issue=3|pages=579–609|doi=10.1016/j.shpsb.2008.03.006 |url=http://users.ox.ac.uk/~bras2317/qb_s.ps |format=postscript |accessdate=April 2012}}</ref><ref>Mermin (2012a), Mermin (2012b)</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁੱਝ [[ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਬੇਐਸੀਅਨਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦੀ ਤੁਲਨਾ [[ਐਂਟੀ-ਰੀਅਲਿਜ਼ਮ]] (ਗੈਰ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Stairs /> from [[philosophy of science]]. == ਉਤਪਤੀ == == ਪਿਛੋਕੜ == == ਹੋਰ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{portal|Physics}} {{div col|colwidth=30em}} *[[ਬੇਯੈੱਸ ਫੈਕਟਰ]] *[[ਬੇਯੈੱਸੀਅਨ ਇਨਫੇਰੈਂਸ]] *[[ਬੇਯੈੱਸੀਅਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] *[[ਕ੍ਰੈਡੀਬਲ ਅੰਤ੍ਰਾਲ]] *[[ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] *[[ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] *[[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਆਖਿਆ]] *[[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੌਗਨਿਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] *[[SIC-POVM]] *[[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਇਨਫੇਰੈਂਸ]] *[[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Refbegin|2}} {{Reflist}} *{{cite web | url = http://www.math.ucr.edu/home/baez/bayes.html | year = 2003 | author = [[John C. Baez|J. C. Baez]] | title = Bayesian Probability Theory and Quantum Mechanics | access-date = 2016-07-06 | archive-date = 2020-05-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200528135023/http://www.math.ucr.edu/home/baez/bayes.html | dead-url = yes }} *{{cite journal|title=Quantal entropy, fluctuations, and the description of many-body ground states|author1=N. Canosa |author2=R. Rossignoli |author3=A. Plastino |author4=H. G. Miller |journal = Physical Review C | volume = 45 | pages=1162|year=1992|doi=10.1103/PhysRevC.45.1162|bibcode = 1992PhRvC..45.1162C }} *{{cite journal|title=Principles of quantum inference|author=K. R. W. Jones|year=1991|doi=10.1016/0003-4916(91)90182-8|journal=Annals of Physics|volume=207 | pages = 140|bibcode = 1991AnPhy.207..140J }} *{{cite journal|last=Palge|first=Veiko|author2=Konrad, Thomas |title=A remark on Fuchs’ Bayesian interpretation of quantum mechanics|journal=Studies In History and Philosophy of Science Part B: Studies In History and Philosophy of Modern Physics|year=2008|volume=39|issue=2|pages=273–287|doi=10.1016/j.shpsb.2007.10.002}} *{{cite book|last=Plotnitsky|first=Arkady|title=Epistemology and probability: Bohr, Heisenberg, Schrödinger and the nature of quantum-theoretical thinking|year=2010|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-85333-8 |page=12}} * {{cite journal|author1=C. M. Caves |author2=C. A. Fuchs |author3=R. Schack | title = Unknown quantum states: the quantum de Finetti representation | journal = Journal of Mathematical Physics | year = 2002 | volume = 43 | pages = 4537 | arxiv = quant-ph/0104088|bibcode = 2002JMP....43.4537C |doi = 10.1063/1.1494475 }} * {{cite arXiv | last = Renner | first = Renato | year = 2005 | title = Security of Quantum Key Distribution (PhD thesis, [[ETH Zurich]]) | eprint = quant-ph/0512258}} * {{cite journal |author1=A. C. Doherty |author2=P. A. Parillo |author3=F. M. Spedalieri | year = 2005 | title = Detecting multipartite entanglement | journal = Physical Review A | volume = 71 | issue = 3 | pages = 032333 | arxiv = quant-ph/0407143|bibcode = 2005PhRvA..71c2333D |doi = 10.1103/PhysRevA.71.032333 }} * {{cite arXiv | last = Marlow | first = Thomas | year = 2006 | title = Relationalism vs. Bayesianism | eprint = gr-qc/0603015}} * {{cite journal| author = M. Smerlak; [[Carlo Rovelli|C. Rovelli]] | year = 2007 | title = Relational EPR | arxiv = quant-ph/0604064 | journal = Foundations of Physics | volume = 37 | pages = 427–445 | doi = 10.1007/s10701-007-9105-0|bibcode = 2007FoPh...37..427S }} * {{cite journal|author=A. J. Scott | year = 2006 | title = Tight Informationally Complete Quantum Measurements | journal = Journal of Physics A | volume = 39 | pages = 13507 | arxiv = quant-ph/0604049|bibcode = 2006JPhA...3913507S |doi = 10.1088/0305-4470/39/43/009 }} * {{cite web | author = [[John C. Baez|J. Baez]] | year = 2007 | url = http://math.ucr.edu/home/baez/week251.html | title = This Week's Finds in Mathematical Physics (Week 251) | accessdate = 29 April 2012 }} * {{cite journal |author1=W. K. Wootters |author2=D. M. Sussman |year=2007 |title=Discrete phase space and minimum-uncertainty states |url=https://archive.org/details/arxiv-0704.1277 |arxiv=0704.1277 |bibcode=2007arXiv0704.1277W }} * {{cite journal|author=[[Jeffrey Bub|J. Bub]]; I. Pitowsky|title=Two dogmas about quantum mechanics|year=2009|journal=Everett @ 50|arxiv=0712.4258|bibcode = 2007arXiv0712.4258B }} * {{cite journal|author=C. Brukner; [[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]]|title=Information Invariance and Quantum Probabilities|year=2009|journal=Foundations of Physics|volume=39|pages=677–689|doi=10.1007/s10701-009-9316-7|arxiv=0905.0653|bibcode = 2009FoPh...39..677B }} * {{cite arXiv|last=Barnum|first=Howard|year=2010|title=Quantum Knowledge, Quantum Belief, Quantum Reality: Notes of a QBist Fellow Traveler|eprint=1003.4555}} * {{cite journal|author=J. Bub|title=Quantum probabilities: an information-theoretic interpretation|url=https://archive.org/details/arxiv-1005.2448|journal=Probabilities in Physics|year=2010|arxiv=1005.2448|bibcode=2010arXiv1005.2448B}} * {{cite journal|author1=N. Harrigan |author2=R. Spekkens | year = 2010 | title = Einstein, incompleteness, and the epistemic view of quantum states | journal = Foundations of Physics | volume=40 | pages = 125 | doi = 10.1007/s10701-009-9347-0 | arxiv = 0706.2661|bibcode = 2010FoPh...40..125H }} * {{cite journal|last1=Fuchs|first1=C. A. |last2=Schack|first2=R.|title=A Quantum-Bayesian route to quantum-state space | journal=Foundations of Physics | volume = 41 | year = 2011 | issue=3 | pages=345–56 | arxiv=0912.4252|bibcode = 2011FoPh...41..345F |doi = 10.1007/s10701-009-9404-8 }} * {{cite journal|author1=Appleby, D.M. |author2=A. Ericsson |author3=C. A. Fuchs |last-author-amp=yes | title=Properties of QBist state spaces | journal = Foundations of Physics | volume = 41 | year = 2011 | issue = 3 | pages = 564–79 | arxiv = 0910.2750|bibcode = 2009arXiv0910.2750A | doi=10.1007/s10701-010-9458-7}} * {{cite journal|author1=Appleby, D.M. |author2=S. T. Flammia |author3=C. A. Fuchs |last-author-amp=yes | title=The Lie algebraic significance of symmetric informationally complete measurements | journal = Journal of Mathematical Physics | volume = 52 | year = 2011 | pages = 022202 | arxiv = 1001.0004|bibcode = 2010arXiv1001.0004A | doi=10.1063/1.3555805}} * {{cite journal|author = J. I. Rosado | title=Representation of quantum states as points in a probability simplex associated to a SIC-POVM | journal = Foundations of Physics | volume = 41 | year = 2011 | issue = 3 | pages = 1200–13 | arxiv = 1007.0715|bibcode = 2011FoPh...41.1200R |doi = 10.1007/s10701-011-9540-9 }} * {{cite arXiv|last1=Leifer|first1=M. S.|last2=Spekkens|first2=R.|title=Formulating Quantum Theory as a Causally Neutral Theory of Bayesian Inference|eprint=1107.5849|year=2011}} * {{cite arXiv|last1=Leifer|first1=M. S.|last2=Spekkens|first2=R.|title=A Bayesian approach to compatibility, improvement, and pooling of quantum states|eprint=1110.1085|year=2011}} * {{cite arXiv|author1=Bartlett, S. D. |author2=T. Rudolph |author3=R. Spekkens |title=Reconstruction of Gaussian quantum mechanics from Liouville mechanics with an epistemic restriction|eprint=1111.5057|year=2011}} * {{cite book|last=Fuchs|first=Christopher|title=Coming of Age with Quantum Information: Notes on a Paulian Idea|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-0-521-19926-1}} * {{cite journal|author=X.-S. Ma|title=Experimental delayed-choice entanglement swapping|year=2012|journal=Nature Physics|volume=in press|arxiv=1203.4834 | doi=10.1038/nphys2294|bibcode = 2012NatPh...8..480M |display-authors=etal}} * {{cite journal|author1=D.M. Appleby |author2=I. Bengtsson |author3=S. Brierley |author4=M. Grassl |author5=D. Gross |author6=J.-A. Larsson |year=2012|title=The monomial representations of the Clifford group|journal=Quantum Information and Computation|volume=12|issue=5&6|pages=0404–0431|arxiv=1102.1268|bibcode = 2011arXiv1102.1268A }} * {{cite web | author=C. A. Fuchs | url=http://www.perimeterinstitute.ca/personal/cfuchs/nSamizdat-2.pdf | title=My Struggles with the Block Universe | date=27 April 2012 | accessdate=29 April 2012 | archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130708170033/http://perimeterinstitute.ca/personal/cfuchs/nSamizdat-2.pdf | url-status=dead }} * {{cite journal|last=Mermin|first=N. David|title=Quantum mechanics: Fixing the shifty split|journal=Physics Today|volume=65|issue=7|pages = 8 | doi = 10.1063/PT.3.1618|bibcode = 2012PhT....65g...8M }} * {{cite journal|last=Mermin|first=N. David|title=Measured responses to Quantum Bayesianism|journal=Physics Today|volume=65|issue=12|pages = 12 | doi = 10.1063/PT.3.1803|bibcode = 2012PhT....65l..12M }} *{{cite journal|last=von Baeyer|first=Hans Christian|title=Quantum Weirdness? It's all in your mind|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2013-06_308_6/page/6|journal=Scientific American|volume=308|year=2013|issue=6|pages=6|doi=10.1038/scientificamerican0613-46|bibcode=2013SciAm.308f..46V}} * {{cite journal|author1=C. A. Fuchs |author2=R. Schack | year=2013 | journal=Reviews of Modern Physics | volume=85 | title=Quantum-Bayesian coherence | pages=1693 | doi=10.1103/RevModPhys.85.1693|bibcode = 2013RvMP...85.1693F |arxiv = 1301.3274 }} * {{cite journal|author1=V. Bužek |author2=R. Derka |author3=G. Adam |author4=P.L. Knight | title=Reconstruction of Quantum States of Spin Systems: From Quantum Bayesian Inference to Quantum Tomography|journal=Annals of Physics|volume=266|pages=454|doi=10.1006/aphy.1998.5802 | year=1998|bibcode = 1998AnPhy.266..454B }} {{Refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite journal |last1=von Baeyer |first1=Hans Christian |year=2013 |title=Can Quantum Bayesianism Fix the Paradoxes of Quantum Mechanics? |journal=[[Scientific American]] |volume=2013 |issue=June |pages= |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=can-quantum-beyesnism-fix-paradoxes-quantum-mechanics |accessdate=6 June 2013 }} {{Subscription required}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://arxiv.org/abs/1003.5209 QBism, the Perimeter of Quantum Bayesianism] *[http://www.templeton.org/what-we-fund/grants/that-the-world-can-be-shaped-quantum-bayesianism-counterfactuals-free-will That the World Can Be Shaped: Quantum Bayesianism, Counterfactuals, Free Will] *[http://www.jcer.com/index.php/jcj/article/view/189 The Elegance of Enigma: Quantum Darwinism, Quantum Bayesianism (QBism) & Quantum Buddhism] * [http://perimeterinstitute.ca/personal/cfuchs/VaccineQPH.pdf Quantum Mechanics as Quantum Information (and only a little more)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090511060206/http://www.uni-konstanz.de/ppm/events/bbqw2005/ Being Bayesian in a Quantum World] - 2005 conference at the [[University of Konstanz]] * [http://pirsa.org/C08025 Seeking SICs: A Workshop on Quantum Frames and Designs] - 2008 conference at the [[Perimeter Institute]] {{ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ|state=expanded}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] 19feaxb3nlgyipt26akov8t72kyd629 0 82105 837922 528477 2026-04-29T20:32:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837922 wikitext text/x-wiki '''ਕਰਣੀ ਮਾਤਾ''' ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕਰਨੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇਸ਼ਨੋਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਕਾਲੇ ਚੂਹਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 20000 ਕਾਲੇ ਚੂਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="ind">[http://books.google.com/books?id=T7ZHUhSEleYC&pg=PA257&dq=Karni+Mata&as_brr=0 Deshnok– Kani Mata Temple] ''India'', by Joe Bindloss, Sarina Singh, James Bainbridge, Lindsay Brown, Mark Elliott, Stuart Butler. Published by Lonely Planet, 2007. ISBN 1-74104-308-5. ''Page 257''.</ref><ref name=Rats /><ref name=Rats>{{cite book|last=Langton|first=Jerry|title=Rat: How the World's Most Notorious Rodent Clawed Its Way to the Top|url=https://archive.org/details/rathowworldsmost0000lang_h0o3|publisher=Macmillan|year=2007|pages=[https://archive.org/details/rathowworldsmost0000lang_h0o3/page/124 125]–128|isbn=0-312-36384-2}}</ref> ਲੋਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ 'ਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਕੱਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ' ਤੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੈਰਾਸੋਲ ਅਤੇ ਚੂਹਿਆਂ (ਕਾਬਾ) ਦੀ ਭੇਟ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਥਾਲੀ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਕਰਣੀ ਦੇਵੀ ਸਾਕਤ ਮਾਂ ਜਗਦੰਬਾ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਸਾ andੇ ਸੌ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਮਾਂ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਕਾਨੇਰ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਿਰਫ ਮਾਂ ਕਰਣੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਦੰਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੂਹੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ ਕਰਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਚੂਹੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼, ਗਿਰਝਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਰੀਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਨੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਚਿੱਟਾ ਚੂਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਮੰਗਲਾ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਜੇ ਆਰਤੀ ਜਲੂਸ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ==ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ== ਕਰਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਲੜਕੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮਤ 1595 ਦਾ ਚਿਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨਵਾਮੀ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਨੀ ਜੋਤੀਰੋਲਿਨ ਹੋਇਆ। ਸੰਮਤ 1595 ਦੇ ਚਿਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕਲਾ 14 ਤੋਂ, ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਨੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪੂਜਾ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਰਨੀ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸ਼ੁਕਲਾ ਸਪਤਮੀ ਮਿਤੀ 20 ਸਤੰਬਰ, 138 ਈ। ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਪ (ਜੋਧਪੁਰ) ਵਿਖੇ ਮੇਹਜੀ ਕਿਨੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ। ਕਰਨਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਕਰਨਜੀ ਨੇ ਰਾਓ ਬੀਕਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਰਣੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਦੇਸ਼ਨੋਕ ਵਿਖੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਘੇ 'ਓਰਨ' (ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਰਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਰਣੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੁਗਲ ਦੇ ਰਾਓ ਸ਼ੇਖਾ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ (ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਘਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰੰਗਕਰਨਵਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਓ ਬੀਕਾ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਕਰਨਜੀ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਚਰਵਾਹਾ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਘਵਾਲ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਘਵਾਲ ਨੇ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂ ਪੰਥਦ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਮਹਿਲ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ​​ਦਿੱਤੀ। ਕਰਣੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਡਾਕੂ ਪੰਥਦ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਮਹੱਲਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਮੇਘਵਾਲ ਨੂੰ ਪੂਜਨੀਕ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} iro3knxmwph79khgnyc4exjq7ij7kj6 0 83204 837970 835636 2026-04-29T22:04:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837970 wikitext text/x-wiki {{Infobox diagnostic |name=Intelligence quotient |image=Raven Matrix.svg |alt=[picture of an example IQ test item] |caption=An example of one kind of IQ test item, modeled after items in the [[Raven's Progressive Matrices]] test |ICD10={{ICD10|Z|01|8}} |ICD9={{ICD9proc|94.01}} |eMedicine= |MeshID= |reference_range= }} '''ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: intelligence quotient/IQ) ਕਈ ਵੱਖ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ ਪਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ Intelligenzquotient ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰਮਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਲਿਅਮ ਸਟਰਨ ਨੇ 1912  ਵਿੱਚ 20ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ ਅਤੇ ਥੇਓਡੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Alfred_Binet.jpg|thumb|257x257px|ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ<br> ]] == ਹਵਾਲੇ == == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis|title=Psychological Testing and Assessment|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000aike_u8l6|edition=Third|location=Boston|publisher=Allyn and Bacon|isbn=0-205-06613-5|date=1979|ref=harv}} * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis R.|title=Assessment of Intellectual Functioning|url=https://archive.org/details/assessmentofinte0000aike|date=31 May 2004|edition=second (reprint)|publisher=Springer|isbn=978-0-306-48431-5|origyear=Plenum Press 1996|series=Perspectives on Individual Differences|lccn=95026038|oclc=611331775|page=|quote=|ref=harv}} * {{Cite book|author=American Psychiatric Association|date=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|edition=Fifth|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Arlington, VA|isbn=978-0-89042-555-8|laysummary=http://www.appi.org/SearchCenter/Pages/SearchDetail.aspx?ItemId=2554|laydate=15 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Anastasi|first1=Anne|last2=Urbina|first2=Susana|authorlink1=Anne Anastasi|authorlink2=Susana Urbina|title=Psychological Testing|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000anas|edition=Seventh|location=Upper Saddle River (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=978-0023030857|date=1997|laysummary=http://www.pearsonhighered.com/educator/product/Psychological-Testing-7E/9780023030857.page|laydate=28 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Binet|first1=Alfred|last2=Simon|first2=Th.|authorlink1=Alfred Binet|title=The development of intelligence in children: The Binet-Simon Scale|others=E. S. Kite (Trans.)|location=Baltimore|publisher=Williams & Wilkins|date=1916|series=Publications of the Training School at Vineland New Jersey Department of Research No. 11|url=https://books.google.com/books?id=jEQSAAAAYAAJ|accessdate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Borsboom|first=Denny|title=The attack of the psychometricians|journal=Psychometrika|volume=71|issue=3|pages=425–440|date=September 2006|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s11336-006-1447-6/fulltext.html|accessdate=21 September 2014|doi=10.1007/s11336-006-1447-6|pmc=2779444|ref=harv|pmid=19946599}} * {{Cite book|last=Brody|first=Nathan|chapter=Chapter 26: To g or Not to g—That Is the Question|title=Handbook of Understanding and Measuring Intelligence|url=https://archive.org/details/handbookofunders00wilh|editor1-last=Wilhelm|editor1-first=Oliver|editor2-last=Engle|editor2-first=Randall W.|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=[[SAGE Publications]]|date=2005|pages=[https://archive.org/details/handbookofunders00wilh/page/489 489]–281|isbn=978-0-7619-2887-4|laysummary=http://www.sagepub.com/books/Book225993#tabview=reviews|laydate=10 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Campbell|first=Jonathan M.|title=Psychodiagnostic Assessment of Children: Dimensional and Categorical Approaches|editor1-last=Campbell|editor1-first=Jonathan M.|editor2-last=Kamphaus|editor2-first=Randy W.|chapter=Chapter 3: Mental Retardation/Intellectual Disability|location=Hoboken (NJ)|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-21219-5|date=2006|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471212199.html|laydate=21 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|chapter=Human Cognitive Abilities: A Critique|title=Human Cognitive Abilities in Theory and Practice|url=https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse|editor1-last=McArdle|editor1-first=John J.|editor2-last=Woodcock|editor2-first=Richard W.|location=Mahwah (NJ)|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|date=1998|pages=[https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse/page/5 5]–23|isbn=978-0-8058-2717-0|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Early Mental Traits of 300 Geniuses|last=Cox|first=Catherine M.|date=1926|publisher=Stanford University Press|location=Stanford (CA)|series=Genetic Studies of Genius Volume 2|laysummary=http://www.albany.edu/~scifraud/data/sci_fraud_1100.html|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Deary|first=Ian|authorlink=Ian Deary|title=Intelligence: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/intelligencevery0000dear|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-289321-5|date=2001|laysummary=http://www.oup.com/us/catalog/he/subject/Psychology/CognitivePsychology/Memory/?view=usa&ci=9780192893215|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Deary|first1=Ian J.|last2=Batty|first2=G. David|date=2007|title=Cognitive epidemiology|journal=Journal of Epidemiology and Community Health|volume=61|issue=5|pages=378–384|pmc=2465694|pmid=17435201|doi=10.1136/jech.2005.039206|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of DAS-II® Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo|last1=Dumont|first1=Ron|last2=Willis|first2=John O.|last3=Elliot|first3=Colin D.|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0470-22520-2|page=[https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo/page/126 126]|ref=harv}} * <cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Dumont, Ron; Willis, John O. (2013). </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">[https://web.archive.org/web/20140407061357/http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm "Range of DAS Subtest Scaled Scores"]. ''Dumont Willis''. </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Archived from [http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm the original] on 7 April 2014.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Range+of+DAS+Subtest+Scaled+Scores&rft.aufirst=Ron&rft.aulast=Dumont&rft.au=Willis%2C+John+O.&rft.date=2013&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Falpha.fdu.edu%2Fpsychology%2Frange_of_scores.htm&rft.jtitle=Dumont+Willis&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal"></span> * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Genius: The Natural History of Creativity|url=https://archive.org/details/geniusnaturalhis00eyse|series=Problems in the Behavioural Sciences No. 12|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5-2148508-1|date=1995|laysummary=http://www.davidsongifted.org/db/Resources_id_14512.aspx|laydate=31 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Intelligence: A New Look|url=https://archive.org/details/intelligencenewl0000eyse|location=New Brunswick (NJ)|publisher=[[Transaction Publishers]]|isbn=978-0-7658-0707-6|date=1998|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|title=Human cognitive abilities: A survey of factor-analytic studies|location=New York|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-38275-0|date=1993|url=http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|accessdate=15 May 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201804/http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of WISC-IV Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofwisc02edflan|last1=Flanagan|first1=Dawn P.|last2=Kaufman|first2=Alan S.|authorlink2=Alan S. Kaufman|edition=2nd|date=2009|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0470189153|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470189150.html|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Fletcher|first1=Richard B.|last2=Hattie|first2=John|title=Intelligence and Intelligence Testing|url=https://books.google.com/books?id=8pzDawey6akC|accessdate=31 August 2013|date=11 March 2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-82321-3|laysummary=http://store.educationcentre.auckland.ac.nz/intelligence-and-intelligence-testing/|laydate=15 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Flint|first1=Jonathan|last2=Greenspan|first2=Ralph J.|last3=Kendler|first3=Kenneth S.|title=How Genes Influence Behavior|url=https://books.google.com/books?id=wyRsPgAACAAJ|date=28 January 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-955990-9|page=|quote=|laysummary=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleID=115960|laydate=20 November 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Flynn|first=James R.|authorlink=Jim Flynn (academic)|title=[[What Is Intelligence?]]: Beyond the Flynn Effect|edition=expanded paperback|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-74147-7|date=2009|laysummary=http://bactra.org/reviews/flynn-beyond/|laydate=6 October 2014|ref=harv}} * {{Cite book|author=Flynn, James R.|title=Are We Getting Smarter? Rising IQ in the Twenty-First Century|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60917-4|date=2012|laysummary=http://www.apa.org/monitor/2013/03/smarter.aspx|laydate=16 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Frey|first1=Meredith C.|last2=Detterman|first2=Douglas K.|title=Scholastic Assessment org?|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2004-06_15_6/page/373|journal=Psychological Science|volume=15|issue=6|pages=373–8|date=2004|pmid=15147489|doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00687.x|ref=harv}} * {{Cite book|last=Freides|first=David|chapter=Review of Stanford-Binet Intelligence Scale, Third Revision|title=Seventh Mental Measurements Yearbook|url=https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro|editor=Oscar Buros|location=Highland Park (NJ)|publisher=Gryphon Press|date=1972|pages=[https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro/page/772 772]–773|ref=harv}} * {{Cite book|title=Culture and Children's Intelligence: Cross-Cultural Analysis of the WISC-III|url=https://archive.org/details/culturechildrens0000unse|first1=James|last1=Georgas|first2=Lawrence|last2=Weiss|first3=Fons|last3=van de Vijver|first4=Donald|last4=Saklofske|editor1-first=James|editor1-last=Georgas|editor2-first=Lawrence|editor2-last=Weiss|editor3-first=Fons|editor3-last=van de Vijver|editor4-first=Donald|editor4-last=Saklofske|editor3-link=Fons van de Vijver|chapter=Preface|pages=xvx–xxxii|date=2003|publisher=Academic Press|location=San Diego (CA)|isbn=978-0-12-280055-9|laysummary=http://store.elsevier.com/Culture-and-Childrens-Intelligence/isbn-9780122800559/|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|date=1997|authorlink=Linda Gottfredson|title=Mainstream Science on Intelligence (editorial)|journal=Intelligence|issn=0160-2896|volume=24|pages=13–23|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997mainstream.pdf|ref=harv|doi=10.1016/s0160-2896(97)90011-8}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Why g matters: The complexity of everyday life|journal=Intelligence|volume=24|issue=1|date=1997|pages=79–132|issn=0160-2896|doi=10.1016/S0160-2896(97)90014-3|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997whygmatters.pdf|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|first1=Linda S.|last1=Gottfredson|title=The general intelligence factor|journal=[[Scientific American Presents]]|volume=9|issue=4|pages=24–29|date=1998|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1998generalintelligencefactor.pdf|format=PDF}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Destructive Trends In Mental Health: The Well-Intentioned Path to Harm|editor1-last=Wright|editor1-first=Rogers H.|editor2-last=Cummings|editor2-first=Nicholas A.|date=11 March 2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-203-95622-9|chapter=Chapter 9: Suppressing Intelligence Research: Hurting Those We Intend to Help|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2005suppressingintelligence.pdf|accessdate=7 July 2014|pages=155–186|quote=|laysummary=http://www.narth.org/docs/destructive.html|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 20: Social consequences of group differences in cognitive ability (Conseqüências sociais das diferenças de grupo na capacidade cognitiva)|title=Introdução à Psicologia das Diferenças Individuais|editor1-last=Flores-Mendoza|editor1-first=Carmen E.|editor2-last=Colom|editor2-first=Roberto|location=Porto Alegre, Brazil|publisher=[[ArtMed Publishers]]|date=2006|pages=155–186|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2004socialconsequences.pdf|isbn=978-85-363-1418-1|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 1: Logical Fallacies Used to Dismiss the Evidence on Intelligence Testing|title=Correcting Fallacies about Educational and Psychological Testing|url=https://archive.org/details/correctingfallac0000unse|editor-last=Phelps|editor-first=Richard F.|date=2009|publisher=American Psychological Association|location=Washington (DC)|isbn=978-1-4338-0392-5|laysummary=http://richardphelps.net/CorrectingFallacies.htm|laydate=9 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gould|first=Stephen Jay|authorlink=Stephen Jay Gould|title=The Mismeasure of Man|url=https://archive.org/details/mismeasureofman0000goul_h4k3|location=New York (NY)|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-31425-0|date=1996|edition=Revised and Expanded|laysummary=http://www.nytimes.com/books/97/11/09/home/gould-mismeasure.html|laydate=10 July 2010|ref=harv}} * <cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">Gregory, Robert J. (1995). </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">"Classification of Intelligence". In Sternberg, Robert J. ''Encyclopedia of human intelligence''. '''1'''. Macmillan. pp.260–266. ISBN978-0-02-897407-1. </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">OCLC[//www.worldcat.org/oclc/29594474 29594474].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Classification+of+Intelligence&rft.aufirst=Robert+J.&rft.aulast=Gregory&rft.btitle=Encyclopedia+of+human+intelligence&rft.date=1995&rft.genre=bookitem&rft_id=info%3Aoclcnum%2F29594474&rft.isbn=978-0-02-897407-1&rft.pages=260-266&rft.pub=Macmillan&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"></span> * {{Cite book|title=Handbook of Psychological Assessment|url=https://archive.org/details/handbookofpsycho0000grot|last=Groth-Marnat|first=Gary|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-470-08358-1|edition=Fifth|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470083581.html|laydate=11 September 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Harris|first=Judith Rich|authorlink=Judith Rich Harris|title=The Nurture Assumption: Why Children Turn Out the Way They Do|url=http://judithrichharris.info/tna/|accessdate=7 July 2014|date=2009|edition=Second Edition, Revised and Updated|publisher=Free Press|isbn=978-1-4391-0165-0|page=|quote=|laysummary=http://www.scientificamerican.com/article/parents-peers-children/|laysource=Scientific American|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=7 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607070027/http://judithrichharris.info/tna/|url-status=dead}} * {{Cite book|last1=Hopkins|first1=Kenneth D.|last2=Stanley|first2=Julian C.|title=Educational and Psychological Measurement and Evaluation|url=https://archive.org/details/educationalpsych0000hopk|edition=sixth|location=Engelwood Cliffs (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=0-13-236273-2|date=1981|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Hunt|first1=Earl|title=Multiple Views of Multiple Intelligence|journal=PsycCRITIQUES|volume=46|issue=1|pages=5–7|date=2001|doi=10.1037/002513|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Hunt|first1=Earl|title=Human Intelligence|url=https://archive.org/details/humanintelligenc0000hunt_s6m1|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-70781-7|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item2712761/?site_locale=en_GB|laydate=28 April 2013|date=2011|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur|authorlink=Arthur Jensen|editors=Harvard Educational Review|title=Environment, Heredity, and Intelligence|series=Harvard Educational Review Reprint Series|volume=2|date=1969|publisher=Harvard Educational Review|location=Cambridge (MA)|pages=1–123|chapter=How Much Can We Boost IQ and Scholastic Achievement?|lccn=71087869|laysummary=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1978/A1978FQ53600002.pdf|laydate=27 June 2010|isbn=0916690024|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter (link) * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Bias in mental testing|url=https://archive.org/details/biasinmentaltest0000unse|location=New York (NY)|publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]]|isbn=0-02-916430-3|date=1980|laysummary=http://www.jstor.org/stable/1084961|laydate=19 May 2013|page=|ref=harv}} * {{Cite book|title=The g Factor: The Science of Mental Ability|url=https://archive.org/details/gfactorscienc00jens|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=1998|publisher=Praeger|location=Westport (CT)|isbn=978-0-275-96103-9|issn=1063-2158|series=Human Evolution, Behavior, and Intelligence|laysummary=http://www.cogsci.ecs.soton.ac.uk/cgi/psyc/newpsy?10.059|laydate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Clocking the Mind: Mental Chronometry and Individual Differences|url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080449395|accessdate=7 July 2014|date=10 July 2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-044939-5|laysummary=http://www.psychologytoday.com/files/attachments/56143/bookreviewclockingthemind.pdf|laysource=Psychology Today|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|title=The Theory of Intelligence and Its Measurement|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=2011|journal=Intelligence|publisher=International Society for Intelligence Research|volume=39|issue=4|pages=171–177|issn=0160-2896|url=http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|accessdate=27 August 2013|doi=10.1016/j.intell.2011.03.004|ref=harv|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705012526/http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|dead-url=yes}} * {{Cite book|last=Johnson|first=Wendy|title=Developmental Psychology: Revisiting the Classic Studies|editor1-last=Slater|editor1-first=Alan M.|editor2-last=Quinn|editor2-first=Paul C.|chapter=How Much Can We Boost IQ? An Updated Look at Jensen's (1969) Question and Answer|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=SAGE|series=Psychology: Revisiting the Classic Studies|isbn=978-0-85702-757-3|date=2012|laysummary=http://www.cne.psychol.cam.ac.uk/pdfs/choice|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Johnson|first1=Wendy|last2=Turkheimer|first2=E.|last3=Gottesman|first3=Irving|last4=Bouchard|first4=Thomas|date=2009|title=Beyond Heritability: Twin Studies in Behavioral Research|journal=Current Directions in Psychological Science|publisher=|volume=18|issue=4|pages=217–220|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Johnson%20%282009%29.pdf|accessdate=29 June 2010|doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01639.x|pmc=2899491|pmid=20625474|ref=harv}} * {{Cite book|title=IQ Testing 101|url=https://archive.org/details/iqtesting1010000kauf|last=Kaufman|first=Alan S.|authorlink=Alan S. Kaufman|date=2009|publisher=Springer Publishing|location=New York|isbn=978-0-8261-0629-2|laysummary=http://www.springerpub.com/product/9780826106292|laydate=10 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Assessing Adolescent and Adult Intelligence|last1=Kaufman|first1=Alan S.|last2=Lichtenberger|first2=Elizabeth O.|authorlink1=Alan S. Kaufman|edition=3rd|date=2006|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-471-73553-3|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471735531.html|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Kaufman|first=Scott Barry|title=Ungifted: Intelligence Redefined|url=https://books.google.com/books?id=YF6CMAEACAAJ|accessdate=1 October 2013|date=1 June 2013|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-02554-1|laysummary=http://www.publishersweekly.com/978-0-465-02554-1|laydate=1 October 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Kranzler|first1=John H.|last2=Floyd|first2=Randy G.|title=Assessing Intelligence in Children and Adolescents: A Practical Guide|date=1 August 2013|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-4625-1121-1|url=http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|accessdate=9 June 2014|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016201213/http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|url-status=dead}} * {{Cite journal|last1=Lahn|first1=Bruce T.|last2=Ebenstein|first2=Lanny|author-link2=Alan O. Ebenstein|title=Let's celebrate human genetic diversity|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-08_461_7265/page/726|journal=Nature|volume=461|issue=7265|pages=726–728|date=2009|issn=0028-0836|pmid=19812654|doi=10.1038/461726a|ref=harv}} * {{Cite book|title=Identification: The Theory and Practice of Identifying Students for Gifted and Talented Education Services|last1=Lohman|first1=David F.|last2=Foley Nicpon|first2=Megan|editor-last=Hunsaker|editor-first=Scott|chapter=Chapter 12: Ability Testing & Talent Identification|pages=287–386|chapterurl=https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|date=2012|publisher=Prufrock|location=Waco (TX)|isbn=978-1-931280-17-4|laysummary=http://www.prufrock.com/Identification-The-Theory-and-Practice-of-Identifying-Students-for-Gifted-and-Talented-Education-Services-P1816.aspx|laydate=14 July 2013|ref=harv|access-date=11 ਅਗਸਤ 2016|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315055952/https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|dead-url=yes}} * [[File:Featured_article_star.svg|16x16px|Featured article]] Rx {{Cite book|title=[[IQ and Human Intelligence]]|last=Mackintosh|first=N. J.|authorlink=Nicholas Mackintosh|date=2011|edition=second|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-958559-5|ref=harv}} * {{Cite book|title=Wechsler's Measurement and Appraisal of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/isbn_683-055954|last=Matarazzo|first=Joseph D.|date=1972|edition=fifth and enlarged|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|laysummary=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1009574/pdf/brjindmed00090-0079a.pdf|laydate=4 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=McIntosh|first1=David E.|last2=Dixon|first2=Felicia A.|last3=Pierson|first3=Eric E.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 25: Use of Intelligence Tests in the Identification of Giftedness|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/623 623]–642|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Murray|first=Charles|title=Income Inequality and IQ|location=Washington (DC)|publisher=[[AEI Press]]|isbn=978-0844770949|date=1998|page=|url=http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|accessdate=7 July 2014|laysummary=http://www.bu.edu/irsd/articles/charles2.htm|laysource=New Republic (book review)|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714221611/http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Essentials of CAS Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofcasa0000nagl|last=Naglieri|first=Jack A.|date=1999|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0-471-29015-5|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471290157.html|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Neisser|first1=Ulrich|last2=Boodoo|first2=Gwyneth|last3=Bouchard|first3=Thomas J.|last4=Boykin|first4=A. Wade|last5=Brody|first5=Nathan|last6=Ceci|first6=Stephen J.|last7=Halpern|first7=Diane F.|last8=Loehlin|first8=John C.|last9=Perloff|first9=Robert|last10=Sternberg|first10=Robert J.|last11=Urbina|first11=Susana|authorlink1=Ulrich Neisser|authorlink10=Robert Sternberg|title=Intelligence: Knowns and unknowns|journal=American Psychologist|issn=0003-066X|volume=51|pages=77–101|year=1996|url=http://psych.colorado.edu/~carey/pdfFiles/IQ_Neisser2.pdf|accessdate=9 October 2014|ref=harv|doi=10.1037/0003-066x.51.2.77}} * {{Cite journal|last=Noguera|first=Pedro A.|title=Racial politics and the elusive quest for excellence and equity in education|journal=In Motion Magazine|volume=|issue=|date=30 September 2001|page=|id=Article # ER010930002|url=http://www.inmotionmagazine.com/er/pnrp1.html|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Perleth|first1=Christoph|last2=Schatz|first2=Tanja|last3=Mönks|first3=Franz J.|title=International Handbook of Giftedness and Talent|url=https://archive.org/details/internationalhan02edunse|editor1-last=Heller|editor1-first=Kurt A.|editor2-last=Mönks|editor2-first=Franz J.|editor3-last=Sternberg|editor3-first=Robert J.|display-editors=3|editor4-last=Subotnik|editor4-first=Rena F.|edition=2nd|date=2000|publisher=Pergamon|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-043796-5|pages=[https://archive.org/details/internationalhan02edunse/page/297 297]–316|chapter=Early Identification of High Ability|quote=a gifted sample gathered using IQ > 132 using the old SB L-M in 1985 does not contain the top 2% of the population but the best10%.|editor3-link=Robert Sternberg|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Plomin|first1=Robert|last2=DeFries|first2=John C.|last3=Knopik|first3=Valerie S.|last4=Neiderhiser|first4=Jenae M.|title=Behavioral Genetics|others=Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behaviorial Genetics)|url=https://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ|accessdate=4 September 2013|date=24 September 2012|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-4292-4215-8|laysummary=http://www.worthpublishers.com/catalog/Product/behavioralgenetics-sixthedition-plomin|laydate=4 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Terman's Kids: The Groundbreaking Study of How the Gifted Grow Up|url=https://archive.org/details/termanskids00joel|last=Shurkin|first=Joel|date=1992|publisher=Little, Brown|location=Boston (MA)|isbn=978-0-316-78890-8|laysummary=http://articles.latimes.com/1992-05-31/books/bk-1247_1_lewis-terman/2|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Stern|first=William|authorlink=William Stern (psychologist)|title=Die psychologischen Methoden der Intelligenzprüfung: und deren Anwendung an Schulkindern|location=Baltimore|publisher=Warwick & York|date=1914|origyear=1912 (Leipzig: J. A. Barth, original German edition)|url=https://books.google.com/books?id=D6h9AAAAMAAJ|accessdate=15 June 2014|trans_title=The Psychological Methods of Testing Intelligence|others=Guy Montrose Whipple (English translation)|series=Educational psychology monographs, no. 13|oclc=4521857|lccn=14010447|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Measurement of Intelligence: An Explanation of and a Complete Guide to the Use of the Stanford Revision and Extension of the Binet-Simon Intelligence Scale|last=Terman|first=Lewis M.|authorlink=Lewis Terman|others=Ellwood P. Cubberley (Editor's Introduction)|year=1916|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|series=Riverside Textbooks in Education|url=http://www.gutenberg.org/etext/20662|accessdate=26 June 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Measuring Intelligence: A Guide to the Administration of the New Revised Stanford-Binet Tests of Intelligence|url=https://archive.org/details/measuringintelli0000term|last1=Terman|first1=Lewis M.|last2=Merrill|first2=Maude|authorlink=Lewis Terman|year=1937|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|ref=harv}} * {{Cite book|title=Stanford-Binet Intelligence Scale: Manual for the Third Revision Form L-M with Revised IQ Tables by Samuel R. Pinneau|url=https://archive.org/details/stanfordbinetint00term|last1=Terman|first1=Lewis Madison|last2=Merrill|first2=Maude A.|authorlink1=Lewis Terman|year=1960|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston (MA)|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Turkheimer|first=Eric|date=April 2008|title=A Better Way to Use Twins for Developmental Research|journal=LIFE Newsletter|volume=2|issue=1|publisher=Max Planck Institute for Human Development|pages=2–5|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Turkheimer%20%282008%29.pdf|accessdate=29 October 2010|doi=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Urbina|first=Susana|title=The Cambridge Handbook of Intelligence|editor1-last=Sternberg|editor1-first=Robert J.|editor1-link=Robert Sternberg|editor2-last=Kaufman|editor2-first=Scott Barry|date=2011|chapter=Chapter 2: Tests of Intelligence|pages=20–38|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9780521739115|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item6173718/|laydate=9 February 2012|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wasserman|first=John D.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 1: A History of Intelligence Assessment: The Unfinished Tapestry|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/3 3]–55|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://eric.ed.gov/?id=ED530599|laydate=29 March 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|authorlink=David Wechsler|title=The Measurement of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/measurementofadu0000davi|date=1939|edition=first|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|lccn=39014016|laysummary=http://psycnet.apa.org/psycinfo/2004-16232-000|laysource=American Psychological Association|laydate=29 September 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Adult Intelligence Scale|edition=3rd|location=San Antoni0 (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=1997|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Intelligence Scale for Children|edition=4th|location=San Antonio (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=2003|ref=harv}} * {{Cite book|editor1-last=Weiner|editor1-first=Irving B.|editor2-last=Graham|editor2-first=John R.|editor3-last=Naglieri|editor3-first=Jack A.|title=Handbook of Psychology|volume=Volume 10: Assessment Psychology|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|accessdate=25 November 2013|date=2 October 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-89127-8|page=|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216082534/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|url-status=dead}} * {{Cite book|editor1-last=Weiss|editor1-first=Lawrence G.|editor2-last=Saklofske|editor2-first=Donald H.|editor3-last=Prifitera|editor3-first=Aurelio|editor4-last=Holdnack|editor4-first=James A.|title=WISC-IV Advanced Clinical Interpretation|url=https://archive.org/details/wiscivadvancedcl0000weis_z9p8|date=2006|publisher=Academic Press|location=Burlington (MA)|isbn=978-0-12-088763-7|series=Practical Resources for the Mental Health Professional|laysummary=http://www.elsevier.com/wps/find/bookdescription.cws_home/707975/description#description|laydate=15 August 2010|ref=harv}} This practitioner's handbook includes chapters by L.G. Weiss, J.G. Harris, A. Prifitera, T. Courville, E. Rolfhus, D.H. Saklofske, J.A. Holdnack, D. Coalson, S.E. Raiford, D.M. Schwartz, P. Entwistle, V. L. Schwean, and T. Oakland. == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://psychclassics.yorku.ca/ Classics in the History of Psychology] * [http://www.intelltheory.com/ Human Intelligence: biographical profiles, current controversies, resources for teachers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926213202/http://www.intelltheory.com/ |date=2019-09-26 }} dahylicnvtzyis9ocab47rjubfesopu 0 87732 837989 596252 2026-04-30T04:11:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837989 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਉਦਿਤਾ ਗੋਸਵਾਮੀ|image=Udita Goswami at the Success bash of 'Aashiqui 2' at Escobar.jpg|birth_date={{birth date and age|1984|2|9|df=yes}}|birth_place=ਗੁਹਾਟੀ, ਅਸਾਮ|occupation=ਅਦਾਕਾਰ. ਮੌਡਲ|height=1.70m|spouse={{marriage|[[Mohit Suri]]|2013}}|children=1}}'''ਉਦਿਤਾ ਗੋਸਵਾਮੀ''' (ਜਨਮ 9 ਫਰਵਰੀ 1984)<ref>[http://www.mid-day.com/entertainment/2011/feb/070211-informer-5.htm "Birthday time for Udita Goswami"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708074708/http://www.mid-day.com/entertainment/2011/feb/070211-informer-5.htm |date=2013-07-08 }}, Mid Day, 7 February 2011</ref> ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ]] ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਉਦਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਅਸਾਮ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਂ [[ਅਸਾਮ]] ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਿਛੋਕੜ [[ਨੇਪਾਲ|ਨੇਪਾਲੀ]] ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਤੋਂ ਹੈ। ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇਪਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੈਮਬ੍ਰੀਅਨ ਹਾਲ ਅਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡੇਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਧੀ 2015 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ 2018 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web |date=9 January 2015 |title=Mohit Suri, Udita Goswami name their daughter Devi |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/screen/mohit-suri-udita-goswami-name-their-daughter-devi/ |access-date=28 November 2018}}</ref><ref>{{cite web |author=TNN |date=21 November 2018 |title=Mohit Suri and Udita Goswami welcome a baby boy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mohit-suri-and-udita-goswami-welcome-a-baby-boy/articleshow/66735804.cms |access-date=21 November 2018 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਹ ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਪੂਜਾ ਭੱਟ]], [[ਆਲੀਆ ਭੱਟ]] ਅਤੇ [[ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ]] ਦੀ ਭਾਬੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |last1=Roy |first1=Gitanjali |date=9 December 2014 |title=Pooja Bhatt: A Journey From in Front of the Camera to Behind it |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/entertainment/pooja-bhatt-a-journey-from-in-front-of-the-camera-to-behind-it-710751 |access-date=20 April 2021}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। {{quote|16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਰੈਂਪ ਵਾਕ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਿਫਟ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ MTV ਮਾਡਲ ਮਿਸ਼ਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਗਈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਮੈਂ ਐਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/slide-show/slide-show-1-glamour-interview-with-udita-goswami/20100510.htm |title='I don't dress to please others': Udita Goswami |work=[[Rediff.com]] |author=Rajul Hegde |date=10 May 2010 |access-date=16 April 2018}}</ref>}} ਉਸ ਨੇ ਪੈਪਸੀ, ਟਾਈਟਨ ਵਾਚਜ਼ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੌਨ ਇਬ੍ਰਾਹਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੇਰ ਵਿੱਚ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਦੇ ਉਲਟ ਡੀਨੋ ਮੋਰੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕੀ ਖੂਬ ਲਗਤੀ ਹੋ ਦੇ ਰੀਮਿਕਸ ਲਈ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>[http://www.indiafm.com/news/2005/7/19/5518/index.html "Udita and Upen team up"], IndiaFM News Bureau, 19 July 2005</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਨੋਧ ਮੁਖੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਡਾਇਰੀ ਆਫ਼ ਏ ਬਟਰਫਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/diary-of-a-butterfly/movie-review/12096620.cms |title=Diary of a Butterfly Movie Review |website=[[The Times of India]] |date=28 April 2016 |access-date=16 April 2018}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" |- style="background:#d1e4fd;" ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮਾਂ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਹੋਰ ਨੋਟਸ |- | 2003 || ਪਾਪ || ਕਾਯਾ || ਜ਼ੀ ਸਾਇਨ ਐਵਾਰਡ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ |- | 2005 || ਜ਼ਹਿਰ || ਅੰਨਾ || |- | 2006 || ਅਕਸਰ || ਸ਼ੀਨਾ ਰੋਏ ਸਿੰਘ || |- | 2006 || ਦਿਲ ਦੀਆ ਹੈ || ਪੰਨੂ || ਖ਼ਾਸ ਦਿੱਖ |- | 2007 || ਅਗਰ || ਜਾਨਵੀ || |- | 2009 || ਕਿਸੇ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ || ਸ਼ੀਤਲ || |- | 2009 || ਫ਼ੋਕਸ || ਸੋਫੀਆ || |- | 2009 || ''The Man (2008 film)|ਦ ਮੈਨ || || |- | 2009 || ਹੈਲੋ ਇੰਡੀਆ || || |- | 2010 || ਚੇਸ || ਨੁਪੂਰ ਚੌਹਾਨ || |- | 2010 || ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ || || ਦੋਸਤ ਦਿੱਖ |- | 2010 || ਰੋਕਕਕ || ਅਹਾਨਾ || |- | 2012 || ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਪਿਕਚਰ ਅਭੀ ਬਾਕੀ ਹੈ || ਮੋਹਨੀ || |- | 2012 || ਡੇਰੀ ਆਫ ਬਟਰਫਲਾਈ || ਗੁਲ || |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{IMDb name|id=1571396}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] fxmt91gk56nihfphhe2gkdo6uxvb4wg 0 88303 837954 837193 2026-04-29T21:35:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837954 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | name = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | image = Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg | alt = ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ | title = ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ | caption = ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]] | birth_name = | birth_date = 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 | birth_place = [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{Death date and age|1606|5|30|1563|4|15|df=y}}<ref name=Britannica>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34850/Arjan |title=Arjan, Sikh Guru |date= |website= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=5 May 2015}}</ref> | death_place = [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ]] | other_names = ''ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'' | known_for = {{Plainlist|* [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮੀ * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਬਾਨੀ * [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਲਮਬੰਦੀ * [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਲਿਖਤ}} | predecessor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | successor = [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] | spouse = ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ | children = [[ਗੁਰ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ]] | father = ਸ੍ਰੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ | mother = ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ ਜੀ }} {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ''' (15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 – 30 ਮਈ 1606) [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ '''ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ''' ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਰਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਦੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ), ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195130249 |pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/8 9] |chapter=Table 1. Towns Associated with the Sikh Gurus}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਜੇਠਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|year=1997|publisher=Penguin Books|location=London|isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28}}</ref><ref>{{cite book|author1=William Owen Cole|author2=Piara Singh Sambhi|title= The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC |year=1995| publisher= Sussex Academic Press|isbn=978-1-898723-13-4|page=24}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book|author1=Christopher Shackle|author2=Arvind Mandair|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-45101-0|pages=xv–xvi}}</ref><ref name="Arshi1989p5">{{cite book|author=Pardeep Singh Arshi|title=The Golden Temple: history, art, and architecture|url=https://books.google.com/books?id=rcmfAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Harman|isbn=978-81-85151-25-0|pages=5–7}}</ref><ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=33}}</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮਸੰਦ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਕੇ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੰਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਝਗੜਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਪੈਰਿਸ਼ ਪੁਜਾਰੀ, ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ (ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA205 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 213-215, 204-207</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਤਸੀਹੇ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>Louis E. Fenech, Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, pp. 118-121</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=ps5/><ref name=whm/> ਇਸ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਈ ਜਾਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=nesbitt122>{{cite book|author=Eleanor Nesbitt|title=Sikhism: a Very Short Introduction|url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-874557-0|pages=6, 122–123}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਅਤੇ [[ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ]] ਦੇ ਘਰ 19 ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1620 (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=Mcleod|first=Hew|title=Sikhism|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle|year=1997|publisher=Penguin vBooks|location=London |isbn=0-14-025260-6|page=[https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/28 28]}}</ref> ਬਚਪਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ 11 ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ [[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੰਡਿਤ ਬੇਣੀ ਕੋਲੋਂ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ]] ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ [[ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ]] ਨੇ ਸਿਖਾਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 11 ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।<ref name="Perplexed" /> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਹਾਰੀ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition|year=2006|url=https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash|page=[https://archive.org/details/lifeworkofguruar0000pash/page/68 69]|publisher=Oxford University Press}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1581 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h8wy2FZRgPAC&q=jetha+sodhi&pg=PT70 |title= Sikhism |date= 2 March 2012 |publisher=University of Hawaii Press|isbn= 9780824860349 }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਸੋਢੀ ਉਪ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA46|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|page=46|publisher=Cambridge University Press|author=J.S. Grewal|year=1990|isbn=9780521637640}}</ref> ਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ, 1574 ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਤਿਲਕ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ 1574 ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਆ ਗਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਟਾਹਲੀ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸੰਨ 1577 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 700 [[ਅਕਬਰੀ]] ਮੋਹਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਦੁੱਖਭੰਜਨੀ ਬੇਰੀ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਵਾਈ ਆਰੰਭੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਿਆ। === ਵਿਆਹ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1636 ਨੂੰ ਮੌ ਪਿੰਡ (ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਰਸ਼ਾਦ ਛਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਤ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1652 (19 ਜੂਨ 1595) ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੱਥੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Jain |first=Harish |title=The Making of Punjab |publisher=Unistar Books |year=2003 |pages=275 |quote=Historians say that he was married to Mata Ram Dei on 20th June 1579 and to Mata Ganga on 19th May 1589. But the prevalent belief is that he had only one wife (Mata) Ganga who bore him only one son, Har Gobind, who was to become the sixth guru of the Sikhs.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/236 237]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1579 ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਮਈ 1589 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਲਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਦੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book |last=Gill |first=Mohinder Kaur |title=The Guru Consorts |publisher=Radha Publications |isbn=9788185484112 |pages=92–94}}</ref> === ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ === [[File:Fresco of Baba Buddha crowning the fifth guru.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Syan2013p50">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C&pg=PA50 |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0|pages=50–52}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਨ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।<ref name="ShackleMandair2013xv"/><ref name="Grewal1998p54">{{cite book|author=J. S. Grewal|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|url-access=registration| year=1998| publisher= Cambridge University Press|isbn= 978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/54 54]–55, 62–63}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਬਾਰੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।<ref name="Syan2013p50"/> ਕੱਟੜ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=psbg>{{cite book|isbn=978-8172012182|title=Bhai Gurdas|author=Prītama Siṅgha|date=1992|pages=27–28|publisher=Sahitya Akademi }}</ref> ਅਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name=fenech39>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |year=2014| publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-3601-1|page=39}}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book|author=W. H. McLeod|title=The A to Z of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਮੁਗਲ ਏਜੰਟਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Syan2013p50"/> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੀਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਹਰਵਾਨ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Syan2013p49">{{cite book|author=Hardip Singh Syan|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India |url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C |year=2013|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-78076-250-0 |pages=48–55}}</ref> ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ।<ref name=pashaura171>{{cite book|author1= Pashaura Singh|author2= Louis E. Fenech|title= The Oxford Handbook of Sikh Studies|url= https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ| year=2014| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-969930-8|pages=171–172}}</ref> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਥ ਦੇ ਫੌਜੀਕਰਨ, ਅਹਿੰਸਕ ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 'ਤੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Syan2013p50"/> ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਕੋਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="MandairShackle2013p21"/> ਇਸ ਨੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="MandairShackle2013p21">{{cite book|author1=Arvind-Pal S. Mandair|author2=Christopher Shackle|author3=Gurharpal Singh|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|url=https://books.google.com/books?id=79ZcAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-84634-2|pages=20–22}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਮੰਨੋ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੋ। ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਸਮਝੋ।"<ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&dq=gurbilas+guru+arjan&pg=PA946 |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606-1708 C.E |date=2007 |publisher=Atlantic Publishers & Dist |isbn=978-81-269-0858-5 |pages=946 |language=en}}</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।<ref name=whm>{{cite book|isbn=978-0231068154|publisher=Columbia University Press|author=WH McLeod|date=1989|title=The Sikhs: History, Religion, and Society|url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26–51]}}</ref><ref name=psbg/><ref>DS Dhillon (1988), [https://books.google.com/books?id=osnkLKPMWykC&pg=PA99 Sikhism Origin and Development] Atlantic Publishers, pp. 99-110</ref> ਅਰਜਨ ਦੇਵ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1581 ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref name=whm/> === ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ === ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1583 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਆਰੰਭੀ ਸੰਨ 1586 ਈਃ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1588 (ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਮੁਅਈਨ-ਉਲ-ਅਸਲਾਮ) ਤੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਖਵਾਉਣ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਰਜ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚਖੰਡ ਹੈ? 1590 ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਈ. ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਦੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਣ ਉਪਰੰਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਹਨ, ਆਪ ਤਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੂਰਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮੀਰ ਦੀਨ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜੀ ਘਰ ਬਣਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਕੋਹੜੀਆਂ ਦਾ ਕੋਹੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। 1593 ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਕੋਲ (ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ) ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ। 1594 ਈਃ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਥੇ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਹਰਟੇ, ਚਾਰ-ਹਰਟੇ ਖੂਹ ਲਗਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਹਰਟਾ ਖੂਹ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ) ਲਗਵਾਇਆ। ====[[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਅਕਬਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ==== ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪੈ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਨ 1597 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ ਡੱਬੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲੀ ਬਣਵਾਈ। ਲੰਗਰ ਲਗਵਾਏ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। *1598 ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਲੌਂ ਲਾਹੌਰ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗੀਰ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਲੇਕਿਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੌਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕੂਚ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਲਗਾਨ ਮੁਆਫ਼ੀ ਕਰਣ ਲਈ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1599 ਈ. ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਆਪ ਜੀ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਰਾਵੀ ਵਾਲੇ) ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਰਠ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ। === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ, ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਮਸਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1601 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਗਸਤ 1604 ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 34 ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਹੇਠ ਜਿਲਦ ਸਾਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 30 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} === ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਲਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਬੂਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜਦੋਂ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾਲ ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਫ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਚੰਦੂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸੀਸ ’ਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੇ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅੰਤ 16 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ- ਉਮਦਤ ਤਵਾਰੀਕ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਲਮ ਲਹੂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਾਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ।{{Citation needed|date=ਜੂਨ 2025}} ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁੱਲ 2218 ਸ਼ਬਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਖਮਨੀ, ਬਾਰਹਮਾਂਹ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਫੁਨਹੇ, ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ, ਵਾਰਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੇ ਹੈ।<ref>ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ 1700 ਈ. ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1988, ਪੰਨਾ-46</ref> ===ਸੁਖਮਨੀ=== ਸੁਖਮਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਆਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ 8 ਪਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਦੀ ਵਿੱਚ 10 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 35 ਵੱਡੇ ਪੰਨਿਆ ਤੇ ਦਰਜ ‘ਸੁਖਮਨੀ` ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ 1977 ਤੁਕਾਂ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ 136-137</ref> ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ਲੋਕ-ਚੋਪਈ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਸ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋਹਿਰਾ-ਸੋਰਠਾ ਤੋਲ ਦੇ ਦੋ ਤੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਠਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਾਲ ਦਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਚੁੳ-ਤੁਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋਲ ਚੋਪਈ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰੀਆ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ।<ref>ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-108</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀ ਸੁਖਮਨੀ ਰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਹਾਓ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੁ ਨਾਮ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾ॥ ਰਹਾੳ॥ ਸੁਖਮਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-85</ref> ===ਬਾਰਹਮਾਹ=== ਬਾਰਹਮਾਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਹਮਾਹ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾੜ, ਅੱਸੂ ਜਾਂ ਕੱਤਕ ਤੋਂ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰਹਮਾਹ ਚੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ-161</ref> ਰਾਗ ਮਾਝ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਬਾਰਹਮਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਬਾਰਹਮਾਹ ਦਰਜ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ<ref> ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ 87-88</ref>:- ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚਲਦਿਆਂ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨ ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂਂ ਨਾਲ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ "ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ" ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਮਠਾੜੂ, ਬਾਰਹਮਾਹ ਮਾਝ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਈਟਰਜ਼ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1998, ਪੰਨਾ-25</ref> ===ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ=== ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹ ਬਾਣੀ ‘ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ` ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ` ਦੇ ‘ਗਉੜੀ` ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ 9 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ।<ref> ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007, ਪੰਨਾ-141</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਣ ਧੂੜ ਬਨਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਹੈ<ref> ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ (ਪੂਰਵ ਮੱਧਕਾਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1998, ਪੰਨਾ-110</ref>:- ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਦੀਨ ਦਇਆਲਾ। ਤੋਰੇ ਸੰਤਨ ਕੀ ਮਨ ਹੋਇ ਰਵਾਲਾ। ===ਵਾਰਾਂ=== ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਝਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 6 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਹਨਾਂ 6 ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾ ਅਧੀਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਗੁਜਰੀ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।<ref>ਡਾ. ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਜੀਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਣੀ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2008, ਪੰਨਾ 5-6</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਨ।<ref>ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵੀਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2007, ਪੰਨਾ-88</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] 64ucwfchcawer4vd75veioaerqsxcud 0 90923 837927 713164 2026-04-29T20:37:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837927 wikitext text/x-wiki '''ਮਰਿਯਮ ਸਕਾਟ ਥਾਮਸਨ ਹੋਗਾਰਟ''' (1819/20{{Refn|Some sources say she was born in 1819, whilst others say she was born in 1820.|group=lower-alpha}} – 7 ਮਈ 1837{{Refn|Some sources incorrectly say she died on 7 March 1837.|group=lower-alpha}}) [[ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼]] ਦੀ ਸਾਲੀ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਡਿਕਨਸ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਹੋਗਾਰਟ ਡਿਕਨਜ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਛਾਪ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਲਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਮੈਰੀ ਹੋਗਾਰਥ [[George Hogarth|ਜਾਰਜ ਹੋਗਾਰਥ]] (1783-1870) ਅਤੇ ਜੋਰਜੀਨਾ ਹੋਗਾਰਥ (1793-1863) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਐਡਿਨਬਰਾ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ<ref>{{harvsp|Jane Smiley|2002|p=17}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਔਲਾਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="CDP" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=oV6uCwAAQBAJ&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=A Dickens Companion|last=Page|first=Norman|date=September 1984|publisher=[[Springer Publishing]]|access-date=25 February 2017}}</ref> ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Page">{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=xf2QqVI19b8C&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=Charles Dickens: Family History|last=Page|first=Norman|date=December 1999|publisher=[[Psychology Press]]|access-date=25 February 2017|ISBN=978-0415222334}}</ref>{{rp|73}} ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜਾਰਜ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ, ਚੈਲੋ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ [[ਐਡਿਨਬਰਾ]] ਕੌਰੈਂਟ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1830 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ''ਹੈਲਿਫਾਕਸ ਗਾਰਡੀਅਨ'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1834 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੀ ''ਦ ਸੰਡੇ ਮੌਰਨਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1835 ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਦ ਈਵਨਿੰਗ ਕਰੌਨੀਕਲ'' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ<ref>{{cite book|title=Charles Dickens|url=https://archive.org/details/charlesdickens00smil_0|last=Smiley|first=Jane|date=2002|publisher=[[Viking Adult]]|ISBN=0-670-03077-5}}</ref> ਬਣ ਗਿਆ। ਮਰਿਯਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼]] ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ [[Catherine Dickens|ਕੈਥਰੀਨ]] ਨਾਲ ਮਿਲੀ। ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 14 ਸਾਲ ਸੀ।<ref name="Slater2" /><ref name="Schlicke2">{{cite book|title=Oxford Reader’s Companion to Dickens|url=https://archive.org/details/oxfordreaderscom0000unse_s6m0|last=Schlicke|first=Paul|date=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|place=[[Oxford]]|ISBN=0-19-866253-X}}</ref> 1836 ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਡਿਕਨਜ਼ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੀ।<ref name="Nayder">{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=RnqgfWsoIXwC&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=The Other Dickens: a life of Catherine Hogarth|last=Nayder|first=Lillian|date=April 2012|publisher=[[Cornell University Press]]|access-date=25 February 2017}}</ref>{{rp|194}}<ref name="VW">{{cite web|url=http://www.victorianweb.org/authors/dickens/maryhogarth.html|title=Mary Scott Hogarth, 1820–1837: Dickens's Beloved Sister-in-Law and Inspiration|last=Allingham|first=Phillip V.|publisher=Victorian Web|accessdate=25 February 2017}}</ref><ref name="Davis">{{cite book|title=Charles Dickens from A to Z|last=Davis|first=Paul|date=1999|publisher=Checkmark Books|place=New York|ISBN=0-8160-4087-7}}</ref><ref name="Slater">{{cite book|title=Dickens and Women|last=Slater|first=Michael|date=1983|publisher=[[J. M. Dent]] & Sons|pages=78–79|access-date=25 February 2017|place=London|ISBN=0-460-04248-3}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} crd5e9kxy3yj3l6wyfodj3vtyiwqlgq 0 91452 838005 815297 2026-04-30T08:03:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838005 wikitext text/x-wiki {{pp-protected|small=yes}} {{Use dmy dates|date=April 2016}} {{Infobox person | name = ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਤੰਨਾ | image = Kaishma House-of-Mirabella.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1983|12|21}}<ref name="bd3"/> | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | residence = | religion = <!-- Must be supported by a reliable published source per WP:BLP --> | height = | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ | partner = [[ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ]]<ref>{{cite web|title=Karishma Tanna, Upen Patel get engaged on sets of 'Nach Baliye 7'|url=http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|website=mid-day|language=en|access-date=21 ਮਾਰਚ 2017|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101235006/http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|url-status=dead}}</ref> | years_active= 2001-ਹੁਣ ਤੱਕ }} '''ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਤੰਨਾ''' (/kərɪʃmɑː təˈnɑ; ਜਨਮ 21 ਦਸੰਬਰ 1983)<ref name="bd3">{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-8-karishma-tanna-turns-31-rare-no-make-photos-contestant-617876|title='Bigg Boss 8': Karishma Tanna Turns 31, Rare and No Make-up Photos of Contestant|last=Sarkar|first=Prarthna|date=21 December 2014|website=International Business Times|access-date=28 April 2016}}</ref><ref name="bd1">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/TVs-leggy-lass-Karishma-Tanna-turns-a-year-older/photostory/50265382.cms|title=TV's leggy lass Karishma Tanna turns a year older|website=The Times of India|access-date=28 April 2016}}</ref><ref name="bd2">{{Cite web|url=http://newsworldindia.in/photos/7-super-hot-pics-of-birthday-girl-karishma-tanna/163435/|title=TV Hottie Karishma Tanna Turns 32; 7 Super HOT Pics Of Birthday Girl!|last=Anam|first=Aysha|date=21 December 2015|website=News World India|access-date=28 April 2016|archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160121085118/http://newsworldindia.in/photos/7-super-hot-pics-of-birthday-girl-karishma-tanna/163435/|dead-url=yes}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਏਂਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੜੀਵਾਰ ''ਕਿਓਂਕੀ ਸਾਸ ਵੀ ਕਭੀ ਬਹੁ ਥੀ'', ''ਨਾਗਅਰਜੁਨ – ਏਕ ਯੋਧਾ'' ਅਤੇ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬਾਸ'' (2014) ਅਤੇ ''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ '' (2016) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮਾਂ ''ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਸਤੀ'' (2013),''ਟੀਨਾ ਐਂਡ ਲੋਲੋ'' (2016)<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/karishma-tanna-sunny-leones-film-to-release-in-2016|title=Karishma Tanna, Sunny Leone's film to release in 2016|date=29 December 2015|website=The Indian Express|publisher=IANS|access-date=28 April 2016}}</ref> ਅਤੇ ''ਸੰਜੂ'' (2018) ਵਿੱਚ [[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite news|url=http://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/karishma-tanna-to-be-seen-in-sanjay-dutts-biopic-opposite-ranbir-kapoor/articleshow/57690334.cms|title=Karishma Tanna to be seen in Sanjay Dutt's biopic opposite Ranbir Kapoor - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-03-17}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਤੰਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਅਕਤੂਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/bigg-boss-8-karishma-tanna-finds-support-from-twitterati-after-puneet-issars-daughter-make-outrageous-comment-224625/|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna finds support from Twitterati after Puneet Issar’s daughter make outrageous comment!|last=Mishra|first=Rashmi|date=17 December 2014|website=India.com|access-date=2016-08-13}}</ref> ਤੰਨਾ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਉਪਨ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਧੀਆ ਉਹ ਉਸਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|title=Karishma Tanna, Upen Patel get engaged on sets of 'Nach Baliye 7'|date=13 May 2015|website=Mid Day|access-date=10 May 2016|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101235006/http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|url-status=dead}}</ref><ref name="hind_Ofco">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/of-course-marriage-is-on-the-cards-upen-and-karishma/story-OeIBelHDfTAE4gs4ySLpKI.html|title=Of course marriage is on the cards: Upen and Karishma|last=Anjuri Nayar Singh|date=3 December 2015|website=Hindustan Times|access-date=28 April 2016}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਅਲਗ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sometimes-two-wonderful-people-are-not-meant-to-be-together-says-karishma-tanna-on-her-break-up-with-upen-259214.html|title=Sometimes Two Wonderful People Are Not Meant To Be Together, Says Karishma Tanna|last=Sharma|first=Isha|date=31 July 2016|website=indiatimes.com|access-date=2016-08-01|archive-date=1 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801213142/http://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/sometimes-two-wonderful-people-are-not-meant-to-be-together-says-karishma-tanna-on-her-break-up-with-upen-259214.html|url-status=dead}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (2000–ਮੌਜੂਦਾ) === ਤੰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਬਾਲਾਜੀ ਟੇਲੀਫ਼ਿਲਮ ਕਿਓਂਕੀ ਸਾਸ ਵੀ ਕਭੀ ਬਹੁ ਥੀ<ref>{{Cite news|url=http://movies.ndtv.com/television/bigg-boss-8-karishma-tanna-says-she-wants-overcome-fear-of-vulnerability-669757|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna Says She Wants Overcome Fear of Vulnerability|date=23 September 2014|access-date=9 October 2014|publisher=NDTV|agency=Press Trust Of India}}</ref> (ਜੁਲਾਈ 2000 - ਨਵੰਬਰ 2008), ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੰਦੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-biggboss8-karishma-tanna-says-she-s-not-a-jobless-actor-2020805|title=#BiggBoss8: Karishma Tanna says she's not a jobless actor|date=22 September 2014|access-date=9 October 2014|publisher=DNA|agency=DNA Webdesk}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/culture/story/20140502-family-affair-indian-soap-operas|title=Indian soap operas: Family affairs|last=Pandey|first=Geeta|date=2 May 2014|access-date=9 October 2014|publisher=BBC}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਲਾਜੀ ਟੇਲੀਫ਼ਿਲਮ ਡਰਾਮਾ ''ਕਹੀਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗੇ'' (ਨਵੰਬਰ 2002-2003).<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k2/nov/nov46.htm|title=Sahara launches Balaji soap 'Kahin To Milenge'|website=Indiantelevision.com|publisher=© 2001- 2005 Indian Television Dot Com Pvt Ltd.|access-date=9 October 2014|archive-date=18 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018144910/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k2/nov/nov46.htm|url-status=dead}}</ref> ਤੰਨਾ ਨੇ ਕੋਈ ਦਿਲ ਮੈਂ ਹੈ (ਦਸੰਬਰ 2003 - ਫਰਵਰੀ 2005) ਵਿੱਚ ਕਰੁਤਿਕਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ।<ref name="indiantele">{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm|title=Sony to debut Balaji's next 'Kkoi Dil Mein Hai'|date=29 November 2003|website=indiantelevision.org.in|publisher=Indian Television Dot Com Pvt Ltd|location=MUMBAI|access-date=4 October 2014|archive-date=18 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018150415/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm|url-status=dead}}</ref> ਕੋਈ ਦਿਲ ਮੈਂ ਹੈ ਇੱਕ ਸਪਤਾਹਿਕ ਲੜੀਵਾਰ ਸੀ। ਤੰਨਾ ਨੇ ਟੀਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਏਕ ਲੜਕੀ ਅਣਜਾਣੀ ਸੀ'' (ਨਵੰਬਰ 2005–ਸਤੰਬਰ 2007) ਵਿੱਚ ਆਇਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ।<ref name="breakingfree">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-breaking-free-from-a-cute-image-1056287|title=Breaking free from a cute image|last=Khan|first=Shameem|date=2 October 2006|access-date=9 October 2014|publisher=DNA}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਨਾ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ''ਪਿਆਰ ਕੇ ਦੋ ਨਾਮ, ਏਕ ਰਾਧਾ, ਏਕ ਸ਼ਿਆਮ'' (ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 – ਸਤੰਬਰ 2006) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/shyaam-shyaama-saga-goes-on/article3190075.ece|title=Shyaam- Shyaama saga goes on|last=Pisharoty|first=Sangeeta Barooah|date=1 April 2006|access-date=9 October 2014|publisher=The Hindu}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Karishma_tanna_utv_walk_of_stars.jpg|left|thumb|ਕਰਿਸ਼ਮਾ  ਤੰਨਾ ਸਟਾਰ ਉਤਸਵ ਦੌਰਾਨ ਰੈੱਡ ਕਾਰਪਿਟ ਉੱਤੇ]] BR ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ''Vਵਿਰਾਸਤ ''(ਜੂਨ 2006 – ਜੁਲਾਈ 2007)<ref name="doublewhammy">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/srk-on-tv/article2239199.ece|title=SRK on TV|date=17 January 2007|access-date=9 October 2014|publisher=The Hindu}}</ref> ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨਤਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-karishma-s-double-whammy-1042988|title=Karishma's double whammy|last=Padukone|first=Chaitanya|date=21 July 2006|access-date=9 October 2014|publisher=DNA}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਤੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਥੀਏਟਰ ਡਰਾਮਾ ਹਿੰਗਲਿਸ਼ ਤਮਾਸ਼ਾ/ਕਾਮੇਡੀ ''ਜੋ ਕੀ ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਆਹ'' ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੰਦਨਾ ਸਜਨਣੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਪਲਾਟ ਰੋਬਿਨ ਹੋਵਡਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਰਾਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/a-live-audience-gives-a-high/article3200270.ece|title=`A live audience gives a high'|date=26 September 2006|access-date=9 October 2014|publisher=The Hindu}}</ref> ਤੰਨਾ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ ਟੀਵੀ ਦੀ ਲੜੀ ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ''  ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k7/june/june366.php|title=Sony innovates 'Comedy Circus', introduces Johny Lever as judge|date=26 June 2007|publisher=Indian Television Dot Com Pvt Ltd.|access-date=21 ਮਾਰਚ 2017|archive-date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143624/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k7/june/june366.php|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਮਹਾਸੰਗਰਾਮ ਰਾਹੀ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।''<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Comedy-Circus-Mahasangram-begins/articleshow/5538835.cms|title=Comedy Circus Mahasangram begins|date=6 February 2010|access-date=25 October 2014|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|agency=TNN}}</ref> ਤੰਨਾ ਨੇ ਰਿਆਲਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ''ਇੰਡੀਅਜ਼ ਮੈਜਿਕ ਸਟਾਰ'' ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/music/karishma-tanna-to-be-in-a-bold-video/article1-750772.aspx|title=Karishma Tanna to be in a bold video|last=Rodrigues|first=Collin|date=29 September 2011|access-date=26 November 2014|publisher=Hindustan Times|archive-date=2 ਦਸੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202071028/http://www.hindustantimes.com/entertainment/music/karishma-tanna-to-be-in-a-bold-video/article1-750772.aspx|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/international-magician-franz-harary-on-magic-star/649344/|title=International magician Franz Harary on Magic Star|date=22 July 2010|access-date=26 November 2014|publisher=The Indian Express|agency=Screen}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ''ਬਾਲ ਵੀਰ'' (ਅਕਤੂਬਰ 2012 – 2013) ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਪਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/After-Karishma-now-Shama-quits-Baal-Veer/articleshow/19527679.cms|title=After Karishma, now Shama quits Baal Veer|last=Maheshwri|first=Neha|date=14 April 2013|access-date=9 October 2014|publisher=The Times of India|agency=TNN}}</ref> ਤੰਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਸ਼ੋਅ ''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 8)|ਬਿੱਗ ਬਾਸ 8]]'' ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ 4 ਮਹੀਨੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਰੱਨਰ-ਅੱਪ ਰਾਹੀਂ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/television/a-rundown-on-bigg-boss-and-what-salman-khan-has-in-store-with-season-eights-aviation-theme|title=A rundown on Bigg Boss and what Salman Khan has in store with season eight's aviation theme|last=Jhurani|first=Aarti|date=17 September 2014|website=Thenational.ae|publisher=The National|access-date=10 October 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://movies.ndtv.com/television/bigg-boss-8-karishma-tanna-says-she-wants-overcome-fear-of-vulnerability-669757|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna Says She Wants Overcome Fear of Vulnerability|date=23 September 2014|access-date=10 October 2014|publisher=NDTV Convergence Limited 2014.|agency=PTI}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html|title=Bigg Boss 8: See how Karishma Tanna will take the style file up by a notch in the Bigg Boss House|date=21 September 2014|publisher=daily.bhaskar.com|access-date=2014-09-21|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924012546/http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/bigg-boss-8-karishma-tannas-controversies/photostory/46142589.cms|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna's controversies|website=timesofindia.com|access-date=6 February 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/my-feelings-for-upen-were-real-karishma-tanna/|title=Bigg Boss 8: My feelings for Upen were real says Karishma Tanna|access-date=2 February 2015}}</ref> 2015 ਵਿਚ, Tanna ਨੇ ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚ ਵੱਲੀਏ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਨੇ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ ''ਝਲਕ ਦਿੱਖਲਾ ਜਾ'', 2016 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-promo-karishma-tanna-surveen-chawla-all-set-to-burn-the-stage-watch-video/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9 Promo : Karishma Tanna, Surveen Chawla, all set to DAZZLE the stage -watch video!|access-date=5 July 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karishma-Tannas-journey-on-Jhalak-Dikhhla-Jaa-comes-to-an-end/articleshow/55922061.cms|title=Karishma Tanna's journey on Jhalak Dikhhla Jaa comes to an end|access-date=10 December 2016}}</ref> ਅੱਜਕਲ ਓਹ ''ਨਾਗਾਅਰਜੁਨ–ਏਕ ਯੋਧਾ''<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Revealed-Karishma-Tannas-Naagin-look-in-Nagarjuna-see-pic/articleshow/54974400.cms|title=Revealed: Karishma Tanna's Naagin look in Nagarjuna, see pic|publisher=timesofindia|access-date=31 January 2017}}</ref> ਵਿੱਚ ਨਾਗਿਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ ''ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਇਟ ਬਚਾਓ'' ਵਿੱਚ ਹੈੱਲੀ ਸ਼ਾਹ  ਨਾਲ ਇੱਕ ਏਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਨਜਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2Zf-i5rb_AM|title=Helly Shah and Karishma Tanna roped in for this popular Colors show!!&#124; TV Prime Time|access-date=28 November 2016}}</ref> === ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ (2005–ਮੌਜੂਦਾ) === ਤੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਸੰਬਰ 2005 ਫਿਲਮ ''ਦੋਸਤੀ: ਫ੍ਰੈਂਡ ਫਾਰਏਵਰ ''ਵਿੱਚ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਉਸਨੇ ਜੂਨ 2011 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ਜੇ ਕੀ ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਫਿਲਮ, ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ''ਆਈ ਅੱਮ ਸਾਰੀ ਮਥੇ ਬੰਨੀ ਪਰੀਥਸੋਨਾ'', ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਤੰਨਾ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/kannada-review-refreshing-movie-im-sorry/161138-8-71.html|title=Kannada Review: Refreshing movie ‘I'm Sorry...'|website=in.com|publisher=IANS on IBN live on in.com|access-date=9 October 2014|archive-date=21 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021015525/http://ibnlive.in.com/news/kannada-review-refreshing-movie-im-sorry/161138-8-71.html|dead-url=yes}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿਚ, ''ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਸਤੀ''  ਜੋ ਕੀ ਇੱਕ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸੈਕਸ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 2004 ਫਿਲਮ ''ਮਸਤੀ''  ਦਾ ਸੀਕਵਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/box-office-collection-039grand-masti039-becomes-first-adult-comedy-film-to-surpass-100-crore-mark-in-india-511715|title=Box Office Collection: 'Grand Masti' Becomes First Adult Comedy Film to Surpass ₹100 Crore Mark in India|last=Mehta|first=Ankita|date=6 October 2013|website=Ibtimes.co.in|publisher=International Business Times|access-date=9 October 2014}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਨਾ ਨੇ ''ਟੀਨਾ ਏਂਡ ਲੋਲੋ''  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਹ ਉਸਨੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕੀ [[ਸਨੀ ਲਿਓਨ|ਸੰਨੀ ਲਿਓਨ]] ਨਾਲ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/karishma-tanna-pairs-with-sunny-leone-for-tina-and-lolo/|title=Karishma Tanna pairs with Sunny Leone for ‘Tina And Lolo -|access-date=9 October 2014|publisher=The Indian Express|issue=13 September 2013}}</ref> ਤੰਨਾ ਕਈ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਜਿਵੇਂ ਸਟੇਫ੍ਰੀ, ਲਾਇਫਬੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾ<ref>{{Cite web|url=http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html|title=Bigg Boss 8: See how Karishma Tanna will take the style file up by a notch in the Bigg Boss House|date=21 September 2014|publisher=DB Corp ltd|access-date=25 October 2014|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924012546/http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html|url-status=dead}}</ref> === 2007-2013: ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟਿੰਗ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਸਤੀ === ਤੰਨਾ ਨੇ ਸਟੇਜ-ਅਧਾਰਤ ਕਾਮੇਡੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਜੂਨ 2007 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Sony innovates 'Comedy Circus', introduces Johny Lever as judge|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k7/june/june366.php|publisher=Indian Television Dot Com Pvt Ltd.|date=26 June 2007|access-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024143624/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k7/june/june366.php|archive-date=24 October 2014|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਮਹਾਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ।<ref>{{cite news|title=Comedy Circus Mahasangram begins|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Comedy-Circus-Mahasangram-begins/articleshow/5538835.cms|access-date=25 October 2014|agency=TNN|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=6 February 2010}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਨੱਚਕੇ ਦਿਖਾ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 'ਕੌਨ ਜੀਤੇਗਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਕਾ ਟਿਕਟ' ਅਤੇ 'ਕਹੋ ਨਾ ਯਾਰ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਕਾਂਟੇ ਕੀ ਟੱਕਰ' ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਤੰਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਜਾਦੂ-ਅਧਾਰਤ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ, ਇੰਡੀਅਜ਼ ਮੈਜਿਕ ਸਟਾਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite news|last1=Rodrigues|first1=Collin|title=Karishma Tanna to be in a bold video|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/music/karishma-tanna-to-be-in-a-bold-video/article1-750772.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120135329/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Music/Karishma-Tanna-to-be-in-a-bold-video/Article1-750772.aspx|url-status=dead|archive-date=20 November 2011|access-date=26 November 2014|publisher=Hindustan Times|date=29 September 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=International magician Franz Harary on Magic Star|url=http://archive.indianexpress.com/news/international-magician-franz-harary-on-magic-star/649344/|access-date=26 November 2014|agency=Screen|publisher=The Indian Express|date=22 July 2010}}</ref> ਅਗਸਤ 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇਮੇਜਿਨ ਟੀਵੀ ਦੇ 'ਮੀਠੀ ਛੂਰੀ ਨੰਬਰ 1' ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ ਜਾਨੇ ਪਹਿਚਾਨ ਸੇ... ਯੇ ਅਜਨਬੀ ਵਿੱਚ ਅਵਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 'ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ: ਟੋਟਲ ਵਾਈਪਆਉਟ' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name=ht>{{cite news |title= Small Screen: King Khan's Zor Ka Jhatka for TV viewers|url=http://www.hindustantimes.com/King-Khan-s-Zor-Ka-Jhatka-for-TV-viewers/Article1-658668.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207022017/http://www.hindustantimes.com/King-Khan-s-Zor-Ka-Jhatka-for-TV-viewers/Article1-658668.aspx |url-status=dead |archive-date=7 February 2011 |newspaper=Hindustan Times|date=4 February 2011 }}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਫਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਾਲ ਵੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਪਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|last1=Maheshwri|first1=Neha|title=After Karishma, now Shama quits Baal Veer|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/After-Karishma-now-Shama-quits-Baal-Veer/articleshow/19527679.cms|access-date=9 October 2014|agency=TNN|work=The Times of India|date=14 April 2013}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਸਤੀ, ਇੱਕ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸੈਕਸ ਕਾਮੇਡੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2004 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਮਸਤੀ ਦਾ ਸੀਕਵਲ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|last1=Maheshwri|first1=Neha|title=After Karishma, now Shama quits Baal Veer|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/After-Karishma-now-Shama-quits-Baal-Veer/articleshow/19527679.cms|access-date=9 October 2014|agency=TNN|work=The Times of India|date=14 April 2013}}</ref> === 2014–ਮੌਜੂਦਾ: ਬਿੱਗ ਬੌਸ 8, ਨਾਗਿਨ 3 ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ === ਤੰਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਕਲਰਸ ਸ਼ੋਅ, ਬਿੱਗ ਬੌਸ 8 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ 4 ਮਹੀਨੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਉਪ ਜੇਤੂ ਬਣੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ ਨੇ ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਦੇ ਨਾਲ ਡਾਂਸ ਕਪਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਨੱਚ ਬਲੀਏ' ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|last1=Jhurani|first1=Aarti|title=A rundown on Bigg Boss and what Salman Khan has in store with season eight's aviation theme|url=http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/television/a-rundown-on-bigg-boss-and-what-salman-khan-has-in-store-with-season-eights-aviation-theme|website=Thenational.ae|publisher=The National|access-date=10 October 2014|date=17 September 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna Says She Wants Overcome Fear of Vulnerability|url=http://movies.ndtv.com/television/bigg-boss-8-karishma-tanna-says-she-wants-overcome-fear-of-vulnerability-669757|access-date=10 October 2014|agency=PTI|publisher=NDTV Convergence Limited 2014.|date=23 September 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html |publisher=daily.bhaskar.com |access-date=21 September 2014 |title=Bigg Boss 8: See how Karishma Tanna will take the style file up by a notch in the Bigg Boss House |date=21 September 2014 |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924012546/http://daily.bhaskar.com/news/FAS-bigg-boss-8-see-how-karisma-tanna-will-take-the-style-file-up-by-a-notch-in-the--4751347-PHO.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/bigg-boss-8-karishma-tannas-controversies/photostory/46142589.cms|title=Bigg Boss 8: Karishma Tanna's controversies|work=timesofindia.com|access-date=6 February 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/my-feelings-for-upen-were-real-karishma-tanna/|title=Bigg Boss 8: My feelings for Upen were real says Karishma Tanna|access-date=2 February 2015}}</ref> ਨਵੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ 'ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/PICS-Have-Upen-Patel-Karishma-Tanna-rekindled-their-romance-We-have-proof/photostory/46019899.cms|title=PICS: Have Upen Patel, Karishma Tanna rekindled their romance? We have proof|date=11 March 2017|website=The Times of India|access-date=4 February 2020}}</ref> ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ, ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਟੰਟ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਫਿਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ' ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news |title=Who will win Khatron Ke Khiladi 7? TV celebs pick their favourite contestant |url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/who-will-win-khatron-ke-khiladi-7-tv-celebs-pick-their-favourite-contestant-315713-2016-03-31 |access-date=6 February 2021 |work=India Today |date=31 March 2016 |language=en}}</ref> ਤੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ੋਅ 'ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਬਚਾਓ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜੋ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਉਪਨ ਨਾਲ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=Dance dates laughter; Jhalak Dikhhla Jaa 9 participants on Comedy Nights Bachao |url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/jhalak-dikhhla-jaa-9-participants-comedy-nights-bachao-lifetv-330305-2016-07-20 |access-date=6 February 2021 |work=India Today |date=20 July 2016 |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਹੈਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਸ ਬਚਾਓ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2Zf-i5rb_AM|title=Helly Shah and Karishma Tanna roped in for this popular Colors show!!&#124; TV Prime Time|website=YouTube|access-date=28 November 2016}}</ref> ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਤੰਨਾ ਨੇ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਨਾਗਾਰਜੁਨ - ਏਕ ਯੋਧਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਗਿਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-promo-karishma-tanna-surveen-chawla-all-set-to-burn-the-stage-watch-video/|title=Jhalak Dikhhla Jaa 9 Promo : Karishma Tanna, Surveen Chawla, all set to DAZZLE the stage -watch video!|access-date=5 July 2016|date=5 July 2016|archive-date=9 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709185854/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jhalak-dikhhla-jaa-9-promo-karishma-tanna-surveen-chawla-all-set-to-burn-the-stage-watch-video/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karishma-Tannas-journey-on-Jhalak-Dikhhla-Jaa-comes-to-an-end/articleshow/55922061.cms|title=Karishma Tanna's journey on Jhalak Dikhhla Jaa comes to an end|access-date=10 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Revealed-Karishma-Tannas-Naagin-look-in-Nagarjuna-see-pic/articleshow/54974400.cms |title=Revealed: Karishma Tanna's Naagin look in Nagarjuna, see pic|publisher=timesofindia|access-date=31 January 2017}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ 2017 ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੇਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਗ ਮੈਜਿਕ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿਗ ਮੇਮਸਾਬ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਹ ALT ਬਾਲਾਜੀ ਦੀ 'ਕਰਲੇ ਤੁ ਭੀ ਮੁਹੱਬਤ' ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name=":2">{{cite news |last1=Kaushal |first1=Ruchi |title=Karrle Tu Bhi Mohabbat season 3: Ram Kapoor, Sakshi Tanwar's love story takes a hit, MeToo connect adds drama |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/karrle-tu-bhi-mohabbat-season-3-ram-kapoor-sakshi-tanwar-s-love-story-takes-a-hit-metoo-connect-adds-drama/story-kKIJpxb47NcYZLjHdMRGlN.html |access-date=21 March 2021 |work=Hindustan Times |date=12 April 2019 |language=en}}</ref> ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ ਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਲੜੀ ਨਾਗਿਨ 3 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਮਿਓ ਨਿਭਾਇਆ। ਜੂਨ 2018 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹਿਰਾਨੀ ਦੀ ਸੰਜੂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਕਪੂਰ ਦੀ 'ਕਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ' ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/qayamat-ki-raat-to-go-off-air-vivek-dahiya-shares-an-emotional-post/articleshow/67900798.cms|title=Qayamat Ki Raat to go off air; Vivek Dahiya shares an emotional post|date=8 February 2019|website=Times Of India|access-date=6 December 2019}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ ਨੇ ਕਰਨ ਟੇਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਚਨ ਚੈਂਪੀਅਨ 5 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 'ਖਤਰਾ ਖਤਰਾ ਖਤਰਾ' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸਟੰਟ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ 'ਫਿਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 10' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ। ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਪੇ ਮੰਗਲ ਭਾਰੀ ਵਿੱਚ "ਬਸੰਤੀ" ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/basanti-song-from-suraj-pe-mangal-bhari-manoj-bajpayee-shakes-a-leg-with-karishma-tanna/videoshow/78945063.cms|title='Basanti' song from 'Suraj Pe Mangal Bhari': Manoj Bajpayee shakes a leg with Karishma Tanna|date=30 October 2020}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਤੰਨਾ ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਬੁਲੇਟਸ (ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਟੀਨਾ ਅਤੇ ਲੋਲੋ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{cite news |last1=Keshri |first1=Shweta |title=Sunny Leone is all excited to do high-octane action in new web series Bullets |url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/sunny-leone-is-all-excited-to-do-high-octane-action-in-new-web-series-bullets-1757146-2021-01-08 |access-date=21 March 2021 |work=India Today |date=8 January 2021 |language=en}}</ref> ਤੰਨਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਨੀਸ਼ਾ ਲਾਂਬਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਂਬਾ ਨੇ ਸਨੀ ਲਿਓਨੀ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਲਈ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ।<ref>{{cite news|title=Karishma Tanna pairs with Sunny Leone for 'Tina And Lolo -|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/karishma-tanna-pairs-with-sunny-leone-for-tina-and-lolo/|access-date=9 October 2014|issue=13 September 2013|publisher=The Indian Express}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == === ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਬਣ === {| class="wikitable" style="width: 65%; margin-bottom: 10px;" ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 5%;" |ਸਾਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 30%;" |ਸਿਰਲੇਖ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਚੈੱਨਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 13%;" |ਕਲਾਕਾਰ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਨੋਟਸ |- |2001-2006 |''ਕਿਓਕੀਂ ਸਾਸ ਵੀ ਕਭੀ ਬਹੁ ਥੀ'' |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |ਇੰਦਰਾ ਆਨੰਦ ਗਾਂਧੀ |- |2002-2003 |''ਕਹੀਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗੇ''<br> |ਸਹਾਰਾ ਵੰਨ<br> |ਤਾਨੀਸ਼ਾ |- |2003 |''ਮਨਸਾਂ''<br> |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ.<br> ]] |ਟੀਨਾ<br> |- |2003-2004 |''ਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਨਿਕਲਾਂ ਹੋਗਾ ਚਾਂਦ<br> '' |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ<br> ]] |ਟੀਨਾ |- |2003-2004 |''ਕੋਈ ਦਿਲ ਮੈਂ ਹੈ <br> '' |ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.<br> |ਕਰੁਟਤਿਕਾ |- |2004 |''ਸ਼ਰਾਰਤ'' |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |ਨਤਾਸ਼ਾ |Cameo |- |2004 |''ਕੁਸੁਮ'' |ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. |ਮੁਸਕਾਨ |- |2005-2006 |''ਪੱਲਕੀ''<br> |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ.<br> ]] |ਪਲਕ |- |2005-2006 |''ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਅਣਜਾਣੀ ਸੀ <br> '' |ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. |ਆਈਸ਼ਾਂ |- |2006-2007 |''ਵਿਰਾਸਤ'' |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ |ਨਤਾਸਾ |- |2006 |''ਪਿਆਰ ਕੇ ਦੋ ਨਾਮ ਏਕ ਰਾਧਾ ਏਕ ਸ਼ਿਆਮ''<br> |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |ਜੀਤੀਸ਼ਾਂ<br> |- | 2010 | ''ਜਾਣੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਸੇ ਯਹ ਅਜਨਵੀਂ '' | ਸਟਾਰ ਵੱਨ<br> |ਆਵਨੀ |- |2011 |''ਅਦਾਲਤ'' |ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.<br> |ਮਿਸ ਜੈਫਰੀ<br> |ਧਰਵਾਹਿਕਕਿਰਦਾਰ |- |2012-2013 |''ਬਾਲ ਵੀਰ<br> '' |ਸਭ ਟੀ.ਵੀ.<br> |ਰਾਨੀ ਪਰੀ<br> |- |2014 |''ਜੈਨੀ ਔਰ ਜੁਜੂ'' |ਸਭ ਟੀ.ਵੀ. |ਸੋਨਿਆ |Cameo |- |2016-2017 |''ਨਾਗਅਰਜੁਨ-ਏਕ ਯੋਧਾ'' |ਲਾਈਫ ਓਕੇ |ਮਸਕੀਨੀ<br> (ਨਾਗਨੀ) |Main Antagonist |} === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ === {| class="wikitable" style="width: 65%; margin-bottom: 10px;" ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" | ਚੈਨਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਸੂਚਨਾ |- | ''ਕੁੱਮ ਕੁੱਮ ਭਾਗੀਆ<br> '' |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ. ਵੀ.]] | ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ |- | ''[[ਯੇ ਵਾਦਾ ਰਹਾ]]'' | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ. ਵੀ.]] | ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ |} === ਰਿਆਲਟੀ ਸ਼ੋਜ === {| class="wikitable" style="width: 65%; margin-bottom: 10px;" ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 5%;" |ਸਾਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 20%;" |ਸਿਰਲੇਖ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਚੈੱਨਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਨੋਟਸ |- | 2007 | ''ਕੋਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਵਨ<br> '' |ਸੋਨੀ ਟੀ. ਵੀ.<br> |ਉਮੀਦਵਾਰ |- | 2008 | ''ਜਰਾਂ ਨੱਚ ਕੇ ਦਿਖਾ<br> '' | ਸਟਾਰ ਵਨ<br> |ਉਮੀਦਵਾਰ |- |2008 |''ਕਾਂਟੇ ਕੀ ਟੱਕਰ '' |ਸਟਾਰ ਵਨ |ਮੇਜਵਾਨ |- |2010 |''ਮੀਠੀ ਚੋਰੀ ਨੰਬਰ ਵਨ<br> '' |ਇਮੇਜਨ ਟੀ. ਵੀ.<br> |ਉਮੀਦਵਾਰ |- |2011 |''ਜ਼ੋਰ ਕਾ ਝਟਕਾ ਟੋਟਲ ਵਾਇਪ ਆਊਟ<br> '' |ਇਮੇਜਨ ਟੀ. ਵੀ. |ਉਮੀਦਵਾਰ |- |2011 |''ਕੋਮੇਡੀ ਸਰਕਸ ਮਹਾਂ  ਸੰਗਰਾਮ<br> '' |ਸੋਨੀ ਟੀ. ਵੀ. |ਉਮੀਦਵਾਰ |- |2014 |''[[ਕਾਮੇਡੀ ਨਾਈਟਜ਼ ਵਿਦ ਕਪਿਲ|ਕੋਮੇਡੀ ਨਾਇਟ  ਵਿਦ  ਕਪਿਲ<br> ]]'' |ਕਲਰਸ |ਮਹਿਮਾਨ |- |2014-2015 |''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 8)|ਬਿੱਗ  ਬਾਸ 8<br> ]]'' |ਕਲਰਸ |ਉਮੀਦਵਾਰ(ਚੈਂਪੀਅਨ) |- |2015 |''ਬਿੱਗ  ਬਾਸ ਹੱਲਾ ਬੋਲ<br> '' |ਕਲਰਸ |ਉਮੀਦਵਾਰ(ਪਹਿਲੀ ਰਨਰ-ਅੱਪ) |- |2015 |''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 7<br> '' |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ<br> ]] |ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਉਮੀਦਵਾਰ |- | 2015-2016 |''ਐੱਮ ਟੀ. ਵੀ. ਸਕੂਲ<br> '' |[[ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ|ਐੱਮ ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ<br> ]] |ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਮੇਜਵਾਨ<br> |- |2016 |''ਕੋਮੇਡੀ ਨਾਇਟ ਬਚਾਓ<br> '' |ਕਲਰਸ |ਮਹਿਮਾਨ |- |2016 |''ਫੇਅਰ ਫੈਕਟਰ ਖਤਰੋਂ  ਕੇ  ਖਿਲਾੜੀ 7<br> '' |ਕਲਰਸ |ਮਹਿਮਾਨ ਇਨ ਸੈਮੀਫ਼ਾਇਨਲ<br> |- |2016 |''ਝਲਕ ਦਿੱਖਲਾ ਜਾ '' |ਕਲਰਸ |ਉਮੀਦਵਾਰ- ਪਰ 3 ਦਸੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ |- |2016, 2017 |''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਸੀਜ਼ਨ 10)|ਬਿੱਗ ਬਾਸ  10<br> ]]'' |ਕਲਰਸ |ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ |} == ਫਿਲਮ == {| class="wikitable" style="width: 65%; margin-bottom: 10px;" ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 5%;" |ਸਾਲ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 20%;" |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਅੱਖਰ ! style="background: Pink none repeat scroll 0% 0%; font-size: 95%; width: 10%;" |ਸੂਚਨਾ |- |2005 |''ਦੋਸਤੀ: ਫ੍ਰੈਂਡ ਫਾਰ ਏਵਰ'' |ਨੰਦਨੀ ਥਾਪਰ ਤੇ | ਹਿੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ |- |2011 |''ਆਈ ਅੱਮ ਮੇਥੇ ਬੰਨੀ ਪਰੀਥਸੋਨਾ'' |ਚੇਤਨਾ | ਕੰਨੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ |- |2013 |''ਗ੍ਰੈਂਡ ਮਸਤੀ''<br> |ਉਨਤੀ |- |2014 |''ਗੋਲੂ ਔਰ ਪੱਪੂ'' | ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਨੇ |- |TBA |''ਟੀਨਾ ਅਤੇ ਲੋਲੋ'' |ਲੋਲੋ |ਸ਼ੂਟਿੰਗ |- |2017 |''ਦੱਤ'' |ਸੰਜੇ ਦੱਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵਿਆਜ ਦੇ |ਸ਼ੂਟਿੰਗ |} == ਅਵਾਰਡ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਪੁਰਸਕਾਰ ! ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜੇ |- | rowspan="2" | 2003 | ਤਾਰਾ Parivaar ਅਵਾਰਡ | rowspan="2" |''ਕਿਂਉਕੀ  ਸਾਸ ਵੀ ਕਭੀ ਬਹੁ ਥੀ<br> '' | ਪਸੰਦੀਦਾ Behen | rowspan="4" {{nom}} |- | rowspan="2" | ਭਾਰਤੀ Telly ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਕ ਰੋਲ |- | rowspan="1" | 2007 | rowspan="2" | ਏਕ ਲੜਕੀ ਅਣਜਾਣੀ ਸੀ<br> | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2008 | ਸਟਾਰ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡ | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2015 | ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਵਾਰਡ | ''ਬਿੱਗ ਬਾਸ 8<br> '' | ਅੰਦਾਜ਼ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ | {{won}} |- | rowspan="2" | 2016 | rowspan="2" |ਜ਼ੀ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ | ''ਐੱਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰ'' | ਵਧੀਆ ਲੰਗਰ |{{nom}} |- | {{n/a}} | ਸਭ ਫਿੱਟ ਅਭਿਨੇਤਰੀ |{{won}}<ref>{{cite web|last=Nagarathna|first=|url=http://www.filmibeat.com/television/news/2016/gold-awards-2016-divyanka-tripathi-hina-khan-ksg-mouni-others-win-pics-229498.html|title=Gold Awards 2016: Divyanka Tripathi, Hina Khan, Karan Singh Grover, Karishma Tanna & Others Bag Awards (PICS)|publisher=|work=Filmi Beat|date=June 10, 2016}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{Facebook|thekarishmatanna}} * {{Twitter}} * {{Instagram|karishmaktanna}} * {{IMDb name|1656076}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gktevfgkg4oh828esgvar5ejhn7k3z1 0 91458 837991 788834 2026-04-30T04:16:41Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837991 wikitext text/x-wiki {{Use Indian English|date=ਮਈ 2014}} {{Use dmy dates|date=ਅਗਸਤ 2010}} {{BLP sources|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2015}} {{Infobox person | name = ਉਪੇਨ ਪਟੇਲ | image = Upen Patel at success party of Ajab Prem Ki Ghazab Kahani.jpg | caption = Patel at Dabboo Ratnani's Calendar launch in Mumbai | image_size = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1980|08|16}}<ref>[http://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/karishma-tanna-holidays-with-boyfriend-upen-patel-to-celebrate-his-birthday/ Karishma Tanna holidays with boyfriend Upen Patel to celebrate his birthday]</ref> | birth_place = [[ਲੰਦਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], ਯੂ.ਕੇ | years_active = 2006–present | nationality = <!--claim has been contested. do not add without providing a reliably published source.--> | citizenship = <!--claim has been contested. do not add without providing a reliably published source.--> | occupation = ਮਾਡਲ ਅਦਾਕਾਰ | partner = [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਤੰਨਾ]] (2015–2016)<ref>{{cite web|title=ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਤੰਨਾ, Upen Patel get engaged on sets of 'Nach Baliye 7'|url=http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|website=Mid Day|accessdate=10 May 2016|date=13 May 2015|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101235006/http://www.mid-day.com/articles/karishma-tanna-upen-patel-get-engaged-on-sets-of-nach-baliye-7/16205161|url-status=dead}}</ref> | known_for = ''[[ਬਿੱਗ ਬੋਸ 8]]'' }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਦਾਕਾਰ]] bdqlinnw05imhpmiljt6z91j3wftp6v 0 92078 837978 761841 2026-04-30T01:17:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837978 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Background=solo_singer|background=solo_singer|Name=Akriti Kakkar|name=Akriti Kakkar|image=Akruti Kakkar at the audio release of Yeh Dooriyan (10).jpg|birth_date={{Birth date and age|1986|08|07|df=y}}|birth_place=[[New Delhi|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ</span><span class="">, ਭਾਰਤ</span></span>]]|Genre=[[Playback singer|<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਪਲੇਬੈਕ</span> <span class="">ਗਾਇਕੀ</span></span>]]|genre=[[Playback singer|Playback singing]]|Occupation=<span id="result_box" class="short_text" lang="pa"><span class="">ਗਾਇਕ</span></span>, ਕੰਪੋਜਰ|occupation=Singer, Composer|Instrument=ਵੋਕਲਿਸਟ<br>|instrument=Vocalist|Years_active=2000 –ਹੁਣ|years_active=2000 – present|website={{Official website|www.akritikakar.com}}}}'''ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਕੱਕੜ ''' (ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1986) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਗਾਇਕ ਹੈ। ਹੰਪਟੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਦੁਲਹਨੀਆ ਤੋਂ<span class="cx-segment" data-segmentid="53"> ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ</span> ਅਤੇ [[2 ਸਟੇਟਸ]]<span class="cx-segment" data-segmentid="53"> (ਫਿਲਮ)</span> ਤੋਂ ਇਸਕੀ ਉਸਕੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਗੀਤ ਹਨ। <span class="cx-segment" data-segmentid="53">'''ਆਕ੍ਰਿਤੀ'''</span> [[ਜੀ ਬੰਗਲਾ]] ਦੇ ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ:<span class="cx-segment" data-segmentid="53">ਲਿਟਿਲ ਚੈਂਪਸ </span>ਤੇ ਇੱਕ ਜੱਜ ਹੈ <span class="cx-segment" data-segmentid="53"><span class="cx-segment" data-segmentid="53">ਅਤੇ </span></span>ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਰ <span class="cx-segment" data-segmentid="53"><span class="cx-segment" data-segmentid="53"><span class="cx-segment" data-segmentid="53"><span class="cx-segment" data-segmentid="53">(ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ) ਦੇ </span></span></span> [[ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ]] </span>ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।  == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੱਕੜ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜੁੜਵਾ ਭੈਣਾਂ ਹਨ, ਸੁਕ੍ਰਿਤੀ ਕੱਕੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੱਕੜ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/a-sound-venture/77255|title=A sound venture|date=5 April 2010|website=mid-day|access-date=4 January 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕੱਕੜ ਨੇ ਮਾਰਚ 2016 ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਚਿਰਾਗ ਅਰੋੜਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।<ref name="HT">{{cite news |title=Akriti Kakkar ties the knot with Delhi boy Chirag Arora |url=https://www.hindustantimes.com/music/akriti-kakkar-ties-the-knot-with-delhi-boy-chirag-arora/story-FkIWOOD1AwkZmGYMFIrrhN.html |access-date=5 June 2019 |work=[[The Hindustan Times]] |date=7 March 2016 |language=en}}</ref> == ਟਰੈਕ ਸੂਚੀ == ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="65">ਏਕਲ ਗੈਰ ਬਾਲੀਵੁਡ ਪਲੇਬੈਕ ਐਲਬਮ - </span><span class="cx-segment" data-segmentid="65"><span class="cx-segment" data-segmentid="65">''ਆਕ੍ਰਿਤੀ'' </span></span>ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ ਕੀਤੀ।  ਗੀਤ ਸ਼ੰਕਰ ਮਹਾਦੇਵਨ ਅਤੇ <span class="cx-segment" data-segmentid="65">ਆਕ੍ਰਿਤੀ</span> ਦੁਆਰਾ ਕੰਪੋਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://photogallery.indiatimes.com/events/mumbai/akritis-album-launch/Singer-Akriti-Shankar-Mahadevan/articleshow/5792948.cms|title=Singer Akriti with Shankar Mahadevan at the launch of her music album at Le Sutra, Mumbai. (Pic: Viral Bhayani)|date=April 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=3 July 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news-and-interviews/Our-audiences-are-hypocrites-Akriti-Kakar/articleshow/19412409.cms|title=Our audiences are hypocrites: Akriti Kakar|date=6 April 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=3 July 2014}}</ref> ਐਲਬਮ ਲਈ <span class="cx-segment" data-segmentid="69"> ਟਰੈਕ</span><span class="cx-segment" data-segmentid="69"><span class="cx-segment" data-segmentid="69"> ਸੂਚੀ </span></span>ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਹੈ। * ਮਹਿਰਮਾ ਵੇ * ਗਜ਼ਬ * ਛੂਨੇ * ਦੋ ਨਾ ਰੇ ਨਾ ਨਾ ਰੇ * ਦਿਲ ਵੀ ਦੀਵਾਨਾ * ਤਾਬੀਜ਼ (ਮਰਹਲੇ) * ਚਲ ਕਹੀਂ ਸੰਗ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਮਾਧੁਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ "ਰਿੰਗ ਡਾਇਮੰਡ ਦੀ" ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੀਤ ਉਦੋਂ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਗਰਲਜ਼ ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਦੇ "ਦ ਬੁਆਏਜ਼" ਅਤੇ "ਆਈ ਗੌਟ ਏ ਬੁਆਏ" ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=抄足少時MV 印度允兒被轟惡心冇創意|url=http://hk.apple.nextmedia.com/entertainment/art/20150816/19257325|website=HK Apple|access-date=22 December 2015|language=zh|archive-date=23 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223090326/http://hk.apple.nextmedia.com/entertainment/art/20150816/19257325|url-status=dead}}</ref> ==ਪਲੇਬੈਕ ਗੀਤ== {| class="wikitable" |- | style="background:#ffc;"| | Denotes films that have not yet been released |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#cfc; text-align:center;" | '''Year''' || '''Albums''' || '''Song name(s)''' ||'''Music Director(s)'''||'''Notes''' |- | rowspan="2"| 2004 ||''ਬੇਬੀ ਡੌਲ ਚੈਪਟਰ 2''||''ਰੰਗੀਲਾ ਰੇ/ਹੋ ਜਾ ਰੰਗੀਲਾ ਰੇ''||[[ਹੈਰੀ ਆਨੰਦ]]|| |- |''[[ਦਸ]]''|| ਛਮ ਸੇ ਵੋ ਆ ਜਾਏ" ||[[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ]]|| |- | rowspan="2"| 2006 || [[ਰੌਕੀ (2006 ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)|''ਰੌਕੀ'']]|| "ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰੇ ਲਈ" || rowspan="8" |[[ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀਆ]]|| |- | ''[[ਚੁਪ ਚੁਪ ਕੇ]]''|| "ਦਿਲ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਵੇ" || |- | rowspan="9"| 2007 || rowspan="2"| ''[[ਸ਼ਕਾਲਾਕਾ ਬੂਮ ਬੂਮ]]''|| "ਸ਼ਕਲਾਕਾ ਬੂਮ ਬੂਮ" ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ || |- | "ਦਿਲ ਲਗਾਏਂਗੇ" || |- | ''[[ਲਾਲ: ਡਾਰਕ ਸਾਈਡ]]'' || "ਇਕੱਲਤਾ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੈ" || |- | ''[[ਨਮਸਤੇ ਲੰਡਨ]]''|| "ਆਣਨ ਫਾਨਨ" || |- | ''[[ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਮਾੜਾ ਮੁੰਡਾ]]''|| "ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਮਾੜਾ ਮੁੰਡਾ" ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ || |- |''[[ਆਪੇ]]''|| "ਦੇਖੋਂ ਤੁਝੇ" || |- | ''[[ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ]]''|| "ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ" ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ ||[[ਸ਼ੰਕਰ-ਅਹਿਸਾਨ-ਲੋਏ]]|| |- | [[ਢੋਲ (ਫਿਲਮ)|''ਢੋਲ'']]|| "ਹਦਸਾ" ||[[ਪ੍ਰੀਤਮ]]|| |- | ''[[ਮੰਮੀ ਜੀ]]''|| "ਆਵਾਜ਼ ਕਰੋ" ||[[ਆਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ]]|| |- | rowspan="5"| 2008 || [[ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ (2007 ਫਿਲਮ)|''ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ'']]|| "ਇੰਸ਼ਾ ਅੱਲ੍ਹਾ" ||[[ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀਆ]]|| |- | ''[[ਕਿਸਮਤ ਕਨੈਕਸ਼ਨ]]''|| "ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਓ- ਫ੍ਰੀਕੀ ਫਰੀਕੀ ਰਾਤ" || rowspan="2" |[[ਪ੍ਰੀਤਮ]]|| |- | [[ਕਿਡਨੈਪ (2008 ਫਿਲਮ)|''ਕਿਡਨੈਪ'']]|| "ਮੇਰੀ ਏਕ ਅਦਾ ਸ਼ੋਲਾ" || |- | ''[[ਹਰੀ ਪੁਤਰ: ਏ ਕਾਮੇਡੀ ਆਫ ਟੈਰਰਸ]]''|| "ਭਾਈ ਆ ਗਿਆ" ||[[ਗੁਰੂ ਸ਼ਰਮਾ]]|| |- | ''[[ਗੋਲਮਾਲ ਰਿਟਰਨਜ਼]]''|| "ਥਾ ਕਰ ਕੇ" || rowspan="4" |[[ਪ੍ਰੀਤਮ]]|| |- | rowspan="3"| 2009 || rowspan="2"|''[[ਬਿੱਲੂ]]''|| "ਖੁਦਾ-ਯਾ ਖੈਰ" || |- | "ਮਰਜਾਨੀ" || |- | ''[[ਆ ਦੇਖ ਜ਼ਾਰਾ]]''|| "ਮੁਹੱਬਤ ਆਪ ਸੇ" || |- | rowspan="3"| 2010 || [[ਵੀ ਆਰ ਫੈਮਿਲੀ (2010 ਫਿਲਮ)|''ਵੀ ਆਰ ਫੈਮਿਲੀ'']]|| "ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲੈਟਸ ਰੌਕ" ||[[ਸ਼ੰਕਰ–ਅਹਿਸਾਨ–ਲੋਏ]]|| |- |''[[ਮਿਰਚ]]''|| "ਟੀਖੀ ਤੀਖੀ" ||[[ਮੌਂਟੀ ਸ਼ਰਮਾ]]|| |- | ''[[ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ]]''|| "ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ" || rowspan="2" |[[ਸ਼ੰਕਰ–ਅਹਿਸਾਨ–ਲੋਏ]]|| |- | rowspan="5"| 2011 ||''ਅਕ੍ਰਿਤੀ''|| "ਮੇਹਰਮਾ ਵੇ" || |- | rowspan=3|''[[ਪਗਲੂ]]''|| "ਪਗਲੂ" || rowspan="3" |[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | "ਮੋਂਬੇਬਾਗੀ" || ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | "ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਬੁਝਨੀ" || ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਫਾਂਡੇ ਪੋਰੀਆ ਬੋਗਾ ਕੰਡੇ ਰੇ]]''||"ਮਿਸਟੀ ਮੇਏ" || ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ || |- | rowspan="3"| 2012 || ''[[ਜਿਸਮ 2]]''|| "ਅਭੀ ਅਭੀ" (ਡੁਏਟ) ||[[ਅਰਕੋ ਪ੍ਰਵੋ ਮੁਖਰਜੀ]]|| |- | ''[[ਚੁਣੌਤੀ 2]]''|| "ਪੁਲਿਸ ਚੋਰ ਪ੍ਰੀਮ ਪੋਰਸ" ||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਚਾਇਆ ਚੋਬੀ]]''|| "ਸੋਮ" ||[[ਅਰਫਿਨ ਰੂਮੀ]]|| ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="2"| 2013 || ''[[ਖੋਕਾ 420]]''|| "ਗੋਭਿਰ ਜੋਲਰ ਫਿਸ਼" ||[[ਸੈਵੀ ਗੁਪਤਾ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਬੌਸ (2013 ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ)|ਬੌਸ]]''|| "ਝਿੰਕੁਰਾਕੁਰ ਨਕੁਰਾਕੁਰ" ||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | 2013 ||''[[ਰੰਗਬਾਜ਼ (2013 ਫਿਲਮ)|ਰੰਗਬਾਜ਼]]''|| "ਤੂੰ ਅਮਰ ਹੀਰੋ"||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | 2013 ||''[[ਨਾ ਜੇਨੇ ਮੋਨ]]''|| "ਸੋਮ ਅਮਰ" ||[[ਸੰਜੀਬ ਸਰਕਾਰ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="2"| 2014 || [[2 ਸਟੇਟਸ (2014 ਫਿਲਮ)|''2 ਸਟੇਟਸ'']]|| "ਇਸਕੀ ਉਸਕੀ" ||[[ਸ਼ੰਕਰ-ਅਹਿਸਾਨ-ਲੋਏ]]|| |- | ''[[ਹੰਪਟੀ ਸ਼ਰਮਾ ਕੀ ਦੁਲਹਨੀਆ]]''|| "ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਨੀਵਾਰ" ||[[ਸ਼ਰੀਬ ਸਾਬਰੀ|ਸ਼ਾਰੀਬ]]-[[ਤੋਸ਼ੀ ਸਾਬਰੀ|ਤੋਸ਼ੀ]], ਟਾਈਟਨਸ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ |- | 2014 ||''[[ਗੇਮ]]''|| "ਬਮ ਚਿਕੀ ਚਿਕਨੀ ਚਿਕੀ"||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | 2014 ||''[[ਗੇਮ]]''|| "ਓਰੇ ਮਾਨਵਾ ਰੇ"||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="6"| 2015 ||''ਗੈਂਗਸਟਰ''|| "ਇਸ਼ਕਾਬਾਂਰ ਬੀਬੀ" ||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਬੇਸ਼ ਕੋਰੇਚੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੋਰੇਚੀ]]''|| "ਬੇਸ਼ ਕੋਰੇਚੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੋਰੇਚੀ" ਟਾਈਟਲ ਟਰੈਕ ||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]] || ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਰਣਵੀਰ ਦ ਮਾਰਸ਼ਲ]]''|| "ਸਵਾਰੇ ਨੈਨੋ" ||[[ਰਿਕੀ ਮਿਸ਼ਰਾ]]|| |- | ''[[ਕਿਸ ਕਿਸਕੋ ਪਿਆਰ ਕਰੂੰ]]''|| "ਜੁਗਨੀ ਪੀਕੇ ਤੰਗ ਹੈ (ਵਰਜਨ 2)" || || |- | [[ਆਸ਼ਿਕੀ (2015 ਫਿਲਮ)|''ਆਸ਼ਿਕੀ'']]|| "ਈਏ ਆਸ਼ਿਕੀ" ||[[ਸੈਵੀ ਗੁਪਤਾ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | [[ਬਲੈਕ (ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ)|''ਬਲੈਕ'']]|| "ਮੋਇਨਾ ਚੋਲਟ ਚੋਲਟ" ||[[ਡੱਬੂ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="5"| 2016 ||''[[ਬੇਪਰਾਇਆ]]''|| "ਪਿਆ ਬਸੰਤੀ" || ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਕੁੱਟੀ || ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- |[[ਪਾਵਰ (2016 ਫਿਲਮ)|''ਪਾਵਰ'']]|| "ਮਿਸਡ ਕਾਲ" ||[[ਜੀਤ ਗੰਗੂਲੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- |''ਬੱਤੀ ਗੁਲ''|| "ਬੱਤੀ ਗੁਲ" || ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਕੱਕੜ || |- | ''[[ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਰੈਟਰੋ ਲੌਂਜ]]''|| "ਬਾਹਾਂ ਕੇ ਡਰਮੀਆਂ" ||[[ਜੈ-ਪਾਰਥਿਵ]] (ਸਟੂਡੀਓ ਅਨਪਲੱਗਡ), [[ਜਤਿਨ–ਲਲਿਤ]]|| |- |''ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਨਵਾਈਂਡ-ਸੈਸ਼ਨ 3-ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਲਾਸਿਕਸ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ''|| "ਭੂਲ ਗਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ||[[ਆਦਿਤਿਆ ਪੌਡਵਾਲ]], [[ਰਾਜੇਸ਼ ਰੋਸ਼ਨ]]|| |- | rowspan="2"|2017 ||''[[ਨਬਾਬ]]''|| “ਸ਼ੋਲੋਆਣਾ | rowspan="2"|2019 || rowspan="2"|''[[Oriplast Origina" ||[[Savvy Gupta]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | ''[[ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਬੰਗਾਲੀ]]''|| "ਢਿੰਕਾ ਚੀਕਾ" ||[[ਸੰਜੀਵ-ਦਰਸ਼ਨ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- | rowspan="3"| 2018 || ''[[ਸੁਲਤਾਨ: ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ]]''|| "ਮਾਸ਼ਾ ਅੱਲ੍ਹਾ" ||[[ਸੈਵੀ ਗੁਪਤਾ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |- |''ਮੋਨ''|| "ਦੁਈ ਦੀਵਾਨਾ" || ਸਰਬਜੀਤ ਘੋਸ਼ || ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕ ਫਿਲਮ ਛੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੈ |- |''[[ਤੁਝੇ ਮੇਰੀ ਯਾਦੀਂ]]''|| "ਡੀਨੋ ਜੇਮਸ" || |- | 2019 || ''[[ਸ਼ੇਸ਼ ਥੇਕੇ ਸ਼ੂਰੁ]]''|| "ਮਧੂਬਾਲਾ" ||[[ਆਰਕੋ ਪ੍ਰਵੋ ਮੁਖਰਜੀ]]|| ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮ |-ls]]''|| "ਰੰਗੀਲਾ ਰੇ ਮੋਨ (ਰੰਗੀਲਾ ਰੇ ਮਨ)" ||[[ਅਜੈ ਸਿੰਘਾ]]|| rowspan="2" |ਬੰਗਾਲੀ ਐਲਬਮ |- | "ਬੋਲਾ ਜਾਏ ਨਾ (ਬਲਾ ਜਾ ਨਾ)" ||[[ਅਰਕੋ ਪ੍ਰਵੋ ਮੁਖਰਜੀ|ਅਰਕੋ]] |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] 14nz6d34t24fgtbz7w9qqa9132eccny 0 92275 837963 616167 2026-04-29T21:52:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837963 wikitext text/x-wiki [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਅੰਦਰ, '''ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ''' ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਾਰਜ '''e''' ਦੇ ਮਲਟੀਪਲਾਂ (ਗੁਣਾਂਕਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਡਿ#ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ|ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ (ਟਰਮਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਰਫੇਸ (ਸਤਹਿ) ਉੱਤੇ, ਅਸੀਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ (ਸੂਖਮ) ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਨਹੀਂ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ '''ΔQ''' ਇਸ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ σ(ਸਿਗਮਾ) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; :'''σ = (ΔQ)/(ΔS)''' ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨੂੰ ਰਪੀਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਫੰਕਸ਼ਨ σ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। *[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮਾ#ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਗਮਾ '''σ''' ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮੈ#ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਉੱਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕਿਪੋਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੀ ਔਸਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਕਿਸੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਈਨ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਵਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ; ਲੀਨੀਅਰ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ, '''λ= (ΔQ)/(Δl)''' ਜਿੱਥੇ '''Δl''' ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰ ਦਾ ਸੂਖਮ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਚਾਰਜਡ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ΔQ''' ਓਸ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਚਾਰਜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। λਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/ਮੀਟਰ ਹਨ। *ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਇਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; **'''ρ= (ΔQ)/(ΔV)''' ਜਿੱਥੇ''' (ΔQ)''' ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔV '''ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਚਾਰਜਡ ਕਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੋ '''(ρ)''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/(ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ) ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁੰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਡੈਂਸਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਫਲੂਇਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਗਨੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ==ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਬਲ == ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਇੱਕ ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ '''O''' ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ '''r_i''' ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''', ਇਸ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r_i''' ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ (ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ) ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ '''ΔV''' ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਚਾਰਜ ਇਹ ਰਹੇਗਾ; :'''(ΔQ) = ρ(ΔV)''' *ਹੁਣ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r₀''' ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਮ ਬਿੰਦੂ '''P''' ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਲਓ। *ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, '''P''' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਟੈਸਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ₀ (q₀)''' ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਐਲੀਮੈਂਟ''' ΔQ''' ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ; :'''dF = q₀ (ΔQ)/(4πε₀ r’²) = q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²) ''' ::ਜਿੱਥੇ '''r’ = r₀ - r_i''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੌਲਿਊਮ ਦੀ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡੇ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਕਾਰਨ ਫੋਰਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ;<big>'''F = ∑_{ਸਾਰੇ ΔV ਉੱਤੇ} q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²)'''</big> ਜਦੋਂ '''ΔV ➙ 0''' ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਅਸੀਂ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੀ ਜਗਹ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇੰਝ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F = ∫ V q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’²) = F'''</big> : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔV))/ (r’²)'''</big> ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ, ਚਾਰਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਈਨ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(Δl))/ (r’²)'''</big> ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਫੇਸ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਪੇਦਾ ਹੋਏ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔS))/ (r’²)'''</big> == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ''ρ''_''q'' ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ''ψ''('''r''') ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\rho_q(\mathbf{r}) = q |\psi(\mathbf r)|^2 </math> ਜਿੱਥੇ ''q'' ਕਣ ਦਾ [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ |ψ('''r''')|² = ''ψ''*('''r''')''ψ''('''r'''), [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ '''r''' ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ [[ਕਣ]] (ਪਾਰਟੀਕਲ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ ਵਾਲੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਤਾਂ ਖੇਤਰ '''r''' ∈ ''R'' ਅੰਦਰ ਔਸਤਨ ਚਾਰਜ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>Q= \int_R q |\psi(\mathbf r)|^2 \, {\rm d}^3 \mathbf{r}</math> ਜਿੱਥੇ d³'''r''' 3-[[ਅਯਾਮ|ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ]] [[ਸਪੇਸ]] ਉੱਤੇ [[ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ ਟੌਪਿਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਪ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] * [[ਆਇਨਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] * [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਵੇਵ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} *{{cite book|author=A. Halpern|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|year=1988|publisher=Schaum Series, Mc Graw Hill|isbn=978-0-07-025734-4}} *{{cite book|author=G. Woan|title=The Cambridge Handbook of Physics Formulas|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57507-2}} *{{cite book|author=P. A. Tipler, G. Mosca|edition=6th|title=Physics for Scientists and Engineers - with Modern Physics|year=2008|publisher=Freeman|isbn=978-0-7167-8964-2}} *{{cite book|author=R.G. Lerner, G.L. Trigg|edition=2nd|title=Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofph0000lern|year=1991|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-89573-752-6}} *{{cite book|author=C.B. Parker|edition=2nd|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|year=1994|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-07-051400-3}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20101129201012/http://faculty.wwu.edu/vawter/PhysicsNet/Topics/Gauss/SpacialCharge.html] - Spatial charge distributions [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] mcwmc94ohm6kk5d7dh9t06emtbeik74 0 92489 837983 788345 2026-04-30T02:26:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837983 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਫਲੋਰਾ ਸੈਣੀ | image = Flora Saini.jpg | birth_place = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਭਾਰਤ]] | birth_date = 29 ਸੰਤਬਰ, 1979 | occupation = ਮਾਡਲ, ਅਦਾਕਾਰਾ | years active = 1999 - ਵਰਤਮਾਨ }} '''ਆਸ਼ਾ ਸੈਣੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਫਲੋਰਾ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨਾਂ ਆਸ਼ਾ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/metoo-movement-flora-saini-appreciates-the-way-men-are-supporting-the-movement/articleshow/66330782.cms|title=#MeToo Movement: Flora Saini appreciates the way men are supporting the movement}}</ref> ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਕੰਨੜ, ਤਾਮਿਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਸਮ (1999) ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜਨੀਕਾਂਤ, ਵੀ.ਰਵੀਚੰਦਰਨ, ਸੁਦੀਪ, ਸ਼ਿਵਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਵਿਜੈਕਾਂਤ, ਪ੍ਰੱਭੂ, ਕਾਰਤਿਕ, ਜਗਪਤੀ ਬਾਬੂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੇਖਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |author=Vinita Chaturvedi |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |title=Flora Saini: Another southern hottie ready to storm Bollywood |publisher=The Times of India |date=2011-12-19 |accessdate=2013-01-11 |archive-date=2013-01-03 |archive-url=https://archive.today/20130103101318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103101318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |date=2013-01-03 }} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-12-04 |archive-date=2013-01-03 |archive-url=https://archive.today/20130103101318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130103101318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-19/news-interviews/30533954_1_hindi-film-mahesh-bhatt-southern-experience |date=2013-01-03 }}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ਫਲੋਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉਧਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਰਮੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਧੌਲਾ ਕੂਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੈਰੀਅਰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਸ ਕੋਲਕਾਤਾ ਬਿਊਟੀ ਪੇਜੈਂਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="hindu2003">{{cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |title=Love in Delhi, the Fllora way |publisher=The Hindu |date=2003-08-28 |accessdate=2013-01-11 |archive-date=2003-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024102207/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024102207/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |date=2003-10-24 }} {{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-12-04 |archive-date=2003-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031024102207/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031024102207/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/08/28/stories/2003082800240200.htm |date=2003-10-24 }}</ref> ਫਲੋਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1999 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੇਮਾ ਕੋਸਮ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ‘ਚ ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾ ਸੈਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਮਯੂਰੀ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਫਿਲਮ ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਨਾਇਡੂ (2002) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਨਯੋਗ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਲੱਕਸ ਪਾਪਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। 2002 ‘ਚ, ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਟੀ. ਪੀ. ਅਗਰਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਭਾਰਤ ਭਾਗਿਆ ਵਿਧਾਤਾ ‘ਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਲਵ ਇਨ ਨੇਪਾਲ (2004) ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੋੜੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੀ.ਪੀ. ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਹੀ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਲੋਰਾ ਨੇ ਕਈ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ‘ਗਿਰੀ’ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਕਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਮੰਨਨਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੁਦੀਪ ਸਨ। ਮਾਰਚ 2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਅਲੀ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਫਿਲਮਾਂ, ਬ੍ਰੋਕਰ (ਤੇਲਗੂ), ਵਿਸਮਾਇਆ ਪ੍ਰਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵਾਹ ਰੇ ਵਾਹ (ਦੋਵੇਂ ਕੰਨੜ) 31 ਦਸੰਬਰ, 2010 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਲਿਮਕਾ ਬੁੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2010 ‘ਚ, ਫਲੋਰਾ ਸੈਣੀ ਨੂੰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਵਿੱਚ ਦ ਗ੍ਰੇਟ ਡਾਟਰ ਆਫ਼ ਸੋਇਲ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਜੈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਦੀ ਬਾਤ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਚ ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਸੈਣੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੌਟਸਟਾਰ ਦੇ ਮਯਾਨਗਰੀ-ਸਿਟੀ ਆਫ ਡਰੀਮਜ਼ ‘ਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਭਾਸ਼ਾ !! ਨੋਟਸ |- | 1999 || ''ਪ੍ਰੇਮਾ ਕੋਸਮ'' || ਐਸ਼ਵਰਿਆ || rowspan="3" | ਤੇਲਗੂ || |- | 2000 || ''[[ਅੰਥਾ ਮਾਨਾ ਮੰਚਿਕੇ]]'' || ਨਿਸ਼ਾ || |- | 2000 || ''[[ਅੰਮੋ! ਓਕਾਰੋ ਤਰੀਖੂ]]'' || ਜੀ. ਕੇ. ਪਤਨੀ|| |- | 2000 || ''[[ਸਬਸੇ ਬੜਾ ਬੇਈਮਾਨ]]'' || || rowspan="2" | ਹਿੰਦੀ || |- | 2000 || ''ਯੇ ਹੈ ਗ੍ਰੀਨ ਸਿਗਨਲ'' || || |- | 2000 || ''ਮਾਨਾਸੁੰਨਾ ਮਰਾਜੂ'' || || rowspan="14" | ਤੇਲਗੂ || |- | 2000 || ''[[ਚਾਲਾ ਬਾਗੁੰਦੀ]]'' || ਗੰਗਾ || |- | 2001 || ''ਚੇਪੱਲਾਨੀ ਵੁੰਦੀ'' || || |- | 2001 || ''[[ਸਾਰਦੂਕੁਪੋਦਮ ਰੰਡੀ]]'' || ਨਿਸ਼ਾ || |- | 2001 || ''[[ਟਾਈਮਪਾਸ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਟਾਈਮਪਾਸ]]'' || || |- | 2001 || ''ਅੱਕਾ ਬਾਵੇਕੱਦਾ'' || ਸ਼ਿਲਪਾ || |- | 2001 || ''[[ਨਵੁਥੂ ਬਾਥਕਲਿਰਾ]]'' || || |- | 2001 || ''[[ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਨਾਇਡੂ]]'' || ਸੰਧਿਆ || |- | 2001 || ''[[ਪ੍ਰੇਮਥੋ ਰਾ]]'' || ਅਨੀਤਾ || |- | 2001 || ''ਰਾਊਡੀਸ਼ੀਟਰ'' || || |- | 2001 || ''Subhakaryam'' || || |- | 2001 || ''[[Nuvvu Naaku Nachav]]'' || Asha || |- | 2002 || ''O Chinnadana'' || Asha || |- | 2002 || ''[[Adrustam (2002 film)|Adrustam]]'' || Smita / Pinky || |- | 2002 || ''[[Kodanda Rama]]''|| Sangeetha || Kannada || |- | 2002 || ''[[Sontham]]'' || Asha || Telugu || Cameo appearance |- | 2002 || ''Bharat Bhagya Vidhata'' || Shabnam || Hindi || |- | 2003 || ''Ottesi Cheputhunna'' || || Telugu || |- | 2004 || ''[[Love in Nepal]]'' || Maxi || Hindi || |- | 2004 || ''[[143 (film)|143]]'' || || rowspan="2" | Telugu || |- | 2004 || ''[[Swamy (film)|Swamy]]'' || || Special appearance |- | 2004 || ''[[Gajendra (film)|Gajendra]]'' || Kausalya || Tamil || |- | 2005 || ''Giri'' || || Kannada || |- | 2005 || ''Mr. Errababu'' || || Telugu || Special appearance |- | 2005 || ''[[Nammanna]]'' || || Kannada || |- | 2005 || ''[[Sorry Enaku Kalyanamayidichu]]'' || Manju || rowspan="2" | Tamil || |- | 2006 || ''[[Kusthi]]'' || Abhi || |- | 2008 || ''[[Michael Madana Kamaraju]]'' || Mandira || Telugu || |- | 2008 || ''[[Swagatham]]'' || Deepthi || Telugu || |- | 2008 || ''[[Kuselan]]'' || || Tamil || Special appearance |- | 2008 || ''Dheemaku'' || Indira Devi || Kannada || |- | 2008 || ''[[Chedugudu]]'' || || Telugu || |- | 2008 || ''[[Dindigul Sarathy]]'' || || Tamil || Special appearance |- | 2009 || ''Aa Intlo'' || Pallavi || rowspan="3" | Telugu || |- | 2009 || ''[[Junction (film)|Junction]]'' || || Special appearance |- | 2010 || ''Comedy Express'' || || |- | 2010 || ''[[Naane Ennul Illai]]'' || || rowspan="2" | Tamil || |- | 2010 || ''Kanagavel Kakka'' || || Special appearance |- | 2010 || ''[[Broker (film)|Broker]]'' || Ganapathi's wife || Telugu || |- | 2010 || ''Vismaya Pramaya'' || Meera || rowspan="2" | Kannada || |- | 2010 || ''Vah Re Vah'' || || |- | 2011 || ''[[Chattam]]'' || || rowspan="2" | Telugu || Special appearance |- | 2011 || ''[[Money Money, More Money]]'' || || |- | 2012 || ''[[ਦਬੰਗ 2]]'' || || ਹਿੰਦੀ || ਬਤੌਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੈਮਿਓ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ |- | 2013 || ''ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ ਈਸ਼ਾ'' || || ਕੰਨੜ || |- | 2013 || ''ਅਕਸੳਮਲੋ ਸਗਮ'' || ਵਾਸੂ || rowspan="2" | ਤੇਲਗੂ || |- | 2013 || ''ਸਹਾਸਰਾ'' || || ਖ਼ਾਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ |- | 2014 || ''[[ਪੈਸਾ ਯਾਰ ਐਨ ਪੰਗਾ]]'' || ਮੀਰਾ || ਪੰਜਾਬੀ || |- | 2014 || ''[[ਯਾ ਰੱਬ]]'' || || rowspan="8" | ਹਿੰਦੀ || |- | 2014 || ''[[ਲਕਸ਼ਮੀ (2014 ਫ਼ਿਲਮ)|ਲਕਸ਼ਮੀ]]'' || ਸਵਰਨਾ || |- | 2015 || ''[[ਐਮ.ਐਸ.ਜੀ: ਦ ਮੈਸੇਂਜਰ ਆਫ਼ ਗਾਡ।ਐਮਐਸਜੀ:ਦ ਮੈਸੇਂਜਰ]]'' || ਮੁਸਕਾਨ || |- | 2015 || ''[[ਧਨਕ]]'' || || |- | 2015 || ''[[ਗੁੱਡੂ ਕੀ ਗਨ]]'' ||ਨਰਸ || |- | 2017 || ''[[ਬੇਗਮ ਜਾਨ]]'' ||ਮੈਨਾ || |- | 2018 || ''[[ਸਤ੍ਰੀ (2018 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸਤ੍ਰੀ]]'' ||ਸਤ੍ਰੀ || |- | 2019 || ''[[ਫਰੌਡ ਸਈਆਂ]]'' ||ਸ਼ਰਧਾ || |- |} == ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼ == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! ਸਾਲ !! ਸੀਰੀਜ਼ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਭਾਸ਼ਾ !ਪਲੈਟਫੋਰਮ!! ਨੋਟਸ |- |2016 |''[[ਮੇਡ ਇਨ ਇੰਡਿਆ]]'' |ਮੇਡ |ਹਿੰਦੀ |ਵੈਬਟਾਕਿਜ਼ |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/flora-saini-look-at-me-beyond-just-a-bold-actress/20859187|title=Flora Saini: Look at me beyond just a bold actress|date=2019-05-02|website=mid-day|language=en|access-date=2019-07-10|archive-date=2019-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711003513/https://www.mid-day.com/articles/flora-saini-look-at-me-beyond-just-a-bold-actress/20859187|url-status=dead}}</ref> |- |2018 || ''[[ਗੰਦੀ ਬਾਤ]]'' || ਸਜੇਲੀ S02E01 || ਹਿੰਦੀ |[[ਏਅਟੀਬਾਲਾਜੀ]]||<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/gandii-baat-2-actor-flora-saini-5543140/|title=I never felt objectified on Gandii Baat 2 set: Flora Saini|date=2019-01-17|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/gandi-baat-actress-flora-saini-look-at-me-beyond-just-a-bold-actress-1515096-2019-05-02|title=Gandi Baat actress Flora Saini: Look at me beyond just a bold actress|last=MumbaiMay 2|first=Indo-Asian News Service|last2=May 2|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2019-07-10|last3=Ist|first3=2019 12:20}}</ref> |- |2018 |ਇਨਸਾਇਡ ਐਜ |ਆਇਸ਼ਾ ਧਵਨ |ਹਿੰਦੀ |ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਪ੍ਰਾਈਮ | |- |2018 |''[[ਐਕਸਐਕਸਐਕਸ (ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼)|ਐਕਸ.ਐਕਸ.ਐਕਸ]]'' |ਰੁਕਮਣੀ ਲਾਲਵਾਣੀ |ਹਿੰਦੀ |[[ਏਐਲਟੀਬਾਲਾਜੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/rithvik-dhanjani-asha-negi-reaction-xxx-uncensored-5368100/|title=Rithvik Dhanjani on Asha Negi’s reaction to XXX Uncensored: She is completely fine with it|date=2018-09-21|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/television/report-altbalaji-s-xxx-rithvik-dhanjani-and-kyra-dutt-s-midnight-tidbits-are-nsfw-2667491|title=ALTBalaji's X.X.X: Rithvik Dhanjani and Kyra Dutt's midnight tidbits are NSFW!|date=2018-09-25|website=DNA India|language=en|access-date=2019-07-10}}</ref> |- |2019 |''[[ਬੌਂਬਰਸ (ਵੈਬ ਸੀਰੀਜ਼)|ਬੌਂਬਰਸ]]'' |ਮਿਨਿਸਟਰ’ਸ ਵਾਈਫ਼ |ਹਿੰਦੀ |[[ਜ਼ੀ5]] |<ref>{{Cite web|url=http://www.peepingmoon.com/webcast-news/news/29740/Flora-Saini-to-essay-the-role-of-a-ministers-wife-in-ZEE-s-football-based-show-Bombers.html|title=Flora Saini to essay the role of a minister’s wife in ZEE 5’s football based show Bombers|website=Peepingmoon.com|language=en|access-date=2019-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsstock.in/2019/06/01/on-set-interview-with-flora-saini-for-her-upcoming-web-series-bombers-with-zee5/|title=On set interview with flora saini for her upcoming web series ‘Bombers’ with ZEE5" – News Stock Live|language=en-US|access-date=2019-07-10|archive-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710062739/https://newsstock.in/2019/06/01/on-set-interview-with-flora-saini-for-her-upcoming-web-series-bombers-with-zee5/|dead-url=yes}}</ref> |- |2019 |''[[Dupur Thakurpo]]'' |Phulwa Boudi |Bengali |[[hoichoi]] |<ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.co.in/flora-saini-debut-bengali-entertainment-industry-dupur-thakurpo|title=Flora Saini made her debut in Bengali web series|access-date=2019-12-04|archive-date=2019-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828130330/https://boxofficeindia.co.in/flora-saini-debut-bengali-entertainment-industry-dupur-thakurpo|dead-url=yes}}</ref> |- |2019 |''ਮਾਯਾਨਗਰੀ-ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਦ ਡ੍ਰਮੀਜ਼'' |ਮਿਸਟਰੀ ਵੂਮੈਨ |ਹਿੰਦੀ |ਹੌਟਸਟਾਰ | |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] e7kijb6pto807dtkqo9dsc34cg3nct3 0 92916 837907 802554 2026-04-29T20:14:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837907 wikitext text/x-wiki '''ਆਇਸ਼ਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ''' ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ [[ਬਾਬਰ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼== ਅਈਸ਼ਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਤਾਮੁਰਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਸਮਰਕੰਦ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੁਤੁਕ ਬੇਗਮ ਦੀ ਤੀਜੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਸ਼ਾ ਬਿੰਟ ਅਬੀ ਬਕਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਆਇਸ਼ਾ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Urubshurow|first1=Victoria Kennick|title=Introducing world religions|date=2008|publisher=Journal of Buddhist Ethics Online Books|location=Providence, Utah|isbn=9780980163308|page=6}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਤੈਮੂਰਿਡ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਆਇਸ਼ਾ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵਿੱਚ ਫਰਗਾਨਾ ਘਾਟੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਬਾਬਰ (ਆਇਸ਼ਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਪਤੀ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਸ਼ਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ। == ਵਿਆਹ == ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਇਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਬਾਬਰ, ਹੋ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ, ਕੁਤਲੂਘ ਨਿਗਰ ਖਾਨਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਮੰਗਣੀ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਰਕੰਦ ਵਿੱਚ 1488 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਖ਼ੁਦ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਆਇਸ਼ਾ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 1499 ਵਿੱਚ ਖੋਜੰਦ ਵਿਖੇ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਫਰਗਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਗਨਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸ ਜਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ [ਆਇਸ਼ਾ] ਪ੍ਰਤੀ ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਸੀ, ਨਰਮਾਈ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ, ਪੰਦਰਾਂ, ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।"<ref>{{cite book|last1=abridged|first1=translated from the Turkish by Annette Susannah Beveridge|last2=edited|last3=Hiro|first3=introduced by Dilip|title=Babur Nama : journal of Emperor Babur|url=https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu|date=2006|publisher=Penguin Books|location=New Delhi|isbn=9780144001491|page=[https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu/page/n66 31]|edition=1.publ.}}</ref> ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|last=Harold|first=Lamb|title=Swords from the East.|year=2010|publisher=University of Nebraska Press|isbn=9780803229723|page=364}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਇਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਸੱਸ ਕੁਤੱਲੂਗ ਨਿਗਰ ਖਾਨੂਮ ਉਸ (ਬਾਬਰ) 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ("ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੰਜਿੰਗਜ਼" ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨਨੇਟ ਬੇਵਰਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਭੇਜਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal|title=The London Literary Gazette and Journal of Belles Lettres, Arts, Sciences|year=1827|pages=22|publisher=H. Colburn}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਰ ਉਸ 'ਚ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਧੀ, ਫਖਰ-ਉਨ-ਨੀਸਾ, ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1501 ਵਿੱਚ ਸਮਰਕੰਦ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਗ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Shyam|first=Radhey|title=Babar|year=1978|publisher=Janaki Prakashan|page=105}}</ref> == ਤਲਾਕ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1503 ਵਿੱਚ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਰਬੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Babur (Emperor of Hindustan)|editor1-last=Waddington|editor1-first=Charles|title=Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Baber: Emperor of Hindustan|url=https://archive.org/details/dli.ministry.04374|date=1826|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.04374/page/n59 22]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਣੀ]] tet1gc4pqralow0qmdh3p3r2fyiiikq 0 94171 837981 814481 2026-04-30T02:17:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837981 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਆਸ਼ਕਾ ਗੋਰਾਡੀਆ | image = File:Aashka Goradia Fashion show for girl child 04.jpg | image_size = 220px | alt = | caption = ਆਸ਼ਕਾ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਦੌਰਾਨ | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1972|11|27}} | birth_place = [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਅਦ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | other_names = | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], ਮਾਡਲ | years_active= 2002–ਵਰਤਮਾਨ | known_for = ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ 6 <br> ''[[ਨਾਗਿਨ (2015 ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਨਾਗਿਨ 2]]'' <br> ''[[ਡਾਇਨ (ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਜ਼)|ਡਾਇਨ]]'' | spouse = {{marriage|[[ਬਰੇਂਟ ਗੋਬਲ]]|2017}} }} '''ਆਸ਼ਕਾ ਗੋਰਡੀਆ''' (ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ 1985) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਫੈਸ਼ਨ ਇਵੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈਂਪ ਉੱਪਰ ਤੁਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਕੁਮੁਦ (2003-05) ਵਿੱਚ "ਕੁਮੂਦ" ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ''ਲਾਗੀ ਤੁਝਸੇ ਲਗਨ'' ਵਿੱਚ ਕੱਲਾਵਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿਗ ਬੌਸ 6. ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਦੇ ਬੱਲ ਵੀਰ, ਨਾਗਿਨ ਅਤੇ ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਰਾਡੀਆ ‘ਬਿੱਗ ਬੌਸ’ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਨਚ ਬਾਲੀਏ ਵਰਗੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਤਕਾਲ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ, ਬ੍ਰੈਂਟ ਗੋਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਡਾਇਨ ਅਤੇ ਸਪਤ-ਰੂਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/an-emotional-goodbye-from-tinaa-datta-to-aashka-goradia-on-daayan/21226156|title=An emotional goodbye from Tinaa Datta to Aashka Goradia on Daayan|date=26 June 2019|website=Mid-day|access-date=16 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-date=9 ਜੁਲਾਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709014126/https://www.mid-day.com/articles/an-emotional-goodbye-from-tinaa-datta-to-aashka-goradia-on-daayan/21226156|url-status=dead}}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ਗੋਰਾਡੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਅਚਾਨਕ 37 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 2002 ‘ਚ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਟਕਾਮ ਐਕਟਿੰਗ ਐਕਟਿੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ. ਤੇ ਕਕੁਸਮ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੁਮੂਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/special/y2k4/kkusum.htm|title=Ditto for Kkusum!: After nearly 550 episodes, Kkusum has stormed ahead by 18 years|date=27 January 2004|website=Indian Television}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀਰੀਅਲ ਅਕੇਲਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ ‘ਜੇਟ ਸੈੱਟ ਗੋ ਆਨ’ ਸਟਾਰ ਵਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸ਼ਮਾ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ ‘ਤੇ ‘ਸਿੰਦੂਰ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਕਾ’, 9 ਐਕਸ ‘ਤੇ ‘ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ’ ਅਤੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ‘ਤੇ ਵੀਰੁਧ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਹ ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਸਾਤ ਫੇਰੇ, ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਕਲਾਵਤੀ ਲਾਗੀ ਤੁਝਸੇ ਲਗਨ<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Aashka-Goradia-the-makeup-artist/articleshow/9806711.cms|title=Aashka Goradia the makeup artist|date=30 August 2011|website=Times of India}}</ref> ਵਿੱਚ ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ‘ਤੇ ਕਲਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੋਲ ਸਨ। ਗੋਰਾਡੀਆ ਨੇ ਕੁਝ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਕਭੀ ਕਭੀ ਪਿਆਰ, ਕਭੀ ਕਭੀ ਯਾਰ’, ‘ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸ ਟੀਵੀ’ ਅਤੇ ‘ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ’ ਸੀਜ਼ਨ 2012 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਸੀ ਜੋ ਅਸਲ ਯੂ.ਕੇ ਸ਼ੋਅ ਬਿੱਗ ਬ੍ਰਦਰ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਰਜਨ ਹੈ। ਉਹ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 2012 ਨੂੰ ਬਿੱਗ ਬੌਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 28 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ (ਸ਼ੋਅ ਦੇ 83ਵੇਂ ਦਿਨ) ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਵਜੋਂ ਗ਼ਲਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/aashka-goradia-claims-bigg-boss-misrepresented-her-as-a-lesbian-after-editing-tricks-1864281|title=Aashka Goradia Claims Bigg Boss Misrepresented Her As A Lesbian After 'Editing Tricks'|date=8 June 2018|website=NDTV}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/naagin-actress-aashka-goradia-revealed-how-bigg-boss-destroyed-her-image-by-portraying-her-as-a-lesbian-116879.html|title=Naagin actress Aashka Goradia revealed how Bigg Boss destroyed her image by portraying her as a 'Lesbian'|date=8 June 2018|website=Catch News}}</ref> 2013 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ‘ਭਾਰਤ ਕਾ ਵੀਰ ਪੁਤ੍ਰ - ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ’ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਧੀਰ ਬਾਈ ਭਾਟੀਆਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਬ ਟੀਵੀ ਦੇ ਬਾਲ ਵੀਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪਰੀ ਮਹਾਂਵਿਨਾਸ਼ਨੀ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ 2016 ਤੋਂ 2017 ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਨਾਟਕ ਨਾਗਿਨ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Aashka-Goradia-to-enter-Naagin-as-Ichchadhari-Madhumakhi/articleshow/52413167.cms|title=Aashka Goradia to enter Naagin as 'Ichchadhari Madhumakhi'|date=24 May 2016|website=Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/aashka-goradia-to-be-ichadhaari-honey-bee-in-naagin/17268175|title=Aashka Goradia to be 'ichadhaari' honey bee in 'Naagin'|date=26 May 2016|website=Mid-day|access-date=16 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-date=9 ਜੁਲਾਈ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709014129/https://www.mid-day.com/articles/aashka-goradia-to-be-ichadhaari-honey-bee-in-naagin/17268175|url-status=dead}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {{ਅਨੁਵਾਦ}} {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! ਸਾਲ ! ਸ਼ੋਅ ! ਰੋਲ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 2002 | ''Achanak 37 Saal Baad'' | Kamal |<ref>{{cite news|title=Achanak, 37 saal baad – TV Serial Review}}</ref> |- | 2003 | ''Kkusum'' | Kumud |<ref>{{cite news|title=Nausheen Ali Sardar in 'Kkusum'? Not yet!}}</ref> |- | 2004 | ''Kyunki Saas Bhi Kabhi Bahu Thi'' | Razia |- | 2006 | ''Akela'' | Kinnari |- | 2006 | ''Kahiin to Hoga'' | Gayatri Ahluwalia |- | 2006 | ''Sinndoor Tere Naam Ka'' | Arpita Raizada |- | 2006 | ''Jet Set Go'' | Contestant |- | 2007 |''Virrudh'' | Naina Chopra |<ref>{{cite news|url=http://www.mouthshut.com/review/Viruddh-TV-Serial-review-psptumluom|title=Viruddh – TV Serial Review}}</ref> |- | 2007 | ''Mere Apne'' | Saniya Pandey |<ref>{{cite news|title=It's Smriti all the way for Aashka}}</ref> |- | 2008 |''Saat Phere'' | Kalika |- | 2008 | ''Kabhi Kabhii Pyaar Kabhi Kabhii Yaar'' | Contestant (Eliminated in Week 2) |- | 2009 | ''Specials @ 10'' | Tara | Story- ''Heroine – Zindagi Ke Panno Se'' |- | 2010 |''Laagi Tujhse Lagan'' | Kalavati | Nominated—Indian Telly Award for Best Actress in a Negative Role (Jury) <small>(2012)</small> |- | 2010 | ''Mr. & Ms. TV'' | Contestant |- | 2010 | ''Kaun Banega Crorepati 4'' | Guest appearance |- | 2011 | ''Fear Factor: Khatron Ke Khiladi Torchaar 4'' | Contestant |- | 2012 | ''Bigg Boss 6'' | Contestant<ref>{{cite news|title=What to expect from Bigg Boss 6 contestants...}}</ref> (Evicted day 83) |- | 2013 | ''Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap'' | Dheer Bai Bhatiyani |- | 2014 | ''Get Rich With Aashka'' | Aashka | Gujarati TV series |- | 2015 | ''Baal Veer'' | Mahavinashini pari |- | 2016 | ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|Naagin]]'' | Avantika Maheshmati |- | 2016 | ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|Naagin 2]]'' | Avantika Maheshmati |- | 2017 | ''Nach Baliye 8'' | Contestant |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] l2arobcaa00ipqh5j0gw8eq4h5e3igw 0 96501 838009 721327 2026-04-30T08:48:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838009 wikitext text/x-wiki {{Infobox adult biography | name = ਕਾਈਲਾਨੀ ਲੇਈ | image = Kaylani_Lei_2011.jpg | caption = ਸਤੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ, ਕਾਈਲਾਨੀ ਲੇਈ, [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]] ਵਿੱਚ | birth_name = ਐਸ਼ਲੇ ਸਪਾਲਡਿੰਗ<ref name=TVNZ>{{cite news|url=http://tvnz.co.nz/content/606452|title=What's the goss?|date=August 24, 2005|work=[[Television New Zealand]]|accessdate=October 8, 2011|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016122917/http://tvnz.co.nz/content/606452|url-status=dead}}</ref><ref name="NZHerald">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/column/story.cfm?c_id=1500998&objectid=10379652 |title=In the women's mags: Cats are fighting and All Black sex pix are missing|date=May 1, 2006|work=[[The New Zealand Herald]]|accessdate=October 8, 2011}}</ref><ref name="NZHerald2">{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10596920&pnum=2 |title=Details emerge of former All Black's drunken crash|author=Carolyne Meng-Yee |author2=Marina Ionesco |author3=Rebecca Milne|date=November 11, 2008|work=[[The New Zealand Herald]]|accessdate=January 25, 2010}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1980|08|05}}<ref name="Kaylani Lei IAFD">{{cite web|url=http://www.iafd.com/person.rme/perfid=KeilaniLei/gender=female |title=Kaylani Lei |accessdate=24 November 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924064703/http://www.iafd.com/person.rme/perfid%3DKeilaniLei/gender%3Dfemale |archivedate=September 24, 2015 |df= }}</ref> | birth_place = [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]]<ref name=AIPdaily>{{cite web|url=http://aipdaily.com/2008/interview-with-kaylani-lei/|title=Interview with Kaylani Lei|accessdate=December 5, 2014|author=Christina|date=October 16, 2008|publisher=AIPdaily|archive-date=ਦਸੰਬਰ 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209052611/http://aipdaily.com/2008/interview-with-kaylani-lei/|dead-url=yes}}</ref> | death_date = | death_place = | spouse = | height = {{height|ft=4|in=11}}<ref name=AIPdaily/> | weight = {{convert|99|lbs|kg}}<ref name="Kaylani Lei IAFD" /> | ethnicity = [[ਫਿਲਿਪਅਪ ਲੋਕ|ਫਿਲਿਪਅਪ]] ਅਤੇ ਚੀਨੀ<ref name=autogenerated1>{{cite interview|subject=Kaylani Lei|interviewer=Apache Warrior|title=Wicked Girl Kaylani Lei interview|url=http://www.xcritic.com/columns/column.php?columnID=3113 |accessdate=24 November 2014}}</ref> | alias = ਕਾਈਲਾਨੀ, ਕਾਈਲਾਨੀ ਲੇਈ, ਕਾਈਲਾਨੀ<ref name="Kaylani Lei IAFD" /> | number_of_films = 218 (per [[IAFD]]) | website = {{url|kaylanilei.net}} }} '''ਕਾਈਲਾਨੀ ਲੇਈ''' (ਜਨਮ 5 ਅਗਸਤ, 1980) ਇੱਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ–ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਲੇਈ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਵਧੇਰੇ  [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਹ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਤਗਾਲੋਗ]] ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਲੇਈ ਪੌਰਨ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਲਾਸ ਵੇਗਸ|ਲਾਸ ਵੇਗਾਸ]] ਵਿੱਚ ਓਲੰਪਿਕ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://modfxmodels.com/FeaturedModels/spotlight-KaylaniLei.html|title=Kaylani Lei|date=December 20, 2005|publisher=modFXmodels|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005231747/http://modfxmodels.com/FeaturedModels/spotlight-KaylaniLei.html|archive-date=October 5, 2011|dead-url=bot: unknown|access-date=July 29, 2016}} CS1 maint: BOT: original-url status unknown ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: BOT: original-url status unknown|link]]) </ref> ਇਹ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸਟੂਡਿਓ ਵਿਕਡ ਪਿਕਚਰਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਕਾਂਟਰੈਕਟ ਪ੍ਰਫਾਮਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="AVNInsider">[http://www.avn.com/porn-stars/Kaylani-Lei-249902.html AVNInsider profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814234051/http://www.avn.com/porn-stars/Kaylani-Lei-249902.html |date=2018-08-14 }}.</ref><ref>Byron Kelleher (November 5, 2006).</ref><ref name="AsianSexGazette">Dale Granger (August 24, 2005).</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਲੇਈ 2005 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਬੈਰਨ ਕੇਲੇਹਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਇਹ ਜੂਨ 2006 ਤੱਕ ਉਸ ਨਾਲ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|3}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|1360099|Kaylani Lei}} * {{ਟਵਿਟਰ}} * {{iafd name|id=KeilaniLei|gender=female|name=Kaylani Lei}}ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ * {{afdb name|id=30036|gender=female|name=Kaylani Lei}}ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ * {{cite interview|subject=Kaylani Lei|publisher=''Xcitement Magazine''|title=Kaylani Lei|url=http://www.xcitement.com/interview/?page_id=96|accessdate=24 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141231004725/http://www.xcitement.com/interview/?page_id=96|archivedate=December 31, 2014|deadurl=yes|df=}} * [https://web.archive.org/web/20111022031340/http://www.wickedpictures.com/tour/?action=profile&model_id=708 Kaylani ਲੇਈ ਬਾਇਓ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: BOT: original-url status unknown]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4rpatipnvaumkkxz4pj5p5uyvc4gufc 0 97203 837914 805911 2026-04-29T20:24:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837914 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] ljodlubmru8omnxr4e5344i8i6dogbl 0 98719 837891 709566 2026-04-29T19:46:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837891 wikitext text/x-wiki {{ਅਨੁਵਾਦ}} [[ਤਸਵੀਰ:Akshay-Kumar.jpg|thumb|ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ 2009 ਵਿਚ।]] '''[[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] '''ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਆਜ" ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਫਿਲਮ ਸੁਗੰਧ (1991) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥ੍ਰਿਲਰ ਖਿਲਾੜੀ (1992), ਜੋ ਖਿਲਾੜੀ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰੇਕ ਮਿਲੀ। == ਫ਼ਿਲਮਾਂ == === ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Akshay_Kumar_in_Sydney_for_Heyy_Babyy.jpg|alt=A photograph of Kumar from the set of Heyy Babyy in February 2007 big fan|thumb|263x263px|ਫਰਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਹੇਯੀ ਬੇਬੀ ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਕੁਮਾਰ।<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Akshay_K.jpg|alt=A photograph of Kumar attending press conference for Once Upon ay Time in Mumbai Dobaara! in October 2013|thumb|194x194px|ਕੁਮਾਰ "ਵਨ੍ਸ ਅਪੌਨ ਆ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ" ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ, ਅਕਤੂਬਰ 2013।<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:AkshayKumar01.jpg|alt=A photograph of Kumar attending the premiere of his film Entertainment in August 2014|thumb|224x224px|ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਇੰਟਰਟੇਨਮੇੰਟ" ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਮਾਰ।<br> ]] {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center; margin-bottom: 250px;" ! scope="col" |ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ  ! scope="col" |ਸਾਲ  ! scope="col" |ਰੋਲ  ! scope="col" |ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟ |- ! align="left" scope="row" |''ਸੌਗੰਧ'' |1991 | Shiva !{{sort|Shiva|Shiva}} | Sippy !{{sort|Sippy|[[Raj Sippy]]}}<br> Mehra !{{sort|Mehra|Akash Mehra}}<br> Irani !{{sort|Irani|Nadir Irani}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540348/Saugandh|title=Saugandh (1991)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230809/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540348/Saugandh|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਡਾਂਸਰ'' |1991 | Raju !{{sort|Raju|Raju}} | Vyas !{{sort|Vyas|Kishore Vyas}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534530/Dancer|title=Dancer (1991)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714135919/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534530/Dancer|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖਿਲਾੜੀ '' |1992 | ਰਾਜ ਮਲਹੋਤਰਾ | Burmawalla !{{sort|Burmawalla|[[Abbas Burmawalla]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539697/Khiladi|title=Khiladi (1992)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714174821/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539697/Khiladi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮਿਸ: ਬੋੰਡ '' |1992 | Bond !{{sort|Bond|Mr. Bond}} | Sippy !{{sort|Sippy|[[Raj Sippy]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508093/Mr%20Bond|title=Mr. Bond (1992)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714212856/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508093/Mr%20Bond|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦੀਦਾਰ '' |1992 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Anand Malhotra}} |Chakravorty !{{sort|Chakravorty|[[Pramod Chakravorty]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539129/Deedar|title=Deedar (1992)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714214033/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539129/Deedar|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਸ਼ਾਂਤ'' |1993 | Vijay !{{sort|Vijay|Vijay}} |Ramsay !{{sort|Ramsay|[[Keshu Ramsay]]}} | Released in [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|Kannada]] as ''Vishnu Vijaya'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507893|title=Ashant (1993)|date=8 April 2009|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810164412/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507893|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=17 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshay-Kumar-Twinkles-not-interested-in-films-anymore/articleshow/10868295.cms|title=Akshay Kumar: Twinkle's not interested in films anymore|last=Sangeetha|first=P|date=26 November 2011|work=The Times of India|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150915071742/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshay-Kumar-Twinkles-not-interested-in-films-anymore/articleshow/10868295.cms|archivedate=15 September 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦਿਲ ਕੀ ਬਾਜ਼ੀ'' |1993 | Vijay !{{sort|Vijay|Vijay}} |Ganguly !{{sort|Ganguly|[[Anil Ganguly]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534175/Dil%20Ki%20Baazi|title=Dil Ki Baazi (1993)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233602/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534175/Dil%20Ki%20Baazi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਕਾਯਦਾ ਕਾਨੂਨ'' |1993 | Daud !{{sort|Daud|Daud}} | Mani !{{sort|Mani|Pradeep Mani}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534488/Kayda%20Kanoon|title=Kayda Kanoon (1993)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714182531/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534488/Kayda%20Kanoon|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਵਕ਼ਤ ਹਮਾਰਾ ਹੈ <br> '' |1993 |Sabkuchwala !{{sort|Sabkuchwala|Vikas Sabkuchwala}} | Rangachary !{{sort|Rangachary|[[Bharat Rangachary]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508659/Waqt%20Hamara%20Hai|title=Waqt Hamara Hai (1993)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204907/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508659/Waqt%20Hamara%20Hai|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਸੈਨਿਕ  |1993 | Dutt !{{sort|Dutt|Suraj Dutt}} |Bharti !{{sort|Bharti|Sikander Bharti}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508581/Sainik|title=Sainik (1993)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714121041/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508581/Sainik|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਏਲਾਨ |1994 |Chaudhary !{{sort|Chaudhary|Vishal Chaudhry}} | Dhanoa !{{sort|Dhanoa|Guddu Dhanoa}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538486/Elaan|title=Elaan (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714164152/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538486/Elaan|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਯੇ ਦਿਲਲਗੀ  |1994 |Saigal !{{sort|Saigal|Vijay Saigal}} | Malhotra !{{sort|Malhotra|Naresh Malhotra}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201816/Yeh%20Dillagi|title=Yeh Dillagi (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714223231/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201816/Yeh%20Dillagi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ  |1994 | Jai / Kishen |Agnihotri !{{sort|Agnihotri|[[Sunil Agnihotri]]}} | style="text-align:center;" |<br> <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534810/Jai%20Kishan|title=Jai Kishen (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714141220/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534810/Jai%20Kishan|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=17 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਮੋਹਰਾ |1994 | Saxena !{{sort|Saxena|Amar Saxena}} |Rai !{{sort|Rai|[[Rajiv Rai]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201564/Mohra|title=Mohra (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714232631/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201564/Mohra|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |ਮੈਂ ਖਿਲਾੜੀ ਤੂ ਅਨਾੜੀ  |1994 | Joglekar !{{sort|Joglekar|Karan Joglekar}} |Malkan !{{sort|Malkan|Sameer Malkan}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201794/Main%20Khiladi%20Tu%20Anadi|title=Main Khiladi Tu Anari (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714221751/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201794/Main%20Khiladi%20Tu%20Anadi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://www.radiotimes.com/film/j2gt6/main-khiladi-tu-anari|title=Main Khiladi Tu Anari|last=Flora|first=Narinder|work=[[Radio Times]]|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808053030/http://www.radiotimes.com/film/j2gt6/main-khiladi-tu-anari|archivedate=8 August 2014|deadurl=no|publisher=[[Immediate Media Company]]|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਇੱਕੇ ਪੇ ਇੱਕਾ'' |1994 |Rajiv |Sippy !{{sort|Sippy|[[Raj Sippy]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534917/Ikke%20Pe%20Ikka|title=Ikke Pe Ikka(1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714144645/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534917/Ikke%20Pe%20Ikka|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਮਾਨਤ'' |1994 | Amar |Sippy !{{sort|Sippy|[[Raj Sippy]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538771/Amaanat|title=Amaanat (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204744/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538771/Amaanat|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸੁਹਾਗ'' |1994 | Raj | Kohli !{{sort|Kohli|[[Kuku Kohli]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540421/Suhaag|title=Suhaag (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204617/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540421/Suhaag|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਨਜ਼ਰ ਕੇ ਸਾਮਨੇ '' |1994 | Kumar !{{sort|Kumar|Jai Kumar}} | Sharma !{{sort|Sharma|Jagdish Sharma}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507935/Nazar%20Ke%20Samne|title=Nazar Ke Samne (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231230/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507935/Nazar%20Ke%20Samne|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜ਼ਖਮੀ ਦਿਲ'' |1994 | Anand !{{sort|Anand|Jaidev Anand}} | Subramanyam !{{sort|Subramanyam|Raju Subramanyam}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540588/Zakhmi%20Dil|title=Zakhmi Dil (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714220407/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540588/Zakhmi%20Dil|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜ਼ਾਲਿਮ '' |1994 | Ravi |Bharti !{{sort|Bharti|Sikander Bharti}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540585/Zaalim|title=Zaalim (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714192756/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540585/Zaalim|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਮ ਹੈਂ ਬੇਮਿਸਾਲ '' |1994 | Sinha !{{sort|Sinha|Vijay Sinha}} | Bahry !{{sort|Bahry|[[Deepak Bahry]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534892/Hum%20Hain%20Bemisal|title=Hum Hain Bemisaal (1994)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204905/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534892/Hum%20Hain%20Bemisal|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਪਾਂਡਵ'' |1995 | Vijay |Sippy !{{sort|Sippy|[[Raj Sippy]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505873/Paandav|title=Paandav (1995)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714232004/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505873/Paandav|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮੈਦਾਨ ਏ ਜੰਗ '' |1995 | Karan |Bokadia !{{sort|Bokadia|[[K.C. Bokadia]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507942/Maidan-E-Jung|title=Maidan-E-Jung (1995)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231357/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507942/Maidan-E-Jung|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=17 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸਬਸੇ ਬੜਾ ਖਿਲਾੜੀ '' |1995 | Vijay Kumar / Lallu | Mehra !{{sort|Mehra|[[Umesh Mehra]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201921/Sabse%20Bada%20Khiladi|title=Sabse Bada Khiladi (1995)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231957/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201921/Sabse%20Bada%20Khiladi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਤੂ ਚੋਰ ਮੈਂ ਸਿਪਾਹੀ'' |1996 | Verma !{{sort|Verma|Amar Verma}} |Dhanoa !{{sort|Dhanoa|Guddu Dhanoa}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508499/Tu%20Chor%20Main%20Sipahi|title=Tu Chor Main Sipahi (1996)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714195236/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508499/Tu%20Chor%20Main%20Sipahi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖਿਲਾੜੀਓਂ ਕਾ ਖਿਲਾੜੀ '' |1996 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Akshay Malhotra}} |Mehra !{{sort|Mehra|[[Umesh Mehra]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533191/Khiladiyon%20Ka%20Khiladi|title=Khiladiyon Ka Khiladi (1996)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233743/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533191/Khiladiyon%20Ka%20Khiladi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸਪੂਤ '' |1996 | Prem | Sharma !{{sort|Sharma|Jagdish Sharma}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508573/Sapoot|title=Sapoot (1996)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714191256/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508573/Sapoot|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਲਹੂ ਕੇ ਦੋ ਰੰਗ'' |1997 | Davai !{{sort|Davai|Sikandar Davai}} |Kumar !{{sort|Kumar|[[Mehul Kumar]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539760/Lahu%20Ke%20Do%20Rang|title=Lahoo Ke Do Rang (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225843/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539760/Lahu%20Ke%20Do%20Rang|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਇਨਸਾਫ਼: ਫਾਇਨਲ ਜਸਟੀਸ'' |1997 | Vikram |Nihalani !{{sort|Nihalani|Dayal Nihalani}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539316/Insaaf|title=Insaaf (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225809/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539316/Insaaf|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=17 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦਾਵਾ'' |1997 | Arjun |Agnihotri !{{sort|Agnihotri|[[Sunil Agnihotri]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534413/Daava|title=Daava (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714151435/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534413/Daava|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਤਰਾਜੂ'' |1997 | Yadav !{{sort|Yadav|Ram Yadav}} | Kumar !{{sort|Kumar|[[Vimal Kumar]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508272|title=Taraazu (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810163951/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508272|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=31 July 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮਿਸਟਰ ਏੰਡ ਮਿੱਸੇਸ ਖਿਲਾੜੀ '' |1997 | Raja | Dhawan !{{sort|Dhawan|[[David Dhawan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508094/Mr%20And%20Mrs%20Khiladi|title=Mr. and Mrs. Khiladi (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225409/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508094/Mr%20And%20Mrs%20Khiladi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/photos/bollywood-remakes-of-south-indian-films-8551/slide/9|title=Bollywood remakes of South Indian films|publisher=[[NDTV]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810060029/http://movies.ndtv.com/photos/bollywood-remakes-of-south-indian-films-8551/slide/9|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=31 July 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਫਲਾਤੂਨ'' |1997 | Rocky / Raja |Dhanoa !{{sort|Dhanoa|Guddu Dhanoa}} | style="text-align:center;" |<ref name="doubleroles">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-the-best-double-roles-in-bollywood/20120531.htm|title=The 25 Best Double Roles in Bollywood|last1=Verma|first1=Sukanya|date=31 May 2012|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602071115/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-the-best-double-roles-in-bollywood/20120531.htm|archivedate=2 June 2012|accessdate=17 July 2014}}</ref><br> <ref name="aflatoon">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538738/Aflatoon|title=Aflatoon (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714165530/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538738/Aflatoon|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਕੀਮਤ - ਦੇ ਆਰ ਬੈਕ'' |1998 | Dev | Malkan !{{sort|Malkan|Sameer Malkan}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/bike-stunt-in-keemat-most-memorable-akshay-kumar_129769.html|title=Bike stunt in 'Keemat' most memorable: Akshay Kumar|date=12 March 2013|publisher=Zee News (Essel Group)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714165247/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/bike-stunt-in-keemat-most-memorable-akshay-kumar_129769.html|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=17 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534490|title=Keemat: They Are Back (1998)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906232637/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534490|archivedate=6 September 2015|deadurl=no|accessdate=31 July 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅੰਗਾਰੇ'' |1998 | Amar | Bhatt !{{sort|Bhatt|[[Mahesh Bhatt]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538802/Angaarey|title=Angaaray (1998)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714213753/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538802/Angaarey|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬਾਰੂਦ'' |1998 | Sharma !{{sort|Sharma|Jai Sharma}} |Chakravorty !{{sort|Chakravorty|[[Pramod Chakravorty]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538956/Barood|title=Barood (1998)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233701/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538956/Barood|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸੰਗਰਸ਼'' |1999 | Verma !{{sort|Verma|Aman Verma}} |Chandra !{{sort|Chandra|[[Tanuja Chandra]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55953/Sangharsh|title=Sangharsh (1999)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204613/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55953/Sangharsh|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਆਰਜੂ'' |1999 |Khanna !{{sort|Khanna|Vijay Khanna}} | D'Souza !{{sort|D'Souza|[[Lawrence D'Souza]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200444/Aarzoo|title=Aarzoo (1999)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714221630/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200444/Aarzoo|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਖਿਲਾੜੀ'' |1999 | Rahul |Mehra !{{sort|Mehra|[[Umesh Mehra]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534932/|title=International Khiladi (1999)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140717205905/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534932|archivedate=17 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜ਼ੁਲਮੀ '' |1999 | Raj |Kohli !{{sort|Kohli|[[Kuku Kohli]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54611/Zulmi|title=Zulmi (1999)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714154219/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54611/Zulmi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜਾਨਵਰ'' |1999 | Baadshah / Lohaar !{{sort|Lohaar|Babu Lohaar}} |Darshan !{{sort|Darshan|[[Suneel Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref name="Jaanwar">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539473/Jaanwar|title=Jaanwar (1999)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204047/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539473/Jaanwar|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ'' |2000 | Raju |Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201831/Hera%20Pheri|title=Hera Pheri (2000)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225407/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201831/Hera%20Pheri|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news-and-interviews/Siddiques-not-teaming-up-with-Priyadarshan-for-Hera-Pheri-3/articleshow/18046718.cms|title=Siddique's not teaming up with Priyadarshan for Hera Pheri 3|date=17 January 2013|work=The Times of India|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150914025139/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news-and-interviews/Siddiques-not-teaming-up-with-Priyadarshan-for-Hera-Pheri-3/articleshow/18046718.cms|archivedate=14 September 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਧੜਕਨ'' |2000 | Ram |Darshan !{{sort|Darshan|[[Dharmesh Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/493/Dhadkan|title=Dhadkan: Review by Taran Adarsh|last1=Adarsh|first1=Taran|date=15 December 2000|accessdate=19 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016185902/http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/493/Dhadkan|archivedate=16 October 2014|deadurl=no|publisher=Bollywood Hungama|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖਿਲਾੜੀ 420'' |2000 | Kumar !{{sort|Kumar|Dev Kumar}} / Kumar !{{sort|Kumar|Anand Kumar}} |Vora !{{sort|Vora|[[Neeraj Vora]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2000/dec/29khil.htm|title=Action ? Thriller|last1=Verma|first1=Sukanya|date=29 December 2000|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315075447/http://www.rediff.com/movies/2000/dec/29khil.htm|archivedate=15 March 2013|deadurl=no|accessdate=28 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਏਕ ਰਿਸ਼ਤਾ '' |2001 | Kapoor !{{sort|Kapoor|Ajay Kapoor}} | Darshan !{{sort|Darshan|[[Suneel Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/18rish.htm|title=Movie review: Ek Rishtaa: The Bond of Love|last1=Someshwar|first1=Savera R|date=18 May 2001|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924125229/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/18rish.htm|archivedate=24 September 2015|deadurl=no|accessdate=28 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਜਨਬੀ'' |2001 | Bajaj !{{sort|Bajaj|Vikram Bajaj}} | Burmawalla !{{sort|Burmawalla|[[Abbas Burmawalla]]}}<br> Burmawalla !{{sort|Burmawalla|[[Mustan Burmawalla]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2001/sep/20ajna.htm|title=The Rediff Review: Ajnabee|last=Tanwar|first=Sarita|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090417233043/http://www.rediff.com/movies/2001/sep/20ajna.htm|archivedate=17 April 2009|deadurl=no|accessdate=23 August 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368739.cms|title=The Winners&nbsp;– 2001&nbsp;– The 51st Filmfare Awards|publisher=Indiatimes|archive-url=https://archive.today/20120709023301/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368739.cms|archive-date=9 July 2012|dead-url=yes|accessdate=31 July 2014}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਾਂ ਮੈਨੇ ਭੀ ਪਿਆਰ ਕਿਆ '' |2002 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Raj Malhotra}} |Darshan !{{sort|Darshan|[[Dharmesh Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201755/Haan%20Maine%20Bhi%20Pyaar%20Kiya|title=Haan Maine Bhi Pyaar Kiya (2002)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714182533/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201755/Haan%20Maine%20Bhi%20Pyaar%20Kiya|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਆਂਖੇਂ'' |2002 | Prajapati !{{sort|Prajapati|Vishwas Prajapati}} | Shah !{{sort|Shah|[[Vipul Amrutlal Shah]]}}<br> Pandit !{{sort|Pandit|Shaarang Dev Pandit}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/coventry/films/reviews/a_f/aankhen-review.shtml|title=Aankhen takes you on a roller-coaster ride|date=12 April 2002|publisher=[[BBC]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028234118/http://www.bbc.co.uk/coventry/films/reviews/a_f/aankhen-review.shtml|archivedate=28 October 2014|deadurl=no|accessdate=27 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਵਾਰਾ ਪਾਗਲ ਦੀਵਾਨਾ '' |2002 | Khatri !{{sort|Khatri|Guru Gulab Khatri}} |Bhatt !{{sort|Bhatt|[[Vikram Bhatt]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2002/jun/21apd.htm|title=Akshay, Sunil, Aftab's star power fails, Paresh Rawal steals the show|author=Anjum, N|date=21 June 2002|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924141728/http://www.rediff.com/movies/2002/jun/21apd.htm|archivedate=24 September 2015|deadurl=no|accessdate=28 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਨ '' |2002 | Atul |Kohli !{{sort|Kohli|[[Rajkumar Kohli]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2002/aug/17jaani.htm|title=Jaani Dushman&nbsp;– Ek Anokhi torture|last1=Kulkarni|first1=Ronjita|date=17 August 2002|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512084737/http://www.rediff.com/entertai/2002/aug/17jaani.htm|archivedate=12 May 2014|deadurl=no|accessdate=28 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਤਲਾਸ਼'' |2003 | Arjun | Darshan !{{sort|Darshan|[[Suneel Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/923/Talaash...%20The%20Hunt%20Begins|title=Movie review: Talaash... The Hunt Begins|last1=Adarsh|first1=Taran|date=3 January 2003|accessdate=28 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903143630/http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/923/Talaash...%20The%20Hunt%20Begins|archivedate=3 September 2014|deadurl=no|publisher=Bollywood Hungama|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅੰਦਾਜ਼ '' |2003 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Raj Malhotra}} | Kanwar !{{sort|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2003/may/23andaaz.htm|title='Andaaz': Flight to boredom|last1=Magotra|first1=Ashish|date=24 May 2003|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227100804/http://www.rediff.com/movies/2003/may/23andaaz.htm|archivedate=27 February 2015|deadurl=no|accessdate=30 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖਾਕੀ '' |2004 | Verma !{{sort|Verma|Shekhar Verma}} | Santoshi !{{sort|Santoshi|[[Rajkumar Santoshi]]}} | style="text-align:center;" |<ref name="filmfares">{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-3.cms|title=Nominees of 50th Filmfare Awards|publisher=Indiatimes|archive-url=https://archive.today/20120720125013/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-3.cms|archive-date=20 July 2012|dead-url=yes|accessdate=16 June 2014}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://variety.com/2004/film/reviews/khakee-1200536726/|title=Review: 'Khakee'|last1=Elley|first1=Derek|date=31 January 2004|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|accessdate=30 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140904174851/http://variety.com/2004/film/reviews/khakee-1200536726/|archivedate=4 September 2014|deadurl=no|publisher=[[Penske Media Corporation]]|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਪੋਲਿਸ ਫ਼ੋਰਸ'' |2004 | Singh !{{sort|Singh|Vijay Singh}} | Shukla !{{sort|Shukla|Dileep Shukla}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/956/Police%20Force|title=Movie review : Police Force|last1=Adarsh|first1=Taran|date=28 May 2004|accessdate=30 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903144811/http://www.bollywoodhungama.com/movies/reviews/type/view/id/956/Police%20Force|archivedate=3 September 2014|deadurl=no|publisher=Bollywood Hungama|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਆਨ: ਮੇਨ ਏਟ ਵਰਕ'' |2004 | Pattnaik !{{sort|Pattnaik|Hari Om Pattnaik}} |Bhandarkar !{{sort|Bhandarkar|[[Madhur Bhandarkar]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2004/may/27akshay.htm|title=Akshay: It's payback time!|last1=Fernandes|first1=Vivek|date=27 May 2004|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903120631/http://www.rediff.com/movies/2004/may/27akshay.htm|archivedate=3 September 2014|deadurl=no|accessdate=30 August 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮੁਜ੍ਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰੋਗੀ '' |2004 | Khanna !{{sort|Khanna|Arun Khanna}} / Sunny | Dhawan !{{sort|Dhawan|[[David Dhawan]]}} | style="text-align:center;" |<ref name="mujhseshadikarogi">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54557/|title=Mujhse Shaadi Karogi (2004)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810164049/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54557/|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <br> <ref>{{cite web|url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms|title=Nominees of 50th Filmfare Awards|publisher=Indiatimes|archive-url=https://archive.today/20120714184733/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms|archive-date=14 July 2012|dead-url=yes|accessdate=16 June 2014}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714184733/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms |date=14 ਜੁਲਾਈ 2012 }} {{Cite web |url=http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://archive.today/20120714184733/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714184733/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/msid-1021384,curpg-4.cms |date=2012-07-14 }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਤਿਆ'' |2004 | Lal !{{sort|Lal|Ravi Lal}} |Kashmiri !{{sort|Kashmiri|Kader Kashmiri}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534777/|title=Hatya: The Murder (2004)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810164207/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534777/|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਐਤਰਾਜ਼ '' |2004 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Raj Malhotra}} |Burmawalla !{{sort|Burmawalla|[[Abbas Burmawalla]]}}<br> Burmawalla !{{sort|Burmawalla|[[Mustan Burmawalla]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200448/Aitraaz|title=Aitraaz (2004)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715002311/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/200448/Aitraaz|archivedate=15 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਕਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ '' |2004 | Ajay | Iqbal !{{sort|Iqbal|S M Iqbal}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505044/|title=Meri Biwi Ka Jawaab Nahin (2004)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140720203822/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/505044|archivedate=20 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਘਰ ਗ੍ਰੇਹਸਤੀ'' |2004 |Himself | Tillekar !{{sort|Tillekar|Mahesh Tillekar}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/ghar-grihasti-2004|title=Ghar Grihasti|publisher=[[British Board of Film Classification]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029201236/http://www.bbfc.co.uk/releases/ghar-grihasti-2004|archivedate=29 October 2014|deadurl=no|accessdate=28 October 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅਬ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਵਤਨ ਸਾਥੀਓ '' |2004 | Singh !{{sort|Singh|Rajeev Singh}} |Sharma !{{sort|Sharma|[[Anil Sharma]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54464|title=Ab Tumhare Hawale Watan Saathiyo (2004)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140831180504/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54464|archivedate=31 August 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਇਨਸਾਨ'' |2005 | Amjad |Subhash !{{sort|Subhash|[[K. Subash]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55992/Insan|title=Insan (2005)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233334/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/55992/Insan|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬੇਵਫਾ '' |2005 | Raja |Darshan !{{sort|Darshan|[[Dharmesh Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/film-review-bewafaa-starring-anil-kapoor-akshay-kumar-kareena-kapoor/1/194289.html|title=Old refashioned|last1=Chopra|first1=Anupama|date=14 March 2005|work=[[India Today]]|accessdate=7 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907155805/http://indiatoday.intoday.in/story/film-review-bewafaa-starring-anil-kapoor-akshay-kumar-kareena-kapoor/1/194289.html|archivedate=7 September 2014|deadurl=no|publisher=[[Living Media]]|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਵਕਤ: ਰੇਸ ਅਗੈਂਸਟ ਟਾਈਮ'' |2005 | Thakur !{{sort|Thakur|Aditya Thakur}} |Shah !{{sort|Shah|[[Vipul Amrutlal Shah]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/films/2005/04/20/waqt_2005_review.shtml|title=Waqt: The Race Against Time (2005)|last1=Pandohar|first1=Jaspreet|date=14 April 2005|publisher=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006152845/http://www.bbc.co.uk/films/2005/04/20/waqt_2005_review.shtml|archivedate=6 October 2009|accessdate=30 August 2014}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਗਰਮ ਮਸਲਾ '' |2005 | Deshpande !{{sort|Deshpande|Makrand "Mac" Deshpande}} |Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538491/Garam%20Masala|title=Garam Masala (2005)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230654/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538491/Garam%20Masala|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦੇਵਾਨੇ ਹੁਏ ਪਾਗਲ '' |2005 | Hiranandani !{{sort|Hiranandani|Rocky Hiranandani}} |Bhatt !{{sort|Bhatt|[[Vikram Bhatt]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/nov/25dhp.htm|title=Deewane Hue Paagal: Good fun|last1=N|first1=Patcy|date=25 November 2005|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150127105831/http://www.rediff.com/movies/2005/nov/25dhp.htm|archivedate=27 January 2015|deadurl=no|accessdate=7 September 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦੋਸਤੀ '' |2005 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Raj Malhotra}} |Darshan !{{sort|Darshan|[[Suneel Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534204/Dosti%20-%20Friends%20Forever|title=Dosti: Friends Forever (2005)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110021347/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534204/Dosti%20-%20Friends%20Forever|archivedate=10 November 2013|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਫੈਮਲੀ'' |2006 | Bhatia !{{sort|Bhatia|Shekhar Bhatia}} |Santoshi !{{sort|Santoshi|[[Rajkumar Santoshi]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54503/Family%20-%20Ties%20of%20Blood|title=Family&nbsp;– Ties of Blood (2006)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714144049/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54503/Family%20-%20Ties%20of%20Blood|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ'' |2006 | Vicky |Darshan !{{sort|Darshan|[[Suneel Darshan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539931/Mere%20Jeevan%20Saathi|title=Mere Jeevan Saathi (2006)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714212215/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/539931/Mere%20Jeevan%20Saathi|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਮਕੋ ਦੀਵਾਨਾ ਕਰ ਗਏ'' |2006 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Aditya Malhotra}} |Kanwar !{{sort|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54517/Humko%20Deewana%20Kar%20Gaye|title=Humko Deewana Kar Gaye (2006)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225846/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54517/Humko%20Deewana%20Kar%20Gaye|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਫਿਰ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ '' |2006 | Raju | Vora !{{sort|Vora|[[Neeraj Vora]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54567/Phir%20Hera%20Pheri|title=Phir Hera Pheri (2006)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714234109/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54567/Phir%20Hera%20Pheri|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜਾਨ-ਏ-ਮਨ '' |2006 | Rao !{{sort|Rao|Agastya Rao}} |Kunder !{{sort|Kunder|[[Shirish Kunder]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2006/oct/23jaan.htm|title=Jaan-E-Mann is a bizarre movie|last1=Pradhan|first1=Vidya|date=23 October 2006|publisher=Rediff.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013232214/http://www.rediff.com/movies/2006/oct/23jaan.htm|archivedate=13 October 2014|deadurl=no|accessdate=7 September 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਭਾਗਮ ਭਾਗ'' |2006 | Bunty | Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Bhagam-Bhaag/movie-review/903798.cms|title=Movie review : Bhagam Bhaag|last1=Kazmi|first1=Nikhat|date=22 December 2006|work=The Times of India|accessdate=7 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151108020548/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Bhagam-Bhaag/movie-review/903798.cms|archivedate=8 November 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਨਮਸਤੇ ਲੰਦਨ'' |2007 | Singh !{{sort|Singh|Arjun Singh}} |Shah !{{sort|Shah|[[Vipul Amrutlal Shah]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|title=Movie review : Namastey London|last=Kazmi|first=Nikhat|date=24 March 2007|work=The Times of India|accessdate=21 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222013623/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|archivedate=22 December 2013|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹੇ ਬੇਬੀ'' |2007 | Mehra !{{sort|Mehra|Ayush Mehra}} | Sajid Khan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54366/Heyy%20Babyy|title=Heyy Babyy (2007)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123223/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54366/Heyy%20Babyy|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਭੂਲ ਭੁਲਈਆ'' |2007 | Srivastava !{{sort|Srivastava|Aditya Shrivastava}} | Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54360/Bhool%20Bhulaiyaa|title=Bhool Bhulaiyaa (2007)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714225535/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54360/Bhool%20Bhulaiyaa|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> |- ! align="left" scope="row" |''ਵੇਲ੍ਕਮ'' |2007 | Saini !{{sort|Saini|Rajiv Saini}} |Bazmee !{{sort|Bazmee|[[Anees Bazmee]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508650/Welcome|title=Welcome (2007)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714182530/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508650/Welcome|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਟਸ਼ਨ'' |2008 | Pandey !{{sort|Pandey|Bachchan Pandey}} |Acharya !{{sort|Acharya|[[Vijay Krishna Acharya]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/58411/Tashan|title=Tashan (2008)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714154217/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/58411/Tashan|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸਿੰਘ ਇਜ ਕਿੰਗ '' |2008 | Singh !{{sort|Singh|Happy Singh}} | Bazmee !{{sort|Bazmee|[[Anees Bazmee]]}} | style="text-align:center;" |<ref name="SIK">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/531032/Singh%20Is%20Kinng|title=Singh Is Kinng (2008)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714224225/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/531032/Singh%20Is%20Kinng|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://www.asianfilmawards.asia/nominees-and-winners/3rd-afa-nominees-and-winners/#film1|title=3rd AFA Nominees and Winners|publisher=[[Asian Film Awards]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808083051/http://www.asianfilmawards.asia/nominees-and-winners/3rd-afa-nominees-and-winners/|archivedate=8 August 2014|deadurl=yes|accessdate=31 July 2014|df=}} {{Cite web |url=http://www.asianfilmawards.asia/nominees-and-winners/3rd-afa-nominees-and-winners/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=13 ਸਤੰਬਰ 2022 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808083051/http://www.asianfilmawards.asia/nominees-and-winners/3rd-afa-nominees-and-winners/ |dead-url=yes }}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://variety.com/2008/film/reviews/singh-is-kinng-1200507766/|title=Singh is Kinng|date=13 August 2008|work=Variety|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812202212/http://variety.com/2008/film/reviews/singh-is-kinng-1200507766/|archivedate=12 August 2014|deadurl=no|publisher=Penske Media Corporation|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜੰਮਬੋ'' |2008 | style="text-align:center;" |Jumbo |Kemgumnird !{{sort|Kemgumnird|Kompin Kemgumnird}} | Voice only | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201901/Jumbo|title=Jumbo (2008)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714223619/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201901/Jumbo|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/jumbo-%28animation%29/403109/|title=Jumbo (animation)|date=26 December 2008|work=The Indian Express|accessdate=31 July 2014|publisher=Indian Express Group}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਚਾਂਦਨੀ ਚੋਕ ਟੂ ਚਾਈਨਾ'' |2009 | Sharma !{{sort|Sharma|Sidhu Sharma}} |Advani !{{sort|Advani|[[Nikhil Advani]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Chandni-Chowk-to-China/movie-review/3985572.cms|title=Movie review : Chandni Chowk to China|last1=Kazmi|first1=Nikhat|date=15 January 2009|work=The Times of India|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109045851/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Chandni-Chowk-to-China/movie-review/3985572.cms|archivedate=9 November 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" | ''8 x 10 ਤਸਵੀਰ'' |2009 | Puri !{{sort|Puri|Jai Puri}} / Puri !{{sort|Puri|Jeet Puri}} |Kukunoor !{{sort|Kukunoor|[[Nagesh Kukunoor]]}} | style="text-align:center;" |<ref name="Tasveer">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/502847/8x10%20Tasveer|title=8 x 10 Tasveer (2009)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231842/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/502847/8x10%20Tasveer|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਕਮਬਖਤ ਇਸ਼ਕ਼'' |2009 | Shergill !{{sort|Shergill|Viraj Shergill}} |Khan !{{sort|Khan|[[Sabbir Khan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201764/Kambakkht%20Ishq|title=Kambakkht Ishq (2009)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233422/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201764/Kambakkht%20Ishq|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬਲੂ'' |2009 | Malhotra !{{sort|Malhotra|Aarav Malhotra}} |D'Souza !{{sort|D'Souza|Anthony D'Souza}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/blue-442|title=Movie review : Blue|last1=Chopra|first1=Anupama|date=16 October 2009|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908181441/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/blue-442|archivedate=8 September 2014|deadurl=no|publisher=NDTV|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦੇ ਦਨਾ ਦਨ '' |2009 | Bankar !{{sort|Bankar|Nitin Bankar}} |Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/De-Dana-Dan/movie-review/5272173.cms|title=Movie review : De Dana Dan|last1=Kazmi|first1=Nikhat|date=26 November 2009|work=The Times of India|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151109053246/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/De-Dana-Dan/movie-review/5272173.cms|archivedate=9 November 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹੇਲੋ ਇੰਡੀਆ '' |2009 | style="text-align:center;" |— | Kapoor !{{sort|Kapoor|Shabnam Kapoor}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/245/|title=Akshay shoots for his long pending film titled Hello India in London|last1=Jha|first1=Subhash|date=29 August 2009|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715001756/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/245/|archivedate=15 July 2014|deadurl=no|accessdate=18 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਾਊਸਫੁਲ'' |2010 | Aarush | Khan !{{sort|Khan|[[Sajid Khan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/549425/Housefull|title=Housefull (2010)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233321/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/549425/Housefull|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖੱਟਾ ਮੀਠਾ'' |2010 | Tichkule !{{sort|Tichkule|Sachin Tichkule}} |Priyadarshan | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html|title=Masand: 'Khatta Meetha', a schizophrenic film|last1=Masand|first1=Rajeev|date=31 July 2010|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140908171847/http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html|archivedate=8 September 2014|deadurl=no|publisher=[[CNN-IBN]]|df=}} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908171847/http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html |dead-url=yes }}{{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908171847/http://ibnlive.in.com/news/masand-khatta-meetha-a-schizophrenic-film/127366-47.html |dead-url=yes }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਏਕ੍ਸ਼ਨ ਰੀਪ੍ਲੇ'' |2010 | Kumar !{{sort|Kumar|Kishen Kumar}} |Shah !{{sort|Shah|[[Vipul Amrutlal Shah]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/mayank-shekhar-s-review-action-replayy/article1-622338.aspx|title=Mayank Shekhar's review: Action Replayy|last1=Shekhar|first1=Mayank|date=4 November 2010|work=Hindustan Times|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116144133/http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/mayank-shekhar-s-review-action-replayy/article1-622338.aspx|archivedate=16 January 2014|deadurl=yes|publisher=HT Media|df=dmy}} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/mayank-shekhar-s-review-action-replayy/article1-622338.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116144133/http://www.hindustantimes.com/entertainment/reviews/mayank-shekhar-s-review-action-replayy/article1-622338.aspx |dead-url=yes }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਤੀਸ ਮਾਰ ਖਾਂ'' |2010 | Khan !{{sort|Khan|Tabrez Mirza Khan}} / Khan !{{sort|Khan|Tees Maar Khan}} | Khan !{{sort|Khan|[[Farah Khan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|title=Review: Tees Maar Khan is not worth even a free ticket|last1=Rao|first1=Renuka|date=23 December 2010|work=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=8 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141012223534/http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|archivedate=12 October 2014|deadurl=no|publisher=Diligent Media Corporation|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਪਟਿਆਲਾ ਹਾਊਸ'' |2011 | Kahlon !{{sort|Kahlon|Parghat Singh 'Gattu' Kahlon}} / Kali |Advani !{{sort|Advani|[[Nikhil Advani]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-patiala-house/20110211.htm|title=Patiala House : Bend it like Akshay!|last1=Verma|first1=Sukanya|date=11 February 2011|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108151149/http://www.rediff.com/movies/report/review-patiala-house/20110211.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਥੈੰਕਯੂ'' |2011 | Kishen | Bazmee !{{sort|Bazmee|[[Anees Bazmee]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/movie-review-thank-you/20110407.htm|title=Review: Thank You is unwatchable|last1=Sen|first1=Raja|date=7 April 2011|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141014201950/http://www.rediff.com/movies/report/movie-review-thank-you/20110407.htm|archivedate=14 October 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦੇਸੀ ਬੋਆਇਸ'' |2011 | Patel !{{sort|Patel|Jignesh Patel}} / Jerry / Rocco |Dhawan !{{sort|Dhawan|Rohit Dhawan}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-desi-boyz/20111125.htm|title=Review: Desi Boyz and bad, bad girlz|last1=Sen|first1=Raja|date=25 November 2011|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108150718/http://www.rediff.com/movies/report/review-desi-boyz/20111125.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਾਊਸਫੁਲ 2'' | 2012 | Sunny |Khan !{{sort|Khan|[[Sajid Khan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-housefull-2-is-shamefully-bad/20120406.htm|title=Review: Housefull 2 is shamefully bad|last1=Sen|first1=Raja|date=6 April 2012|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108150839/http://www.rediff.com/movies/report/review-housefull-2-is-shamefully-bad/20120406.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਰੋਵ੍ਡੀ ਰਥੋਰ '' |2012 | Rathore !{{sort|Rathore|Vikram Rathore}} / Shiva | Prabhudeva | style="text-align:center;" |<ref name="rowdy786">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Another-double-role-for-Akshay/articleshow/16335924.cms|title=Another double role for Akshay|date=11 September 2012|work=The Times of India|accessdate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140717105548/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Another-double-role-for-Akshay/articleshow/16335924.cms|archivedate=17 July 2014|publisher=The Times Group}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-rowdy-rathore/20120601.htm|title=Review: Rowdy Rathore has old Khiladi, no new tricks|last1=Sen|first1=Raja|date=1 June 2012|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108150946/http://www.rediff.com/movies/report/review-rowdy-rathore/20120601.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜੋਕਰ'' | 2012 | Rajkumar / Agastya | Kunder !{{sort|Kunder|[[Shirish Kunder]]}} | Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-to-pay-compensation-for-not-promoting-joker/article1-929954.aspx|title=Akshay Kumar to pay compensation for not promoting Joker?|last1=Marwah|first1=Navdeep Kaur|date=14 September 2012|work=Hindustan Times|accessdate=18 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140315022336/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-to-pay-compensation-for-not-promoting-joker/article1-929954.aspx|archivedate=15 March 2014|deadurl=yes|publisher=HT Media|df=}} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-to-pay-compensation-for-not-promoting-joker/article1-929954.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315022336/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-to-pay-compensation-for-not-promoting-joker/article1-929954.aspx |dead-url=yes }}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/2012/aug/31/review-joker.htm|title=Review: Joker is a daft comedy|last1=Sen|first1=Raja|date=31 August 2012|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108150754/http://www.rediff.com/movies/report/2012/aug/31/review-joker.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਓ ਏਮ ਜੀ - ਓ ਮਾਈ ਗੋਡ'' |2012 | Yadav !{{sort|Yadav|Krishna Vasudev Yadav}} |Shukla !{{sort|Shukla|[[Umesh Shukla]]}} |Also producer | style="text-align:center;" |<ref name="OMGFF">{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/bollywood/filmfare-awards-2012-nominations-list-55204.html|title=Filmfare Awards 2012&nbsp;– Nominations List|date=15 January 2013|publisher=Indiatimes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812183740/http://www.indiatimes.com/bollywood/filmfare-awards-2012-nominations-list-55204.html|archivedate=12 August 2014|deadurl=no|accessdate=31 July 2014|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-oh-my-god-is-a-brave-absorbing-take-on-religion/20120928.htm|title=Review: OMG-Oh My God is brave and absorbing|last1=Verma|first1=Sukanya|date=28 September 2012|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016204554/http://www.rediff.com/movies/report/review-oh-my-god-is-a-brave-absorbing-take-on-religion/20120928.htm|archivedate=16 October 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਖਿਲਾੜੀ 786'' | 2012 | Singh !{{sort|Singh|Bahattar Singh}} / Singh !{{sort|Singh|Tehattar Singh}} | Mohan !{{sort|Mohan|[[Ashish R Mohan]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/review-khiladi-786-is-unclever-unfunny/20121207.htm|title=Review: Khiladi 786 is unfunny, unclever|last1=Rishi|first1=Shubhir|date=7 December 2012|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019171725/http://www.rediff.com/movies/report/review-khiladi-786-is-unclever-unfunny/20121207.htm|archivedate=19 October 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਭਾਜੀ ਇਨ ਪ੍ਰਾਬਲਮ'' |2013 | Kumar !{{sort|Kumar|Bakshay Kumar}} | Kang !{{sort|Kang|Smeep Kang}} | Also producer <br> Punjabi language film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/bollywood-regional-salman-khan-shah-rukh-khan-amitabh-bachchan/1/382647.html|title=Going regional: How celebs stars are taking to cinema here in a big way|last1=Srivastava|first1=Priyanka|date=13 September 2014|work=India Today|accessdate=30 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304095721/http://indiatoday.intoday.in/story/bollywood-regional-salman-khan-shah-rukh-khan-amitabh-bachchan/1/382647.html|archivedate=4 March 2016|deadurl=no|publisher=Living Media|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸ੍ਪੇਸ਼ਲ 26'' | 2013 | Singh !{{sort|Singh|Ajay Singh}} |Pandey !{{sort|Pandey|[[Neeraj Pandey]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Special-26/Article1-1008866.aspx|title=Anupama Chopra's review: Special 26|last1=Chopra|first1=Anupama|date=8 February 2013|work=Hindustan Times|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108160536/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Special-26/Article1-1008866.aspx|archivedate=8 November 2014|deadurl=yes|publisher=HT Media|df=dmy}} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Special-26/Article1-1008866.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108160536/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Reviews/Anupama-Chopra-s-review-Special-26/Article1-1008866.aspx |dead-url=yes }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''72 ਮਾਈਲਸ - ਏਕ ਪ੍ਰਵਾਸ'' |2013 | style="text-align:center;" |— |Patil !{{sort|Patil|Rajiv Patil}} | Producer <br> Marathi language film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html|title=Akshay Kumar's Marathi film '72 Miles Ek Pravas' selected for PIFF|accessdate=16 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715210224/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html|archivedate=15 July 2014|deadurl=no|publisher=CNN-IBN|df=}} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715210224/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html |dead-url=yes }}{{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715210224/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumars-marathi-film-72-miles-ek-pravas-selected-for-piff/443004-8-66.html |dead-url=yes }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਵਨ੍ਸ ਆਪੋਨ ਆ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ - 2'' |2013 | Khan !{{sort|Khan|Shoaib Khan}} | Luthria !{{sort|Luthria|[[Milan Luthria]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/once-upon-ay-time-in-mumbai-dobaara-review/1/299795.html|title=Movie Review: Once Upon A Time In Mumbai Dobaara! struggles all along|last1=Chakravorty|first1=Vinayak|date=16 August 2013|work=India Today|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://archive.today/20131223133456/http://indiatoday.intoday.in/story/once-upon-ay-time-in-mumbai-dobaara-review/1/299795.html|archivedate=23 December 2013|deadurl=no|publisher=Living Media|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬੋਸ'' | 2013 | Shastri !{{sort|Shastri|Suryakant Shastri}} / Boss |D'Souza !{{sort|D'Souza|Anthony D'Souza}} | style="text-align:center;" |<ref name="remakeboss">{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/introducing-remake-raja-akshay-kumar/article1-918142.aspx|title=Introducing: Remake Raja Akshay Kumar|date=23 August 2012|work=Hindustan Times|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140415100253/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/introducing-remake-raja-akshay-kumar/article1-918142.aspx|archivedate=15 April 2014|deadurl=no|publisher=HT Media|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹੋਲੀਡੇ'' | 2014 | Bakshi !{{sort|Bakshi|Viraat Bakshi}} | Murugadoss !{{sort|Murugadoss|[[AR Murugadoss]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Thuppakki-remake-is-titled-Holiday/articleshow/23149747.cms|title=Thuppakki remake is titled Holiday|date=27 September 2013|work=The Times of India|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150917032253/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Thuppakki-remake-is-titled-Holiday/articleshow/23149747.cms|archivedate=17 September 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-on-holiday-this-is-one-character-im-gonna-be-sad-to-say-goodbye-to/|title=Akshay Kumar on ‘Holiday': This is one character I’m gonna be sad to say goodbye to|date=7 June 2014|work=The Indian Express|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108105019/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-on-holiday-this-is-one-character-im-gonna-be-sad-to-say-goodbye-to/|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Indian Express Group|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਅੰਤਰ'' | 2014 | style="text-align:center;" |— | Sarwate !{{sort|Sarwate|Gauri Karekar Sarwate}} | Producer <br> Marathi language film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news-interviews/Akshay-Kumars-Marathi-film-changed-from-Adhantari-to-Anntar/articleshow/20029418.cms|title=Akshay Kumar's Marathi film changed from Adhantari to Anntar|last1=Kulkarni|first1=Pooja|date=14 May 2013|work=The Times of India|accessdate=16 June 2014|publisher=The Times Group}}</ref><br> <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/Tanisha-chooses-Armaan-over-Akshay/articleshow/31397255.cms|title=Tanisha chooses Armaan over Akshay|date=4 March 2014|work=The Times of India|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404210016/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/Tanisha-chooses-Armaan-over-Akshay/articleshow/31397255.cms|archivedate=4 April 2014|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਇੰਟਰਟੇਨਮੇਂਟ'' | 2014 | Lokhande !{{sort|Lokhande|Akhil Lokhande}} | Sajid !{{sort|Sajid|[[Sajid-Farhad]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Entertainment/movie-review/39875295.cms|title=Movie review : Entertainment|last1=Iyer|first1=Meena|date=8 August 2014|work=The Times of India|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140929040144/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-review/Entertainment/movie-review/39875295.cms|archivedate=29 September 2014|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''Shaukeens&#x20;!{{sort|Shaukeens|[[The Shaukeens]]}}'' | 2014 | Himself | Sharma !{{sort|Sharma|[[Abhishek Sharma (director)|Abhishek Sharma]]}} | Also producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-doesnt-want-to-over-promote-himself-for-the-shaukeens/15639156|title=Akshay Kumar doesn't want to over-promote himself for 'The Shaukeens'|last1=Tarannum|first1=Asira|date=27 September 2014|work=[[Mid Day]]|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141031153721/http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-doesnt-want-to-over-promote-himself-for-the-shaukeens/15639156|archivedate=31 October 2014|deadurl=no|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬੇਬੀ'' |2015 | Ajay |Pandey !{{sort|Pandey|[[Neeraj Pandey]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumars-baby-trailer-released/|title=Akshay Kumar’s ‘Baby’ trailer released|author1=Press Trust of India|date=4 December 2014|work=The Indian Express|accessdate=18 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217165454/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumars-baby-trailer-released/|archivedate=17 December 2014|deadurl=no|publisher=Indian Express Group|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਗੱਬਰ ਇਸ ਬੈਕ'' |2015 | Gabbar / Aditya |Krish | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-sholay-style-teaser-of-akshay-kumar-s-gabbar-is-back-2068549|title=Watch: Sholay style teaser of Akshay Kumar's 'Gabbar Is Back'|date=13 March 2015|work=Daily News and Analysis|accessdate=15 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315230653/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-watch-sholay-style-teaser-of-akshay-kumar-s-gabbar-is-back-2068549|archivedate=15 March 2015|deadurl=no|publisher=Diligent Media Corporation|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬ੍ਰ੍ਦਰਸ'' |2015 | Fernandes !{{Sort|Fernandes|David Fernandes}} |Malhotra !{{sort|Malhotra|[[Karan Malhotra]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Brothers-trailer-Things-we-liked-about-it/photostory/47627979.cms|title='Brothers' trailer: Things we liked about it|last1=Khuranaa|first1=Amann|work=The Times of India|accessdate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150614051127/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Brothers-trailer-Things-we-liked-about-it/photostory/47627979.cms|archivedate=14 June 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਸਿੰਘ ਇਸ ਬਲਿੰਗ'' |2015 |Raftaar Singh |Prabhu Deva | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-survives-a-fire-accident-on-singh-is-bliing-sets-watch-video/|title=Akshay Kumar survives fire accident while shooting for 'Tung Tung Baje' in 'Singh Is Bliing'|date=26 August 2015|work=The Indian Express|accessdate=27 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150826220441/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-survives-a-fire-accident-on-singh-is-bliing-sets-watch-video/|archivedate=26 August 2015|deadurl=no|publisher=Indian Express Limited|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਏਅਰਲਿਫਟ '' |2016 | Katyal !{{Sort|Katyal|Ranjit Katyal}} |Menon !{{sort|Menon|Raja Krishna Menon}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/twinkle-khanna-kids-nitara-aarav-in-jodhpur-for-dad-akshay-kumars-shoot/|title=Twinkle Khanna, kids Nitara-Aarav in Jodhpur for dad Akshay Kumar’s shoot|date=12 November 2015|work=The Indian Express|accessdate=18 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119023439/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/twinkle-khanna-kids-nitara-aarav-in-jodhpur-for-dad-akshay-kumars-shoot/|archivedate=19 November 2015|deadurl=no|publisher=Indian Express Limited|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹਾਊਸਫੁਲ 3'' |2016 | Sandy / Sundi | Sajid-Farhad | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Around-the-world-in-the-50s-with-Akshay/articleshow/49826676.cms|title=Around the world in the '50s with Akshay|last1=Iyer|first1=Sanyukta|date=18 November 2015|work=[[Mumbai Mirror]]|accessdate=18 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151119013524/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Around-the-world-in-the-50s-with-Akshay/articleshow/49826676.cms|archivedate=19 November 2015|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਰੁਸਤਮ'' |2016 | Rustom Pavri |Tinu Suresh Desai !{{sort|Tinu Suresh Desai}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshay-Kumar-begins-Rustom-with-a-strong-ensemble-cast/articleshow/50706361.cms|title=Akshay Kumar begins 'Rustom' with a strong ensemble cast|date=25 January 2016|work=The Times of India|accessdate=13 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160127232955/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshay-Kumar-begins-Rustom-with-a-strong-ensemble-cast/articleshow/50706361.cms|archivedate=27 January 2016|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜੋਲੀ ਏਲ ਏਲ ਬੀ 2'' |2017 | Jagadishwar "Jolly" Mishra |Kapoor, Subhash{{sortname|Subhash|Kapoor}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/watch-akshay-kumar-looks-promising-as-jolly-in-jolly-llb-2-trailer/articleshow/56059688.cms|title=Watch: Akshay Kumar is promising as Jolly in 'Jolly LLB 2' trailer|date=19 December 2016|work=The Times of India|accessdate=16 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161223174529/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/watch-akshay-kumar-looks-promising-as-jolly-in-jolly-llb-2-trailer/articleshow/56059688.cms|archivedate=23 December 2016|deadurl=no|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' |2017 | Ajay |Nair !{{sort|Nair|[[Shivam Nair]]}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/naam-shabana-trailer-taapsee-pannus-action-akshay-kumar-punchline-keeps-you-hooked-watch-video-4518053/|title=Akshay Kumar’s Punchline Keeps You Hooked to Naam Shabana Trailer|date=10 February 2017|work=The Indian Express|accessdate=10 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211022520/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/naam-shabana-trailer-taapsee-pannus-action-akshay-kumar-punchline-keeps-you-hooked-watch-video-4518053/|archivedate=11 February 2017|deadurl=no|publisher=Indian Express Group|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਟੋਇਲੇਟ: ਏਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ'' |2017 | Keshav |Shree Narayan Singh | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/movies-to-look-forward-to/Akshay-Kumars-Toilet-Ek-Prem-Katha-to-release-on-June-2/photostory/55409624.cms|title=Movies to look forward to|work=The Times of India|accessdate=16 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202013752/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/movies-to-look-forward-to/Akshay-Kumars-Toilet-Ek-Prem-Katha-to-release-on-June-2/photostory/55409624.cms|archivedate=2 February 2017|deadurl=no|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" style="background:#FFFFCC;" |ਪੈਡਮੈਨ <br> {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |2018 | Lashmikant Chauhan | R. Balki | Filming | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-padman-2017-4454576/|title=Akshay Kumar to become on-screen Padman, shares first look of his|work=[[The Indian Express]]|accessdate=1 Jan 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170102173932/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-padman-2017-4454576/|archivedate=2 January 2017|deadurl=no|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''2.0''<span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |2018 | Richard | Shankar | Post-production <br> Bilingual film | style="text-align:center;" |<ref name="THL">{{cite web|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/rajinikanths-20-first-look-to-be-out-on-november-20/article9206701.ece|title=Rajinikanth’s 2.0 first look to be out on November 20|work=The Hindu|publisher=The Hindu Group|accessdate=23 March 2017}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/rajinikanth-starts-dubbing-for-2-0-today-1641936|title=Rajinikanth Starts Dubbing For 2.0 Today|publisher=[[NDTV]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118032854/http://movies.ndtv.com/regional/rajinikanth-starts-dubbing-for-2-0-today-1641936|archivedate=18 January 2017|deadurl=no|accessdate=16 January 2017|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" style="background:#FFFFCC;" |<span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>ਗੋਲ੍ਡ{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |2018 | TBA | Reema Kagti | Filming | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-shooting-london-reema-kagti-gold-first-look-bollywood-news/18389152|title=Akshay Kumar begins shooting in London for Reema Kagti's 'Gold'|date=3 July 2017|work=[[Mid Day]]|accessdate=4 July 2017|archive-date=3 ਜੁਲਾਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703061429/http://www.mid-day.com/articles/akshay-kumar-shooting-london-reema-kagti-gold-first-look-bollywood-news/18389152|url-status=dead}}</ref> |- ! align="left" scope="row" style="background:#FFFFCC;" |<span>[[File:Dagger-14-plain.png|link=|alt=Films that have not yet been released|14x14px]]</span>ਕੇਸਰੀ |2019 | TBA | Anurag Singh | Also Producer <br> Announced | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.timesnownews.com/entertainment/article/akshay-kumar-karan-johar-proudly-present-new-film-kesari-based-on-battle-of-saragarhi/104992|title=Akshay Kumar, Karan Johar ‘proudly present’ new film Kesari, based on Battle of Saragarhi|accessdate=11 October 2017}}</ref> |} ==== ਖਾਸ ਦਿੱਖ ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! scope="col" |ਨਾਮ  ! scope="col" |ਸਾਲ  ! scope="col" |ਰੋਲ ! scope="col" |ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟ ! class="unsortable" scope="col" width="2%" | ਹਵਾਲੇ |- ! align="left" scope="row" |''ਆਜ'' |1987 | Karate Instructor | Bhatt !{{sort|Bhatt|[[Mahesh Bhatt]]}} |17-second appearance | style="text-align:center;" | |- ! align="left" scope="row" |''ਦਿਲ ਤੋ ਪਾਗਲ ਹੈ'' |1997 | Ajay | Chopra !{{sort|Chopra|[[Yash Chopra]]}} |Extended guest appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/57068/Dil%20To%20Pagal%20Hai|title=Dil To Pagal Hai (1997)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714233919/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/57068/Dil%20To%20Pagal%20Hai|archivedate=14 July 2014|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ'' |2004 | style="text-align:center;" |— | Aulakh !{{sort|Aulakh|Ratan Aulakh}} | Credited as narrator<br> [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|Punjabi language]] film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=B3c_aNp4s9k|title=Mitter Pyare Nu Haal Mureedan Da Kehna Full Punjabi Movie Superhit Punjabi Movies Akshay Kumar|date=21 September 2013|last=Aulakh|first=Ratan|language=Punjabi|publisher=Sushant Entertainment|via=[[YouTube]]|accessdate=25 October 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140114185148/http://www.youtube.com/watch?v=B3c_aNp4s9k|archivedate=14 January 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ '' |2007 |Himself |Khan !{{sort|Khan|[[Farah Khan]]}} | Special appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.mensxp.com/entertainment/bollywood/9378-top-10-cameos-in-bollywood.html|title=Top 10 Cameos In Bollywood|last1=Saikia|first1=Priyankee|accessdate=28 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903213729/http://www.mensxp.com/entertainment/bollywood/9378-top-10-cameos-in-bollywood.html|archivedate=3 September 2014|deadurl=no|publisher=[[MensXP.com]]|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਸੇ ਆਈ ਹੈ'' |2010 |Himself |Zaveri !{{sort|Zaveri|Milap Zaveri}} | Special appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507376/Jaane%20Kahan%20Se%20Aayi%20Hai|title=Jaane Kahan Se Aayi Hai (2010)|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518000459/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/507376/Jaane%20Kahan%20Se%20Aayi%20Hai|archivedate=18 May 2015|deadurl=no|accessdate=16 June 2014|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਚਲੋ ਦਿੱਲੀ '' |2011 |Rana !{{sort|Rana|Vikram Rana}} |Shah !{{sort|Shah|Shashant Shah}} | Guest appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/movie-review-chalo-dilli/20110429.htm|title=Review: Chalo Dilli is an arduous journey to nowhere|last1=Arora|first1=Preeti|date=29 April 2011|accessdate=8 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108151223/http://www.rediff.com/movies/report/movie-review-chalo-dilli/20110429.htm|archivedate=8 November 2014|deadurl=no|publisher=Rediff.com|location=Mumbai|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਬ੍ਰੇਕਅਵੇ'' |2011 |Himself |Lieberman !{{sort|Lieberman|[[Robert Lieberman]]}} |Also Producer <br> Special appearance in song "Shera Di Kaum" | style="text-align:center;" | |- ! align="left" scope="row" |''ਬੋਮ੍ਬੇ ਟਾਲਕੀਜ਼'' |2013 |Himself |Kashyap !{{sort|Kashyap|[[Anurag Kashyap]]}}<br> Johar !{{sort|Johar|[[Karan Johar]]}}<br> Akhtar !{{sort|Akhtar|[[Zoya Akhtar]]}}<br> Banerjee !{{sort|Banerjee|[[Dibakar Banerjee]]}} | Special appearance in song "Apna Bombay Talkies" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/bollywood/shah-rukh-akshay-aamir-its-raining-stars-in-apna-bombay-talkies-727547.html|title=Shah Rukh, Akshay, Aamir: It's raining stars in 'Apna Bombay Talkies'|date=26 April 2013|work=Firstpost|accessdate=2 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140822222358/http://www.firstpost.com/bollywood/shah-rukh-akshay-aamir-its-raining-stars-in-apna-bombay-talkies-727547.html|archivedate=22 August 2014|deadurl=no|publisher=Network 18|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਦਿਲ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਹੋ ਗਿਆ '' |2013 | style="text-align:center;" |— |Tapasvi !{{sort|Tapasvi|Thakur Tapasvi}} | Special appearance<br> [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|Punjabi language]] film | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/akshay-kumars-friendly-gesture-misused-in-punjabi-film/1158057/|title=Akshay Kumar's friendly gesture misused in Punjabi film|date=21 August 2013|work=The Indian Express|accessdate=31 July 2014|publisher=Indian Express Group}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਫਗਲੀ'' |2014 | Himself | Sadanand !{{sort|Sadanand|[[Kabir Sadanand]]}} | Special appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/video/player/news/we-got-the-answer-to-yeh-fugly-fugly-kya-hai/322123|title=We Got the Answer to Yeh Fugly Fugly Kya Hai|date=20 May 2014|accessdate=31 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141031122305/http://www.ndtv.com/video/player/news/we-got-the-answer-to-yeh-fugly-fugly-kya-hai/322123|archivedate=31 October 2014|deadurl=no|publisher=NDTV|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਹੇ ਬ੍ਰੋ'' |2015 |Himself |Ajay Chandok | Special appearance in song "Birju" | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/a-double-take-on-twins/article6933010.ece|title=A double take on twins|last1=Rodricks|first1=Allan Moses|date=25 February 2015|work=[[The Hindu]]|accessdate=6 July 2015|publisher=[[The Hindu Group]]|location=Bengaluru}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਡਿਸ਼ੂਮ'' |2016 | Sameer Ghazi | Rohit Dhawan | Special appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-dishoom-look-we-have-never-seen-akshay-like-this-before-2935890/|title=Akshay Kumar’s Dishoom look: You have never seen Akshay like this before|author=Express Web Desk|date=26 July 2016|work=The Indian Express|language=English|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160727125037/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/akshay-kumar-dishoom-look-we-have-never-seen-akshay-like-this-before-2935890/|archivedate=27 July 2016|deadurl=no|accessdate=28 July 2016|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ'' |2017 | Ajay |Shivam Nair | Special appearance | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/baby-2-prequel-taapsee-pannu-akshay-kumar-naam-shabana-malaysia/1/786914.html|title=Akshay Kumar’s ‘Baby’ trailer released|author1=Press Trust of India|date=4 December 2014|work=The Indian Express|accessdate=18 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161014134533/http://indiatoday.intoday.in/story/baby-2-prequel-taapsee-pannu-akshay-kumar-naam-shabana-malaysia/1/786914.html|archivedate=14 October 2016|deadurl=no|publisher=Indian Express Group|location=Mumbai|df=}}</ref> |} === ਡੋਕੂਮੇਂਟਰੀ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! scope="col" width="25%" | ਨਾਮ ! scope="col" width="5%" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ! scope="col" | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟ੍ਸ ! class="unsortable" scope="col" width="2%" | {{Abbr|ਹਵਾਲੇ |Reference}} |- ! align="left" scope="row" | ''Bollywood im Alpenrausch'' | 2000 | Uncredited | Frei !{{Sort|Frei|[[Christian Frei]]}} | Swiss film, cameo appearance | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=http://www.swissfilms.ch/en/film_search/filmdetails/-/id_film/974192573|title=Bollywood im Alpenrausch&nbsp;– Indische Filmemacher erobern die Schweiz|publisher=Swiss Films|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227012118/http://www.swissfilms.ch/en/film_search/filmdetails/-/id_film/974192573|archivedate=27 February 2014|accessdate=18 June 2014}}</ref> |- ! align="left" scope="row" | ''White Knight'' | 2012 | Producer | Srivastava !{{sort|Srivastava|[[Aarti Shrivastava]]}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Akshay-produces-documentary-on-global-warming/articleshow/16710073.cms|title=Akshay produces documentary on global warming|last1=Kotwani|first1=Hiren|date=8 October 2012|work=The Times of India|accessdate=20 October 2014|publisher=The Times Group}}</ref> |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center; margin-bottom: 106px;" width="100%" ! scope="col" width="25%" | ਨਾਮ ! scope="col" width="10%" | ਸਾਲ ! scope="col" | ਚੈਨਲ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" width="2%" | {{Abbr|ਹਵਾਲੇ|References}} |- ! align="left" scope="row" |''7 ਡੈਡਲੀ ਆਰਟਸ ਵਿਦ ਅਕਸ਼ੇ ਕੁਮਾਰ'' |2004 | National Geographic Channel | Host | style="text-align:center;" | |- ! align="left" scope="row" |''ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ '' |2008–9, 2011 | Colors | Host for Season 1, 2 and 4 | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/article202006.ece|title=Priyanka Chopra to host 'Fear Factor, Season 3'|date=8 August 2010|work=[[The New Indian Express]]|accessdate=31 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814175144/http://www.newindianexpress.com/entertainment/television/article202006.ece|archivedate=14 August 2014|deadurl=no|publisher=Express Publications|df=}}</ref><br> <ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html|title=Akshay Kumar back to Khatron Ke Khiladi season 4|date=5 April 2011|publisher=CNN-IBN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810191721/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html|archivedate=10 August 2014|deadurl=no|accessdate=31 July 2014|df=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810191721/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html |date=10 ਅਗਸਤ 2014 }} {{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2014-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810191721/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810191721/http://ibnlive.in.com/news/akshay-kumar-back-to-khatron-ke-khiladi-season-4/148294-8-66.html |date=2014-08-10 }}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਮਾਸਟਰਛੇਫ ਇੰਡੀਆ '' |2010–11 | [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|Star Plus]] | Host for Season 1<br> Special appearance in Season 2 Final | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/akshay-kumar-shipra-khanna-masterchef-india-season-2-salma-shazia/1/166940.html|title=Akshay Kumar appearance in the final|work=India Today|accessdate=21 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104030531/http://indiatoday.intoday.in/story/akshay-kumar-shipra-khanna-masterchef-india-season-2-salma-shazia/1/166940.html|archivedate=4 January 2012|publisher=Living Media}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਕਬੂਲ ਹੈ '' |2014 | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|Zee TV]] | Viraat Bakshi | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=http://www.abplive.in/tv/2014/06/05/article337189.ece/Akshay-Kumar-performs-action-sequence-in-Qubool-Hai|title=Akshay Kumar performs action sequence in 'Qubool Hai'|date=5 June 2014|work=[[ABP News]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714190600/http://www.abplive.in/tv/2014/06/05/article337189.ece/Akshay-Kumar-performs-action-sequence-in-Qubool-Hai|archivedate=14 July 2014|deadurl=yes|publisher=ABP Group|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਜਮਾਈ ਰਾਜਾ '' |2014–2017 | [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|Zee TV]] | Producer | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2576644/Akshay-turns-TV-serial-producer-with-Jamai-Raja|title=Akshay turns TV serial producer with Jamai Raja|date=14 July 2014|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028184646/http://www.bollywoodhungama.com/news/2576644/Akshay-turns-TV-serial-producer-with-Jamai-Raja|archivedate=28 October 2014|deadurl=no|accessdate=23 January 2015|df=}}</ref> |- ! align="left" scope="row" |''ਡੇਅਰ ਟੂ ਡਾਂਸ'' |2014 | Life OK | Host | style="text-align:center;" | <ref name="d2d">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Dare-To-Dance-with-Akshay-Kumar/articleshow/40264409.cms|title=Dare To Dance with Akshay Kumar|work=The Times of India|accessdate=14 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814175702/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Dare-To-Dance-with-Akshay-Kumar/articleshow/40264409.cms|archivedate=14 August 2014|deadurl=no|publisher=The Times Group|df=}}</ref> |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀਆਂ]] qelylglqpfoo03xq73u93r19kr6u3hu 0 103901 837961 835620 2026-04-29T21:47:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837961 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ | image = Jagat Gosaini.png | succession = [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਰਾਣੀ | reign = 3 ਨਵੰਬਰ 1605 - 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1619 | caption = 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ | predecessor = | successor = | birth_name = ਮਾਨਵਤੀ ਬਾਈ | birth_date = 13 ਮਈ 1573 | birth_place = [[ਜੋਧਪੁਰ]] | death_date = 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1619 | death_place = [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ]] | consort = ਹਾਂ | spouse = [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] | issue = [[ਬੇਗਮ ਸੁਲਤਾਨ]]<br>[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] | dynasty = [[ਰਾਠੌੜ]] | father = [[ਮੇਵਾੜ ਦਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ]] | religion = [[ਹਿੰਦੂ]] | burial_place = [[ਸੁਹਾਗਪੁਰਾ]], [[ਆਗਰਾ]] }} '''ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ''' ({{Nastaliq|جگت گوسائیں}}, {{Translation|ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ}}; ਮੌਤ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1619<ref>{{cite book|first=|last=|title=Journal of the Asiatic Society of Bengal, Volume 57, Part 1|publisher=Asiatic Society (Kolkata, India))|year=1889|pages=71|isbn=}}</ref>), [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ, ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Manuel|first1=edited by Paul Christopher|last2=Lyon,|first2=Alynna|last3=Wilcox|first3=Clyde|title=Religion and Politics in a Global Society Comparative Perspectives from the Portuguese-Speaking World.|date=2012|publisher=Lexington Books|location=Lanham|isbn=9780739176818|page=68}}</ref><ref name = Eraly>{{cite book| last = Eraly| first = Abraham| title = Emperors of the Peacock Throne, The Saga of the Great Mughals | publisher = Penguin Books India| year = 2007| ISBN = 0141001437| page = 299}}</ref> ਉਸਨੂੰ '''ਮਾਨਵਤੀ ਬਾਈ''' ({{Nastaliq|مانوتی بائی}}) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Findly, p. 396">[[#refFindly|Findly]], p. 396</ref><ref name=Thackston>{{cite book|last1=transl.|last2=ed.,|last3=Thackston|first3=annot. by Wheeler M.|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|date=1999|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York [u.a.]|isbn=9780195127188|page=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/13 13]}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ '''ਬਿਲਕ਼ੀਸ ਮਕਾਨੀ''' ({{Nastaliq|بلقیس مکانی}}) ਦਾ ਮਰਮੁਸ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Sudha|title=The Status of Muslim Women in Medieval India|url=https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar|date=2016|publisher=SAGE Publications India|isbn=9789351505679|page=[https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar/page/144 144]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lal|first1=K.S.|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|location=New Delhi|isbn=9788185179032|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/149 149]}}</ref> ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ [[ਮਾਰਵਾੜ]] (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ [[ਜੋਧਪੁਰ]]) ਦੀ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ [[ਉਦੈ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਯੋਧਾ)|ਉਦੈ ਸਿੰਘ]] (ਜੋ ਕਿ [[ਮੋਟਾ ਰਾਜਾ]] ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ), [[ਮਾਰਵਾੜ]] ਦਾ [[ਰਾਠੌੜ]] ਸ਼ਾਸਕ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Shujauddin|first1=Mohammad|last2=Shujauddin|first2=Razia|title=The Life and Times of Noor Jahan|date=1967|publisher=Caravan Book House|location=Lahore|page=50|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Balabanlilar|first1=Lisa|title=Imperial Identity in the Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern South and Central Asia|date=2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857732460|page=10|language=en}}</ref> ==ਮੌਤ== ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਦਾ [[ਆਗਰਾ]] ਵਿੱਖੇ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1619 ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ।<ref>{{cite book|last1=transl.|last2=ed.,|last3=Thackston|first3=annot. by Wheeler M.|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|date=1999|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York [u.a.]|isbn=9780195127188|page=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/300 300]}}</ref> [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, ਬਸ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ੍ ਨੇ "ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਦਇਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।"<ref name="Findly, p. 94">[[#refFindly|Findly]], p. 94</ref><ref name="Findly, p. 162">[[#refFindly|Findly]], p. 162</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੁਹਾਗਪੁਰਾ]], ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Ashirbadi Lal|last=Srivastava|title=Society and culture in 16th century India|publisher=Shiva Lal Agarwala|year=1973|pages=293|isbn=}}</ref> ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਗੁੰਬਦ, ਗੇਟਵੇ, ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਛਾਉਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ==ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== * ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰਸ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟੈਨਟੀਆਈਥ ਵਾਈਫ਼ (2002)<ref>{{cite book|last1=Sundaresan|first1=Indu|title=Twentieth wife: a novel|url=https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0|date=2002|publisher=Washington Square Press|location=New York|isbn=9780743428187|page=[https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0/page/11 11]|edition=Paperback}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸੀਕੁਅਲ ਦ ਈਸਟ ਰੋਜ਼ਰ (2003) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Sundaresan|first1=Indu|title=The Feast of Roses: A Novel|url=https://archive.org/details/feastofrosesnove00sund|date=2003|publisher=Simon and Schuster|isbn=9780743481960|language=en}}</ref> * ਨੈਨੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ ਨੂੰ ਈਪੀਆਈਸੀ ਚੈਨਲ ਦੇ ਸਮ੍ਰੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਸਿਆਸਤ (ਟਵੈਂਟੀਆਈਥ ਵਾਈਫ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html Jehangir and Shah Jehan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505015507/http://www.kforknowledge.com/2011/09/jehangir-and-shah-jehan.html |date=2012-05-05 }} * [http://www.boloji.com/history/012.htm The World Conqueror: Jahangir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528145829/http://www.boloji.com/history/012.htm |date=2010-05-28 }} * [http://persian.packhum.org/persian/pf?file=11001080&ct=0:The Tūzuk-i-Jahangīrī Or Memoirs of Jahāngīr]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== * <cite id=refFindly>Findly, Ellison Banks (1993). ''Nur Jahan: Empress of Mughal India''. Oxford University Press. {{ISBN|9780195360608}}.</cite> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] 62be7tejz7m92ryv079blohb4szog4m 0 104142 837923 831418 2026-04-29T20:33:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837923 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ|Background=ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ|background=solo_singer|Name=ਅਨਾਇਆ ਬਿਰਲਾ|name=Ananya Birla|image=Ananya Birla.jpg|caption=&nbsp;2016 ਵਿੱਚ ਬਿਰਲਾ|birth_date={{birth date and age|1994|07|17|df=y}}|birth_place=[[Mumbai|ਮੁੰਬਈ]], ਇੰਡੀਆ|Genre=* [[Pop music|ਪੋਪ]] * [[Dance-pop|ਡਾਂਸ-ਪੋਪ]]|genre={{hlist|[[Pop music|Pop]]|[[dance-pop]]}}|Occupation=* * ਗਾਇਕ * ਗੀਤਕਾਰ * ਐਕਟੀਵਿਸਟ(ਕਾਰਕੁੰਨ) * ਉਦਯੋਗਪਤੀ|occupation={{hlist|Singer|Songwriter|Activist|Entrepreneur}}|Instrument=* ਵੋਕਲਜ਼ * ਗਿਟਾਰ * ਸੰਤੂਰ * ਪਿਆਨੋ|instrument={{hlist|Vocals|guitar|santoor|piano}}|Years_active=2016–ਹੁਣ|years_active=2016–present|Label=[[Universal Music India|ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਕ ਇੰਡੀਆ]]|label=[[Universal Music India]]|website={{URL|Ananyabirla.com}}}}'''ਅਨਾਇਆ ਬਿਰਲਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਗਾਇਕ]], [[ਗੀਤਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਉਦਯੋਗਪਤੀ]] ਹੈ। 2016 ਵਿਚ, ਬਿਰਲਾ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸੰਗੀਤ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਗਲ ਫ਼ਿਲਮ "ਲਿਵਿਨ ਦਿ ਲਾਈਫ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.in/content/ananya-birla-indias-newest-musician-block/#s-cust0|title=Ananya Birla is India’s newest musician on the block|date=11 November 2016|publisher=Vogue India|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226222831/https://www.vogue.in/content/ananya-birla-indias-newest-musician-block/#s-cust0|dead-url=yes}}</ref> ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਣੇ ਦੇ ਪੋਸਟਰ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ "ਮੀਨਟ ਟੂ ਬੀ"<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/after-topping-charts-with-her-first-ananya-birla-announces-her-second-single/articleshow/59631843.cms|title=After topping charts with her first, Ananya Birla announces her second single|date=17 July 2017|publisher=The Economic Times|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=15 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215053311/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/after-topping-charts-with-her-first-ananya-birla-announces-her-second-single/articleshow/59631843.cms|dead-url=yes}}</ref> ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲੇਟੀਨਮ ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਐਮ ਆਈ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 2017 <ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/ananya-birla-s-meant-to-be-certified-platinum-117112800524_1.html|title=Ananya Birla's 'Meant to be' certified platinum|date=28 November 2017|publisher=Business Standard}}</ref> ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਲੇਟੀਨਮ ਨੇ ਅਨਾਇਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://in.style.yahoo.com/ananya-birlas-meant-certified-platinum-084005552.html|title=Ananya Birla's 'Meant to be' certified platinum|last=Chaudhary|first=Deepti|date=28 November 2017|publisher=Indo Asian News Service|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=12 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140728/https://in.style.yahoo.com/ananya-birlas-meant-certified-platinum-084005552.html|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਉਹ ਸਵਤੰਤਰ ਮਾਈਕਰੋਫ਼ੀਨੈਂਸ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਾਈਕਰੋਫ਼ੀਨੈਂਸ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Chaudhary">{{Cite news|url=http://www.forbesindia.com/article/india-rich-list-2015/ananya-birla-her-fathers-daughter/41389/1|title=Ananya Birla: Her father's daughter|last=Chaudhary|first=Deepti|date=29 October 2015|publisher=Forbes India}}</ref> ਅਨਾਇਆ ਕੁਰੋਕਾਰਟ<ref name="Forbes India">{{Cite news|url=http://www.forbesindia.com/article/special/ananya-birla-ventures-into-luxury-ecommerce-business-with-curocarte/44257/1|title=Ananya Birla ventures into luxury ecommerce business with CuroCarte|date=8 September 2016|publisher=Forbes India}}</ref> ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਐਮਪਾਵਰ<ref>{{Cite news|url=http://www.campaignindia.in/video/mpower-urges-india-to-stampoutstigma-on-mental-health/424280|title=MPower urges India to #StampOutStigma on mental health|date=19 February 2016|publisher=Campaign India}}</ref> ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹੈ। ਬਿਰਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈਟੀ ਪਿਨਾਚੀ ਟ੍ਰੈਂਡਸ਼ੇਟਰ ਆਫ 2016 ਐਵਾਰਡ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/et-panache-trendsetter-awards-2016-ananya-birla-wins-the-trendsetting-young-business-person-award/videoshow/55048385.cms|title=ET Panache Trendsetter Awards 2016: Ananya Birla wins the Trendsetting Young Business Person Award|date=25 October 2016|publisher=The Economic Times}}</ref> ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਕੁਮਾਰ ਮੰਗਲਮ ਬਿਰਲਾ ਅਤੇ ਨੀਰਜਾ ਬਿਰਲਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਰਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਬੱਚੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮਾਰਵਾੜੀ ਵਪਾਰਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Chaudhary"/> == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == '''ਅਨਾਇਆ ਬਿਰਲਾ''' ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਊਜ਼ਕ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਸੰਤੂਰ]] ਵਜਾਉਣ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/birla-heiress-hits-the-high-note-with-musical-debut/article9268001.ece|title=Birla heiress hits the high note with musical debut|date=25 October 2016|publisher=The Hindu BusinessLine}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ [[ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪੜ੍ਹਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.pursuitist.in/meet-indias-young-successful-heiresses/|title=Meet India’s Young & Successful Heiresses|publisher=Pursuitist}}</ref> ਉਹ 10 ਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਭਾਰਤੀ [[ਆਦਿੱਤਿਆ ਬਿਰਲਾ ਗਰੁੱਪ|ਅਦਿੱਤਿਆ ਬਿਰਲਾ ਗਰੁੱਪ]] ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕੁਮਾਰ ਮੰਗਲਮ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ == '''ਅਨਾਇਆ''' [[ਗਿਟਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸੰਤੂਰ]] ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੱਬਾਂ ਅਤੇ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਵਜਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.in/content/ananya-birla-indias-newest-musician-block/|title=Ananya Birla is India’s newest musician on the block|date=11 November 2016|publisher=Vogue India|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226222831/https://www.vogue.in/content/ananya-birla-indias-newest-musician-block/|dead-url=yes}}</ref> ਬਿਰਲਾ ਦੇ ਟਰੈਕ 'ਆਈ ਡੋਂਟ ਵਾਂਟ ਟੂ ਲਵ' ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਮਿਊਜ਼ਕ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਖਿਰ 'ਚ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/ananya-birla-set-to-launch-her-debut-single/17753153|title=Ananya Birla set to launch her debut single|date=12 November 2016|publisher=Mid-Day|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328231048/https://www.mid-day.com/articles/ananya-birla-set-to-launch-her-debut-single/17753153|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ, "ਲਿਵਿਨ 'ਦ ਲਾਈਫ', ਜਿਮ ਬੀਨਜ਼ (ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਨੇਲੀ ਫੁਟੇਡੋ]], [[ਚੈਰਲ ਕੋਲ]] ਅਤੇ [[ਡੇਮੀ ਲੋਵਾਟੋ]] ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਫਿਲਡੇਲਫੀਆ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਟੂਡਿਓ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/music/ananya-birla-launched-a-single-in-collaboration-with-afrojack-and-jim-beanz/story-D2Ow6kVAzWgQCqLl1wevZI.html|title=Ananya Birla launched a single in collaboration with Afrojack and Jim Beanz|date=14 November 2016|publisher=Hindustan Times}}</ref> "ਲਿਵਿਨ 'ਦ ਲਾਈਫ' 'ਦੀ [[ਡੱਚ]] ਦੇ ਡੀਜੈ ਐਫ਼੍ਰੋਜੈਕ ਦੁਆਰਾ ਰਿਮਿਕਸ ਨੇ '''ਅਨਾਨਿਆ''' ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਿਕੋਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਜੂਨ 2017 ਨੂੰ 14 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/601020/i-love-making-history.html|title='I love making history'|date=13 March 2017|publisher=Deccan Herald}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=iQDXkdH9sbE|title=Livin' the Life by Ananya Birla (Afrojack remix)|publisher=YouTube}}</ref> ਉਸਨੇ ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਸਿੰਗਲ "ਮੀਨਟ ਟੂ ਬੀ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ]] ਉਦਯੋਗ (ਆਈ ਐਮ ਆਈ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲੈਟਿਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ '''ਅਨਾਨਿਆ''' ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੰਗਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਟ੍ਰੈਕ ਨਾਲ ਪਲੇਟੀਨਮ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/ananya-birla-s-meant-to-be-certified-platinum-117112800524_1.html|title=Ananya Birla's 'Meant to be' certified platinum|date=28 November 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 1 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਸਿੰਗਲ "ਹੋਲਡ ਆਨ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। == ਕੈਰੀਅਰ == '''ਅਨਾਇਆ ਬਿਰਲਾ''' ਨੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਵਤੰਤਰ ਮਾਈਕਰੋਫਿਨੈਂਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਿਲਾ ਉਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਤੱਕ, ਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ 70 ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.svatantramicrofin.com/pdf/Ananya-Birla.pdf|title=Making her Mark: Ananya Birla|date=April 2016|publisher=IndianCEO|access-date=2018-03-05|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205061700/https://www.svatantramicrofin.com/pdf/Ananya-Birla.pdf|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਧੀਨ, ਸਵਤੰਤਰ ਨੇ ਬੇਸਟ ਸਟਾਰਟ-ਅਪ (ਸਕੋਕ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਨਜਲਾਜ਼ਨ ਐਂਡ ਡੂੰਪਨਿੰਗ ਐਵਾਰਡ, 2014), ਆਤੰਕ੍ਰਿਤੀ @ ਕੰਮ: ਸਚ ਭਾਰਤ ਸੰਮਨ (ਸਚ ਭਾਰਤ ਸੰਗਮ 2015) ਲਈ ਗੋਲਡ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਨ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਕਾਇਮ [https://www.mhfaindia.com/ ਰੱਖਿਆ] ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ <ref>{{Cite news|url=https://indianceo.in/general/ananya-birla-fortune-talks-success/|title=Ananya Birla paves her own path|date=27 September 2016|publisher=IndianCEO|access-date=5 ਮਾਰਚ 2018|archive-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223024339/https://indianceo.in/general/ananya-birla-fortune-talks-success/|url-status=dead}}</ref> ਬਿਰਲਾ ਐਸੋਚੈਮ ਦੀ ਮਾਈਕਰੋਫਾਇਨੈਂਸ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਹਿ-ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.youngbusinesswomen.in/|title=Young Business Woman 2016|publisher=CNBC TV18|access-date=2018-03-05|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202013511/http://www.youngbusinesswomen.in/|dead-url=yes}}</ref> 2016 ਵਿਚ, ਬਿਰਲਾ ਕੁਰੋਕਾਰਟ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਸਤੂ-ਸੂਚੀ ਆਧਾਰਿਤ ਗਲੋਬਲ ਲਗਜ਼ਰੀ ਈ-ਕਾਮਰਸ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ।<ref name="Forbes India"/> == ਮੁਹਿੰਮ ਕੰਮ == ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਬਿਰਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮਦਦ' ਲਈ ਹੈਲਪ-ਲਾਇਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਪੀੜਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ananya-birla-kumar-mangalam-birla-svatantra-microfinance-build-my-own-legacy/1/667226.html|title=What's in a name: I want to build my own legacy says Ananya Birla|date=13 May 2016|publisher=India Today}}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਈ ਅਤੇ ਸੈੱਟਅੱਪ - ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਐਮਪਾਵਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਐਮਪਾਵਰ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਇਲਾਜ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mpowerminds.com/|title=Mpower homepage|access-date=23 January 2017|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202115437/https://www.mpowerminds.com/|url-status=dead}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਪ ਸਟਾਰ ਅਨਾਇਆ ਬਿਰਲਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਏਜੰਟ: "ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ", 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018 ਗਿਟਾਰਗਰਲਜ਼ [[ਮੈਗਜ਼ੀਨ]]: ਇੰਟਰਵਿਊ ਗਿਟਾਰ ਗਰਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, 2018.<ref>{{Cite web|url=http://guitargirlmag.com/interviews/international-pop-star-ananya-birla-leading-agent-social-change-womens-rights-india-incredibly-powerful-weapon-voice/|title=International Pop Star Ananya Birla, the leading agent of social change and women's rights in India: "We all have an incredibly powerful weapon in our voice", Guitargirlmag.com|website=www.guitargilmag.com|publisher=Guitar Girl Magazine|access-date=February 21, 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9cy080sduq4agkh9vc6q55fr5o31omm 0 104350 837975 641466 2026-04-30T00:17:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837975 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅੰਜੁਮ ਫਕੀਹ|birth_date=June 7, 1996|image =Anjum Fakih, Saas Bahu Aur Saazish (01) (cropped).jpg |birth_place=[[ਭਾਰਤ]]|residence=[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾਂ]], [[ਭਾਰਤ]]|nationality=[[Indian People|ਭਾਰਤੀ]]|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]], [[Model (person)|ਮਾਡਲ]]|years active=2013–ਵਰਤਮਾਨ|years_active=2013–ਵਰਤਮਾਨ|known for=''[[ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ]]''|known_for=''[[ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ]]''|height=5' 10''ft(approx)}} '''ਅੰਜੁਮ ਫਕੀਹ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-used-to-wear-a-burkha-earlier-but-in-2010-i-decided-to-live-my-life-on-my-terms-anjum-fakih-of-kundali-bhagya/articleshow/59386414.cms|title=I used to wear a burkha earlier, but in 2010 I decided to live my life on my terms: Anjum Fakih of Kundali Bhagya}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bikini-television-actresses-in-bikini/Kundali-Bhagya-actress-Anjum-Fakih-rocks-the-bikini-look/photostory/61724431.cms|title=Kundali Bhagya actress Anjum Fakih rocks the bikini look}}</ref>  ਜਿਸ ਨੇ ਐਮਟੀਵੀ ਦੇ ਚੈਟ ਹਾਊਸ, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Time_Quake ਟਾਈਮ ਕਿਓਕ]'',<ref name="Anjum Fakih to play lead in Nilanjana’s next!">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Anjum-Fakih-EPIC-TV-Nilanjana-Manish-Wadhwa-Krishna-Shetty/articleshow/25254377.cms|title=Anjum Fakih to play lead in Nilanjana’s next!|date=5 November 2013|newspaper=[[The Times of India]]|accessdate=2 March 2016}}</ref> and ''ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਂ''.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/rachita-rama-get-married-in-tere-sheher-mein-tv/20150827.htm|title=Rachita, Rama get married in Tere Sheher Mein}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.pinkvilla.com/anjum-fakih-celebrates-her-birthday-tere-sheher-mein-cast-pics|title=Anjum Fakih celebrates her birthday with ‘Tere Sheher Mein’ cast! (PICS)|date=14 September 2015|newspaper=Pink Villa|accessdate=2 March 2016|archive-date=6 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040149/http://www.pinkvilla.com/anjum-fakih-celebrates-her-birthday-tere-sheher-mein-cast-pics|dead-url=yes}}</ref> ਵਰਗੇ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਕੁੰਡਲੀ ਭਾਗਯ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।.<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/shraddha-arya-and-anjum-farikh-roped-kundali-bhagya-381264|title=Shraddha Arya and Anjum Farikh roped in for Kundali Bhagya|website=www.pinkvilla.com|access-date=2017-07-09|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910223907/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/shraddha-arya-and-anjum-farikh-roped-kundali-bhagya-381264|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਇਕੋ ਰਾਜੇ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਰਾ ਪਾਤਰ ਖੇਡੀ. ਅੰਜੁਮ ਫਕੀਹ ਨੇ "ਫੋਰਡ ਸੁਪਰ ਮਾਡਲ" ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।  ਉਸਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/helly-shah-and-anjum-fakih-to-play-parallel-leads-on-devanshi/articleshow/57122647.cms|title=Helly Shah and Anjum Fakih to play parallel leads on Devanshi - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-02-26}}</ref> ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ== ਅੰਜੁਮ ਫਕੀਹ ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸੀਰੀਜ਼ "ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੇਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ "ਟਾਈਮ ਮਸ਼ੀਨ" ਅਤੇ ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਚੈਟ ਹਾਊਸ ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੰਜੁਮ ਨੇ ਪੀਰੀਅਡ ਡਰਾਮਾ "ਏਕ ਥਾ ਰਾਜਾ ਏਕ ਥੀ ਰਾਣੀ" ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰਾਗੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦਸੰਬਰ 2015 'ਚ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 2016 ਤੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਨਾਟਕ ਦੇਵਾਂਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂਸ਼ੀ (ਹੈਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ) ਦੀ ਭੈਣ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.abplive.in/television/meet-the-another-lead-actress-of-colors-tv-show-devanshi-491916|title=Meet the another LEAD ACTRESS of Colors TV show ‘Devanshi’|last=Desk|first=ABP News Web|access-date=2018-03-01|language=en|archive-date=2018-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164623/http://www.abplive.in/television/meet-the-another-lead-actress-of-colors-tv-show-devanshi-491916|dead-url=yes}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2017 ਤੋਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਕੁੰਡਲੀ ਭਾਗਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਫਕੀਹ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕਿਆ-ਪਿਆਰੀ ਲੜਕੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/meet-kundali-bhagya-s-anjum-fakih-the-new-hottie-in-town-1168535-2018-02-13|title=Meet Kundali Bhagya's Anjum Fakih, the new hottie in town|date=2018-02-13|website=India Today|language=en-US|access-date=2018-02-26}}</ref> ਕੁੰਡਲੀ ਭਾਗਿਆ, ਟੀ.ਆਰ.ਪੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, 2016 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀਕਡੇਅ ਲਾਂਚ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dheeraj-dhoopar-starrer-kundali-bhagya-becomes-the-biggest-weekday-launch-since-2016/articleshow/59876265.cms|title=Dheeraj Dhoopar starrer Kundali Bhagya becomes the biggest weekday launch since 2016 - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-03-02}}</ref>, ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਅ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/zee-tv-as-kumkum-bhagya-and-kundali-bhagya-get-together-and-play-holi/19129157|title=Zee TV as Kumkum Bhagya and Kundali Bhagya get together and play Holi|date=2018-02-28|work=mid-day|access-date=2018-03-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜਨ== * [//en.wikipedia.org/wiki/MTV_India MTV India]'s ''[//en.wikipedia.org/wiki/MTV%27s_Chat_House MTV's Chat House]'' * [//en.wikipedia.org/wiki/EPIC_(TV_channel) Epic TV]'s ''[//en.wikipedia.org/wiki/Time_Machine_(TV_series) Time Machine]'' * [//en.wikipedia.org/wiki/Star_Plus Star Plus]' ''[//en.wikipedia.org/wiki/Tere_Sheher_Mein Tere Sheher Mein]'' as Rachita Mathur * [//en.wikipedia.org/wiki/Zee_TV Zee TV]'s ''[//en.wikipedia.org/wiki/Ek_Tha_Raja_Ek_Thi_Rani Ek Tha Raja Ek Thi Rani]'' as Rageshwari * [//en.wikipedia.org/wiki/Colors_TV Colors TV]'s [//en.wikipedia.org/wiki/Devanshi_(TV_series) ''Devanshi''] as Sakshi * [//en.wikipedia.org/wiki/Zee_TV Zee TV]'s ''[//en.wikipedia.org/wiki/Kundali_Bhagya Kundali Bhagya]'' as Srishti '''(2017–Present)''' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *{{IMDb name|id=7851691}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] annrbjn3rewxssgu6g9lngto98fc4tw 0 104694 837898 835713 2026-04-29T19:55:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837898 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ |partof=ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ |image='''ਮੋਟੀ ਲਿਖਤ''' |caption=ਅਲਾਮੋ, 1854 ਵਿੱਚ |date=ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836 |result=ਮੈਕਸੀਕਨ ਜਿੱਤ |}} '''ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ'''(ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836) ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ। 13 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਪੇਜ਼ ਡੇ ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਟੇਨਸੀਅਨ ਡਿਫੈਂਡਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੇਜਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਨ ਅੰਦੋਲਟੀ, ਟੈਕਸਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਲਾਮੋ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ - ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ - ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1836 ਨੂੰ ਸੈਨ ਜੇਕਿਂਟੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕਨ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ। ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਮੈਕਸੀਕਨ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 100 ਟੈਕਸੀਅਨ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਗਿਰਨਾਕ ਗਏ ਸਨ। ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਮਾਂਡਰ ਜੇਮਸ ਬੌਵੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਬੀ ਟ੍ਰੈਵਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਸਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਕਸੀਅਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਗਈ। 23 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ, ਤਕਰੀਬਨ 1500 ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੇਕਸਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੈਕਸਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਅਗਲੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਦੋ ਫੌਜੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗੈਰੀਸਨ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਟਰੈਵਸ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈਆਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੂੰ 100 ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 6 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਮੈਕਸਿਕਨ ਆਰਮੀ ਅਲਾਮੋ ਦੋ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਸਿਕੋ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡਿਫੈਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਰਪਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 182 ਅਤੇ 257 ਟੈਕਸੀਅਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ 600 ਮੈਕਸੀਕਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਗੈਰ-ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਗੋਜਲੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੈਨਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ, "ਦ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫ਼ੌਜ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਣਤੰਤਰ ਟੈਕਸਾਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਈ। [[ਤਸਵੀਰ:Fall-of-the-alamo-gentilz_1844.jpg|alt=A sprawling complex of buildings with low walls sits in a shallow valley overlooked by rolling hills.|right|thumb|300x300px|1844 ਵਿੱਚ ਥੀਓਡੋਰ ਜੈਂਟਿਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਪਤਝੜ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਅਲਾਮੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਲੋਅ ਬੈਰਕਾਂ, ਚੈਪਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਲਾਇਜ਼ਡ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਫੋਰਗ੍ਰਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ<br /> ]] == ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ == === ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0px 0px 10px 1em; float: right;" |+ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਟਾਫ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ<br /> !ਕਮਾਂਡਰ  <br /> !ਫੌਜੀ !ਉਪਕਰਣ |- |ਕੋਸ |350 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ 2&nbsp;ਕੌਰਬਾਰਜ਼ 2&nbsp;axes |- |ਦੁਕੁਏ/ਕੈਸਟ੍ਰਿਲੀਅਨ |400 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਰੋਮਰੋ |400 |6&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਮੋਰਾਲੇਸ |125 |2&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਸੇਸਮਾ |500 ਘੋੜ ਸਵਾਰ |- |ਸੈਨਤਾ ਅਨਾ |400 ਰਾਖਵੇਂ |} 10 ਵਜੇ. 5 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਬਾਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਟੇਕਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿਗਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="todish51">Todish ''et al.'' (1998), p. 51.</ref> ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="edmondson362">Edmondson (2000), p. 362.</ref> ਕੋਸੇ, ਕਰਨਲ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਡੁਕ, ਕਰਨਲ ਜੋਸੇ ਮਾਰੀਆ ਰੋਮੇਰੋ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਜੁਆਨ ਮੋਰੈਲਸ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1800 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="hardin138">Hardin (1994), p. 138.</ref> ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਟਰਨਜ਼ ਕਾਲਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਜਾਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 500 ਮੈਕਸਿਕਨ ਰਸਾਲੇ ਆਲਮੋ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।<ref name="todish50">Todish ''et al.'' (1998), p. 50.</ref> ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ 400 ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ ਕੁੜੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਓਵਰਕੋਅਟਸ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਨੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆ ਨੂੰ ਵੀ।<ref name="lord160">Lord (1961), p. 160.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:AlamoplanF0385.jpg|alt=A manuscript map with a diagram of the Alamo complex. Mexican artillery are shown positioned at the northwest, southwest, and south with their projected trajectory reaching all of the north, west, and south walls.|right|thumb|308x308px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ 1836 ਵਿੱਚ ਜੋਸੇ ਜੁਆਨ ਸਾਂਚੇਜ਼-ਨੈਵਰਰੋ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ. ਸਥਿਤੀ ਐਸ ਕੋਸ ਦੇ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ<br /> ]] === ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈ === ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬੈਰਕਾਂ ਅਤੇ ਚੈਪਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ। ਟੇਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੈਰਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੇਂਟ ਐਂਟੋਨੀਓ ਦਰਿਆ ਲਈ ਬਣੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਜਦੋਂ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਕਵਰ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਈ ਤੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੇਸਮਾ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਟੇਕਸਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੇਜ਼ਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਝੜਪ ਵਿੱਚ 50 ਟੈਕਸੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪਰ ਐਡਮੰਡਸਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੰਬਰ ਵਧਿਆ ਹੈ।<ref name="edmondson368">Edmondson (2000), p. 368.</ref>  [[ਤਸਵੀਰ:FalloftheAlamo.jpg|alt=A man in buckskin clothes holds a rifle over his head. He is surrounded by dead soldiers.|left|thumb|250x250px|ਦ ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦ ਅਲਾਮੋ (1903), ਰਾਬਰਟ ਜੈਨਕਿੰਸ ਓਡਰਨਕਨਕ ਨੇ ਡੇਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਈਫਲ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਹੈ.<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Davy_Crockett_knife.jpg|thumb|250x250px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਡੈਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਚਾਕੂ<br /> ]] === ਟੈਕਸੀਅਨ ਸਰਵਾਈਵਰਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Alamo77dickinson.jpg|alt=Portrait of an unsmiling, middle-aged woman in a voluminous dress. Her hair is piled on the back of her head, with ringlets near her ears. She holds a fan in her hands.|right|thumb|ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਡਿਕਨਸਨ ਐਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੰਤਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਟੈਕਸਟਿਸ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ.<br /> ]] ਟੈਕਸੀਅਨ ਵਿਦਰੋਹ ਉੱਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟ੍ਰਾਵਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਜੋ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।<ref name="petite128">Petite (1998), p. 128.</ref> ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹਰ ਗੈਰ-ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਨਾ ਡਿੱਕਿਨਸਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਧੀ ਐਂਜਲਾਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਡਿਕਸਨ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜੁਆਨਾ ਨੈਵਰਰੋ ਅਲਸਬਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਸੀ। ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਲਵਰ ਪਿਸੋਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="todish55">Todish ''et al.'' (1998), p. 55.</ref><ref name="petite127">Petite (1998), p. 127.</ref> ਅਲਸਬਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜਾਨੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਡਿਕਨਸਨ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਜੋਅ ਨੂੰ ਬੋਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬੇਚਾਰੀ ਸੀ। === ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਅਸਰ === ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, 1836 ਦੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਟੇਕਸਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਗਣਤੰਤਰ ਗਣਿਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਵੈਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟ੍ਰੈਵਸ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਅਲਾਮੌ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਰਾਬਰਟ ਪੋਂਟਰ ਨੇ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਲਾਮੋ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ। ਸੈਮ ਹੁਸੈਨਨ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਲੀਗੇਟਸ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ-ਓਨ-ਦ-ਬ੍ਰੌਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ 400 ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਫੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="edmondson375">Edmondson (2000), p. 375.</ref> 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹਿਊਸਟਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਐਂਡਰਸ ਬਾਰਸੀਨਾਸ ਅਤੇ ਐਂਸੇਲਮੋ ਬਰਗੇਰਸ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪੈਨਿਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ ਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਸੂਸਾਂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ Susannah ਡਿਕਿਨਸਨ ਅਤੇ ਜੋਏ ਗੋਨਲੇਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref name="edmondson376">Edmondson (2000), p. 376.</ref><ref name="nofi138">Nofi (1992), p. 138.</ref> ਮੈਕਸਿਕਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬਸਤੀਆਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਿਊਸਟਨ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।<ref name="todish67">Todish ''et al.'' (1998), p. 67.</ref><ref name="todish68">Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=Note|colwidth=40em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=20em}} == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|title=Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Oklahoma Press|year=1996|isbn=0-8061-2878-X|edition=2nd|location=Norman, OK|author-link=Alwyn Barr}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[University of Oklahoma Press]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Oklahoma Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835|url=https://archive.org/details/texansinrevoltba0000alwy|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Texas Press|year=1990|isbn=0-292-77042-1|location=Austin, TX|oclc=20354408}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1990</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-292-77042-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="oclc" class="cx-template-editor-param-key">OCLC</span><span data-key="oclc" title="Online Computer Library Center number" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="oclc" style="position: relative;">20354408</div></div></div></div> * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Exploring the Alamo Legends|last=Chariton|first=Wallace O.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Republic of Texas Press|year=1990|isbn=978-1-55622-255-9|location=Dallas, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Music of the Alamo|last=Chemerka|first=William H.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Bright Sky Press|year=2009|isbn=978-1-933979-31-1|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|last=Edmondson|first=J.R.|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=1-55622-678-0|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=Johnny Cash and the paradox of American identity|last=Edwards|first=Leigh H.|publisher=Indiana University Press|year=2009|isbn=978-0-253-35292-7|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Glaser|first=Tom W.|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death}} * {{Cite book|title=Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words|url=https://archive.org/details/alamodefendersge0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Eakin Press|year=1990|isbn=0-89015-757-X|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=Eyewitness to the Alamo|url=https://archive.org/details/eyewitnesstoalam0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1996|isbn=1-55622-502-4|location=Plano, TX}} * {{Cite book|title=Battlefields of Texas|url=https://archive.org/details/battlefieldsofte0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1998|isbn=978-1-55622-571-0|location=Plano, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Texian Iliad|url=https://archive.org/details/texianiliadmilit0000hard|last=Hardin|first=Stephen L.|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1994|isbn=0-292-73086-1|location=Austin, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac|url=https://archive.org/details/juandavisbradbur00hens|last=Henson|first=Margaret Swett|publisher=Texas A&M University Press|year=1982|isbn=978-0-89096-135-3|location=College Station, TX}} * {{Cite book|title=James Bowie Texas Fighting Man: A Biography|url=https://archive.org/details/jamesbowietexasf0000hope|last=Hopewell|first=Clifford|publisher=Eakin Press|year=1994|isbn=0-89015-881-9|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">James Bowie Texas Fighting Man: A Biography</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Hopewell</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Clifford</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-89015-881-9</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions|url=https://archive.org/details/alamotracesnewev0000lind|last=Lindley|first=Thomas Ricks|publisher=Republic of Texas Press|year=2003|isbn=1-55622-983-6|location=Lanham, MD}} * {{Cite book|title=A Time to Stand|last=Lord|first=Walter|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1961|isbn=0-8032-7902-7|location=Lincoln, NE|author-link=Walter Lord}} * {{Cite book|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|last=Manchaca|first=Martha|publisher=University of Texas Press|year=2001|isbn=0-292-75253-9|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=The Alamo|last=Myers|first=John Myers|publisher=University of Nebraska Press|year=1948|isbn=0-8032-5779-1|location=Lincoln, NE}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">John Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Nebraska Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1948</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8032-5779-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Lincoln, NE</div></div></div></div> * {{Cite book|title=The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History|url=https://archive.org/details/alamotexaswarofi0000nofi_t4e3|last=Nofi|first=Albert A.|publisher=Combined Books, Inc.|year=1992|isbn=0-938289-10-1|location=Conshohocken, PA|author-link=Albert Nofi}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Nofi</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Albert A.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Combined Books, Inc.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-938289-10-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Conshohocken, PA</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Albert Nofi</div></div></div></div> * {{Cite book|title=1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence|url=https://archive.org/details/1836factsaboutal0000peti|last=Petite|first=Mary Deborah|publisher=Savas Publishing Company|year=1999|isbn=1-882810-35-X|location=Mason City, IA}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Petite</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Mary Deborah</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Savas Publishing Company</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1999</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-882810-35-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Mason City, IA</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Schoelwer|first=Susan Prendergast|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|location=Dallas, TX}} * {{Cite book|title=After the Alamo|url=https://archive.org/details/afteralamo0000scot|last=Scott|first=Robert|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=978-1-55622-691-5|location=Plano, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">After the Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Scott</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Robert</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Republic of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2000</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-55622-691-5</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Plano, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=13 Days to Glory: The Siege of the Alamo|url=https://archive.org/details/13daystoglorysie0000tink|last=Tinkle|first=Lon|publisher=Texas A&M University Press|year=1985|isbn=0-89096-238-3|location=College Station, TX|author-link=Lon Tinkle}}. Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958 * {{Cite book|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|url=https://archive.org/details/alamosourcebook10000todi|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|publisher=Eakin Press|year=1998|isbn=978-1-57168-152-2|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Timothy J.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last2" class="cx-template-editor-param-key">Last name 2</span><span data-key="last2" title="The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last2" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first2" class="cx-template-editor-param-key">First name 2</span><span data-key="first2" title="Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first2" style="position: relative;">Terry</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last3" class="cx-template-editor-param-key">Last name 3</span><span data-key="last3" title="The surname of the third author; don't wikilink, use 'authorlink3'." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last3" style="position: relative;">Spring</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first3" class="cx-template-editor-param-key">First name 3</span><span data-key="first3" title="Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first3" style="position: relative;">Ted</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1998</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-57168-152-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] 32l21k3yjyr7t7sq0cnj6bko36mtzl4 0 104847 837950 835599 2026-04-29T21:24:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837950 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ|title=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ|succession=ਫੇਰਘਾਨਾ ਵੈਲੀ ਦੀ ਰਾਣੀ<br>ਸਮਰਕੰਦ ਦੀ ਰਾਣੀ|reign={{circa}} 1507 – 1509|consort=yes|spouse=[[ਬਾਬਰ]]|issue=ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] ''(ਜਨਮ ਤੋਂ)''|father=[[ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ]]|mother=ਹਬੀਬਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ|death_date={{circa}} 1509|death_place=[[ਕਾਬੁਲ]], [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]]|religion=[[ਇਸਲਾਮ]]}} '''ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ''' (ਮੌਤ 1509) ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ, ਫੇਰਘਨਾ ਵੈਲੀ  ਅਤੇ [[ਸਮਰਕੰਦ]] ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੀ, [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਬਾਬਰ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਮਸੂਮਾ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਤਿਮੁਰਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਬਰ ਦੇ ਚਾਚਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ, [[ਸਮਰਕੰਦ]] ਅਤੇ [[ਬੁਖ਼ਾਰਾ]] ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਤਿਮੁਰਿਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਸਮਰਕੰਦ ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੰਜਵੀ ਪਤਨੀ ਹਬੀਬਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ, ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਅਘੁਨ ਦੀ ਭਾਣਜੀ, ਦੀ ਪੰਜਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਿਹਰ ਨਿਗਾਰ ਖਾਨੁਮ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਾਂ [[ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਨਿਗਾਰ ਖ਼ਾਨਮ]] ਦੀ ਭੈਣ, ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਆਇਸ਼ਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗ਼ਮ]] ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ, ਆਇਸ਼ਾ ਬਾਬਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਰਾਬੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲਈ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Memoirs of Zehir-ed-Din Muhammed Baber, Emperor of Hindustan|url=https://archive.org/details/memoirszehiredd00bbgoog|last=Bābur (Mogulreich, Kaiser), John Leyden, William Erskine|publisher=Longman|year=1826|pages=[https://archive.org/details/memoirszehiredd00bbgoog/page/22 22]–3}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) </ref> == ਮੌਤ == ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=History of India Under Baber|url=https://archive.org/details/historyofindiaun0000will|last=William Erskine|date=January 1, 1994|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-8-171-56032-5|pages=[https://archive.org/details/historyofindiaun0000will/page/526 526]}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਰਾਣੀ ਮਸੂਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ, ਫ਼ਰਜ਼ਾਨਾ ਮੂਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ "ਬਾਬਰ: ਦ ਫਰਸਟ ਮੁਗਲ ਇਨ ਇੰਡੀਆ" ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] 530rwlxsox9ok8ndnqj43u3br6ycfkn 0 104886 837892 417960 2026-04-29T19:49:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837892 wikitext text/x-wiki '''ਰੋਮਨ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ ਸੈਨੇਟ''' ਪੁਰਾਤਨ ਰੋਮ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਇਹ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਕੌਸ਼ਲ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਸਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਮਜਿੰਸਟਰੇਟ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਗਰੀਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਪੋਲੀਬੀਅਸ]] ਮੁਤਾਬਕ ਰੋਮਨ ਸੈਨੇਟ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੋਮਨ ਸ਼ੈਸਰ ਹੀ ਫ਼ੌਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਰੋਮ ਅਸੈੰਬਲੀ ਕੋਲ ਚੋਣਾਂ ਕਰਨ ਵਾਉਂਣ, ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆ ਵਿਚ ਜ਼ੁਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੈਨੇਟ ਧਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦੋਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਰੋਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ 509 ਬੀਸੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲ ਮੁੱਖ ਮੈਿਜਸਟਰ੍ੇਟਸ ਹੀ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਸੈਨੇਟਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਟਾਉਂਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਲਗਭਗ 318 ਬੀਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੂਸਰੇ ਮੈਿਜਸਟਰ੍ੇਟਸ ਕੋਲ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਰੋਮ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਹੀਆ। ਸ਼ੈਸਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਿਜਸਟਰ੍ੇਟਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਾਰਨ ਲਈ ਨਵੇ ਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸੀ।ਸੇਨੇਟ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ੈਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਬਖੇੜੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਾਲਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕੋਲ ਰੋਮ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ 'ਚ ਧਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਅਿਧਕਾਰ ਵੀ ਸੈਨੇਟ ਕੋਲ ਸੀ। ਐਮਰਜ਼ੈਂਸੀ ਸਮੇਂ ਸੇਨੇਟ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਿਕਟੇਟਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਡਿਕਟੇਟਰ ਨੂੰ 202 ਬੀਸੀ 'ਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਿਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਡਿਕਟੇਟਰ ਨਾਗਰਿਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== *{{Cite book|author=Abbott, Frank Frost|year=1901|title=A History and Description of Roman Political Institutions|publisher=Elibron Classics|isbn=0-543-92749-0}} *{{Cite book|author=Byrd, Robert|year=1995|title=The Senate of the Roman Republic|url=https://archive.org/details/senateofromanrep0000robe|publisher=US Government Printing Office Senate Document 103–23|isbn=0-16-058996-7}} {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] g2gccvg36mpfdr64lre8c598nfe8rf8 0 106231 837881 835579 2026-04-29T19:28:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837881 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਪੰਡਿਤ ਰਮਾਬਾਈ|image=File:Pandita Ramabai Sarasvati 1858-1922 front-page-portrait.jpg|caption=ਪੰਡਿਤ ਰਮਾਬਾਈ ਸਰਸਵਤੀ|birth_name=ਰਮਾਬਾਈ ਡੋਂਗਰੇ|birth_date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1858|birth_place=[[ਕਨਾਰਾ|ਕਨਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮਦ੍ਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਨਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]|death_date={{d-da|5 April 1922|23 April 1858}}|death_place=[[ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਨਸੀ]], ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|occupation=ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ|notable works=''ਇੱਕ ਉੱਚ-ਜਾਤ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ''}} '''ਪੰਡਿਤਾ ਰਮਾਬਾਈ ਸਰਸਵਤੀ''' (23 [[ਅਪਰੈਲ]] 1858 – 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ]], ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਜੇਤੂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਤਾ ਸੀ। [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਰਾਮਾਬਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਤੌਰ ਇੱਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸਰਸਵਤੀ]] ਕਾਰਨ "ਪੰਡਿਤ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name="WHN">{{Cite web|url=https://womenshistorynetwork.org/womens-history-month-pandita-ramabai/|title=Women’s History Month: Pandita Ramabai|date=March 11, 2011|website=Women's History Network}}</ref> ਪੰਡਿਤ ਰਮਾਬਾਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹਿੱਤਾਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੇੱਤੂ ਸੀ। ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਾਬਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ [[1889]] ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ 10 ਮਹਿਲਾ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>https://www.academia.edu/4481937/Indian_Christianity_and_National_Movements</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.importantindia.com/15397/short-biography-of-pandita-ramabai/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-02 |archive-date=2018-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207235117/https://www.importantindia.com/15397/short-biography-of-pandita-ramabai/ |dead-url=yes }}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪੰਡਿਤ ਰਮਾਬਾਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਤੌਰ ਰਾਮਾ ਡੋਂਗਰੇ [[23 ਅਪ੍ਰੈਲ]], [[1858]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|title=Overlooked No More: Pandita Ramabai, Indian Scholar, Feminist and Educator|last=Khan|first=Aisha|newspaper=The New York Times|date=14 November 2018|url=https://www.nytimes.com/2018/11/14/obituaries/pandita-ramabai-overlooked.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=WHN |date=2011-03-11 |title=Women's History Month: Pandita Ramabai |url=https://womenshistorynetwork.org/womens-history-month-pandita-ramabai/ |access-date=2025-07-23 |website=Women's History Network |language=en-GB}}</ref> ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡੋਂਗਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਡੋਂਗਰੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1877 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਮਾਬਾਈ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮਾਬਾਈ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>''My Story'' by Pandita Ramabai. Pub: Christian Institute for Study of Religion and Society, Bangalore.</ref> 1878 ਵਿੱਚ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਪੰਡਿਤ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ|ਸਰਸਵਤੀ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="icwhp">{{Cite web|url=http://www.icwhp.org/cameo-pandita-ramabai-story.html|title=Intl' Christian Women's History Project & Hall of Fame|publisher=Icwhp.org|access-date=2015-05-15}}</ref> ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸੁਧਾਰਕ ਕੇਸ਼ਵ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦਿੱਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।1880 ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਬਾਈ ਨੇ ਬੰਗੀ ਵਕੀਲ, ਬਿਪੀਨ ਮੇਧਵੀ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਲਾੜਾ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਕਯਥਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਹ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਖੇਤਰੀ  ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਉਮਰ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਨਵੰਬਰ 1880 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਮਨੋਰਮਾ ਸੀ। ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ1882 ਵਿੱਚ, ਮੇਧਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.utc.edu/Faculty/Sarla-Murgai/biography/freedomfighters.htm#Pandita|title=Sarla R. Murgai|publisher=Utc.edu|access-date=2015-05-15|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106223415/https://www.utc.edu/faculty/sarla-murgai/#Pandita|url-status=dead}}</ref> == ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀ == ਜਦੋਂ 1882 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ। ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਨੱਬੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਆਦਮੀ ਔਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਗਲਤੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਉਸਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਮਾਬਾਈ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸਦਾ ਫਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਡਫਰਿਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਲਾ ਡਾਕਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ, ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਈਸਾਈ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਂਗਲੀਕਨ ਨਨਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਦ ਵਰਜਿਨ (CSMV) ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਸਤ੍ਰੀ ਧਰਮ ਨੀਤੀ ("ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕਤਾ", 1882) ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਸੀਐਸਐਮਵੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕਾਂ ਨਾਲ, ਰਮਾਬਾਈ 1883 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਗਈ; ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਬੋਲ਼ੇਪਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/11/14/obituaries/pandita-ramabai-overlooked.html|title=Overlooked No More: Pandita Ramabai, Indian Scholar, Feminist and Educator|date=14 November 2018|work=The New York Times|access-date=26 March 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>Kosambi, M., 1988. Women, emancipation and equality: Pandita Ramabai's contribution to women's cause. Economic and political weekly, pp. WS38-WS49.{{JSTOR|4393987}}</ref> ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਜੋ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਵਧਦਾ ਮੋਹਭੰਗ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ। ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ, ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਉੱਚ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਆਦਮੀ, ਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਕਿ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਬੁਰੀਆਂ, ਭੂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀਆਂ, ਝੂਠ ਜਿੰਨੀਆਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।"<ref>{{Cite book|last=Ramabai|first=Pandita|title=A Testimony|publisher=[[Ramabai Mukti Mission]]|year=1977 |orig-year=1907|location=Kedgaon}}</ref> ਰਮਾਬਾਈ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਐਂਗਲੀਕਨ "ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ" ਨਾਲ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਸਟਰ ਗੇਰਾਲਡਾਈਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ: ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਐਂਗਲੀਕਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਤਰਕਹੀਣ ਮੰਨਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਏਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ,<ref>{{Cite book|last=Viswanathan|first=Gowri|title=Outside the Fold: Conversion, Modernity, and Belief|url=https://archive.org/details/outsidefoldconve0000visw|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=978-0691058993|location=Princeton, NJ}}</ref> ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਸਲੀਬ 'ਤੇ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Kent|first=Eliza|title=The Routledge Handbook of Hindu-Christian Relations|publisher=[[Routledge]]|year=2021|isbn=9781003139843|editor-last=Bauman|editor-first=Chad M|location=New York|pages=250–251|chapter=Gender and the Social Boundaries between 'Hindus' and 'Christians'}}</ref> 1886 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਡੀਨ ਡਾ. ਰੇਚਲ ਬੋਡਲੀ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਟਰ, ਆਨੰਦੀਬਾਈ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ।<ref>{{cite book|last1=Jayawardena|first1=Kumari|title=The white woman's other burden: Western women and South Asia during British colonial rule|url=https://archive.org/details/whitewomansother0000jaya|date=1995|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-91104-7|page=[https://archive.org/details/whitewomansother0000jaya/page/56 56]}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦ ਹਾਈ-ਕਾਸਟ ਹਿੰਦੂ ਵੂਮੈਨ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ, ਡਾ. ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਦ ਹਾਈ-ਕਾਸਟ ਹਿੰਦੂ ਵੂਮੈਨ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਦੁਲਹਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਸ਼ਣ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ, ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ 60,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Shah|first=A.B.|title=The Letters and Correspondence of Pandita Ramabai. Compiled by Sister Geraldine|publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture|year=1977|location=Bombay|page=xxi}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਰਮਾਬਾਈ ਜੁਲਾਈ 1887 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਫ੍ਰੈਗੇਟ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਵਿਲਾਰਡ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਵਿਲਾਰਡ ਨੇ ਰਮਾਬਾਈ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1887 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਟੈਂਪਰੈਂਸ ਯੂਨੀਅਨ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੂਨ 1888 ਵਿੱਚ WCTU ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ। WCTU ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਮੈਰੀ ਗ੍ਰੀਨਲੀਫ ਕਲੇਮੈਂਟ ਲੀਵਿਟ, ਜਦੋਂ ਰਮਾਬਾਈ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1893 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮਾਬਾਈ ਭਾਰਤ ਦੇ WCTU ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal |last1=Osborne |first1=Lori |editor1-last=Waldschmidt-Nelson |editor1-first=Britta |editor2-last=Schuler |editor2-first=Anja |title=The World Woman's Christian Temperance Union: An Early Transnational Women's Organization and its Work in India, 1883–1900 |journal=Bulletin of the German Historical Institute Washington, Supplement |date=2017 |volume=13 |pages=129–142 |url=https://legacy.ghi-dc.org/fileadmin/user_upload/GHI_Washington/Publications/Supplements/Supplement_13/129.pdf |access-date=20 October 2020 |trans-title=Forging Bonds Across Borders: Transatlantic Collaborations for Women's Rights and Social Justice in the Long Nineteenth Century |archive-date=22 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022194336/https://legacy.ghi-dc.org/fileadmin/user_upload/GHI_Washington/Publications/Supplements/Supplement_13/129.pdf |url-status=dead }}</ref> 1889 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਦਨ ​​ਨਾਮਕ ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਐਮ.ਜੀ. ਰਾਨਾਡੇ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੁਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਸਰਕਲਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਗੁਆ ​​ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੇਦਗਾਓਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 1896 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਰਮਾਬਾਈ ਨੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਘਰ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਾਲ ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। 1900 ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 1,500 ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਸ਼ੂ ਸਨ। ਸੱਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਣਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖੀ ਔਰਤ, ਉਸਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਮੂਲ ਇਬਰਾਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ - ਮਰਾਠੀ - ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref>Johnson, R.B., 2008. The Biblical Theological Contribution of Pandita Ramabai: A Neglected Pioneer Indian Christian Feminist Theologian. Ex Auditu-Volume 23: An International Journal for the Theological Interpretation of Scripture, 23, p.111.[https://books.google.com/books?id=zU77DwAAQBAJ&dq=ramabai+bible+greek+marathi&pg=PA111]</ref> ਪੰਡਿਤਾ ਰਮਾਬਾਈ ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋੜਵੰਦ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.gracevalley.org/teaching/2010/Untold_Tale_Revival_Pandita_Ramabai.html |title=Untold Tale of Revival: Pandita Ramabai &#124; Grace Valley Christian Center |publisher=Gracevalley.org |access-date=15 May 2015}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੇਂਟੇਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਪੈਂਟੇਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ 1906 ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਜ਼ੂਸਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕਲੇ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪੈਂਟੇਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਈਸਾਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੀਬਰ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਨੋ-ਭੌਤਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਮਿੰਨੀ ਅਬਰਾਮਸ, ਰਾਮਾਬਾਈ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੂਨ 1905 ਵਿੱਚ, ਅਜ਼ੂਸਾ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਤੋਂ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਮੈਟਰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਡੌਰਮਿਟਰੀ 'ਤੇ ਆਈ ਜੋ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕਬਾਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite journal |last=McGee |first=Gary B. |date=1999 |title="Latter Rain" Falling in the East: Early-Twentieth-Century Pentecostalism in India and the Debate over Speaking in Tongues |url=https://archive.org/details/sim_church-history_1999-09_68_3/page/648 |journal=Church History |volume=68 |issue=3 |pages=648–665|doi=10.2307/3170042 |jstor=3170042 |s2cid=162798722 }}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਕਲ ਬਰਗੰਡਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Bergunder |first=Michael |title=The South Indian Pentecostal Movement in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/southindianpente0000berg |publisher=William B. Eerdmans Publishing Company |year=2008}}</ref> ਇਹ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰਾਂ, ਪੈਂਫਲੇਟਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਜੋ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਿਸ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ "ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ" ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ "ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ" ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਦਗਾਓਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ।[29] [[File:Pandita Ramabai, Manoramabai, and European workers and friends.jpg|thumb|Pandita Ramabai, Manorama, European and American Missionary supporters]] == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਡਿਤਾ ਰਾਮਾਬਾਈ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਿਪਿਨ ਬਿਹਾਰੀ ਮੇਧਵੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਜਾਤੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੰਡਿਤਾ ਰਾਮਾਬਾਈ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰਮਾ ਬਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਡਟੀ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਮਨੋਰਮਾ ਬਾਈ ਨੂੰ ਸੀਐਸਐਮਵੀ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਂਟੇਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੋਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਰਮਾਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਰਦਾ ਸਦਨ ​​ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ 1912 ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਛੜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਗੁਲਬਰਗਾ (ਹੁਣ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 1920 ਵਿੱਚ ਰਮਾਬਾਈ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਨੋਰਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 1921 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਰਾਮਾਬਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1922 ਨੂੰ, ਰਾਮਾਬਾਈ ਖੁਦ 63 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੈਪਟਿਕ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਕਾਰਨ ਮਰ ਗਈ।<ref>''Panditha Ramabai Sarasvathi'' – Book in Kannada (1962) Pub by Christ Sahitya Sangha, Bangalore</ref> == ਰਮਾਬਾਈ ਸਰਕਲ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ == [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਤ ਵਿੱਚ ਰਮਾਬਾਈ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। "ਮੈਂ ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਜੋ ਰਮਾਬਾਈ ਸਰਕਲ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਬੱਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਇੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਟੀਆ ਝੂਠਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦਾ ਈਸਾਈ ਹਨ!"<ref>Vivekanada, [http://www.advaitaashrama.org/cw/volume_6/epistles_second_series/061_mrs_bull.htm Ramabai circles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005014548/http://www.advaitaashrama.org/cw/volume_6/epistles_second_series/061_mrs_bull.htm |date=2018-10-05 }} (1895)</ref><ref>Vivekanada, ''[https://books.google.com/books?id=IdNpCgAAQBAJ The Complete Works of Swami Vivekananda]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == [[File:Pandita Ramabai 1989 stamp of India.jpg|thumb|Ramabai on a 1989 stamp of India]] * ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਖੇ "ਪੰਡਿਤ" ਅਤੇ "ਸਰਸਵਤੀ" (ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ) ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੁਨਰ ਲਈ * ''ਕੈਸਰ-ਇ-ਹਿੰਦ'' ਦਾ ਤਮਗਾ ਦੇਕੇ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1919 ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Butler (1922), [https://archive.org/details/panditaramabais00butlgoog/page/n98 p. 83]</ref> * ਉਹ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ [[ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ [[ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਕੈਲੰਡਰ (ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ)|ਯਾਦ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=27 March 2021|website=The Church of England|language=en}}</ref> * 26 ਅਕਤੂਬਰ 1989 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |url=http://postagestamps.gov.in/Stamps_List.aspx |title=Indian Postage Stamps 1947–2000 |publisher=Department of Posts, Ministry of Communications, Government of India |access-date=9 April 2019 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121210123/http://postagestamps.gov.in/Stamps_List.aspx |url-status=dead }}</ref> * ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੜਕ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣਵਾਈ ਗਈ। ਜੋ ਸੜਕ ਹੁਗਸ ਰੋਡ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਚੌਂਕ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤਾ ਰਮਾਬਾਈ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਸਰੋਤ == * Helen S. Dyer, ''Pandita Ramabai: the story of her life'' (1900) [https://books.google.com/books?id=wHo4AAAAMAAJ online] * Pandita Ramabai, ''Pandita Ramabai's American Encounter: The Peoples of the United States'' (1889), still in print. * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/panditaramabaisa00butluoft#page/n5/mode/2up|title=Pandita Ramabai Sarasvati: Pioneer in the movement for the education of the child-widow of India|last=Clementina Butler|publisher=Fleming H. Revell Company, New York|year=1922}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;">https://archive.org/stream/panditaramabaisa00butluoft#page/n5/mode/2up</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Pandita Ramabai Sarasvati: Pioneer in the movement for the education of the child-widow of India</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Clementina Butler</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Fleming H. Revell Company, New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1922</div></div></div></div> * Jay Riley Case, "An Unpredictable Gospel" (New York: Oxford University Press, 2012) == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.jeevanmarg.com/testimonies/pandita-ramabai-founder-of-mukti-mission/ ਪੰਡਿਤਾ ਰਬਾਬਾਈ ਦੀ ਜੀਵਨ ਗਵਾਹੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624004608/http://www.jeevanmarg.com/testimonies/pandita-ramabai-founder-of-mukti-mission/ |date=2011-06-24 }} * [http://www.saadigitalarchive.org/entity/pandita-ramabai ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ ਡਿਜੀਟਲ ਅਰਕਾਇਵ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤਾ ਰਬਾਬਾਈ ਸਮੱਗਰੀ (SAADA)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.knoxpcea.org.au/index.php?option=com_content&view=article&id=72:the-story-of-ramabai&catid=40:church-history&Itemid=93/ ਰਾਮਬਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305200017/http://www.knoxpcea.org.au/index.php?option=com_content&view=article&id=72%3Athe-story-of-ramabai&catid=40%3Achurch-history&Itemid=93%2F |date=2018-03-05 }} * [http://www.mukti-mission.org/mukti/History.htm ਮੁਕਤੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021141312/http://mukti-mission.org/mukti/History.htm |date=2013-10-21 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1858]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] g7oq9xlyq0qc3tzad7fdpe65x9v6tbc 0 106282 837880 837746 2026-04-29T19:27:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837880 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian | name = ਵੂਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ | image = Whoopi Goldberg at a NYC No on Proposition 8 Rally.jpg |image_size = 300px | caption = ਵੂਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ 2008 ਵਿੱਚ | birth_name = ਕਾਰਿਨ ਈਲੇਨ ਜਾਨਸਨ | birth_date = {{birth date and age|1955|11|13}} | birth_place = [[ਮੈਨਹਟਨ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂਐਸ | active = 1982{{ndash}} ਵਰਤਮਾਨ | medium = [[ਸਟੈਂਡਅਪ]], [[ਫਿਲਮ]], [[ਟੀਵੀ]], [[ਥਿਏਟਰ]], [[ਬੁੱਕਸ]] | genre = [[ਨਿਰਖ ਕਾਮੇਡੀ]],[[ਬਲੈਕ ਕਾਮੇਡੀ]], [[ਅਪਮਾਨ ਕਾਮੇਡੀ]],[[ਪੜਯਥਾਰਥ ਹਿਊਮਰ]], [[ਪਾਤਰ ਕਾਮੇਡੀ]], [[ਵਿਅੰਗ]] | subject = [[ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤੀ]], [[ਰੇਸ ਰੀਲੇਸ਼ਨਜ਼]], [[ਨਸਲਵਾਦ]], [[ਵਿਆਹ]], [[ਸੈਕਸ]], [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ]], [[ਪੌਪ ਸਭਿਆਚਾਰ]], [[ਵਰਤਮਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ]] | influences = [[Richard Pryor]],<ref name="dead">''[[Richard Pryor: I Ain't Dead Yet|Richard Pryor: I Ain't Dead Yet, #*%$@!!]]'', 2003, [[Comedy Central]]</ref> [[George Carlin]],<ref>{{cite web|url=http://www.nypl.org/audiovideo/tribute-george-carlin-hosted-whoopi-goldberg|title=A Tribute to George Carlin hosted by Whoopi Goldberg|publisher=New York Post|date=March 24, 2010|accessdate=May 31, 2016}}</ref> [[Carol Burnett]], [[Woody Allen]], [[Bill Cosby]], [[Judy Garland]] | spouse = {{marriage|ਐਲਵਿਨ ਮਾਰਟਿਨ<br/>|1973|1979|reason=divorced}}<br/>{{marriage|David Claessen<br/>|1986|1988|reason=divorced}}<br/>{{marriage|Lyle Trachtenberg<br/>|1994|1995|reason=divorced}} | children = [[ਅਲੈਕਸ ਮਾਰਟਿਨ|ਐਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮਾਰਟਿਨ]] }} '''ਕਾਰਿਨ ਈਲੇਨ ਜਾਨਸਨ''' (ਜਨਮ 13 ਨਵੰਬਰ, 1955),<ref name="tvg">{{Cite news|url=http://www.tvguide.com/celebrities/whoopi-goldberg/bio/179004|title=Whoopi Goldberg|work=[[TV Guide]]|access-date=July 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708141255/http://www.tvguide.com/celebrities/whoopi-goldberg/bio/179004|archive-date=July 8, 2015|dead-url=yes}}</ref> ਜਾਣਿਆ ਕਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ '''ਵੂਪੀ ਗੋਲਡਬਰਗ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।  ਉਸ ਨੂੰ 13 ਐਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਮਨੋਰੰਜਨਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਕਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।  ਗੋਲਡਬਰਗ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀਲ੍ਹੀ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਨਾਟਕ ਫਿਲਮ ‘ਦ ਕਲਰ ਪਰਪਲ’ (1985) ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾੜੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਔਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ]] ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਫੈਨਟਸੀ ਫਿਲਮ 'ਗੌਸਟ' (1990) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਮਨੋਰੋਗੀ ‘ਓਡੇ ਮੇ ਚੇਨ ਬ੍ਰਾਉਨ’ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਗੋਲਡਵਗਗ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਜਿੱਤਿਆਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸੀ।  == ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == 13 ਨਵੰਬਰ 1955 ਨੂੰ ਮੈਨਹਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਬੈਪਟਿਸਟ ਪਾਦਰੀ, ਰੌਬਰਟ ਜੇਮਸ ਜਾਨਸਨ, ਜੂਨੀਅਰ (4 ਮਾਰਚ, 1930 - 25 ਮਈ 1993), <ref>Whoopi Goldberg: her journey from poverty to megastardom by James Robert Parish Carol Pub. Group, 1997 - 390, p. 282</ref> ਅਤੇ ਇਕ ਨਰਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਐਮਾ ਜਾਨਸਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਹੈਰਿਸ; 21ਸਤੰਬਰ 1931 - 29 ਅਗਸਤ 2010), ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। <ref>https://familysearch.org/pal:/MM9.1.1/JT28-744 accessed August 17, 2014</ref> <ref name="clergyman">{{Cite book|title=Black Women in America|url=https://archive.org/details/blackwomeninamer0003unse|last=Clark Hine|first=Darlene|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2005|edition=Second|location=Oxford; New York|page=[https://archive.org/details/blackwomeninamer0003unse/page/530 531]|oclc=192019147}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/film/92/Whoopi-Goldberg.html|title=Whoopi Goldberg Biography|year=2008|website=filmreference|access-date=May 17, 2008}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਲਸੀਆ-ਇਲੀਅਟ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਲਡਬਰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ "ਸਖਤ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਔਰਤ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੱਕਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਸੀ। <ref name="cigar">{{Cite news|url=http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Archives/CA_Show_Article/0,2322,830,00.html|title=Whoopi's Revenge|last=Paul Chutkow|work=Cigar Aficionado|access-date=May 17, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303051934/http://www.cigaraficionado.com/Cigar/CA_Archives/CA_Show_Article/0%2C2322%2C830%2C00.html|archive-date=March 3, 2008|dead-url=yes|year=1993}}</ref> ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਕਲਾਈਡ (ਅੰ. 1949 - 11 ਮਈ 2015) ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਐਨਿਉਰਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.closerweekly.com/posts/whoopi-goldberg-absent-from-the-view-after-brother-dies-of-a-brain-aneurysm-58351|title=Whoopi Goldberg Absent from The View After Brother Dies of a Brain Aneurysm|last=Birkinbine|first=Julia|website=Closer Weekly|access-date=15 November 2016|archive-date=16 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116103524/http://www.closerweekly.com/posts/whoopi-goldberg-absent-from-the-view-after-brother-dies-of-a-brain-aneurysm-58351|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://radaronline.com/celebrity-news/whoopi-goldberg-brother-dead-the-view-clyde-k-johnson-death-brain-aneurysm|title=Whoopi Goldberg Brother Dead|access-date=July 8, 2016|year=2015}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸੈਂਟ ਕੋਲੰਬਾ ਦੇ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਫਾਸਵੀਲ, ਜਾਰਜੀਆ, ਪਲੈਟਕਾ, ਫਲੋਰੀਡਾ ਅਤੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ।<ref name="bookref1">{{Cite book|title=In Search of Our Roots: How 19 Extraordinary African Americans Reclaimed Their Past|last=Gates, Jr.|first=Henry Louis|date=January 2009|publisher=Crown|isbn=0-307-38240-0|pages=225–241}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਇਰਵਿੰਗ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਤਮ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nndb.com/people/242/000025167/|title=Whoopi Goldberg|website=nndb.com|access-date=March 3, 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1994-01-04/lifestyle/9312310424_1_whoopi-goldberg-negative-publicity-goldberg-offers|title=Whoopi Goldberg Offers No Apologies|last=Gerstel|first=Judy|date=January 4, 1994|work=Orlando Sentinel|access-date=November 30, 2013|archive-date=ਨਵੰਬਰ 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113175812/http://articles.orlandosentinel.com/1994-01-04/lifestyle/9312310424_1_whoopi-goldberg-negative-publicity-goldberg-offers|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/whoopi-goldberg.html|title=Whoopi Goldberg Biography|publisher=The Biography Channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203071810/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/whoopi-goldberg.html|archive-date=December 3, 2013|dead-url=yes|access-date=November 30, 2013}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] gjg3n6bthymq369qrnrzastfv8b4m1r 0 106628 837953 544178 2026-04-29T21:33:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837953 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ਸੀਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ | nativename = {{rtl-lang |syr|ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ}} ''{{transl|syr|ਲੇਸੇਨਾ ਸੂਰਿਆ}}'' | pronunciation = [[Help:IPA/Aramaic|lɛʃʃɑːnɑː surjɑːjɑː]] | image = Syriac - Estrangelo Nisibin Calligraphy.png | image_size = 200px | imagecaption = | region = [[ਅੱਪਰ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ]], [[ਪੂਰਬੀ ਅਰਬ]]<ref name=east /><ref name=ara /> | era = | ref =<ref name=Angold391>{{Harvnb |Angold|2006|pp=391}}</ref> | familycolor = ਐਫਰੋ ਆਸਟਿਕ | fam2 = | fam3 = | fam4 = | fam5 = | fam6 = | script = | iso2 = | iso2comment = Classical Syriac | iso3 = | iso3comment = Classical Syriac | glotto = | glottorefname = Classical Syriac | notice = IPA }} [[File:Aramaic alphabet.jpg|thumb|300px|[[Aramaic alphabet|ਸੀਰੀਆਈ ਅਰੈਮਿਕ ਅੱਖਰ]]]] {{Special characters | image = Shlama.svg | alt = | link = http://www.bethmardutho.org/meltho/ | special = Syriac text, written from right to left in a cursive style with some letters joined | fix = Help:Multilingual_support#Syriac/Aramaic script | characters = [[Syriac script]] | error = unjoined Syriac letters or other symbols }} '''ਸੀਰੀਆਈ''' / sɪriæk / (ܣܘܪܝܝܐ Leššānā Suryāyā ܠܫܢܐ), ਨੂੰ ਵੀ '''ਸੀਰੀਆਈ ਅਰਾਮੈਕ''' ਜਾਂ '''ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੀਰੀਆਈ'''<ref name="ISO 639-2/RA">{{cite web |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes_name.php?code_ID=511 |title=Documentation for ISO 639 identifier: syc |publisher=ISO 639-2 Registration Authority - Library of Congress |access-date=2017-07-03 |quote=Name: Classical Syriac}}</ref><ref name="ISO 639-3/RA">{{cite web |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=syc |title=Documentation for ISO 639 identifier: syc |publisher=ISO 639-3 Registration Authority - SIL International |access-date=2017-07-03 |quote=Name: Classical Syriac}}</ref> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਮੱਧ ਅਰਾਮੈਕ ਦੀ ਇੱਕ [[ਉਪਭਾਸ਼ਾ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੈ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ [[ਤੁਰਕੀ]], ਉੱਤਰੀ [[ਇਰਾਕ]], ਉੱਤਰੀ [[ਸੀਰੀਆ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਚਰਚਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਖਾਸ ਵਿੱਚ ਮਲਾਨਕਾਰਾ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਸੀਰੀਆ, ਪੂਰਬ, ਸੀਰੀਆਈ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ, ਕਸਦੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਅੱਸੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਕੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name= east>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR25&dq |title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary |first=Clive |last=Holes |year=2001 |pages=XXIV–XXVI}}</ref><ref name= ara>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=mrmJAgAAQBAJ&pg=PA185 |title=The Mediterranean World in Late Antiquity |first=Averil |last=Cameron |year=1993 |page=185}}</ref><ref>{{cite web |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=tsZdAgAAQBAJ&pg=PT253 |title=Tradition and Modernity in Arabic Language and Literature |first=J R |last=Smart |year=2013}}</ref><ref>{{cite web |url=https://books.google.nl/books?id=zdoUNivK_hsC&pg=PA708 |title=The Cambridge Ancient History |volume=13 |first1=Averil |last1=Cameron |first2=Peter |last2=Garnsey |year=1998 |page=708}}</ref> ਐਡੀਸਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੀਰੀਆਈ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 4 ਵੀਂ ਤੋਂ 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਸੀਰੀਆਈ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Beyer |first=Klaus |title=The Aramaic Language: its distribution and subdivisions |url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye |others=John F. Healey (trans.) |year=1986 |location=Göttingen |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht |page=[https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye/page/44 44] |isbn=3-525-53573-2}}</ref><ref>{{cite thesis |type=phd |last=Tannous |first=Jack |title=Syria Between Byzantium and Islam |publisher=Princeton University |year=2010 |page=1}}</ref> ਸੀਰੀਆਈ ਈਸਾਈਅਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੁੱਚੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਮਾਲਾਬਾਰ ਕੋਸਟ<ref name="Indian Express" /> and Eastern [[China]],<ref>{{cite book |last=Ji |first=Jingyi |title=Encounters Between Chinese Culture and Christianity: A Hermeneutical Perspective |year=2007 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-0709-2 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=DxhyQJEUXq4C&pg=PA41}}</ref> ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸੀਹੀ ਮਾਧਿਅਮ, ਸੀਰੀਆਈ ਦਾ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Beeston |first=Alfred Felix Landon |title=Arabic literature to the end of the Umayyad period |year=1983 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-24015-4 |page=497 |url=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC&pg=PA497}}</ref> ਸੀਰੀਆਈ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੀਰੀਆਈ ਈਸਾਈਅਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸੀਰੀਆਈ ਇੱਕ ਮੱਧ ਅਰਾਮੈਕ ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਅਫਰੋਸੈਟਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਾਮੈਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ, ਸੀਰੀਆਈ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ== ਸੀਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਐਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮੈਕ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਧੁਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆਈ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਰਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੀਰੀਆਈ ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।[[File:Syriac Sertâ book script.jpg|thumb|250px|11th-ਸਦੀ ਦੀ ਸੀਰੀਆਈ [[ਹੱਥ ਲਿਖਤ]].]] ==ਸਾਹਿਤਿਕ ਸੀਰੀਆਈ== ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਐਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾਂ ਨੇ ਸੀਰੀਆਈ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਰੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀਰੀਆਂਈ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਸੀਰੀਆਈ, ਪਿਸ਼ਾਟਾ (ܦܫܝܛܬܐ Pishītā) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਫਮਰ ਸੀਰੀਅਨ ਸੀਰੀਅਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਸੀ। ==ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ== ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ, ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਰੀਆਈ ਦੇ 22 ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ। ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਬੰਧੀ ਧੁਨੀਆਂ ਇਹ ਹਨ: {| class="wikitable" style="text-align:center;" class="wikitable" |- | ਲਿਪੀਅੰਤਟ || ''{{transl|syc|[[Aleph|ʾ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Bet (letter)|b]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Gimel|g]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Dalet|d]]}}'' || ''{{transl|syc|[[He (letter)|h]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Waw (letter)|w]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Zayin|z]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Heth|ḥ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Teth|ṭ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Yodh|y]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Kaph|k]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Lamedh|l]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Mem|m]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Nun (letter)|n]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Samekh|s]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Ayin|ʿ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Pe (letter)|p]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Tsade|ṣ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Qoph|q]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Resh|r]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Shin (letter)|š]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Taw|t]]}}'' |- | ਅੱਖਰ | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܐ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܒ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܓ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܕ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܗ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܘ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܙ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܚ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܛ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܝ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܟ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܠ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܡ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܢ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܣ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܥ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܦ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܨ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܩ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܪ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܫ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{lang|syc|ܬ}} |- | ਉਚਾਰਣ | {{IPAblink|ʔ}} | {{IPAblink|b}}, {{IPAblink|v}} | {{IPAblink|g}}, {{IPAblink|ɣ}} | {{IPAblink|d}}, {{IPAblink|ð}} | {{IPAblink|h}} | {{IPAblink|w}} | {{IPAblink|z}} | {{IPAblink|ħ}} | {{IPAblink|tˤ}} | {{IPAblink|j}} | {{IPAblink|k}}, {{IPAblink|x}} | {{IPAblink|l}} | {{IPAblink|m}} | {{IPAblink|n}} | {{IPAblink|s}} | {{IPAblink|ʕ}} | {{IPAblink|p}}, {{IPAblink|f}} | {{IPAblink|sˤ}} | {{IPAblink|q}} | {{IPAblink|r}} | {{IPAblink|ʃ}} | {{IPAblink|t}}, {{IPAblink|θ}} |} ਧੁਨੀਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸੀਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਪੂਰਬੀ ਅਰਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਾਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੀਰੀਆਈ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਟਰੀਮ ਹਨ: ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ। fyhqv5te5juqhw0efkvghi7ql5kve8l 0 106757 837893 829636 2026-04-29T19:49:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837893 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Chapeaux_en_peau_de_castor.jpg|thumb|337x337px|18 ਵੀਂ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ<br />]] [[ਤਸਵੀਰ:Pierre_Auguste_Renoir_-_Woman_in_a_Flowered_Hat_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਹੈਟ ਵਿੱਚ ਔਰਤ, ਰੇਨੋਰ: ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਬਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸਟਰਾ ਟੋਪੀ<br />]] ਇੱਕ '''ਟੋਪੀ''' ਇੱਕ ਸਿਰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਫੈਸ਼ਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵਜੋਂ ਰਸਮੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।<ref>{{cite web|url=http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm|title=The Wearing of Hats Fashion History|author=Pauline Thomas|date=2007-09-08|publisher=Fashion-era.com|accessdate=2011-07-02|archive-date=2018-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524002101/http://www.fashion-era.com/hats-hair/hats_hair_1_wearing_hats_fashion_history.htm|url-status=dead}}</ref> ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ, ਟੋਪ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਸੂਚਕ ਸੀ ਫੌਜੀ ਵਿਚ, ਟੋਪੀ ਕੌਮੀਅਤ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ, ਰੈਂਕ ਜਾਂ ਰੈਜਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤਿਦਾਰ ਟੋਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਸੀਵ ਕੈਪਸ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਮਡ ਟੋਪ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਇਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਾਉਂਟਿਡ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਟੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਹਾਰਡ ਟੋਪੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਅਫਸਰ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਾਊਂਟੀ ਟੋਪੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਸ਼ੰਕਾ ਫਰਹ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਖੱਬਾ-ਡਾਊਨ ਈਅਰਫਾਪਸ ਸਿਰ ਅਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਨਿੱਘੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕੁਝ ਟੋਪ ਪਰਬੂੰਧ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਰਟਾਰ ਬੋਰਡ, ਜੋ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਟੋਪ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੈੱਫ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਗਈ ਟੋਪੀ। ਕੁਝ ਟੋਪੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਕ ਕਾਰਜ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੀ ਪੱਗ। == ਮਸ਼ਹੂਰ ਟੋਪੀ ਨਿਰਮਾਤਾ == [[ਲੰਡਨ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਸੇਮ ਜੇਮਜ਼ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦਾ ਜੇਮਜ਼ ਲਾਕ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਟੋਪ ਦੁਕਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>See Whitbourn, F.: 'Mr Lock of St James's St Heinemann, 1971.</ref> ਇਕ ਹੋਰ 6 ਮੱਛੀ ਸਟਰੀਟ ਹਿੱਲ ਦਾ ਸ਼ਾਰਪ ਐਂਡ ਡੈਵਿਸ ਸੀ।<ref>[https://www.nytimes.com/2016/04/01/fashion/hats-lock-and-co-london.html?_r=0 Centuries of hats]</ref><ref>For an account of the Sharp family's hat-making business, see Knapman, D. – 'Conversation Sharp – The Biography of a London Gentleman, [//en.wikipedia.org/wiki/Richard_Sharp Richard Sharp] (1759–1835), in Letters, Prose and Verse'. [Private Publication, 2004]. British Library.</ref> 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਟੋਪਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਸ਼ਿਲਿੰਗ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉੱਘੇ [[ਬੈਲਜੀਅਮ|ਬੈਲਜੀਅਨ]] ਟੋਪ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਏਲੀਵ ਪੋਂਪਿਲੋ ਅਤੇ ਫੈਬੇਨੇ ਡੇਲਵੀਗਨੇ (ਨਿਯੁਕਤੀਧਾਰਕ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਾਰੰਟ) ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟੌਹੜੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰਾਇਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਿਪ ਟ੍ਰੇਸੀ ਓ ਬੀ ਈ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਆਇਰਿਸ਼ ਮਿਲਨਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਟੌਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹਾਂ ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.rte.ie/ten/2001/0405/treacyp.html|title=Philip Treacy 'Hatforms' at IMMA Thursday|date=5 April 2001|work=[[Raidió Teilifís Éireann]]|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817233050/http://www.rte.ie/ten/2001/0405/treacyp.html|archive-date=August 17, 2012|dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.independent.ie/world-news/royal-wedding/philip-treacy-king-of-royal-wedding-hats-2633003.html Philip Treacy: King of Royal wedding hats] ''Irish Independent'', 2011-04-29</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.brusselslife.be/en/article/brusselslife-with-fabienne-delvigne|title=Brussels life|publisher=Brusselslife.be|access-date=2013-04-15}}</ref> ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਊਬਵੇ-ਟੋਪੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਟੈਟਸਨ ਨੇ ਰਾਇਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਾਉਂਟੇਡ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਟੇਕਸਾਸ ਰੇਂਜਰਾਂ ਲਈ ਹੈੱਡਕੁਆਰਨ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=[[Stetson]] Hats and the John B. Stetson Company 1865–1970|last=Snyder|first=Jeffrey B.|publisher=Schiffer|year=1997|isbn=0-7643-0211-6|location=Atglen|page=[https://archive.org/details/stetsonhatsjohnb0000snyd/page/56 57]}}</ref> ਜੋਹਨ ਕਵਾਨਾਗ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>The Chronicle of Hats in Enjoyable Quotes:, Ida Tomshinsky Xlibris Corporation, 20.05.2013, P. 28</ref> ਇਟਾਲੀਅਨ ਟੋਪੀ ਮੇਕਰ ਬੋਰਸਲਨੀਨੋ ਨੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੈ।<ref>Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia:, Beverly Chico, ABC-CLIO, 03.10.2013, P. 155</ref> == ਸੰਗ੍ਰਹਿ == ਦਾ ਫ਼ਿਲਪੀ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ [[ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਰਾਜ|ਜਰਮਨ]] ਉਦਮਿਕ, ਡਾਇਟਰ ਫ਼ਿਲਿਪੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਰਕਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਦੁਆਰਾ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈਲਥ ਮੁਕਟ ਹੈ। ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ 500 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈਟਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਲਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈੱਡ ਕਵਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਹੈੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਮ ਅਤੇ ਆਈਕਾਨਿਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਲਿਸਟ ਹੈ ਟੋਪੀ ਸਟਾਈਲ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: {| class="wikitable" !ਚਿੱਤਰ !ਨਾਮ !ਵਰਣਨ |- | [[ਤਸਵੀਰ:DarkGreenAscotCapOnHead.jpg|65x65px|Ascot cap]] |'''ਅਸਕੋਟ ਕੈਪ''' |ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪੁਰਸ਼ ਟੋਪੀ, ਫਲੈਟ ਕੈਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸਖਤ ਅਤੇ ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਆਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. |- |[[ਤਸਵੀਰ:Balmoral_bonnet_black.jpg|80x80px|Balmoral bonnet]] |'''ਬਾਲਮੋਰਲ ਬੋਨਟ''' |ਸਕਾਟਿਸ਼ ਹਾਈਲੈਂਡ ਡਾਂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਨੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਬੌਨਟ ਜਾਂ ਟੋਪੀ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Texas_Tech_Red_Raiders_baseball_cap.jpg|60x60px|Baseball cap]] |'''ਬੇਸਬਾਲ ਕੈਪ''' |ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਰਮ, ਲਾਈਟ ਕਪਟ ਕੈਪ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਮੁਕਟ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ-ਪ੍ਰਾਸੈਸਿੰਗ ਬਿੱਲ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Adidas_Beanie.png|60x60px|Adidas Beanie]] |'''ਬੀਅਨੀ''' |ਸਕੂਲੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੁੰਬਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਇੱਕ ਬਰੁਮਿਤ ਟੋਪੀ. ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਪੈਲਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |- | [[ਤਸਵੀਰ:1st_Sardinia_Grenadiers_Bastille_Day_2007_n1.jpg|80x80px|Bearskin]] |'''ਬੇਅਰਸਕਿਨ''' |ਗਾਰਡਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲੀ ਵਰਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਉੱਚੀ, ਫ਼ਰਰੀ ਟੋਪੀ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਕੱਟਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ. ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲਸ ਵਿਖੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਕਈ ਵਾਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ busby ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Austria-GreenBeret.jpg|60x60px|Beret]] |ਬਰੇਟ |ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਲੂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਰਮ ਦੌਰ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਬਲਦਾ ਤਾਜ ਅਤੇ ਤਾਜ-ਫਿਟਿੰਗ ਬ੍ਰਿੰਮਲੇਡ ਹੈੱਡਬੈਂਡ ਸੀ. ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਸਕ ਲੋਕਾਂ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Detail_from_a_painting_of_Napoleon.jpg|61x61px|Bicorne]] |'''ਬਿਕੋਰਨ''' |ਲੰਮੇ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਟਿੱਕੇ ਹੋਏ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਪਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ. ਇੱਕ cocked ਟੋਪੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ 1790 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Bowler Hat sw (fcm).jpg|89x89px|Bowler / Derby]] |'''ਗੇਂਦਬਾਜ਼ / ਡਰਬੀ''' |1850 ਵਿੱਚ ਲੌਕਜ਼ ਆਫ ਸੇਂਟ ਜੇਮਜ਼, ਥੀਸ ਕੋਕ, ਲੀਸਟਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਲ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਰਡ ਖਿੱਚ ਦੀ ਟੋਪੀ ਬਣਾਈ. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਡਰਬੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Greenmustardorangbluechullo.jpg|88x88px|Chullo]] |'''ਚੁਲੋ''' |ਵੁਕੁਨਾ, ਐਲਪਾਕਾ, ਲਾਮਾ ਜਾਂ ਭੇਡ ਦੇ ਉੱਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪੁੱਲਵੀ ਜਾਂ ਬੋਲੀਵਿਆਪੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਨ ਫਲੈਪ.<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2009/01/23/opinion/edverlyn.1-414278.php|title=Season of the chullo|last=Klinkenborg|first=Verlyn|date=2009-02-03|publisher=International Herald Tribune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130103519/http://iht.com/articles/2009/01/23/opinion/edverlyn.1-414278.php|archivedate=January 30, 2009|deadurl=yes|accessdate=2011-07-02}}</ref> |- | [[ਤਸਵੀਰ:Vilmabanky.jpg|84x84px|Cloche hat]] |'''ਕਲੋਚ ਟੋਪੀ''' |ਇੱਕ ਘੰਟੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਟੋਪੀ ਜੋ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ ਟਵੀਟਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:SidBarnesHeadshot.jpg|89x89px|Cricket cap]] |'''ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੋਪੀ''' |ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਰਮ ਟੋਪੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Sombrero-cordobes.jpg|60x60px|Sombrero cordobés]] | {{Nowrap|'''[[Sombrero cordobés|Sombrero Cordobés]]'''}} |ਕੋਰਡੋਬਾ, ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਫਲੈਟ-ਬ੍ਰਾਈਮੀਡ ਅਤੇ ਫਲੈਟ-ਚੋਟੀ ਵਾਲੀ ਟੋਪੀ, ਫਲੈਮੇਂਕੋ ਡਾਂਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰੋ ਵਰਗੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Conical_hat.jpg|80x80px|Conical hat]] |ਸਮੁੰਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਟੋਪੀ |ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਨੀਲ ਸਟ੍ਰਾਅ ਟੋਪੀ ਕਈ ਵਾਰ "ਕੁਲੀਟੀ ਟੋਪੀ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ "ਕੂਲੀ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/Politics/Malema-under-fire-over-slur-on-Indians-20111020|title=Malema under fire over slur on Indians|author=Location Settings|date=2011-10-20|publisher=News24|accessdate=2013-06-16}}</ref><ref>Most current dictionaries do not record any offensive meaning ("an unskilled laborer or porter usually in or from India hired for low or subsistence wages" [http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=coolie Merriam-Webster]) or make a distinction between an offensive meaning in referring to "a person from the Indian subcontinent or of Indian descent" and an at least originally inoffensive, old-fashioned meaning, for example "''dated'' an unskilled native labourer in India, China, and some other Asian countries" ([https://en.oxforddictionaries.com/definition/coolie Compact Oxford English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105094234/https://en.oxforddictionaries.com/definition/coolie |date=2019-01-05 }}). However, some dictionaries indicate that the word may be considered offensive in all contexts today. For example, [http://pewebdic2.cw.idm.fr/ Longman] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061127183935/http://pewebdic2.cw.idm.fr/ |date=2006-11-27 }}'s 1995 edition had "''old-fashioned'' an unskilled worker who is paid very low wages, especially in parts of Asia", but the current version adds "''taboo old-fashioned'' a very offensive word ... Do not use this word".</ref> |- | [[ਤਸਵੀਰ:Cap of American opossum with a raccoon tail (Davy Crockett style).jpg|90x90px|Coonskin cap]] |ਕੋਨੋਸਕਿਨ ਕੈਪ |18 ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕੈਨਡੀਅਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਪੰਚਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਟੋਪੀ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਰੇਕੂਨ ਦੇ ਫਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Hampshire_helmet_constable.jpg|80x80px|Custodian helmet]] |'''ਕਸਟੋਡੀਅਨ ਹੈਲਮਟ''' |ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਰ ਪਹਿਨਣ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਹੈਲਮ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Yellow deerstalker.jpg|60x60px|Deerstalker]] |'''ਡੀਅਰਸਟਾਕਰ''' |ਇੱਕ ਗਰਮ, ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਫਿਟਿੰਗ ਟਵੀਡ ਕੈਪ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਕੰਨ ਫਲੈਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾੜੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਇੱਕਠੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਸ਼ੇਰਲੱਕ ਹੋਮਜ਼ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ - ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Hatt.jpg|60x60px]] |'''ਫੇਡੋਰਾ''' |ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਕੰਢਿਆ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਕਤਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਟੋਪੀ. |- | [[ਤਸਵੀ|60x60px]] |'''ਫੇਜ਼ ''' |ਲਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟੋਪੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਰਬ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Chapeau_berger_Peul-Institut_d'ethnologie_de_Strasbourg-2.jpg|60x60px]] |'''ਫੁਲਾਨੀ ਹੈਟ''' |ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸੇ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਕਲੀਨਿਕ ਫੈਨਟਿਡ ਫਾਈਬਰ ਟੋਪੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Prince_Sultan.jpg|85x85px]] |'''ਕੇਫ਼ੀਏਹ''' |ਖੋਪਰੀ ਕੈਪ, ਗੁੱਟਰਾ ਸਕਾਰਫ ਅਤੇ ਓਗਲ ਕਾਲੇ ਬੈਂਡ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਟੁਕੜੀਆਂ ਹਨ. ਗਟਾਰਾਹ ਸਧਾਰਨ ਸਫੈਦ ਜਾਂ ਚੈਕਡਰ ਹਨ, ਨਸਲੀ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ.{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2008}}. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Schutzhelm.jpg|60x60px]] |'''ਹਾਰਡ ਟੋਪੀ''' |ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਠੋਰ ਟੋਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ, ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਮਲਬੇ ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:IDF_soldier_kippah_put_on_tefillin-small.jpg|60x60px]] |'''ਕਿਪਾਹ''' |ਹੱਲੀਕ ਅਥੌਰਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹੇ ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰੀ ਕੈਪ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Umaru_Yar'Adua_VOA.jpg|75x75px]] |'''ਕੂਫੀ''' |ਅਫ਼ਰੀਕਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਰਾਬ ਇੱਕ ਸੰਜਮੀ, ਛੋਟੀ, ਗੋਲ ਵਾਲੀ ਟੋਪੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Visita_di_Papa_Benedetto_XVI_a_Genova_-_2008-05-18_-_Primo_piano_di_Benedetto_XVI.jpg|80x80px]] |'''ਮਿਤਰੇ''' |ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ, ਈਸਟਰਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਅਤੇ ਐਂਗਲਿਕਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਟੋਪੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Enrique_ponce.jpg|96x96px]] |'''ਮੋਨਟਰਾ''' |ਬੱਲਫਾਈਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਟਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਟੋਪੀ |- | [[ਤਸਵੀ|60x60px]] |'''ਪਨਾਮਾ''' |ਇਕੂਏਟਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਟ੍ਰਾ ਟੋਪੀ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Bust_Attis_CdM.jpg|84x84px]] |'''ਫ੍ਰੀਯੀਆਈ ਕੈਪ''' |ਇਕ ਨਰਮ ਸ਼ੰਕੂ ਕੈਪ ਨੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ. ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਾਸੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਟੂਨ ਚਰਿੱਤਰ ਡਾਰਫ੍ਰਫਸ ਸਫੈਦ ਫ਼੍ਰੀਜੀਅਨ ਕੈਪਸ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ. |- |[[ਤਸਵੀਰ:DorisDay-midnightlace-full.jpg|73x73px|Actress Doris Day wearing a pillbox hat in 1960]] |'''ਪਿਲਬੌਕਸ ਟੋਪੀ''' |ਸਿੱਧੇ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਤਾਜ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਟੋਪੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:PithHelmetTruman.jpg|60x60px]] |'''ਪਿਥ ਹੇਲਮੇਟ''' |ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹਲਕੇ ਕਠੋਰ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਟੋਪ ਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਬਰਿੱਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਹੈ. 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Rasta_Man_Barbados.jpg|60x60px]] |'''ਰਾਸਟਾਕੈਪ''' |ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਗੋਲ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰੌਕ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਦਾਰ, ਰੱਸਾਫੇਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹੇ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਤੌੜੀਆਂ ਨੂੰ ਟੱਕਣ ਲਈ ਡਰੇਡਲੌਕ ਕਰਦੇ ਹਨ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Santa_Hat.jpg|62x62px]] |'''ਸਾਂਟਾ ਹਾਟ''' |ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਚਿੱਟੇ ਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲਾਪੀ ਪੁਲੀਟਿਡ ਰੈੱਡ ਟੋਟ ਬਣਾਈ ਗਈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Harry_S_Truman_sombrero.jpg|60x60px]] |'''ਸੋਂਬਰੇਰੋ''' |ਇੱਕ ਸ਼ੰਕੂ ਮੁਕਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੌੜਾ, ਤੌੜੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੋਪੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਢਾਈ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Tophat.jpg|60x60px]] |'''ਟਾਪ ਹੈਟ''' |ਇੱਕ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਟੋਪੀ, ਜਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਟੋਵਪਾਈਪ ਟੋਪੀ. 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹੇ ਇੱਕ ਲੰਬਾ, ਫਲੈਟ-ਤਾਜ ਵਾਲਾ, ਸਿਲੰਡਰ ਟੋਪੀ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਸਵੇਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ. ਕਾਰਟੂਨ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਅੰਕਲ ਸੈਮ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਐਨੋਪੋਲੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਟੋਪ ਪਹਿਨਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਵਾਰ felted ਬੀਵਰ ਫਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Chef_Hat.JPG|60x60px]] |'''ਟੌਕ''' |(ਅਨਉਪ੍ਰਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, "ਸ਼ੈੱਫ ਦੀ ਟੋਪੀ") ਇੱਕ ਲੰਬਾ, ਸੁਕਾਇਆ, ਨਿਰਮਲਾ, ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਪੀ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੇਫ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. |- | [[ਤਸਵੀਰ:Peter_the_Great_Reenactor.jpg|90x90px]] |'''ਟ੍ਰਿਕੋਰਨ''' |ਇੱਕ ਨੀਲੀ ਤਾਜ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਫਟ ਟੋਪੀ, ਸਿਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸੇ ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਸ਼ਕਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਪਾਪਪਲ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ, ਲੰਬਾ, ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਆਜਤਾਰੀਆਂ ਬ੍ਰਿਸ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। |- | [[ਤਸਵੀਰ:Yellowhat.jpg|60x60px]] |'''ਟੂਕੇ''' |ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ, ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਟੋਪੀ, ਜੋ ਆਮ ਕਰਕੇ ਉੱਨ ਜਾਂ ਐਕ੍ਰੀਕਲ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਕੀ ਕੈਪ, ਬੁਣਾਈ ਟੋਪੀ, ਬੁਣਾਈ ਕੈਪ, ਸਾਕ ਕੈਪ, ਸਟੋਕਿੰਗ ਕੈਪ, ਟੋਬੋਗਨ, ਕੈਪ ਜਾਂ ਗੋਬੋਲਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |- | [[ਤਸਵੀਰ:Sikh_wearing_turban.jpg|60x60px]] |'''ਪੱਗ''' |ਇੱਕ ਸਿਰਲੇਖ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਾਰਫ਼-ਵਰਗਾ ਸਿੰਗਲ ਟੁਕੜੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰਲੀ ਟੋਟੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Grayushanka.jpg|60x60px]] |'''ਉਸ਼ਾਂਕਾ''' |ਗੁਲਾਬ ਡਾਊਨ ਕੰਨ ਫਲੈਪਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਫਰ ਹੈਟ |- | [[ਤਸਵੀਰ:Cardinal_zucchetto_2003_modified_2008-15-08.jpg|60x60px]] |'''ਜ਼ੁਚੈਟੋ''' |ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਕਲੈਰਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲੀ ਸਕੂਲਕਪ |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} b48aho499g5hw69gz36ebrxlhdv2oya 0 106781 837958 833541 2026-04-29T21:42:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837958 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:GROUP_OF_TEENAGERS_IN_THE_TOWN_OF_LEAKEY,_TEXAS,_NEAR_SAN_ANTONIO_-_NARA_-_554898.jpg|thumb|ਟੇਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਮਈ 1973 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ। ਸ਼ਬਦ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<br />]] '''ਜਵਾਨੀ,''' ਜੀਵਨ ਉਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਕਸਰ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬਾਲਗਤਾ (ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.macmillandictionary.com/dictionary/american/youth "Youth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629153138/http://www.macmillandictionary.com/dictionary/american/youth |date=2017-06-29 }}. ''Macmillan Dictionary''. Macmillan Publishers Limited. Retrieved 2013-8-15.</ref><ref name="Youth1">{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/youth|title=Youth|publisher=Merriam-Webster|accessdate=November 6, 2012}}</ref> ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ "ਦਿੱਖ, ਤਾਜ਼ਗੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਆਦਿ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।"<ref name="Youth2">{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/youth|title=Youth|publisher=Dictionary.com|accessdate=November 6, 2012}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਮਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁਵਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਮਰ ਦੇ ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਯੁਵਕ (ਜਵਾਨੀ) ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭਾਵ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਧੜਕਣਾ ਹੈ। ਨੌਜੁਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਣਨਾ, ਵਿਗੜਨਾ, ਸੰਵਰਨਾ ਇਸ ਰੁੱਤੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%AC%E0%A8%A8-%E0%A8%B0%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A8%BC%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A8%97%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%A7%E0%A9%81/|title=ਜੋਬਨ ਰੁੱਤ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧੁਰਾ|last=ਪ੍ਰੋ. ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਕਮਲ|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == ਯੁਵਾ ਅਧਿਕਾਰ == ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੋਟਿੰਗ, ਸਹਿਮਤੀ, ਡ੍ਰਾਈਵਿੰਗ, ਆਦਿ) ਅਤੇ ਕਰਤੱਵਾਂ (ਅਪਰਾਧਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ, ਆਦਿ) ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂ ਕੁਝ ਫ਼ੈਸਲੇ ਜਾਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੱਦਾਂ ਵੋਟਿੰਗ ਦੀ ਉਮਰ, ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਹਿਮਤੀ ਦੀ ਉਮਰ, ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਉਮਰ, ਅਪਰਾਧਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਪੀਣ ਦੀ ਉਮਰ, ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਉਮਰ ਆਦਿ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵੋਟ ਪਾਉਣ, ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧਾਂ, ਖਰੀਦਣ ਜਾਂ ਅਲਕੋਹਲ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਡਰਾਈਵ ਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਵੋਟਿੰਗ ਦੀ ਉਮਰ === ਵੋਟਿੰਗ ਦੀ ਉਮਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਮਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ 21 ਜਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ (ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਸੂਚੀ ਦੇਖੋ)। ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 21 ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੋਟਿੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੋਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਣੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ। === ਪੀਣ ਦੀ ਉਮਰ === ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੀਣ ਦੀ ਉਮਰ ਉਹ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਨੂੰਨ ਸਿਰਫ ਪਬਲਿਕ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਪੀਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਇੱਕ ਛੋਟ, ਜਿਸਦਾ ਯੂਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਖਪਤ ਲਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਲਕੋਹਲ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Icap Reports 4">[http://www.icap.org/portals/0/download/all_pdfs/icap_reports_english/report4.pdf Drinking Age Limits] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120062253/http://www.icap.org/portals/0/download/all_pdfs/icap_reports_english/report4.pdf|date=2013-01-20}} - International Center for Alcohol Policies</ref> === ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਦੀ ਉਮਰ === ਡ੍ਰਾਇਵਿੰਗ ਦੀ ਉਮਰ ਉਹ ਉਮਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਡ੍ਰਾਈਵਰਜ਼ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਲ ਸੈਲਵਾਡੋਰ, ਆਈਸਲੈਂਡ, ਇਸਰਾਈਲ, ਐਸਟੋਨੀਆ, ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਨਾਰਵੇ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼, ਰੂਸ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਸਲੋਵੇਨੀਆ, ਸਵੀਡਨ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ (ਮੇਨਲੈਂਡ) ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ ਅਲਬਰਟਾ ਅਤੇ ਕਈ ਯੂ ਐਸ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 14 ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਾਈਜੀਰ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਿਜੀ ਵਾਹਨ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। === ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ === ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਉਮਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਉਮਰ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗਤਾ ਦੀ ਹੱਦ, ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਜਾਂ 'ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਉਮਰ', 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੇ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਬਹੁਮਤ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੋ ਖਤਰਨਾਕ, ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। === ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਕਾਰ === ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਧਿਕਾਰ ਉਹ ਹੱਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਵਲ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਅਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਮੁਫਤ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸਮਾਨਤਾ, ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਜਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Furlong3">{{Cite book|title=Youth Studies: An Introduction|url=https://archive.org/details/youthstudiesintr0000furl|last=Furlong|first=Andy|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-56476-2|location=USA|pages=[https://archive.org/details/youthstudiesintr0000furl/page/48 48]–49}}</ref> ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਆਮਦਨੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Njapa-Minyard|first=Pamela|year=2010|title=After-school Programs: Attracting and Sustaining Youth Participation|url=http://ijl.cgpublisher.com/product/pub.30/prod.2958|journal=International Journal of Learning|volume=17|issue=9|pages=177–182|access-date=2018-05-14|archive-date=2017-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630231826/http://ijl.cgpublisher.com/product/pub.30/prod.2958|dead-url=yes}}</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, 16 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 12.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Sarah Burd-Sharps and Kristen Lewis. ''[http://www.measureofamerica.org/youth-disconnection-2017/ Promising Gains, Persistent Gaps: Youth Disconnection in America.]'' 2017. [//en.wikipedia.org/wiki/Measure_of_America Measure of America] of the Social Science Research Council.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|33em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਵਾਨੀ]] n0dri74rwjavt0nfxh9ii5o8drf2ee6 0 106882 837870 713172 2026-04-29T19:12:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837870 wikitext text/x-wiki [[File:World Inflation Rate 2019.png|thumb|380px|2019]] [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ|ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿਚ, '''ਮਹਿੰਗਾਈ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''inflation''') ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{harvnb|Wyplosz|Burda|1997}} (Glossary)</ref><ref>{{harvnb|Blanchard|2000}} (Glossary)</ref><ref>{{harvnb|Barro|1997}} (Glossary)</ref><ref>{{harvnb|Abel|Bernanke|1995}} (Glossary)</ref> ਜਦੋਂ ਕੀਮਤ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧਦਾ ਹੈ, ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਇਕਾਈ ਘੱਟ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ - ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਊਂਟ ਦੇ ਇਕਾਈ ਅਤੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਇਕਾਈ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ।<ref>[http://www.sedlabanki.is/?PageID=195 Why price stability?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014031836/http://www.sedlabanki.is/?PageID=195|date=October 14, 2008}}, Central Bank of Iceland, Accessed on September 11, 2008.</ref><ref>Paul H. Walgenbach, Norman E. Dittrich and Ernest I. Hanson, (1973), Financial Accounting, New York: Harcourt Brace Javonovich, Inc. Page 429. "The Measuring Unit principle: The unit of measure in accounting shall be the base money unit of the most relevant currency. This principle also assumes that the unit of measure is stable; that is, changes in its general purchasing power are not considered sufficiently important to require adjustments to the basic financial statements."</ref> ਕੀਮਤ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਪਣਾ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਦਰ ਹੈ, ਆਮ ਕੀਮਤ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਤਬਦੀਲੀ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਕੀਮਤ ਸੂਚਕਾਂਕ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="Mankiw 2002 22–32">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=22–32}}</ref> ਅਪੂਰਣਤਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਮਹਿੰਗਾਈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੁਦਰਾਸਿਫਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਸਾ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਬੱਚਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮਾਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਅਸਲ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਸਿਫਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਨਾਮਾਤਰ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=238–255}}</ref> ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਹਾਈਪਰਿਨਫੀਲੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਦਰਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Robert Barro and Vittorio Grilli (1994), ''European Macroeconomics'', Ch. 8, p. 139, Fig. 8.1. Macmillan, {{ISBN|0-333-57764-7}}.</ref> ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੁਦਰਾਸਫਿਤੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਦਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਮੰਗ ਵਿਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ, ਜਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੌਰਾਨ, ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/MZMV|title=MZM velocity|publisher=|accessdate=September 13, 2014}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਾਰਨ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="Mankiw 2002 pp=81–107">{{Harvnb|Mankiw|2002|pp=81–107}}</ref><ref>{{Harvnb|Abel|Bernanke|2005|pp=266–269}}</ref> ਮਹਿੰਗਾਈ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਟੈਕਸ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਆਖਰਕਾਰ ਮੋਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਟੈਂਡਰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{cite journal|last1=Neyapti|first1=Bilin|year=2003|title=Budget Deficits and Inflation: The Roles of Central Bank Independence and Financial Market Development|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-economic-policy_2003-10_21_4/page/458|journal=Contemporary Economic Policy|volume=21|pages=458–475|doi=10.1093/cep/byg025}}</ref> ਅੱਜ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਦਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="econjournalwatch.org">Hummel, Jeffrey Rogers. "Death and Taxes, Including Inflation: the Public versus Economists" (January 2007).[http://econjwatch.org/articles/death-and-taxes-including-inflation-the-public-versus-economists] p. 56</ref> ਘੱਟ (ਜ਼ੀਰੋ ਜਾਂ ਨੈਗੇਟਿਵ ਦੇ ਉਲਟ) ਮਹਿੰਗਾਈ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੇਬਰ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਖਿਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਤਰਲਤਾ ਫਾੱਪ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।<ref>"[http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/089533003772034934 Escaping from a Liquidity Trap and Deflation: The Foolproof Way and Others]" Lars E.O. Svensson, ''Journal of Economic Perspectives'', Volume 17, Issue 4 Fall 2003, pp. 145–166</ref> ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਸਾ ਵਿੱਤੀ ਅਥਾਰਿਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਮੋਨੀਅਲ ਅਥਾਰਿਟੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬੋਨਸ ਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮਾਰਕੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Taylor">{{Cite book|title=Principles of Economics|year=2008|url=https://archive.org/details/principlesofecon0000timo_f6f4|last=Taylor|first=Timothy|publisher=Freeload Press|isbn=1-930789-05-X|publication-date=2008}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite journal|last=Abel|first=Andrew|last2=Bernanke|first2=Ben|author-link2=Ben Bernanke|year=2005|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics05edabel_a8b8|edition=5th|publisher=Pearson|ref=harv}} Measurement of inflation is discussed in Ch. 2, pp.&nbsp;45–50; Money growth & Inflation in Ch. 7, pp.&nbsp;266–269; Keynesian business cycles and inflation in Ch. 9, pp.&nbsp;308–348. * {{Cite book|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics0000barr_y1r6|last=Barro|first=Robert J.|publisher=MIT Press|year=1997|isbn=0-262-02436-5|location=Cambridge, Mass|page=895|ref=harv|author-link=Robert Barro}} * {{Cite book|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics0000blan|last=Blanchard|first=Olivier|publisher=Prentice Hall|year=2000|isbn=0-13-013306-X|edition=2nd|location=Englewood Cliffs, N.J|ref=harv|author-link=Olivier Blanchard}} * {{Cite journal|last=Mankiw|first=N. Gregory|author-link=N. Gregory Mankiw|year=2002|title=Macroeconomics|edition=5th|publisher=Worth|ref=harv}} Measurement of inflation is discussed in Ch. 2, pp.&nbsp;22–32; Money growth & Inflation in Ch. 4, pp.&nbsp;81–107; Keynesian business cycles and inflation in Ch. 9, pp.&nbsp;238–255. * {{Cite book|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics00hall|last=Hall|first=Robert E.|last2=Taylor|first2=John B.|publisher=W.W. Norton|year=1993|isbn=0-393-96307-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/macroeconomics00hall/page/637 637]|ref=harv|author-link=Robert Hall (economist)|author-link2=John B. Taylor}} * {{Cite book|title=Macroeconomics: a European text|url=https://archive.org/details/macroeconomicseu0000burd|last=Burda|first=Michael C.|last2=Wyplosz|first2=Charles|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1997|isbn=0-19-877468-0|location=Oxford [Oxfordshire]|ref=harv|author-link=Michael C. Burda}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == * Auernheimer, Leonardo, "The Honest Government's Guide to the Revenue From the Creation of Money," Journal of Political Economy, Vol. 82, No. 3, May/June 1974, pp.&nbsp;598–606. * Baumol, William J. and Alan S. Blinder, ''Macroeconomics: Principles and Policy'', Tenth edition. Thomson South-Western, 2006. {{ISBN|0-324-22114-2}}0-324-22114-2 * [[ਮਿਲਟਨ ਫ਼ਰੀਡਮੈਨ|Friedman, Milton]], Nobel lecture: [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1976/friedman-lecture.pdf Inflation and unemployment] 1977 * Mishkin, Frederic S., ''The Economics of Money, Banking, and Financial Markets'', New York, Harper Collins, 1995. * Federal Reserve Bank of Boston, [http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm "Understanding Inflation and the Implications for Monetary Policy: A Phillips Curve Retrospective"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826003309/http://www.bos.frb.org/economic/conf/conf53/index.htm |date=2013-08-26 }}, Conference Series 53, June 9–11, 2008, Chatham, Massachusetts. (Also cf. Phillips curve article) 1ti0u3ubnhmm6kyh7pssjmz6jhc0y4f 0 107707 837962 725317 2026-04-29T21:51:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837962 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Grimm.jpg|thumb|228x228px|1856 ਵਿੱਚ ਐਲੀਸਾਬੈਥ ਜੇਰੀਚਾਉ-ਬਾਉਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਜੈਕਬ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ।]] '''ਗ੍ਰਿਮ''' '''ਭਰਾ''' (''{{lang|de|die Brüder Grimm}}'' ਜਾਂ ''{{lang|de|die Gebrüder Grimm}}''), ਜੈਕਬ ਅਤੇ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ, ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੋਜਕਾਰ, ਕੋਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਇਕੱਠੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਈ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "[[ਸਿੰਡਰੇਲਾ]]" ("{{lang|de|Aschenputtel}}"), "ਡੱਡੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ" ("{{lang|de|Der Froschkönig}}"), "ਹੰਸ-ਕੁੜੀ" ("ਮਰ Gänsemagd"), "ਹੈਂਸਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਲ" ("{{lang|de|Hänsel und Gretel}}"), "ਰਪੁੰਜ਼ਲ", "ਰੰਪਲਸਟਿਲਸਕਿਨ" ("{{lang|de|Rumpelstilzchen}}"), "ਸਲੀਪਿੰਗ ਬਿਊਟੀ" ("{{lang|de|Dornröschen}}"), ਅਤੇ "ਸਨੋਅ ਵਾਈਟ" ("{{lang|de|Schneewittchen}}")। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ''[[ਗ੍ਰਿਮ ਦੀਆਂ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ|ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ]]'' (''{{lang|de|Kinder- und Hausmärchen}}''), 1812 ਅਤੇ 1815 ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। == ਜੀਵਨੀ == [[File:SteinauBGHFrosch_retouched.jpg|left|thumb|ਜੈਕਬ ਅਤੇ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ 1791 ਤੋਂ 1796 ਤੱਕ ਸਤੇਨਿਊ ਵਿਖੇ ਇਸ ਘਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।]] ਜੈਕਬ ਲੁਡਵਿਗ ਕਾਰਲ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1785 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਵਿਲਹੇਮ ਕਾਰਲ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1786 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ) ਦੇ ਸੂਬੇ ਲੈਂਡਗਰਾਵੀਏਟ ਆਫ਼ ਹੈਸੇ-ਕਾਸਲ ਵਿੱਚ ਹਨਾਉ ਵਿਖੇ ਫਿਲਿਪ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ ਅਤੇ ਡੋਰੋਥਿਆ ਗ੍ਰਿਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਨੌ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੀ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>Frederick Herman George ({{lang|de|Friedrich Hermann Georg}}; 12 December 1783 – 16 March 1784), [//en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Grimm Jacob], [//en.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Grimm Wilhelm], Carl Frederick ({{lang|de|Carl Friedrich}}; 24 April 1787 – 25 May 1852), Ferdinand Philip ({{lang|de|Ferdinand Philipp}}; 18 December 1788 – 6 January 1845), Louis Emil ({{lang|de|Ludwig Emil}}; 14 March 1790 – 4 April 1863), Frederick ({{lang|de|Friedrich}}; 15 June 1791 – 20 August 1792), Charlotte "Lotte" Amalie (10 May 1793 – 15 June 1833) and George Edward ({{lang|de|Georg Eduard}}; 26 July 1794 – 19 April 1795).</ref><ref name="Michaelis-Jena-9">{{Harvard citation no brackets|Michaelis-Jena|1970|p=9}}</ref> === ਕਾਸਲ === ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਮਾਰਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੋਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੱਸ 200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਿਚਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜੀਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਗ੍ਰਿਮ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਕੇ।<ref name="Z(1988)31ff">{{Harvnb|Zipes|1988|p=31}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲਾ ਕਿਤਾਬਾਂ== {{refbegin|30em}} * {{Cite book |editor-last=Alister |editor-first=Ian |editor2-last=Hauke| editor2-first=Christopher |year=1998 |title=Contemporary Jungian Analysis |url=https://archive.org/details/contemporaryjung0000unse |isbn=978-0-415-14166-6 |publisher=Routledge |publication-place=London |ref=harv}} * {{cite journal |last=Bottigheimer |first=Ruth |title=Tale Spinners: Submerged Voices in Grimms' Fairy Tales |journal=New German Critique |year=1982 |volume=27| pages=141–150 |ref=harv |doi=10.2307/487989 |issue=27 |jstor=487989 }} * {{cite journal| last=Dégh| first=Linda |title=Grimm's ''Household Tales'' and its Place in the Household | url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_1979-04_38_2/page/85|journal=Western Folklore |year=1979 |volume=38 |issue=2 |pages=85–103 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Haase |first1=Donald |title=The Greenwood encyclopedia of folktales and fairy tales |chapter=Literary Fairy Tales |volume=2 |editors=Donald Haase |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2008 |location=[[Westport, Connecticut]] |isbn = 978-0-313-33441-2 |ref=harv}} * {{cite book |last=Hettinga |first=Donald |title=The Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/brothersgrimmtwo00hett |year=2001 |publisher=Clarion |location=New York |isbn=978-0-618-05599-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Jean |first=Lydie |title=Charles Perrault's Paradox: How Aristocratic Fairy Tales became Synonymous with Folklore Conservation |journal=Trames |year=2007 |volume=11 |issue=61 |pages=276–283 |url=http://www.kirj.ee/public/trames/trames-2007-3-3.pdf |ref=harv}} *{{cite book |last=Joosen |first=Vanessa |title=The Oxford Encyclopaedia of Children's Literature |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-514656-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Michaelis-Jena |first=Ruth |year=1970 |title=The Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/brothersgrimm0000mich |isbn=978-0-7100-6449-3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |publication-place=London |ref=harv}} * {{Cite book |last=Murphy| first=Ronald G. |year=2000 |title=The Owl, the Raven and the Dove |url=https://archive.org/details/owlravendovereli00murp_0|isbn=978-0-19-515169-5 |publisher=Oxford University Press |publication-place= |ref=harv}} * {{cite journal |last=Robinson |first=Orrin W. |title=Rhymes and Reasons in the Grimms' ''Kinder- und Hausmärchen'' |url=https://archive.org/details/sim_german-quarterly_winter-2004_77_1/page/47 |journal=The German Quarterly |year=2004 |volume=77 |issue=1 |pages=47–58 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Tatar |first=Maria |year=2004 |title=The Annotated Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/annotatedbrother0000unse |publisher=W.W. Norton & Co |isbn=978-0-393-05848-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Tatar |first=Maria |year=1987 |title=The Hard Facts of the Grimms' Fairy Tales |url=https://archive.org/details/hardfactsofgrimm0000tata |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-06722-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Tatar |first=Maria |title=Why Fairy Tales Matter: The Performative and the Transformative |url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_winter-2010_69_1/page/55 |journal=Western Folklore |year=2010 |volume=69 |issue=1 |pages=55–64 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=1994 |title=Myth as Fairy Tale |publisher=Kentucky University Press |isbn=978-0-8131-1890-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=1988 |title=The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World |url=https://archive.org/details/brothersgrimmfro0000zipe |edition=1st |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90081-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=2002 |title=The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World |edition=2nd |publisher=Routledge |isbn=978-0-312-29380-2 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Zipes |first=Jack |title=The Grimm ''German Legends'' in English |journal=[[Children's Literature (journal)|Children's Literature]] |year=1984 |volume=12 |pages=162–166 |doi=10.1353/chl.0.0073 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=2000 |title=The Oxford Companion to Fairy Tales |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000zipe |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860115-9 |ref=harv}} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book| last = Carpenter| first = Humphrey| last2 = Prichard| first2 = Mari| year = 1984| title = The Oxford Companion to Children's Literature| url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont00carp| location = New York| publisher = Oxford University Press| isbn= 0-19-211582-0| ref = harv}} * {{cite journal |last=Ihms |first = Schmidt M. |title = The Brothers Grimm and their collection of 'Kinder und Hausmärchen |journal = Theoria: A Journal of Social and Political Theory | year = 1975 | volume = 45 | pages = 41–54| ref = harv}} * {{Cite book |author = Pullman, Philip| authorlink = Philip Pullman |title= Fairy Tales from the Brothers Grimm |editor-first= Philip |editor-last= Pullman |chapter =।ntroduction | year= 2012 | publisher= Viking | location= New York |isbn = 978-0-670-02497-1 | ref= harv }} * {{Cite book |last=Simpson |first=Jacqueline |last2=Roud |first2=Steve |year=2000 |title=A Dictionary of English Folklore |url=https://archive.org/details/dictionaryofengl00simprich |isbn=978-0-19-210019-1 |publisher=Oxford University Press |publication-place= |ref=harv}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{Commonscat-inline|Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} *{{Wikiquote-inline|Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} *{{Wikisource-inline|portal:Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} * {{Gutenberg|no=2591|name=Grimms' Fairy Tales}} Translated by [[Edgar Taylor (author)|Edgar Taylor]] and Marian Edwardes. * {{Gutenberg|no=5314|name=Grimms' household tales}}. Translated by [[Margaret Raine Hunt]]. * {{Internet Archive author |sname=Brothers Grimm}} * {{Librivox author |id=4098}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ]] 3suum745i6be1nrobxsk35nu59h10ab 0 110593 837973 575817 2026-04-29T23:32:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837973 wikitext text/x-wiki '''ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਜੇਨੀ "ਅਲੈਕਸ" ਜੁਹਾਜ਼''' (ਜਨਮ 12 ਮਾਰਚ, 1964<ref>https://www.google.com/search?source=hp&ei=aCS1Ws20JNGUzwLmzqiwAg&q=%22Alexandra+Juhasz%22+born&oq=%22Alexandra+Juhasz%22+born&gs_l=psy-ab.3..33i160k1.1592.7016.0.7202.18.12.6.0.0.0.148.1138.9j3.12.0....0...1c.1j2.64.psy-ab..0.13.918...0j0i22i30k1j0i22i10i30k1j0i30k1j0i10i30k1.0.IhkTdPZKfzc</ref>) ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਜੁਹਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੀ.ਏ. 1986 ਵਿੱਚ ਐਮਹੈਰਸਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਖੇ ਅਮਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਐਂਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਟਨੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (1987-19 88) ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ। ਜੁਹਾਜ਼ ਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਸਟਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫ਼ਾਰ ਸਿਨੇਮਾ ਸਟਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਡਾਕਟਰਲ ਦੀ ਡਿਜ਼ਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਜੁਹਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 1990 ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮਾ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। 1991 ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਸਵਰਥਮੋਰ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਪਿਟਜ਼ਰ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1995 ਤੋਂ 2003 ਤੱਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਹ 2003 ਤੋਂ 2016 ਤੱਕ ਪਿਟਜ਼ਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਕਲਾ, ਅਤੇ ਕਲੇਰਮਾਂਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਰੁਕਲਿਨ ਕਾਲਜ 'ਚ ਫਿਲਮ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਬਣ ਗਈ। ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਜੁਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੁਨੀ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=Alexandra Juhasz Named Distinguished Professor |url=https://www1.cuny.edu/mu/forum/2019/12/27/alexandra-juhasz-named-distinguished-professor/ |website=CUNY Newswire |accessdate=6 February 2020 |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜੁਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵੀਡੀਓ ਉਤਪਾਦਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਫਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਲ੍ਹੜ ਜਿਨਸੀਅਤ, ਏਡਜ਼ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ।<ref name="MIT">Juhasz, Alexandra. "Learning from YouTube" [http://mitpress.mit.edu/books/learning-youtube-0 The MIT Press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102003252/http://mitpress.mit.edu/books/learning-youtube-0 |date=2013-11-02 }}</ref> ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਨਲਾਈਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਯੂਟਿਊਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਜੁਹਾਜ਼ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਵਾ.ਈਯੂ, ਬ੍ਰਾਇਨ ਮਾਵਰ ਕਾਲਜ, ਸਵਰਥਮੋਰ ਕਾਲਜ, ਪਿਟਜ਼ਰ ਕਾਲਜ, ਕਲੇਰਮਾਂਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ ਹਨ।<ref name=tm>McPherson, Tara. "Introduction: Media Studies and the Digital Humanities." ''Cinema Journal'', 48:2, Winter 2009.</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਟਿਵਿਸਟ ਮੀਡੀਆ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ, ਮੀਡੀਆ ਪੁਰਾਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਫੈਮਟੈਕਨੇਟ ਦੀ ਐਨੀ ਬਾਲਸਮੋ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਹੈ ਜੋ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੁਹਾਜ਼ ਨੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਲਮਾਂ 'ਦ ਆਉਲਜ਼'<ref>Juhasz, Alexandra. [http://www.signs.rutgers.edu/juhasz_feature_2-1.html "A Lesbian Collective Aesthetic: Making and Teaching ''The Owls''"] ''Signs'', no. 2.1, 2010.</ref><ref>{{cite news|title=The Owls (2010)|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/461354/The-Owls/overview|accessdate=November 26, 2013|newspaper=The New York Times}}</ref> ਅਤੇ 'ਦਿ ਵਾਟਰਮੈਲੇਨ ਵੂਮੈਨ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਅਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਬਾਲਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਏਡਜ਼ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=lh>Hilderbrand, Lucas. "Retroactivism." ''GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies.'' 12.2 (2006): 303-317.</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == * [https://academicworks.cuny.edu/bc_pubs/163/ “#cut/paste+bleed: Entangling Feminist Affect, Action and Production On and Offline,” in Jentery Sayers, ed. Routledge Companion to Media Studies and Digital Humanities (Routledge: 2018): 18-32.] * ''Blackwell Companion to Film Studies: Documentary'' and ''Documentary Histories''. Co-edited with Alisa Lebow (Cambridge, MA: Blackwell Press, forthcoming 2014/16).<ref name="pitzer">{{Cite web |url=http://pitweb.pitzer.edu/academics/wp-content/uploads/sites/38/2014/12/FAC-CV-alex-juhasz.pdf |title=Detailed curriculum vitae including works and publications. Media Studies, Pitzer College online |access-date=2018-08-30 |archive-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906012641/http://pitweb.pitzer.edu/academics/wp-content/uploads/sites/38/2014/12/FAC-CV-alex-juhasz.pdf |dead-url=yes }}</ref> * ''Learning from YouTube''. Cambridge, MA: The MIT Press, 2011. * ''F is for Phony: Fake Documentary and Truth's Undoing'', Edited with Jesse Lerner (University of Minnesota Press, 2006). * ''Women of Vision: Histories in Feminist Media Transcripts'' from 20 interviews in feminist film and video history. (University of Minnesota Press, 2001). * ''AIDS TV: Identity, Community, and Alternative Video''. Durham, NC: Duke University Press, 1995. * "The Contained Threat: Women in Mainstream AIDS Documentary." ''Journal of Sex Research'', 27:1, 1990. Special issue: Feminist Perspectives on Sexuality. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] sv61qjfenm7kgcgih0ez4igkgnnx7uu 0 111564 837919 728214 2026-04-29T20:27:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837919 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ | image = Ghormeh Sabzi.JPG | image_size = 250px | caption = ਈਰਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਿਸ਼ | alternate_name = ਕ਼ੋਰਮਾ ਸਬਜ਼ੀ | country = {{IRN}} | region = | creator = | course = | type = [[ਦਾਲ]] | served = | main_ingredient = [[ਔਸ਼ਧ]] ([[ਮਸਾਲੇ]], ਲੀਕ ਜਾਂ [[ਹਰੀ ਸਬਜ਼ੀ]], [[ਸਿਲੈਂਟੋ]], ਸੁੱਖੇ [[ਮੇਥੀ]] ਪੱਤੀਆਂ | variations = | calories = | other = }} '''ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: قورمه‌ سبزی), ਕ਼ੋਰਮਾ ਸਬਜ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ [[ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ|ਔਸ਼ਧ]] ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਿਸ਼ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=New Persian Cooking: A Fresh Approach to the Classic Cuisine of।ran|url=https://archive.org/details/newpersiancookin0000dana|last=Dana-Haeri|first=Jila|last2=Ghorashian|first2=Shahrzad|last3=Lowe|first3=Jason|date=2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1848855861|page=[https://archive.org/details/newpersiancookin0000dana/page/79 79]}}</ref> == ਨਿਰੁਕਤੀ == ''ਗ਼ੋਰਮੇਹ''  ਇੱਕ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ( [[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਰਕੀ]] ਕਵਿਰਮਾਕ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ<ref>{{Cite book|url=https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%82%D8%B1%D9%85%D9%87|language=en}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;title=</code> ([[ਮਦਦ:CS1 errors#citation missing title|help]]) </ref>) ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਦਾਲ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ilvBQAAQBAJ|title=Food and Language: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cooking 2009|last=Hosking|first=Richard|date=2010-01-01|publisher=Oxford Symposium|isbn=9781903018798|language=en}}</ref> ਜਦਕਿ ''ਸਬਜ਼ੀ '' ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Jewish Soul Food: From Minsk to Marrakesh, More Than 100 Unforgettable Dishes Updated for Today's Kitchen|url=https://archive.org/details/jewishsoulfoodfr0000gurj_d8e7|last=Gur|first=Janna|date=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0805243093|pages=[https://archive.org/details/jewishsoulfoodfr0000gurj_d8e7/page/n23 1]–240|chapter=Ghormeh Sabzi - Beef and Herb Stew|quote=Ghormeh in [[persian language|Persian]] means "stew", of which there are quite a lot in Persian cuisine. Sabzi means "herbs" and sometimes refers to the fresh herbs that accompany a traditional meal.}}</ref> == ਵਿਧੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Ailin14VeganGhormehSabzi.JPG|thumb|ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ '''ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ''']] ਮੁੱਖ ਸਮਗਰੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸਾਲੇ, ਲੀਕ ਜਾਂ ਹਰਾ ਪਿਆਜ਼, [[ਧਨੀਆ]], ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੁੱਕੇ [[ਮੇਥੀ]] ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸ਼ਧ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ  ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ ਡੇਅ == ਹਰ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਨੀਵਾਰ (ਸੋਲਰ-ਹਿਜਰੀ ਕਲੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਨਬਿਹ) ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਸੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ਼ੋਰਮੇਹ ਸਬਜ਼ੀ ਦਿਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਣਅਧਿਕਾਰਕ ਛੁੱਟੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ' ਤੇ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ [[ਧੰਨਵਾਦ ਦਿਵਸ]] ਮੰਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Iranian cuisine * List of stews == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.farhangsara.com/ghormeh-sabzi.html Ghormeh Sabzi recipe and picture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307172708/http://www.farhangsara.com/ghormeh-sabzi.html |date=2005-03-07 }} * [http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=64 Ghorme Sabzi (Ghormeh Sabzi) Recipe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029041943/http://www.persiancity.com/recipes/recipe.asp?ID=64 |date=2007-10-29 }} * [http://www.gastronomie-sf.com/2005/02/ghormeh_sabzi_o.html Ghorme Sabzi recipe] * [http://www.irantour.org/Iran/food/Khoresh.html।ranian Stews (Khoresh)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.persian-recipes.com/persianrecipes/2009/09/15/ghormeh-sabzi/ Extremely Easy to Follow Qormeh Sabzi Recipe] * [http://events.nytimes.com/2009/06/07/travel/07choice.html?pagewanted=2 Persian Cooking Finds a Home in Los Angeles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615162909/http://events.nytimes.com/2009/06/07/travel/07choice.html?pagewanted=2 |date=2013-06-15 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with citations lacking titles]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with citations having bare URLs]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-language sources (en)]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ]] kuzj64n6gzlt1t1byeeoeenq7p968qa 0 111592 837915 445737 2026-04-29T20:24:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837915 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The_Principles_and_practice_of_gynecology_-_for_students_and_practitioners_(1904)_(14581562657).jpg|thumb|1904 ਦੇ ਗਾਇਨੇਕਲੋਜੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਯੋਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਮੂਲੇਰਿਅਨ ਡਕ ਖਰਾਬੀਆਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਚ ਭ੍ਰੂਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਯੌਨੀ ਵਿਚ ਖਰਾਬੀ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਢਾਂਚਿਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ (ਜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ) ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਤਰਨਾਕ ਨੁਕਸ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਯੋਨੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਨ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies - Pediatrics - Merck Manuals Professional Edition|work=Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-02-06|language=en-US}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ, ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="emed2">{{cite journal|date=2016-06-01|title=Mullerian Duct Anomalies: Overview, Incidence and Prevalence, Embryology|url=https://emedicine.medscape.com/article/273534-overview#a4}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies - Pediatrics - Merck Manuals Professional Edition|work=Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-01-06|language=en-US}}</ref>ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਣਤਰਾਂ, ਯੋਨੀ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ|<ref>{{cite web|url=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies-Pediatrics-Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-01-06}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਕਸਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਅਵਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਲੇਰਿਅਨ ਡਕ ਖਰਾਬੀ 'ਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="emed1">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/273534-overview|title=Mullerian Duct Anomalies: Overview, Incidence and Prevalence, Embryology|date=2016-06-01}}</ref>ਯੋਨੀ ਦੀਆਂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਯੋਨਿਕ ਵਿਗਾੜ ਨੁਕਸਾਂ ਜਾਂ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਕਲੱਸਟਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਰਾਸਤ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਖੇਡ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਲਾਂ ਟੈਰੇਟੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਐਕਸਪੋਜਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>The most notable teratogen that is strongly associated with vaginal anomalies is the synthetic hormone [//en.wikipedia.org/wiki/Diethylstilbestrol Diethylstilbestrol]</ref><ref name="ReferenceA">The inheritance patterns of some vaginal anomalies can be [//en.wikipedia.org/wiki/Autosomal_dominant autosomal dominant], [//en.wikipedia.org/wiki/Autosomal_recessive autosomal recessive], and [//en.wikipedia.org/wiki/X-linked_disorders X-linked disorders].</ref><ref name="emed3">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/269050-overview#a8|title=Imperforate Hymen: Background, Problem, Epidemiology|date=2017-05-04}}</ref>ਬਾਹਰੀ ਜਣਨ ਅੰਗ ਆਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਯੋਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਪਾਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਯੋਨੀ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਜਣਨ ਅੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਕਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ, ਫੈਲੋਪਿਅਨ ਟਿਊਬ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਯੋਨੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਕਿਸੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == === ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਖਰਾਬੀਆਂ === ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਜਿਨਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਜੈਵਿਕ ਕਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ === ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਚਟਾਵ ਵਿਚਲੀ ਗਲਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਕਾਰਨ == ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੌਗ ਦੇ ਗਰੱਭਸਥ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਨਿਦਾਨ == ਇਮੇਜਿੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਯਤੀਮਿਕ ਅਨੁਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨ ਦੇ ਉਲਟ ਰਿਸਰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸਕੈਨ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰੋਜੈਨੇਟਿਅਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਸ਼ਖੀਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਲਾਜ == [[ਤਸਵੀਰ:Double_vagina_Vagina_duplex_from_Golay_1875.png|thumb|1875 ਦੋ ਯੋਨੀਸਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਖਰਬੀ !ਘਟਨਾ ! width="55%" |ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ !ਇਲਾਜ !ਹਵਾਲੇ |- |ਇਮਪਰਫੋਰੇਟ ਹੈਮੈਨ<br /> |1000-2000 ਵਿੱਚ 1 |ਮਓਕੋਮੈਟ੍ਰੋਕੋਲਪੋਜ਼ ਅਤੇ ਹੇਮੇਟੌਕੋਲਪੋਜ਼ 'ਚ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ <br /> |ਸਰਜੀਕਲ |<ref name="emedicine.medscape.com" /> <ref name=":2" /> <ref name="Coran" /> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Mwenda|first=Aruyaru Stanley|date=2013|title=Imperforate Hymen - a care cause of acute abdominal pain and tenesmus: case report and review of the literature|url=http://www.panafrican-med-journal.com/content/article/15/28/full/|journal=Pan African Medical Journal|language=en|volume=15|pages=|doi=10.11604/pamj.2013.15.28.2251|via=}}</ref> <ref name="kaiser">{{cite book|title=Symptoms and Signs in Pediatric Surgery|url=https://archive.org/details/symptomssignsinp0000kais|last=Kaiser|first=Georges L.|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2012|isbn=9783642311611|page=[https://archive.org/details/symptomssignsinp0000kais/page/556 556]}}</ref> |- |ਯੋਨੀਅਲ ਐਡੀਨੋਸਿਸ |ਦੱਸ ਵਿੱਚ 1 |ਅਕਸਰ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ |ਕੋਈ ਨਹੀਂ |<ref name="Kranl1998" /> <ref name="Mueller_2016">{{cite journal|date=September 2016|title=Mesonephric adenocarcinoma of the vagina : Diagnosis and multimodal treatment of a&nbsp;rare tumor and analysis of worldwide experience|journal=Strahlentherapie und Onkologie|volume=192|issue=9|pages=668–71|doi=10.1007/s00066-016-1004-x|pmc=4996863|pmid=27349710|vauthors=Mueller I, Kametriser G, Jacobs VR, Bogner G, Staudach A, Koch H, Wolfrum-Ristau P, Schausberger C, Fischer T, Sedlmayer F}}</ref> <ref name="Laronda_2012" /> |- |ਕਲੋਅਕਲ ਤਪਸ਼<br /> |100,000 ਵਿੱਚ 3.3  |ਓਮਫੈਲੋਸਲੇ - ਐਕਸਸਟ੍ਰੋਫਿ ਇਮਪਰਫੋਰੇਟ ਇਨਸ - ਸਪਾਈਨਲ ਡੀਫੇਕਟ (ਓਈਆਈਐਸ) |ਸਰਜੀਕਲ |<ref name="medline97" /> <ref name="UCF_Cloacal_Exstrophy" /> <ref name="Chattopadhyay">{{cite journal|year=1993|title=Fraser syndrome|url=|journal=Journal of Postgraduate Medicine|volume=39|issue=4|pages=228–30|pmc=1735240|pmid=7996504|vauthors=Chattopadhyay A, Kher AS, Udwadia AD, Sharma SV, Bharucha BA, Nicholson AD}}</ref> <ref name="Slavotinek_2002">{{cite journal|date=September 2002|title=Fraser syndrome and cryptophthalmos: review of the diagnostic criteria and evidence for phenotypic modules in complex malformation syndromes|journal=Journal of Medical Genetics|volume=39|issue=9|pages=623–33|doi=10.1136/jmg.39.9.623|pmc=1735240|pmid=12205104|vauthors=Slavotinek AM, Tifft CJ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/wnt4-deficiency/|title=WNT4 Deficiency - NORD (National Organization for Rare Disorders)|work=NORD (National Organization for Rare Disorders)|access-date=2018-01-22|language=en-US}}</ref> <ref name="Biason-Lauber_2007" /> <ref name=":2" /> <ref>{{OMIM|258040|OEIS Complex}}</ref> <ref>{{cite journal|last1=Yerkes|first1=Elizabeth B|last2=Rink|first2=Richard C|date=2016-07-26|title=Exstrophy and Epispadias: Background, Pathophysiology, Etiology|url=https://emedicine.medscape.com/article/1014971-overview|name-list-format=vanc}}</ref> <ref name=":3" /> |- |ਯੋਨੀਅਲ ਐਜਿਨਸਿਸ<br /> |5000 ਵਿੱਚ 1 |       - |ਸਰਜੀਕਲ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ |<ref name="pennmed" /> <ref name="Callens2014">{{cite journal|year=2014|title=An update on surgical and non-surgical treatments for vaginal hypoplasia|journal=Human Reproduction Update|volume=20|issue=5|pages=775–801|doi=10.1093/humupd/dmu024|pmid=24899229|vauthors=Callens N, De Cuypere G, De Sutter P, Monstrey S, Weyers S, Hoebeke P, Cools M}}</ref> <ref name=":2" /> <ref name="UCF_Vaginal_Agenesis" /> |- |ਹੇਮੀਯੋਨੀ<br /> | - |ਹੈਮੀਯੋਨੀ ਆਮ ਯੋਨੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਦੂਜੀ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੂੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਾਲੇ ਹੈਮੀਯੋਨੀ ਅਤੇ ipsilateral ਇਪਸੀਲੇਟ੍ਰਲ ਰੀਨਲ ਐਜੇਨੇਸਿਸ (ਓਐਚਵੀਆਈਆਰਏ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਯੂਟਰਸ ਡੀਡਲਫਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। |    - |<ref name="Nigam_2011">{{cite journal|date=September 2011|title=OHVIRA syndrome: rare cause of chronic vaginal discharge in an unmarried female|journal=Congenital Anomalies|volume=51|issue=3|pages=153–5|doi=10.1111/j.1741-4520.2010.00293.x|pmid=20726998|vauthors=Nigam A, Raghunandan C, Yadav R, Tomer S, Anand R}}</ref> <ref name="Jindal_2009" /> |- |ਯੋਨੀਕਲ ਹਾਈਪੋਪਲਾਸੀਆ<br /> | - | - |   - |<ref name="González" /> |- |ਯੋਨੀਕਲ ਐਂਟਰੇਸੀਆ | - | - |    - |<ref name="emed2" /> <ref name="UCF_Vaginal_Agenesis" /> |- |ਕਨਜਨੈਟਿਲ ਯੋਨੀਅਲ ਫ਼ਿਸਟੁਲਾ<br /> | - | - |ਸਰਜੀਕਲ |<ref>{{cite journal|date=September 2015|title=[Congenital recto-vaginal fistula associated with a normal anus (type H fistula) and rectal atresia in a patient. Report of a case and a brief revision of the literature]|journal=Investigacion Clinica|volume=56|issue=3|pages=301–7|pmid=26710545|vauthors=Fernández Fernández JÁ, Parodi Hueck L}}</ref> <ref>{{cite journal|date=October 2015|title=Access to essential paediatric surgery in the developing world: a case of imperforate anus with rectovaginal and rectocutaneous fistulas left untreated|journal=BMJ Case Reports|volume=2015|doi=10.1136/bcr-2015-210084|pmc=4620226|pmid=26490998|vauthors=Vinluan ML, Olveda RM, Ortanez CK, Abellera M, Olveda DU, Chy DC, Ross AG}}</ref> |- |ਸੇਪਟਾ |70,000 ਵਿੱਚ 1 |ਸੇਪਟਾ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਸੰਭੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਐੱਸਪੀਟਾ ਅਕਸਰ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਸਰਜੀਕਲ ਯਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ |<ref name="Heinonen_2006" /> <ref name="González">{{cite journal|date=September 2014|title=[Primary amenorrhea by transverse vaginal septum: a case report and review of the literature]|journal=Ginecologia Y Obstetricia De Mexico|volume=82|issue=9|pages=623–6|pmid=25412556|vauthors=González-Zárate AC, Velásquez-Mamani J}}</ref> <ref name="Pfeifer_2016" /> <ref name="medline97" /> <ref name="Coran" /> <ref name="NLM_MCA/MR">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/archive/20061212/mesh/jablonski/cgi/jablonski/syndrome_cgi9e70.html|title=Multiple Congenital Anomaly/Mental Retardation (MCA/MR) Syndromes|publisher=U.S. National Library of Medicine|access-date=2018-01-21}}</ref> <ref name="Heinonen_2006" /> <ref>{{cite web|url=https://www.urologyhealth.org/urologic-conditions/vaginal-abnormalities-congenital-vaginal-obstruction/causes|title=What Causes Congenital Vaginal Obstruction?|work=Urology Care Foundation|access-date=2018-01-31}}</ref> |- |ਸਥਾਈ ਕਲੋਕ | - | - |  - |<ref>{{Cite journal|last=Jenkins|first=Dagan|last2=Bitner-Glindzicz|first2=Maria|last3=Thomasson|first3=Louise|last4=Malcolm|first4=Sue|last5=Warne|first5=Stephanie A.|last6=Feather|first6=Sally A.|last7=Flanagan|first7=Sarah E.|last8=Ellard|first8=Sian|last9=Bingham|first9=Coralie|title=Mutational analyses of UPIIIA, SHH, EFNB2, and HNF1β in persistent cloaca and associated kidney malformations|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1477513106000568|journal=Journal of Pediatric Urology|volume=3|issue=1|pages=2–9|doi=10.1016/j.jpurol.2006.03.002}}</ref> <ref name=":2" /> |- |ਊਰੋਜੈਨੀਟਲ ਸਾਈਨਸ | - |ਪਿਸ਼ਾਬ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਚੈਨਲ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਦੇ ਹਨ<br /> |   - |<ref name="Urogenital Sinus - CHOC Children's">{{Cite news|url=https://www.choc.org/programs-services/urology/urogenital-sinus/|title=Urogenital Sinus - CHOC Children's|work=CHOC Children's|access-date=2018-02-02|language=en-US}}</ref> <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.urologyhealth.org/urologic-conditions/vaginal-abnormalities-urogenital-sinus|title=Urology Care Foundation - What Are Urogenital Sinus Abnormalities?|website=www.urologyhealth.org|language=en|access-date=2018-03-09}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ]] rkxbv67ew6c94ahw1x0cxyo86ymqet7 0 111594 837901 447479 2026-04-29T19:58:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837901 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The_Principles_and_practice_of_gynecology_-_for_students_and_practitioners_(1904)_(14581562657).jpg|thumb|1904 ਦੇ ਗਾਇਨੇਕਲੋਜੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਯੋਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।]] ਮੂਲੇਰਿਅਨ ਡਕ ਖਰਾਬੀਆਂ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਚ ਭ੍ਰੂਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਯੋਨੀ|ਯੌਨੀ]] ਵਿੱਚ ਖਰਾਬੀ ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਢਾਂਚਿਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ (ਜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ) ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਤਰਨਾਕ ਨੁਕਸ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਯੋਨੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਨ।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies - Pediatrics - Merck Manuals Professional Edition|work=Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-02-06|language=en-US}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ, ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ [[ਪਿਸ਼ਾਬ]] ਦੇ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="emed2">{{cite journal|date=2016-06-01|title=Mullerian Duct Anomalies: Overview, Incidence and Prevalence, Embryology|url=https://emedicine.medscape.com/article/273534-overview#a4}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies - Pediatrics - Merck Manuals Professional Edition|work=Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-01-06|language=en-US}}</ref> ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਣਤਰਾਂ, ਯੋਨੀ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ|<ref>{{cite web|url=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/congenital-renal-and-genitourinary-anomalies/vaginal-anomalies|title=Vaginal Anomalies-Pediatrics-Merck Manuals Professional Edition|access-date=2018-01-06}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਕਸਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਅਵਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਲੇਰਿਅਨ ਡਕ ਖਰਾਬੀ 'ਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="emed1">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/273534-overview|title=Mullerian Duct Anomalies: Overview, Incidence and Prevalence, Embryology|date=2016-06-01}}</ref> ਯੋਨੀ ਦੀਆਂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਯੋਨਿਕ ਵਿਗਾੜ ਨੁਕਸਾਂ ਜਾਂ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਕਲੱਸਟਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਰਾਸਤ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਖੇਡ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਲਾਂ ਟੈਰੇਟੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਐਕਸਪੋਜਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>The most notable teratogen that is strongly associated with vaginal anomalies is the synthetic hormone [//en.wikipedia.org/wiki/Diethylstilbestrol Diethylstilbestrol]</ref><ref name="ReferenceA">The inheritance patterns of some vaginal anomalies can be [//en.wikipedia.org/wiki/Autosomal_dominant autosomal dominant], [//en.wikipedia.org/wiki/Autosomal_recessive autosomal recessive], and [//en.wikipedia.org/wiki/X-linked_disorders X-linked disorders].</ref><ref name="emed3">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/269050-overview#a8|title=Imperforate Hymen: Background, Problem, Epidemiology|date=2017-05-04}}</ref> ਬਾਹਰੀ ਜਣਨ ਅੰਗ ਆਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਯੋਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਪਾਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਯੋਨੀ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਜਣਨ ਅੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਕਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ, ਫੈਲੋਪਿਅਨ ਟਿਊਬ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਯੋਨੀ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਕਿਸੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == === ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਖਰਾਬੀਆਂ === ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਜਿਨਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਜੈਵਿਕ ਕਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ === ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਚਟਾਵ ਵਿਚਲੀ ਗਲਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਡਰੋਮਜ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਕਾਰਨ == ਯੋਨੀ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੌਗ ਦੇ ਗਰੱਭਸਥ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਨਿਦਾਨ == ਇਮੇਜਿੰਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਯਤੀਮਿਕ ਅਨੁਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨ ਦੇ ਉਲਟ ਰਿਸਰਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਨਿਯਮਿਤ ਸਕੈਨ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰੋਜੈਨੇਟਿਅਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਸ਼ਖੀਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਇਲਾਜ == [[ਤਸਵੀਰ:Double_vagina_Vagina_duplex_from_Golay_1875.png|thumb|1875 ਦੋ ਯੋਨੀਸਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਖਰਬੀ !ਘਟਨਾ ! width="55%" |ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ !ਇਲਾਜ !ਹਵਾਲੇ |- |ਇਮਪਰਫੋਰੇਟ ਹੈਮੈਨ<br /> |1000-2000 ਵਿੱਚ 1 |ਮਓਕੋਮੈਟ੍ਰੋਕੋਲਪੋਜ਼ ਅਤੇ ਹੇਮੇਟੌਕੋਲਪੋਜ਼ 'ਚ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ <br /> |ਸਰਜੀਕਲ |<ref name="emedicine.medscape.com" /> <ref name=":2" /> <ref name="Coran" /> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Mwenda|first=Aruyaru Stanley|date=2013|title=Imperforate Hymen - a care cause of acute abdominal pain and tenesmus: case report and review of the literature|url=http://www.panafrican-med-journal.com/content/article/15/28/full/|journal=Pan African Medical Journal|language=en|volume=15|pages=|doi=10.11604/pamj.2013.15.28.2251|via=}}</ref> <ref name="kaiser">{{cite book|title=Symptoms and Signs in Pediatric Surgery|url=https://archive.org/details/symptomssignsinp0000kais|last=Kaiser|first=Georges L.|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|year=2012|isbn=9783642311611|page=[https://archive.org/details/symptomssignsinp0000kais/page/556 556]}}</ref> |- |ਯੋਨੀਅਲ ਐਡੀਨੋਸਿਸ |ਦੱਸ ਵਿੱਚ 1 |ਅਕਸਰ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾ |ਕੋਈ ਨਹੀਂ |<ref name="Kranl1998" /> <ref name="Mueller_2016">{{cite journal|date=September 2016|title=Mesonephric adenocarcinoma of the vagina : Diagnosis and multimodal treatment of a&nbsp;rare tumor and analysis of worldwide experience|journal=Strahlentherapie und Onkologie|volume=192|issue=9|pages=668–71|doi=10.1007/s00066-016-1004-x|pmc=4996863|pmid=27349710|vauthors=Mueller I, Kametriser G, Jacobs VR, Bogner G, Staudach A, Koch H, Wolfrum-Ristau P, Schausberger C, Fischer T, Sedlmayer F}}</ref> <ref name="Laronda_2012" /> |- |ਕਲੋਅਕਲ ਤਪਸ਼<br /> |100,000 ਵਿੱਚ 3.3  |ਓਮਫੈਲੋਸਲੇ - ਐਕਸਸਟ੍ਰੋਫਿ ਇਮਪਰਫੋਰੇਟ ਇਨਸ - ਸਪਾਈਨਲ ਡੀਫੇਕਟ (ਓਈਆਈਐਸ) |ਸਰਜੀਕਲ |<ref name="medline97" /> <ref name="UCF_Cloacal_Exstrophy" /> <ref name="Chattopadhyay">{{cite journal|year=1993|title=Fraser syndrome|url=|journal=Journal of Postgraduate Medicine|volume=39|issue=4|pages=228–30|pmc=1735240|pmid=7996504|vauthors=Chattopadhyay A, Kher AS, Udwadia AD, Sharma SV, Bharucha BA, Nicholson AD}}</ref> <ref name="Slavotinek_2002">{{cite journal|date=September 2002|title=Fraser syndrome and cryptophthalmos: review of the diagnostic criteria and evidence for phenotypic modules in complex malformation syndromes|journal=Journal of Medical Genetics|volume=39|issue=9|pages=623–33|doi=10.1136/jmg.39.9.623|pmc=1735240|pmid=12205104|vauthors=Slavotinek AM, Tifft CJ}}</ref> <ref>{{cite news|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/wnt4-deficiency/|title=WNT4 Deficiency - NORD (National Organization for Rare Disorders)|work=NORD (National Organization for Rare Disorders)|access-date=2018-01-22|language=en-US}}</ref> <ref name="Biason-Lauber_2007" /> <ref name=":2" /> <ref>{{OMIM|258040|OEIS Complex}}</ref> <ref>{{cite journal|last1=Yerkes|first1=Elizabeth B|last2=Rink|first2=Richard C|date=2016-07-26|title=Exstrophy and Epispadias: Background, Pathophysiology, Etiology|url=https://emedicine.medscape.com/article/1014971-overview|name-list-format=vanc}}</ref> <ref name=":3" /> |- |ਯੋਨੀਅਲ ਐਜਿਨਸਿਸ<br /> |5000 ਵਿੱਚ 1 |       - |ਸਰਜੀਕਲ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ |<ref name="pennmed" /> <ref name="Callens2014">{{cite journal|year=2014|title=An update on surgical and non-surgical treatments for vaginal hypoplasia|journal=Human Reproduction Update|volume=20|issue=5|pages=775–801|doi=10.1093/humupd/dmu024|pmid=24899229|vauthors=Callens N, De Cuypere G, De Sutter P, Monstrey S, Weyers S, Hoebeke P, Cools M}}</ref> <ref name=":2" /> <ref name="UCF_Vaginal_Agenesis" /> |- |ਹੇਮੀਯੋਨੀ<br /> | - |ਹੈਮੀਯੋਨੀ ਆਮ ਯੋਨੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ, ਦੂਜੀ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੂੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਾਲੇ ਹੈਮੀਯੋਨੀ ਅਤੇ ipsilateral ਇਪਸੀਲੇਟ੍ਰਲ ਰੀਨਲ ਐਜੇਨੇਸਿਸ (ਓਐਚਵੀਆਈਆਰਏ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਡਰੋਮ ਯੂਟਰਸ ਡੀਡਲਫਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। |    - |<ref name="Nigam_2011">{{cite journal|date=September 2011|title=OHVIRA syndrome: rare cause of chronic vaginal discharge in an unmarried female|journal=Congenital Anomalies|volume=51|issue=3|pages=153–5|doi=10.1111/j.1741-4520.2010.00293.x|pmid=20726998|vauthors=Nigam A, Raghunandan C, Yadav R, Tomer S, Anand R}}</ref> <ref name="Jindal_2009" /> |- |ਯੋਨੀਕਲ ਹਾਈਪੋਪਲਾਸੀਆ<br /> | - | - |   - |<ref name="González" /> |- |ਯੋਨੀਕਲ ਐਂਟਰੇਸੀਆ | - | - |    - |<ref name="emed2" /> <ref name="UCF_Vaginal_Agenesis" /> |- |ਕਨਜਨੈਟਿਲ ਯੋਨੀਅਲ ਫ਼ਿਸਟੁਲਾ<br /> | - | - |ਸਰਜੀਕਲ |<ref>{{cite journal|date=September 2015|title=[Congenital recto-vaginal fistula associated with a normal anus (type H fistula) and rectal atresia in a patient. Report of a case and a brief revision of the literature]|journal=Investigacion Clinica|volume=56|issue=3|pages=301–7|pmid=26710545|vauthors=Fernández Fernández JÁ, Parodi Hueck L}}</ref> <ref>{{cite journal|date=October 2015|title=Access to essential paediatric surgery in the developing world: a case of imperforate anus with rectovaginal and rectocutaneous fistulas left untreated|journal=BMJ Case Reports|volume=2015|doi=10.1136/bcr-2015-210084|pmc=4620226|pmid=26490998|vauthors=Vinluan ML, Olveda RM, Ortanez CK, Abellera M, Olveda DU, Chy DC, Ross AG}}</ref> |- |ਸੇਪਟਾ |70,000 ਵਿੱਚ 1 |ਸੇਪਟਾ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਸੰਭੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਐੱਸਪੀਟਾ ਅਕਸਰ ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |ਸਰਜੀਕਲ ਯਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ |<ref name="Heinonen_2006" /> <ref name="González">{{cite journal|date=September 2014|title=[Primary amenorrhea by transverse vaginal septum: a case report and review of the literature]|journal=Ginecologia Y Obstetricia De Mexico|volume=82|issue=9|pages=623–6|pmid=25412556|vauthors=González-Zárate AC, Velásquez-Mamani J}}</ref> <ref name="Pfeifer_2016" /> <ref name="medline97" /> <ref name="Coran" /> <ref name="NLM_MCA/MR">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/archive/20061212/mesh/jablonski/cgi/jablonski/syndrome_cgi9e70.html|title=Multiple Congenital Anomaly/Mental Retardation (MCA/MR) Syndromes|publisher=U.S. National Library of Medicine|access-date=2018-01-21}}</ref> <ref name="Heinonen_2006" /> <ref>{{cite web|url=https://www.urologyhealth.org/urologic-conditions/vaginal-abnormalities-congenital-vaginal-obstruction/causes|title=What Causes Congenital Vaginal Obstruction?|work=Urology Care Foundation|access-date=2018-01-31}}</ref> |- |ਸਥਾਈ ਕਲੋਕ | - | - |  - |<ref>{{Cite journal|last=Jenkins|first=Dagan|last2=Bitner-Glindzicz|first2=Maria|last3=Thomasson|first3=Louise|last4=Malcolm|first4=Sue|last5=Warne|first5=Stephanie A.|last6=Feather|first6=Sally A.|last7=Flanagan|first7=Sarah E.|last8=Ellard|first8=Sian|last9=Bingham|first9=Coralie|title=Mutational analyses of UPIIIA, SHH, EFNB2, and HNF1β in persistent cloaca and associated kidney malformations|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1477513106000568|journal=Journal of Pediatric Urology|volume=3|issue=1|pages=2–9|doi=10.1016/j.jpurol.2006.03.002}}</ref> <ref name=":2" /> |- |ਊਰੋਜੈਨੀਟਲ ਸਾਈਨਸ | - |ਪਿਸ਼ਾਬ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਚੈਨਲ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਦੇ ਹਨ<br /> |   - |<ref name="Urogenital Sinus - CHOC Children's">{{Cite news|url=https://www.choc.org/programs-services/urology/urogenital-sinus/|title=Urogenital Sinus - CHOC Children's|work=CHOC Children's|access-date=2018-02-02|language=en-US}}</ref> <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.urologyhealth.org/urologic-conditions/vaginal-abnormalities-urogenital-sinus|title=Urology Care Foundation - What Are Urogenital Sinus Abnormalities?|website=www.urologyhealth.org|language=en|access-date=2018-03-09}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਰਭਪਾਤ]] g76qswc2g40ueau0hmp9eupd1expgnr 0 112626 837875 469867 2026-04-29T19:18:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837875 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ,''' ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ|ਜਿਨਸੀ ਵਿਹਾਰ]] ਜਾਂ [[ਹਿੰਸਾ|ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਜਿਨਸੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਾਰਵਾਈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਪੀੜਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO definition">World Health Organization., World report on violence and health (Geneva: [//en.wikipedia.org/wiki/World_Health_Organization World Health Organization], 2002), Chapter 6, pp. 149.</ref><ref name="icc-cpi.int">[Elements of Crimes, Article 7(1)(g)-6 Crimes against humanity of sexual violence, elements 1. Accessed through {{cite web|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/legal%20texts%20and%20tools/official%20journal/Pages/elements%20of%20crimes.aspx|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150506063708/http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/legal%20texts%20and%20tools/official%20journal/Pages/elements%20of%20crimes.aspx|archivedate=2015-05-06|deadurl=yes|accessdate=2015-10-19|df=}}CS1 maint: Archived copy as title ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Archived_copy_as_title link]) </ref><ref name="McDougall 1998">{{harvp|McDougall|1998|loc=para. 21}}</ref> ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਘਟਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ, ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਲੰਘਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lindsey 2001 57–61">{{harvp|Lindsey|2001|pp=57–61}}</ref><ref name="icrc.org">{{cite web|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/statement/2013/united-nations-women-statement-2013-10-16.htm|title=Advancement of women: ICRC statement to the United Nations, 2013|date=2013-10-16|accessdate=28 November 2013}}</ref> ਜਿਨਸੀ-ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਨਸੀ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਜਨਨ]] ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ,<ref>Holmes MM et al. Rape-related pregnancy: estimates and descriptive characteristics from a national sample of women. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 1996, 175:320–324.</ref> [[ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ]] ਜਾਂ [[ਐਚਆਈਵੀ|ਐੱਚ.ਆਈ.ਵੀ]] ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ। ਕਿਸੇ [[ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ|ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ [[ਕਤਲ]] ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜਿਨਸੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਕ ਸਨਮਾਨ ਜਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਪੀੜਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ, ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਅਜਨਬੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਜਦੀਕੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਰਮ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਨੂੰਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਪੀੜਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦਬਦਬਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅੰਡਰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਲੱਬਧ ਅੰਕੜੇ, ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਹੀ ਸਕੇਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਖੋਜ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਤਾਲਮੇਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। [[ਘਰੇਲੂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ]] ਵਿਵਾਦ-ਸਬੰਧਤ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Human Security Report 2012">[Human Security Report (2012), Sexual Violence, Education and War: Beyond the mainstream narrative, Human Security Research Group, Simon Fraser University, Canada, Human Security Press]</ref> ਅਕਸਰ, ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਸਾਥੀ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕੰਮ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਟਕਰਾਅ ਵਜੋਂ, ਯੌਨ ਹਿੰਸਾ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਦੰਡ-ਰਹਿਤ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਅਢੁਕਵੇਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Women and War|last=International Committee of the Red Cross|publisher=ICRC|year=2008|location=Geneva|page=12}}</ref><ref>{{harvp|OCHA|2007|pp=57–75}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਅਕਸਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ (ਜੰਗੀ ਬਲਾਤਕਾਰ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਜਾਂ ਮਰਦ ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪਤਨ।<ref>Swiss S et al. Violence against women during the Liberian civil conflict. Journal of the American Medical Association, 1998, 279:625–629.</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਆਈ.ਐਚ.ਆਰ.ਐਲ., ਕਸਟੌਮਰੀ ਲਾਅ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਚ.ਐਲ. ਦੁਆਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="Physicians for Human Rights 2002">{{Cite book|title=War-related sexual violence in Sierra Leone : a population-based assessment : a report|url=https://archive.org/details/warrelatedsexual0000unse|last=Physicians for Human Rights|publisher=Physicians for Human Rights|year=2002|isbn=978-1-879707-37-5|location=Boston, MA}}</ref><ref name="United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs 2007">{{harvp|OCHA|2007}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਗਰੀਕਾਂ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ "ਆਮ" ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਢੰਗ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਮੁੱਦਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਅਪਰਾਧਕ ਕਾਰਵਾਈ ਬਣ ਗਿਆ। == ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕ == === ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ === ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਉੱਪਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਲਈ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਲੇ ਕਾਰਕ ਵਿਚ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Participation in the anti-sexual violence silent protest: a sexual citizenship perspective|last=Chitiki|first=Elizabeth|date=2018|publisher=Rhodes University|hdl=10962/62916}}</ref> ਖੋਜ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ === ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੋਖਮ ਤੱਥ ਹਨ:<ref name="cdc.gov">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/sexualviolence/riskprotectivefactors.html|title=Risk and Protective Factors{{!}}Sexual Violence{{!}}Violence Prevention{{!}}Injury Center{{!}}CDC|date=2018-04-11|website=www.cdc.gov|access-date=2016-05-06}}</ref> * ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  * ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੇ ਗੈਰ-ਜਿੰਮੇਦਾਰੀ * ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਘਾਟਾ  * ਆਕ੍ਰਾਮਕਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ  * ਜਲਦੀ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ * ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੈਕਸ ਸਬੰਧੀ ਕਲਪਨਾ  * ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਜ਼ੋਖਮ ਲੈਣ ਦੀ ਪਸੰਦ  * ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੜਕਾਊ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ  * ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਭਾਵਨਾ  * ਰਵਾਇਤੀ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ  * ਹਾਈਪਰ-ਮਰਦਾਨਗੀ  * ਆਤਮਘਾਤੀ ਵਿਹਾਰ  * ਪਹਿਲਾਂ ਲਿੰਗਕ ਅਿਤਆਚਾਰ ਜਾਂ ਅਰੋਗਤਾ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਜੋਖਮ ਹਨ: * ਭੌਤਿਕ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਕਤਿਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ  * ਸਰੀਰਕ, ਜਿਨਸੀ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ  * ਭਾਵਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ  * ਮਾੜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲ ਦੇ ਸਬੰਧ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ  * ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ, ਹਾਈਪਰਮਸਕੁਲਾਈਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ * ਕਿਸੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਬਦਸੂਰਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਹੇਠਲੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕਾਰਕ ਹਨ: * ਗਰੀਬੀ  * ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ  * ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ  * ਭਾਈਚਾਰੇ ਅੰਦਰ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਆਮ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ  * ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੁਰਪਿਆਕਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਮਜੋਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Archived copy as title|Category:CS1 maint: Archived copy as title]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] n22jrtty98vlslw60vmntqpa4ht9n12 0 113104 838010 829102 2026-04-30T09:01:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838010 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Prostata_Prostitute.jpg|right|thumb|200x200px|ਐਮਸਟਰਡਮ ਦੇ ਰੈੱਡ ਲਾਈਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।]] ਇੱਕ '''ਕਾਮ ਕਰਮੀ''' ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ 'ਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="oed1">Oxford English Dictionary, "sex worker"</ref><ref>Oxford English Dictionary, "sex industry".</ref> ਇਹ ਟਰਮ ਜਿਨਸੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{Sfn|Weitzer|2009}} ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ([[ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ|ਵੇਸਵਾਵਾਂ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪਰ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਕੋਲ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ-ਅਧਾਰਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਡਿਟਿਵ ਜਿਨਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਨਸੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਈਵ ਸੈਕਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਬਕੈਮ ਸੈਕਸ<ref>Weitzer, Ronald. 2000. ''Sex For Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'' (New York: Routledge Press)</ref><ref>Weiss, Benjamin R. (June 2018). "Patterns of interaction in webcam sex work: a comparative analysis of female and male." ''Deviant Behavior'' 39(6): 732-746. https://doi.org/10.1080/01639625.2017.1304803</ref> ਅਤੇ ਲਾਈਵ ਸੈਕਸ ਸ਼ੋਅਜ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਕੁਝ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਹਾਜ਼ਰੀਨਾਂ ਲਈ ਕਾਮੁਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ : ਸਟ੍ਰਿਪਟੀਜ਼, ਗੋ-ਗੋ ਡਾਂਸ, ਲੈਪ ਡਾਂਸਿੰਗ, ਨਿਓ-ਬੁਰਲਿਸਕੁ, ਅਤੇ ਪੀਪ ਸ਼ੋਅਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਜਿਨਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Poelzl, Linda. (October 2011). "Bisexual issues in sex therapy: a bisexual surrogate partner relates her experiences from the field." ''Journal of Bisexuality'' 11(4): 385-388. DOI:10.1080/15299716.2011.620454</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਟਰਮ ਜਿਨਸੀ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ "ਵੇਸਵਾ" ਲਈ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਲ ਡਾਂਸਰ, ਸੈਕਸ ਟੋਏ ਟੈਸਟਰ ਅਤੇ ਸਟਰਿੱਪ ਕਲੱਬ ਮੈਨੇਜਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="auto">Green, Alison. “Top 10 Sex-Related Jobs.” CareerAddict, 30 Oct. 2017, www.careeraddict.com/top-10-sex-related-jobs</ref>{{Sfn|Weitzer|2009}} ਕਈ ਅਸ਼ਲੀਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਪੋਰਨ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਟ ਅਤੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  == ਨਿਰੁਕਤੀ == ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਦੀ ਟਰਮ ਨੂੰ 1978 'ਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਕਾਰਕੁਨ ਕਾਰਲ ਲੇਹ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੈਕਸ ਵਰਕ: ਰਾਈਟਿੰਗਸ ਬਾਇ ਵੁਮੈਨ ਇਨ ਦ ਸੈਕਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕਆ ਦੇਲਾਕੋਸਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਸਕਲਾਬਰੇਰੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sex-work">''Sex work: writings by women in the sex industry'' edited by Frédérique Delacoste & Priscilla Alexander, Cleis Press, 1991 (2nd ed).</ref><ref>[http://www.bayswan.org/sexwork-oed.html "The Etymology of the terms 'Sex Work' and 'Sex Worker'"], ''BAYSWAN.org''. Accessed 2009-09-11.</ref><ref name="whores-and-other">''Whores and other feminists'', edited by Jill Nagle, Routledge, 1997.</ref> ਇਹ ਮਿਆਦ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|ਆਕਸਫੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੋਸ਼]], ਅਤੇ ਮਰੀਅਮ ਵੈਬਸਟਰ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।<ref>Merriam-Webster Dictionary, "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/sex%20worker sex worker]"</ref> "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਜਾਂ ਕਾਮ ਕਰਮੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਵੇਸਵਾ" ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਵੇਸਵਾ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਵੇਸਵਾ" ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, "ਵੇਸਵਾ" ਦੀ ਬਜਾਏ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿਕਲਪਾਂ 'ਤੇ ਮਾਲਕੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ "ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਇਹ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨੈਤਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਕਸ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਾਹੀਵਾਦੀ, ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2000 |title=Prostitution: Factsheet on Human Rights Violations |url=http://www.prostitutionresearch.com/faq/000008.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104111446/http://www.prostitutionresearch.com/faq/000008.html |archive-date=2010-01-04 |access-date=2009-09-03 |publisher=Prostitution Research & Education}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farley |first=Melissa |date=2003 |title=Prostitution and the Invisibility of Harm |url=https://www.researchgate.net/publication/232850326 |access-date=10 April 2018 |publisher=Prostitiution Research & Education}}</ref> ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ "ਸੈਕਸ ਵਰਕ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=Farley |first=Melissa |date=2006 |title=Prostitution, trafficking, and cultural amnesia: What we must not know in order to keep the business of sexual exploitation running smoothly |url=http://www.prostitutionresearch.com/pdfs/FarleyYaleLaw2006.pdf |journal=Yale Journal of Law and Feminism |volume=18 |issue=1 |pages=109–144 |quote=Some words hide the truth. Just as torture can be named enhanced interrogation, and logging of old-growth forests is named the Healthy Forest Initiative, words that lie about prostitution leave people confused about the nature of prostitution and trafficking. The words 'sex work' make the harms of prostitution invisible |access-date=2009-09-12 |archive-date=2017-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170531122643/http://www.prostitutionresearch.com/pdfs/FarleyYaleLaw2006.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baptie |first=Trisha |author-link=Trisha Baptie |date=2009-04-29 |title='Sex worker' ? Never met one ! |url=http://sisyphe.org/spip.php?article3290 |access-date=2009-09-12 |website=Sisyphe.org}}</ref> == ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ == [[File:Prostata Prostitute.jpg|thumb|right|200px|[[ਐਮਸਟਰਡਮ]] ਦੇ [[ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।]] ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ, ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਨਾ ਜਾਂ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਚ, ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਫੋਨ ਸੈਕਸ ਜਾਂ ਵੈਬਕੈਮ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੂਰੀ-ਸੇਵਾ' ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Sawicki |first1=Danielle A. |last2=Meffert |first2=Brienna N. |last3=Read |first3=Kate |last4=Heinz |first4=Adrienne J. |date=2019-07-03 |title=Culturally competent health care for sex workers: an examination of myths that stigmatize sex work and hinder access to care |journal=Sexual and Relationship Therapy |volume=34 |issue=3 |pages=355–371 |doi=10.1080/14681994.2019.1574970 |issn=1468-1994 |pmc=6424363 |pmid=30899197}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਖਮਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾਘਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਚੋਣ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="conflict">{{Cite journal |last1=Marcus |first1=Anthony |last2=Horning |first2=Amber |last3=Curtis |first3=Ric |last4=Sanson |first4=Jo |last5=Thompson |first5=Efram |year=2014 |title=Conflict and Agency among Sex Workers and Pimps: A Closer Look at Domestic Minor Sex Trafficking |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=653 |issue=1 |pages=225–246 |doi=10.1177/0002716214521993 |s2cid=145245482}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਸਾਥੀ ਬਣਨ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Ryan |first1=Chris |last2=Kinder |first2=Rachel |year=1996 |title=Sex, tourism and sex tourism: fulfilling similar needs?. |url=https://archive.org/details/sim_tourism-management_1996-11_17_7/page/506 |journal=Tourism Management |volume=17 |issue=7 |pages=507–518 |doi=10.1016/s0261-5177(96)00068-4}}</ref> === ਪ੍ਰੇਰਣਾ === ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿੰਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Eichert-2022">{{Cite journal |last=Eichert |first=David |title='It Ruined My Life: FOSTA, Male Escorts, and the Construction of Sexual Victimhood in American Politics |url=http://vjspl.org/wp-content/uploads/2020/03/12.2-FOSTA.pdf |journal=Virginia Journal of Social Policy & the Law |date=12 March 2022 |volume=26 |issue=3 |pages=201–245 |access-date=27 July 2020 |archive-date=27 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727191658/http://vjspl.org/wp-content/uploads/2020/03/12.2-FOSTA.pdf }}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਬਚਾਅ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="The many faces of sex work">{{Cite journal |last1=Harcourt |first1=C |last2=B Donovan |date=2005 |title=The many faces of sex work |journal=Sexually Transmitted Infections |volume=81 |issue=3 |pages=201–206 |doi=10.1136/sti.2004.012468 |pmc=1744977 |pmid=15923285}}</ref> ਜਿਨਸੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਨੇ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ "ਆਕਰਸ਼ਕ" ਲੱਗਿਆ।<ref name="Givetash">{{Cite news |last=Givetash |first=Linda |date=14 April 2017 |title=Some Sex Workers Choose Industry Due to Benefits of Occupation: Study |work=The Globe and Mail |publisher=Phillip Crawley |location=Toronto |url=https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/some-sex-workers-choose-industry-due-to-benefits-of-occupation-study/article33965010/}}</ref> ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਚੁਣਨ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਗਾਹਕ ਅਧਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Givetash" /> ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਾਖੋਰੀ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Breslin">{{Cite news |last=Breslin |first=Susannah |date=5 August 2011 |title=Why Do Women Become Sex Workers, and Why Do Men Go to Them? |work=The Guardian |location=UK |url=https://www.theguardian.com/society/2011/aug/05/payoff-sex-workers-clients-stories}}</ref> ਕੰਮ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Breslin" /> ਕੈਮਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ, ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਬਨਾਮ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2023 ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੈਮਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਨਸੀ ਫੈਟਿਸ਼ਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸੈਡੋਮਾਸੋਚਿਜ਼ਮ ਲਈ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਰੀਰਕ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣਾ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵਧਾਉਣਾ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਜਾਂ ਉਪਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਬਨਾਮ ਵਰਚੁਅਲ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="Kelberga">{{Cite journal |last1=Kelberga |first1=Anna |last2=Martinsone |first2=Baiba |title=Motivation of sex workers who provide camming services to engage in sex with their real-life and virtual partners |journal=Frontiers in Psychology |volume=14 |date=2023 |article-number=1173902 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1173902 |doi-access=free |pmid=37469897 |pmc=10352917}} </ref> ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਮੌਸਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ, [[ਸੈਕਸ ਸਿਰ-ਸਪਾਟਾ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਜਨਸੰਖਿਆ === ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਟਰਾਂਸ ਲੋਕ, ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://1map.com/endtransdiscriminationorg|title=End Trans Discrimination: Home|website=1map.com|access-date=2025-12-28|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205125710/http://endtransdiscrimination.org/PDFs/NTDS_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਆਮ ਔਰਤ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite journal |last1=Dandona |first1=Rakhi |last2=Dandona |first2=Lalit |last3=Kumar |first3=G Anil |last4=Gutierrez |first4=Juan Pablo |last5=McPherson |first5=Sam |last6=Samuels |first6=Fiona |last7=Bertozzi |first7=Stefano M. |last8=ASCI FPP Study Team |date=April 2006 |title=Demography and sex work characteristics of female sex workers in India |journal=BMC International Health and Human Rights |volume=6 |article-number=5 |doi=10.1186/1472-698X-6-5 |pmc=1468426 |pmid=16615869 |doi-access=free }}</ref> ਤਿਜੁਆਨਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਨੌਜਵਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗੀ ਹਨ।<ref>{{Cite book |last=Katsulis |first=Yasmina |url=https://books.google.com/books?id=LG0ddgALFAsC&q=sex+work+trans&pg=PA121 |title=Sex Work and the City |date=2009-09-15 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77980-8}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਲਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਸੈਕਸ ਵਪਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਦਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Urban Institute - Underground Sex Economy">{{Cite web |last=Dank |first=Meredith |display-authors=etal |date=2016-06-28 |title=Estimating the Size and Structure of the Underground Commercial Sex Economy in Eight Major US Cities |url=http://www.urban.org/publications/413047.html |publisher=Urban Institute |access-date=2014-03-31 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316034025/http://www.urban.org/publications/413047.html }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੋਰ ਲਈ ਜਾਂਚ ਅਧੀਨ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਲੋਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Misconceptions - UCSE report">{{Cite web |last=Dank |first=Meredith |title=Misconceptions about our report on the underground commercial sex economy |url=http://blog.metrotrends.org/2014/03/misconceptions-ucse/ |archive-url=https://archive.today/20140331221527/http://blog.metrotrends.org/2014/03/misconceptions-ucse/ |archive-date=31 March 2014 |access-date=31 March 2014 |publisher=Urban Institute}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਬਾਰੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੈਕਸ ਤਸਕਰੀ, ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੈਕਸ ਵਰਕ, ਇਸਦੇ ਭੂਮੀਗਤ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਪਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਲਗਭਗ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਖੁਦ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Shaver - Sex Work Research">{{Cite journal |last=Shaver |first=Frances M. |date=March 2005 |title=Sex work research: methodological and ethical challenges |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interpersonal-violence_2005-03_20_3/page/296 |journal=Journal of Interpersonal Violence |volume=20 |issue=3 |pages=296–319 |doi=10.1177/0886260504274340 |pmid=15684139 |s2cid=23470722}}</ref> == ਵਿਤਕਰਾ == ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਾਈਪਰਸੈਕਸੁਅਲ, ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਖਮ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਇਸ ਕਲੰਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਅਤੇ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਝੂਠਾ ਸਵੈ ਬਣਾਉਣਾ।<ref>{{Cite journal |last=Weitzer |first=Ronald |date=2017-01-18 |title=Resistance to sex work stigma |journal=Sexualities |volume=21 |issue=5–6 |pages=717–729 |doi=10.1177/1363460716684509 |issn=1363-4607 |s2cid=151608068}}</ref> ਸੈਕਸ-ਕੰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਲੰਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਲੂਕ-ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Krüsi |first1=Andrea |last2=Kerr |first2=Thomas |last3=Taylor |first3=Christina |last4=Rhodes |first4=Tim |last5=Shannon |first5=Kate |date=2016-04-26 |title='They won't change it back in their heads that we're trash': the intersection of sex work-related stigma and evolving policing strategies |journal=Sociology of Health & Illness |volume=38 |issue=7 |pages=1137–1150 |doi=10.1111/1467-9566.12436 |issn=0141-9889 |pmc=5012919 |pmid=27113456}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Oliveira |first=Alexandra |date=2018-03-01 |title=Same work, different oppression: Stigma and its consequences for male and transgender sex workers in Portugal |journal=International Journal of Iberian Studies |volume=31 |issue=1 |pages=11–26 |doi=10.1386/ijis.31.1.11_1 |issn=1364-971X}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Lynn |date=2022-11-15 |title=The silent majority: The typical Canadian sex worker may not be who we think |journal=PLOS ONE |language=en |volume=17 |issue=11 |article-number=e0277550 |doi=10.1371/journal.pone.0277550 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=9665380 |pmid=36378670 |bibcode=2022PLoSO..1777550K }}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫਾਈਟ ਔਨਲਾਈਨ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਐਕਟ ਨੂੰ ਸੈਕਸ ਟਰੈਫਿਕਿੰਗ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਦਾ ਔਨਲਾਈਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Eichert-2022"/> ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਕਾਨੂੰਨ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਇੰਟਰਵਿਊ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 43% ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਹਿੰਸਾ, ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।<ref name="Decker-2013">{{Cite journal |last1=Decker |first1=Michele R |last2=Pearson |first2=Erin |last3=Illangasekare |first3=Samantha L |last4=Clark |first4=Erin |last5=Sherman |first5=Susan G |author-link5=Susan G. Sherman |date=2013-09-23 |title=Violence against women in sex work and HIV risk implications differ qualitatively by perpetrator |journal=BMC Public Health |volume=13 |issue=1 |page=876 |doi=10.1186/1471-2458-13-876 |issn=1471-2458 |pmc=3852292 |pmid=24060235 |doi-access=free }}</ref> ਇਸੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਸ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ"।<ref name="Decker-2013" /> ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਲਿਸ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੜਕ-ਅਧਾਰਤ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਕੈਦ ਦੇ ਡਰ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name="Decker-2013" /> ਪੁਲਿਸ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲੰਕ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last1=Maticka-Tyndale |first1=Eleanor |last2=Lewis |first2=Jacqueline |last3=Clark |first3=Jocalyn P. |author-link3=Jocalyn Clark |last4=Zubick |first4=Jennifer |last5=Young |first5=Shelley |date=2000-09-18 |title=Exotic Dancing and Health |journal=Women & Health |volume=31 |issue=1 |pages=87–108 |doi=10.1300/j013v31n01_06 |issn=0363-0242 |pmid=11005222 |s2cid=35709367}}</ref> ਸੈਕਸ ਵਰਕ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{Cite journal |last=Weitzer |first=Ronald |date=2010-02-21 |title=The Mythology of Prostitution: Advocacy Research and Public Policy |journal=Sexuality Research and Social Policy |volume=7 |issue=1 |pages=15–29 |doi=10.1007/s13178-010-0002-5 |issn=1868-9884 |s2cid=144735092}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਾਮ ਯੁੱਧ]] * [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਦਿਵਸ]] * [[ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਸਵਾ ਅੰਕੜੇ]] * ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਵਾਰਡ (ਯੂਕੇ) * [[ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ]] * [[ਕਾਮ ਕਰਮੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * Prose & Lore: Issue 2: Memoir Stories About Sex Work (Volume 2) Red Umbrella Project * Prose & Lore: Issue 3: Memoir Stories About Sex Work (Volume 3) Red Umbrella Project * Agustín, Laura Maria. ''Sex at the Margins: Migration, Labour Markets and the Rescue Industry''. London: Zed Books (2007) and The Naked Anthropologist.<ref>{{Cite web|url=http://www.lauraagustin.com|title=The Naked Anthropologist|website=lauraagustin.com}}</ref> * Chateauvert, Melinda. ''Sex Workers Unite: A History of the Movement from Stonewall to SlutWalk.'' United States: Beacon Press (2014) * Minichiello, Victor and Scott, John, editors. ''Male Sex Work and Society.'' United Kingdom and United States: Harrington Park Press (2014) * Stark, Christine. ''Not for Sale: Feminists Resisting Prostitution and Pornography.'' Australia: Spinifex Press (2005) * {{Cite journal|last=Weitzer|first=Ronald|author-link=Ronald Weitzer|year=1991|title=Prostitutes' Rights in the United States|url=https://archive.org/details/sim_sociological-quarterly_spring-1991_32_1/page/23|journal=Sociological Quarterly|volume=32|issue=1|pages=23–41|doi=10.1111/j.1533-8525.1991.tb00343.x}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Ronald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Ronald Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1991</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Prostitutes' Rights in the United States</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" style="position: relative;">Sociological Quarterly</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" style="position: relative;">32</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="issue" class="cx-template-editor-param-key">Issue</span><span data-key="issue" title="Issue identifier when the source is part of a series that is published periodically" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="issue" style="position: relative;">1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" style="position: relative;">23–41</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" style="position: relative;">10.1111/j.1533-8525.1991.tb00343.x</div></div></div></div> * Weitzer, Ronald. 2000. ''Sex For Sale: Prostitution, Pornography, and the Sex Industry'' (New York: [[ਰੌਟਲੈੱਜ|Routledge Press]]). * {{Cite journal|last=Weitzer|first=Ronald|year=2009|title=Sociology of Sex Work|journal=Annual Review of Sociology|volume=35|pages=213–234|doi=10.1146/annurev-soc-070308-120025|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to an article in a magazine or journal, using the provided source information (e.g. journal name, author, title, issue, URL) and various formatting options.">Cite journal</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" id="CITEREFWeitzer2009-last-" style="position: relative;">Weitzer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" id="CITEREFWeitzer2009-first-" style="position: relative;">Ronald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; recommended only when date parameter format is YYYY-MM-DD and a CITEREF disambiguator is needed" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" id="CITEREFWeitzer2009-year-" style="position: relative;">2009</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the article; can be wikilinked to an existing Wikipedia article or url may be used to add an external link, but not both. Displays in quotes." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" id="CITEREFWeitzer2009-title-" style="position: relative;">Sociology of Sex Work</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="journal" class="cx-template-editor-param-key">Journal</span><span data-key="journal" title="Name of the source journal; may be wikilinked; displays in italics; alias of 'work'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="journal" id="CITEREFWeitzer2009-journal-" style="position: relative;">Annual Review of Sociology</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="volume" class="cx-template-editor-param-key">Volume</span><span data-key="volume" title="For one publication published in several volumes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="volume" id="CITEREFWeitzer2009-volume-" style="position: relative;">35</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="pages" class="cx-template-editor-param-key">Pages</span><span data-key="pages" title="Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source; displays after 'pp.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="pages" id="CITEREFWeitzer2009-pages-" style="position: relative;">213–234</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="doi" class="cx-template-editor-param-key">DOI</span><span data-key="doi" title="Digital Object Identifier; begins with '10.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="doi" id="CITEREFWeitzer2009-doi-" style="position: relative;">10.1146/annurev-soc-070308-120025</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" id="CITEREFWeitzer2009-ref-" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/decriminalize-sex-trade-vancouver-report-1.624534|title=Decriminalize sex trade: Vancouver report|date=13 June 2006|access-date=14 January 2016|publisher=CBC News: British Columbia}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a news article in print, video, audio or web using the provided source information (e.g. author, publication, date) and various formatting options.">Cite news</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="url" class="cx-template-editor-param-key">URL</span><span data-key="url" title="The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type &quot;http://...&quot{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; or maybe even the  protocol relative scheme &quot;//...&quot;" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="url" style="position: relative;"><nowiki>http://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/decriminalize-sex-trade-vancouver-report-1.624534</nowiki></div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Source title</span><span data-key="title" title="The title of the article as it appears in the source; displays in quotes" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Decriminalize sex trade: Vancouver report</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="date" class="cx-template-editor-param-key">Source date</span><span data-key="date" title="Full date of the source; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="date" style="position: relative;">13 June 2006</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="access-date" class="cx-template-editor-param-key">URL access date</span><span data-key="access-date" title="The full date when the original URL was accessed; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="access-date" style="position: relative;">14 January 2016</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the parent institution or company that publishes the newspaper, magazine, or periodical; displays after name of the publication" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">CBC News: British Columbia</div></div></div></div> * {{Cite web|url=http://culturalshifts.com/archives/169|title=International Human Rights Protection in the Citizenship Gap: The Case of Migrant Sex Workers|last=Hughes|first=Christine|date=30 November 2007|website=Cultural Shift(s)|archive-url=https://web.archive.org/web/20080202074617/http://culturalshifts.com/archives/169|archive-date=2008-02-02|dead-url=yes|access-date=2008-01-14}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਮ ਉਦਯੋਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] 3xyiohko5307j9c2cvwwv77bx9i06i5 0 113357 837952 803486 2026-04-29T21:29:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837952 wikitext text/x-wiki {{Use British English|date=August 2013}} {{Use dmy dates|date=August 2013}} {{Genocide}} '''ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ '''ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ [[ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ|ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।{{Sfn|Totten|Bartrop|2007}} [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ]],{{Sfn|Sharlach|2000}}{{Sfn|Sajjad|2012}}{{Sfn|Ghadbian|2002}}{{Sfn|Mookherjee|2012}} ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਂਡਨ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ,{{Sfn|Sajjad|2012}}{{Sfn|Sharlach|2000}} ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Miller|2009}} ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਫੌਜੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Fisher|1996}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=R. Brass|first=Paul|date=2003|title=The partition of India and retributive genocide in the Punjab, 1946–47: means, methods, and purposes|journal=Journal of Genocide Research|volume=5|pages=71–101|doi=10.1080/14623520305657}}</ref> == ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਹਿਸ == ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਇੱਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।{{Sfn|Sharlach|2000}} ਦੂਸਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 2 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Miller|2009}}{{Sfn|Totten|Bartrop|2007}} ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਕਕਿਨੌਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|MacKinnon|2006}} == ਫੁਟਨੋਟ == {{reflist|group=Note}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == {{refbegin|2}} *{{cite book|last=Allen|first=Beverly|title=Rape Warfare: The Hidden Genocide in Bosnia-Herzegovina and Croatia|url=https://archive.org/details/rapewarfarehidde00alle|year=1996|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0816628186|ref=harv}} *{{cite book|last=Bisaz|first=Corsin|title=The Concept of Group Rights in International Law: Groups as Contested Right-Holders, Subjects and Legal Persons|year=2012|publisher=Martinus Nijhoff|isbn=978-9004228702|ref= harv}} *{{cite book|last=Brownmiller|first=Susan|title=Against Our Will: Men, Women, and Rape|url=https://archive.org/details/againstourwillme0000brow_w9l3|year=1975|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-449-90820-8|ref=harv}} *{{cite journal|last=Card|first=Claudia|title=The Paradox of Genocidal Rape Aimed at Enforced Pregnancy|journal=The Southern Journal of Philosophy|year=2008|volume=S1|issue=46|pages=176–189|doi=10.1111/j.2041-6962.2008.tb00162.x|ref= harv}} *{{cite book|last=De Brouwer|first=Anne-Marie|title=The Men Who Killed Me: Rwandan Survivors of Sexual Violence|year=2010|publisher=Douglas & McIntyre|isbn=978-1553653103|editor=Anne-Marie De Brouwer, Sandra Ka Hon Chu|chapter=Introduction|ref= harv}} *{{cite book|last=Eftekhari|first=Shiva|title=Rwanda, Struggling to Survive: Barriers to Justice for Rape Victims in Rwanda|year=2004|publisher=Human Rights Watch|ref= harv}} *{{cite book|last=Fielding|first=Leila|title=Female Génocidaires: What was the Nature and Motivations for Hutu Female|year=2012|publisher=GRIN Verlag|isbn=978-3656324409|ref= harv}} *{{cite journal|last=Fisher|first=Siobhán K.|title=Occupation of the Womb: Forced Impregnation as Genocide|journal=Duke Law Journal|year=1996|volume=46|issue=1|jstor=1372967|ref= harv}} *{{cite book|last=Joeden-Forgey|first=Elisa Von|title=The Oxford Handbook of Genocide Studies|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199232116|editor=Donald Bloxham, A. Dirk Moses|chapter=Gender and Genocide|ref= harv}} *{{cite book|last=Jones|first=Adam|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|url=https://archive.org/details/genocidecomprehe0000jone|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0415353847|ref=harv}} *{{cite book|last=Leaning|first=Jennifer|title=Women, Migration, and Conflict: Breaking a Deadly Cycle|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-9048128242|pages=173–199|editor=Susan Forbes Martin, John Tirman|chapter=Sexual Violence during War and Forced Migration |first2=Susan |last2=Bartels |first3=Hani |last3=Mowafi |ref= harv}} *{{cite book|last=Miller|first=Sarah Clark|title=Evil, Political Violence, and Forgiveness: Essays in Honor of Claudia Card|year=2009|publisher=Lexington|isbn=978-0739136508|pages=53–76|editor=Andrea Veltman, Kathryn Norlock|chapter=Atrocity, Harm, and resistance|ref= harv}} *{{cite news|last=MacKinnon|first=Catherine A.|title=Genocide Rape Is Different Than War Rape|url=http://clg.portalxm.com/library/keytext.cfm?keytext_id=181|newspaper=Center on Law & Globalization|year=2006|ref= harv}} *{{cite book|last=Poloni-Staudinger|first=Lori|title=Terrorism and Violent Conflict: Women's Agency, Leadership, and Responses|year=2012|publisher=Springer|isbn=978-1461456407 |first2=Candice D. |last2=Ortbals|chapter=Rape as a Weapon of War and Genocide|ref= harv}} *{{cite book|last=Rothe|first=Dawn|title=State Criminality: The Crime of All Crimes|url=https://archive.org/details/statecriminality0000roth|year=2009|publisher=Lexington|isbn=978-0739126721|ref=harv}} *{{cite journal|last=Russell-Brown|first=Sherrie L.|title=Rape as an Act of Genocide|journal=Berkeley Journal of International Law|year=2003|volume=21|issue=2|url=http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1241&context=bjil|ref=harv|access-date=30 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903143941/http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1241&context=bjil|url-status=dead}} *{{cite book|last=Sajjad|first=Tazreena|title=Plight and Fate of Women During and Following Genocide|year=2012|publisher=Transaction|isbn=978-1412847599|pages=219–248|edition=Reprint|editor=Samuel Totten|chapter=The Post-Genocidal Period and its Impact on Women|ref= harv}} *{{cite journal|last=Sharlach|first=Lisa|title=Rape as Genocide: Bangladesh, the Former Yugoslavia, and Rwanda|journal=New Political Science|year=2000|volume=1|issue=22|doi=10.1080/713687893|url=https://dx.doi.org/10.1080/713687893|ref=harv|pages=89–102}} *{{cite book|last=Smith|first=Roger W.|title=Genocide Matters: Ongoing Issues and Emerging Perspectives|url=https://archive.org/details/genocidematterso0000unse|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415814966|pages=[https://archive.org/details/genocidematterso0000unse/page/82 82]–105|editor=Joyce Apsel, Ernesto Verdeja|chapter=Genocide and the Politics of Rape|ref= harv}} *{{cite news|last=Smith-Spark|first=Laura|title=How did rape become a weapon of war?|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/4078677.stm|accessdate=29 December 2013|newspaper=British Broadcasting Corporation|date=8 December 2004|ref= {{sfnref|Smith-Spark|2012}} }} *{{cite book|last=Totten|first=Samuel|title=Dictionary of Genocide|year=2007|publisher=Greenwood|isbn=978-0313329678 |first2=Paul R. |last2=Bartrop |ref=harv}} *{{cite book|last=Vetlesen|first=Arne Johan|title=Evil and Human Agency: Understanding Collective Evildoing|url=https://archive.org/details/evilhumanagencyu0000vetl|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521673570|ref=harv}} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ]] f8ytgib2m4lg4fzns22rzxbu78l6dqo 0 113778 837917 764257 2026-04-29T20:26:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837917 wikitext text/x-wiki {{Feminism sidebar |Variants (general)}} '''ਲਿੰਗ-ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਰੀਵਾਦ''', ਨੂੰ '''ਪ੍ਰੋ-ਸੈਕਸ ਨਾਰੀਵਾਦ''', '''ਲਿੰਗ-ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨਾਰੀਵਾਦ''', ਜਾਂ '''ਜਿਨਸੀ ਲਿਬਰਲ ਨਾਰੀਵਾਦ '''ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਉਭਾਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਿਨਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਤੱਤ ਹੈ।  ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਾਹਸ਼ ਰਚਨਾ|ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐਂਟੀ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੈਕਸ-ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।  ਕੈਥੀ ਐਕਰ, ਸੂਸੀ ਬ੍ਰਾਇਟ, ਡਾਇਨਾ ਕੇਜ, ਐਵਡਨ ਕਾਰਲ, ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਕਾਲਫਿਆ, ਨੈਨਸੀ ਫ੍ਰਾਇਡੇ, ਲੈਸੀ ਗ੍ਰੀਨ, ਬ੍ਰੇਂਡਾ ਹੋਵਰਡ, ਜੋਆਨ ਨੈਸਲੇ ਅਤੇ ਐਲੇਨ ਵਿਲਿਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਲਿੰਗ-ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਵਕੀਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਐਰੋਟਿਕਾ]] * [[ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ]] === ਲਿੰਗ-ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ === * ''Girl Heroes'' * ''The Ethical Slut'' == ਨੋਟਸ == :{{note label|Timeline|Note 1}} ::For criminalization of sexual violence in marriage see [[Marital rape]] and [[Marital rape (United States law)|Marital rape (US law)]]. For decriminalization of "sodomy" see [[Sodomy law]] and [[Sodomy laws in the United States]]. :{{note label|Timeline|Note 2}} ::{{quote |text=''Feminist work on wife rape has uncovered a vast secret world of anguish in which women are used in this way by husbands and partners. The study by [[Diana E. H. Russell]] of rape in marriage gives us some illuminating insights into women's understanding of consent to sexual intercourse. She found that rape by husbands or ex-husbands, defined conservatively as vaginal, oral or anal penetration with the threat or use of force, was reported by 14 per cent of her respondents.''<ref name="Russell_1990">{{cite book | last = Russell | first = Diana E.H. | author-link = Diana E. H. Russell | title = Rape in marriage | url = https://archive.org/details/rapeinmarriage0000russ | publisher = Indiana University Press | location = Bloomington, Indiana | date = 1990 | isbn = 9780253205636 }}</ref> ''This might seem a high figure to those who are committed to recognising only rape which fits the police-blotter rapist model and to idealising marriage. But more interesting for our present purposes is the existence she reveals of a widespread submission to sexual intercourse which did not fall into her category of rape, and would be likely to be seen as consensual in most jurisdictions and probably by most of the men and women involved. [...] The force which has operated on them [women] all their lives and continues to operate on them within marriages and relationships remains largely invisible. [...] Such forces include the massive industry of sexology, sex therapy, sex advice literature, all of which make women feel guilty and inadequate for any unwillingness to fulfil a man's sexual desires.'' | author = Sheila Jeffreys |source=''Prostitution as male sexual violence''<ref name="Jeffreys_1997">{{citation | last = Jeffreys | first = Sheila | author-link = Sheila Jeffreys | contribution = Prostitution as male sexual violence | editor-last = Jeffreys | editor-first = Sheila | editor-link = Sheila Jeffreys | title = The idea of prostitution | pages = 261–262 | publisher = Spinifex | location = North Melbourne, Victoria | year = 1997 | isbn = 9781742190884 | ref = harv | postscript = .}}</ref>}} :{{note label|Timeline|Note 3}} ::{{quote |text=''The focus on “sexual liberation” has always carried with it the assumption that the goal of such effort is to make it possible for individuals to engage in more and/or better sexual activity. Yet one assumption of sexual norms that many people find oppressive is the assumption that one “should” be engaged in sexual activity. This “should” is one expression of sexual coercion. Advocates of sexual liberation often imply that any individual who is not concerned about the quality of their experience or exercising greater sexual freedom is mentally disturbed or sexually repressed.'' | author = bell hooks |source=''Ending female sexual oppression''<ref name="hooks_2000">{{citation | last = hooks | first = bell | author-link = bell hooks | contribution = Ending female sexual oppression | editor-last = hooks | editor-first = bell | editor-link = bell hooks | title = [[Feminist Theory: From Margin to Center|Feminist theory: from margin to center]] | pages = 148–158 | publisher = Routledge | location = New York London | year = 2015 | isbn = 9781317588344 }}</ref>}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == {{refbegin}} * {{Cite journal | last = Basiliere | first = Jenna | title = Political is personal: scholarly manifestations of the feminist sex wars | journal = Michigan Feminist Studies, special issue: Politics and Performativity | volume = 22 | issue = 1 | pages = 1–25 | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | date = Fall 2009 | url = http://hdl.handle.net/2027/spo.ark5583.0022.101 | ref = harv | postscript = . }} [http://www.indiana.edu/~gender/people/papers/Jenna.pdf Pdf.] * {{citation |last = Benjamin | first = Jessica | author-link = Jessica Benjamin | contribution = Master and slave: the fantasy of erotic domination | editor-last1 = Barr Snitow | editor-first1 = Ann | editor-last2=Stansell | editor-first2=Christine | editor-last3=Thompson | editor-first3=Sharon | editor-link2 = Christine Stansell | title = Powers of desire: the politics of sexuality | pages = 460–467 | publisher = Monthly Review Press | location = New York | year = 1983 | isbn = 9780853456100 | ref = harv | postscript = .}} * {{cite web |last=Dodson |first=Betty |author-link=Betty Dodson |title=Betty's response to the ''Vagina Monologues'' |url=http://dodsonandross.com/sexfeature/bettys-response-vagina-monologues |website=dodsonandross.com |publisher=[[Betty Dodson]] with Carlin Ross |date=15 March 2001 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160601150124/http://dodsonandross.com/sexfeature/bettys-response-vagina-monologues |archivedate=1 June 2016 |df= }} {{Self published inline| date = February 2017 | certain = yes}} * {{cite book | last1 = Easton | first1 = Dossie |last2 = Liszt | first2 = Catherine A. | author-link1 = Dossie Easton | author-link2 = Catherine A. Liszt | title = The ethical slut: a guide to infinite sexual possibilities | url = https://archive.org/details/ethicalslut00doss | publisher = Greenery Press | location = San Francisco, California | year = 1997 | isbn = 9781890159016 }} * {{cite news |last = Friend | first = Tad | title = Yes (Feminist women who like sex) | work = [[Esquire (magazine)|Esquire]] | publisher = [[Hearst (media)|Hearst Magazines]] | date = February 1994 }} * {{cite book | last = Gerhard | first = Jane F. | title = Desiring revolution: second-wave feminism and the rewriting of American sexual thought, 1920 to 1982 | url = https://archive.org/details/bwb_T3-AGM-697 | publisher = Columbia University Press | location = New York | year = 2001 | isbn = 9780231528795 }} * {{Cite journal | last = Glick | first = Elisa | title = Sex positive: feminism, queer theory, and the politics of transgression | journal = [[Feminist Review]], special issue: Feminism 2000: One Step beyond? | volume = 64 | issue = | pages = 19–45 | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | doi = 10.1080/014177800338936 | jstor = 1395699 | date = April 2000 | url = https://dx.doi.org/10.1080/014177800338936 | ref = harv | postscript = . }} * {{cite book | last = Hopkins | first = Susan | title = [[Girl Heroes|Girl heroes: the new force in popular culture]] | publisher = Pluto Press | location = Annandale, New South Wales | year = 2002 | isbn = 9781864031577 }} * {{cite web | title =Institute for Advanced Study of Human Sexuality (IASHS) | url =http://www.humansexualityeducation.com/ | access-date =2018-12-17 | archive-date =2013-03-17 | archive-url =https://web.archive.org/web/20130317040000/http://www.humansexualityeducation.com/ | dead-url =yes }} * {{cite book | last = Johnson | first = Merri| title = Jane sexes it up: true confessions of feminist desire | url = https://archive.org/details/janesexesituptru0000unse | publisher = Four Walls Eight Windows | location = New York | year = 2002 | isbn = 9781568581804 }} * {{cite web | title = The National Association for the Advancement of Science & Art in Sexuality | url = http://naasas.com/ }} * {{cite book | last = Sprinkle | first = Annie | author-link = Annie Sprinkle | title = Hardcore from the heart: the pleasures, profits and politics of sex in performance | url = https://archive.org/details/hardcorefromhear0000anni | publisher = Continuum | location = London | year = 2006 | isbn = 9780826490698 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == === Advocacy of sex-positive feminism === ==== Articles ==== * {{cite news|url=http://susiebright.blogs.com/Old_Static_Site_Files/Prime_Of_Kitty_MacKinnon.pdf|title=The Prime of Miss Kitty MacKinnon|last=Bright|first=Susie|date=October 1993|work=[[East Bay Express]]|location=Oakland, California|author-link=Susie Bright|access-date=2018-12-17|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019170326/http://susiebright.blogs.com/Old_Static_Site_Files/Prime_Of_Kitty_MacKinnon.pdf|dead-url=yes}} Archived at ''Susie Bright's Journal'' (website)). * {{cite web|url=http://www.wendymcelroy.com/freeinqu.htm|title=A Feminist Overview of Pornography, Ending in a Defense Thereof (blog)|last=McElroy|first=Wendy|author-link=Wendy McElroy|website=wendymcelroy.com|publisher=[[Wendy McElroy]]}} {{Self published inline|certain=yes|date=February 2017}} * {{cite news|url=http://wendymcelroy.com/articles/sexincor.html|title=From a Sexually Incorrect Feminist|last=McElroy|first=Wendy|date=July 1995|work=[[Penthouse magazine|Penthouse]]|author-link=Wendy McElroy}} Archived at ''WendyMcElroy.com'' (website). * {{cite news|url=http://www.sfbg.com/36/32/news_womenvscensorship.html|title=Obscene Feminists: Why Women Are Leading the Battle Against Censorship|last=Newitz|first=Annalee|date=May 8, 2002|work=[[San Francisco Bay Guardian]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303205025/http://www.sfbg.com/36/32/news_womenvscensorship.html|archivedate=March 3, 2016|deadurl=bot: unknown|author-link=Annalee Newitz|df=}}CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link) {{cite news|url=http://www.sfbg.com/36/32/news_womenvscensorship.html|title=Obscene Feminists: Why Women Are Leading the Battle Against Censorship|last=Newitz|first=Annalee|date=May 8, 2002|work=[[San Francisco Bay Guardian]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303205025/http://www.sfbg.com/36/32/news_womenvscensorship.html|archivedate=March 3, 2016|deadurl=bot: unknown|author-link=Annalee Newitz|df=}} ==== Organizations ==== * {{cite web|url=http://www.ffeusa.org|title=Feminists for Free Expression|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426235109/http://www.ffeusa.org/|archivedate=2006-04-26|deadurl=yes|df=}} * {{cite web|url=http://www.fiawol.demon.co.uk/FAC/|title=Feminists Against Censorship}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.swop-usa.org/index.php|title=Sex Worker Outreach Project|access-date=2018-12-17|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616052913/https://swopusa.org/|url-status=dead}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ]] 2id1dcx20pomm0b8ynolrgp0xt939oi 0 113867 837967 534731 2026-04-29T21:58:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837967 wikitext text/x-wiki ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ]] ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ।<br> ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜਾਂ ਫੋਕਲੋਰਿਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਜਿਹੜੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ - ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਹਫਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ - ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਤੋਹਫਾ ਦੇਣਾ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅੰਕੜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਅੰਕਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Flanders34">{{Cite book |title=Christmas: a biography |url=https://archive.org/details/christmasbiograp0000flan |last=Flanders |first=Judith |publisher=Picador |year=2017 |isbn=978-1-5098-3360-3 |pages=[https://archive.org/details/christmasbiograp0000flan/page/34 34]}}</ref> <br> ਸਾਰੇ ਆਮਦਨੀ ਜਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਹੱਵਾਹ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਦਿਵਸ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ: ਹੋਰ ਆਮ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ 6 ਦਸੰਬਰ (ਸੇਂਟ ਨਿਕੋਲਸ), 1 [[ਜਨਵਰੀ]], ਨਵੇਂ ਸਾਲ (ਸਟੈਂਟ ਬੇਸਿਲ, ਜਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ) ਅਤੇ 6 [[ਜਨਵਰੀ]], ਏਪੀਫਾਨੀ (ਥ੍ਰੀ ਕਿੰਗਜ਼)ਲੋਕ ਮਨਾਂਦੇ ਹਨ।<br> ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸਾਂਤਾ ਕਲਾਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ==ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੂਚੀ== [[ਸੰਸਾਰ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ, ਗੁਣਾਂ, ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਬਨਾਮ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ - ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ]] ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।<br> '''ਅ:''' {| class="wikitable sortable" style="width:90%"; |- !ਰਾਸ਼ਟਰ !ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ !ਬੱਚਾ !ਨੋਟਸ |- |[[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] |'''ਪਾਪਾ ਨੋਐਲ''' | | |- |[[ਅੰਡੋਰਾ]] |'''ਪਾਰੇ ਨੋਲ''' | | |- |[[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] |'''ਪਾਪਾ ਨੋਐਲ''' |'''ਐਲ ਨੀਨੋ ਡਿਓਸ''' | |- |[[ਅਰਮੀਨੀਆ]] |'''ਡਿਜ਼ਾਮ ਪਾਪਿਕ''' | |ਗੱਘਟ ਬਾਬਾ 'ਪੁਰਾਣੀ ਅਰਮੀਨੀਅਨ ਨਵੇਂ ਸਾਲ (ਗੱਘਟ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਿੱਤਰ ਹੈ। |- |[[ਆਸਟਰੀਆ]] |'''ਸੈਂਟ ਨਿਕੋਲੌਸ''' |'''ਕ੍ਰਿਸਚੇਂਕੰਡ''' | |- | [[ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] | '''ਸਾਂਤਾ ਕਲੌਸ''' | | |- | ਅਜ਼ਰਬਿਆਨ | '''ਸਾਂਤਾ ਬਾਬਾ''' | | |} '''ਬ:''' {| class="wikitable sortable" style="width:90%"; |- !ਰਾਸ਼ਟਰ !ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਆਦਮੀ !ਬੱਚਾ !ਨੋਟਸ |- |[[ਬੈਲਜੀਅਮ]] |'''ਪੇਰੇ ਨੋਐਲ''' | | |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} gj6cv2ppbmw7bsfywbeoqrpajp2kldt 0 115954 838042 779456 2026-04-30T11:39:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838042 wikitext text/x-wiki '''ਕ੍ਰਾਈਸਟਚਰਚ ਮਸਜਿਦ ਗੋਲੀਬਾਰੀ''' ਗੋਰੇ ਸੱਜੇ-ਵਿੰਗ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਲ ਨੂਰ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਲਿਨਵੁਡ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸੈਂਟਰ, ਕ੍ਰਾਈਸਟਚਰਚ, [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ 15 ਮਾਰਚ 2019 ਨੂੰ 13:40 ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਤੇ (05:40 [[ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਮੇਂ]]) ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 49 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 20 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ|ਹਮਲੇ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੈਕਿੰਦਾ ਅਰਡਨ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ|ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਾ]] ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/03/%e0%a8%a8%e0%a8%bf%e0%a8%8a%e0%a8%9c%e0%a8%bc%e0%a9%80%e0%a8%b2%e0%a9%88%e0%a8%82%e0%a8%a1-%e0%a8%a6%e0%a8%b9%e0%a8%bf%e0%a8%b6%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%b9%e0%a8%ae%e0%a8%b2%e0%a9%87/|title=ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਹਿਸ਼ਤੀ ਹਮਲੇ ’ਚ 49 ਹਲਾਕ|date=2019-03-16|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-03-16}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1943 ਦੇ ਫ਼ੈਦਰਸਟੋਨ ਦੇ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਕੈਂਪ ਦੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹਮਲਾ ਹੈ ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਰਾਉਰੀਮੂ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਥੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੈ। == ਹਮਲੇ == ਕ੍ਰਾਈਸਟਚਰਚ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਅਤੇ 49 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਹੋਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47578798|title=New Zealand mosque shootings kill 49|date=15 March 2019|publisher=|via=www.bbc.co.uk}}</ref><ref name="stuff-111313938">{{cite news|url=https://www.stuff.co.nz/national/111313938/live-terror-attack-video-christchurch-mosque-shooting-muslims-new-zealand|title=Christchurch shootings: Death toll rises to 49 following terrorist attack&nbsp;– live updates|date=15 March 2019|accessdate=15 March 2019|publisher=[[Stuff.co.nz]]}}</ref><ref name="abc-10904416">{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-15/live-blog-christchurch-shooting-multiple-fatalities-new-zealand/10904416|title=Christchurch shootings see 49 people killed in attacks on mosques|date=15 March 2019|work=[[ABC Online]]|accessdate=15 March 2019}}</ref> ਆਰੰਭਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ "ਇੱਕ ਮਲਟੀਪਲ, ਇੱਕੋ ਵਕਤ ਹਮਲੇ" ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref>{{cite news |last1=Molyneux |first1=Vita |title=Live updates: Six people have reportedly been killed in Christchurch shootings near mosque |url=https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html |accessdate=15 March 2019 |publisher=Newshub |date=15 March 2019 |archive-date=15 ਮਾਰਚ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315031109/https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html |url-status=dead }}</ref> ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ "ਯੋਜਨਾਬੱਧ" ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news |url=https://edition.cnn.com/2019/03/15/asia/new-zealand-christchurch-mosque-shooting-suspect-intl/index.html |title=Suspect in New Zealand mass shooting charged with murder |last1=Mackintosh |first1=Eliza |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |date=15 March 2019 |publisher=[[CNN]]|access-date=15 March 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Christchurch shootings: Attack suspect Brenton Tarrant appears in court |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47590685 |accessdate=16 March 2019 |work=BBC |date=16 March 2019}}</ref> === ਅਲ ਨੂਰ ਮਸਜਿਦ, ਰਿਕਾਰਟਨ === ਇਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਨੇ 13:40 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਡੀਨਜ਼ ਐਵਨਿਊ, ਰਿਕਾਰਟਨ ਵਿਖੇ ਅਲ ਨੂਰ ਮਸਜਿਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/new-zealand-mosque-shooting-latest-updates-christchurch-hagley-park-a8823961.html|title=Armed police deployed after shots fired at New Zealand mosque|last=Sharman|first=Jon|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=''[[The Independent]]''|language=en}}</ref> ਅਲ ਨੂਰ ਦੇ ਗਨਮੈਨ ਨੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਲਾਈਵ ਉੱਤੇ ਆਪਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 16 ਮਿੰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ 28 ਸਾਲਾ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਗੋਰਾ ਨਸਲਵਾਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।<ref name="nzherald_2019-03-15">{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12213076|title=Mosque shooting: Christchurch gunman livestreamed shooting|date=15 March 2019|work=''The New Zealand Herald''|access-date=15 March 2019|language=en-NZ|issn=1170-0777}}</ref><ref name="WeillSommer">{{Cite web|url=https://www.thedailybeast.com/christchurch-shootings-mosque-attack-video-linked-to-white-genocide-rant|title=Mosque Attack Video Linked to ‘White Genocide’ Rant|last=Weill|first=Kelly|last2=Sommer|first2=Will|website=www.thedailybeast.com|publisher=Daily Beast|access-date=15 March 2019}} "The manifesto is riddled with references to [[ਫੋਰਚੈਨ|4Chan]] memes, and urges people who agree with the shooting to make more memes. At one point, the writer describes himself as a "kebab removalist", a reference to a 4Chan meme about Serbian attacks on Bosnian Muslims. "</ref> ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੁਜਰਿਮ ਨੇ  ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਕੂਚ ਗੀਤ, ਜੋ "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗ੍ਰੇਨੇਡੀਅਰਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਸਰਬੀਆ ਸਟ੍ਰੋਂਗ" ਦੋ ਗੀਤ ਚਲਾਏ। ਦੂਜਾ ਗੀਤ ਬੋਸਨੀਆਈ ਯੁੱਧ (1992-1995) ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਰਬਿਆਈ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਸਨੀਆ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ, ਰਾਡੋਵਾਨ ਕਰਾਡਜ਼ਿਕ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="KoziolChristchurch">{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/oceania/christchurch-shooter-s-manifesto-reveals-an-obsession-with-white-supremacy-over-muslims-20190315-p514ko.html|title=Christchurch shooter's manifesto reveals an obsession with white supremacy over Muslims|last=Koziol|first=Michael|website=www.smh.com.au|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=15 March 2019}} "Music was playing in the car in the background of the video of Tarrant's attack, one in the Serbian language, and one in German. The Serbian song references the "butcher of Bosnia", Radovan Karadžić, a convicted war criminal and the political leader of Bosnian Serbs."Wolves are on the move from Krajina. Fascists and Turks, beware. Karadžić, lead your Serbs, let them see they fear no one," the lyrics say."</ref><ref>{{Cite news|url=https://heavy.com/news/2019/03/remove-kebab-song-english-lyrics-meaning/|title=‘Remove Kebab,’ the Song Played by Brenton Tarrant in His Facebook Live Video|last=Orfanides|first=Effie|date=15 March 2019|access-date=16 March 2019|agency=heavy.}}</ref><ref name="Zivanovic">{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/03/15/new-zealand-mosque-gunman-inspired-by-balkan-nationalists/|title=New Zealand Mosque Gunman ‘Inspired by Balkan Nationalists’|last=Zivanovic|first=Maja|website=Balkaninsight.com|publisher=Balkaninsight|access-date=15 March 2019}}</ref><ref name="SBSinsights">{{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/news/murderous-insights-in-nz-shooter-manifesto|title=Murderous insights in NZ shooter manifesto|website=SBS|publisher=SBS|access-date=15 March 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Miranda 2019">{{Cite news|url=https://www.news.com.au/world/christchurch-shooting-new-zealand-terror-accused-brenton-tarrant-set-for-court/news-story/e5eca85dd96dac904b5a58c9ee948851|title=Christchurch shooting: New Zealand terror accused Brenton Tarrant set for court|last=Miranda|first=Charles|access-date=15 March 2019|agency=News Corp Australia Network}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮੀਮ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਹਮਲਾ  ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਲਾਈਵ-ਸਟ੍ਰੀਮ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਮੁੰਡਿਓ, ਪਿਊਡਾਈਪਾਈ (PewDiePie) ਨੂੰ ਸਬਸਕਰਾਈਬ ਕਰਨਾ ਨਾ ਭੁੱਲਣਾ", ਇਹ ਪਿਊਡਾਈਪਾਈ ਬਨਾਮ ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਚੱਲਦੀ ਸਬਸਕਰਾਈਬ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।<ref name="PewDiePie">{{Cite news|url=https://www.newsweek.com/pewdiepie-sickened-new-zealand-mosque-shooter-telling-worshippers-follow-him-1364126|title=PewDiePie 'Sickened' by New Zealand Mosque Shooter Telling Worshippers to Follow Him Before Opening Fire|last=Paton|first=Callum|date=15 March 2019|work=Newsweek|access-date=15 March 2019}}</ref> ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਲੋਂ "ਹੈਲੋ, ਬਰਦਰ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/03/brother-muslim-worshipper-words-gunman-190315152715528.html|title='Hello brother': Muslim worshipper's 'last words' to gunman|date=15 March 2019|website=Al Jazzera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://toronto.citynews.ca/2019/03/15/hello-brother-first-christchurch-mosque-victim-said-to-shooter/|title='Hello brother,' first Christchurch mosque victim said to shooter|date=15 March 2019|website=Toronto City News}}</ref> ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਨੇ [[ਮਸਜਿਦ|ਮਸਜਿਦ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਿੰਟ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰਿਆ। ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਦਾ  ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸਜਿਦ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਪੀੜਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫੁੱਟਪਾਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref name=":2">{{Cite news|url=http://www.startribune.com/witness-many-dead-in-new-zealand-mosque-shooting/507178452/|title=Mosque shootings kill 49; white racist claims responsibility|last=Perry|first=Nick|date=15 March 2019|work=Star Tribune|access-date=|last2=Baker|first2=Mark|archive-date=21 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321201556/http://www.startribune.com/witness-many-dead-in-new-zealand-mosque-shooting/507178452/|dead-url=yes}}</ref> ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗਨਮੈਨ ਨੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਸਪੀਡ ਤੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-newzealand-shootout/dozens-killed-as-gunman-livestreams-new-zealand-mosque-shootings-idUSKCN1QW05Y|title=Dozens killed as gunman livestreams New Zealand mosque shootings|last=Menon|first=Praveen|date=15 March 2019|work=Reuters|access-date=|last2=Greenfield|first2=Charlotte}}</ref> ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੌ ਲੋਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/police-responding-critical-incident-in-christchurch|title=LIVE: Mass shooting at Christchurch mosque as police respond to 'active shooter' situation|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|publisher=[[1 News|1 News NOW]]|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315023439/https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/police-responding-critical-incident-in-christchurch|url-status=dead}}</ref> ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਮਸਜਿਦ ਤੋਂ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਡ੍ਰਾਈਵ ਵੇਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-15/armed-police-respond-to-suspected-shooting-christchurch-mosque/10904306|title=Reports of multiple casualties in Christchurch mosque shooting|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|language=en-AU}}</ref> ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੂਟਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਸਲੀਕੇ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਆਂਢੀ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":2"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019 ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ]] j5oygnr2qzoomjr75v27crb7qa7l3l0 0 117562 838036 834818 2026-04-30T10:23:02Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ */ 838036 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈੰ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref>੧੧ ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] sqoygpfy52expbno5jb2b83w1zcoyo1 0 120735 837948 821692 2026-04-29T21:21:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837948 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਜਿੰਮ ਪੀਬਲਜ਼ |honorific_suffix = {{post-nominals|country=ਸੀਏਐਨ|ਓਐਮ|ਐਫਆਰਐਸ|size=100%}} |image = Jim Peebles 2010.jpg |caption = ਪੀਬਲਜ਼ 2010 ਵਿੱਚ |birth_name = ਫਿਲਿਪ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਿਨ ਪੀਬਲਜ਼ |birth_date = {{birth date and age|df=y|1935|4|25}} |birth_place = [[ਵਿਨੀਪੈਗ]], [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] |death_date = |death_place = |nationality = ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ |education = [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਬੈਚਲਰ]])}}<br />[[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] {{small|([[ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਸਟਰ]], [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.]])}} |known_for = [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] |awards = [[ਐਡਿੰਗਟਨ ਮੈਡਲ]] (1981) <br/> [[ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਲਈ ਡੈਨੀ ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼|ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (1982) <br/> [[ਬਰੂਸ ਮੈਡਲ]] (1995) <br/> [[ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ]] (1998) <br/> [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਗਰੂਬੇਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗਰੂਬੇਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (2000) <br/> [[ਹਾਰਵੀ ਇਨਾਮ]] (2001) <br/> [[ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ]] (2004)) <br/> [[ਕਰਾਫੋਰਡ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2005) <br/> [[ਡਿਰਾਕ ਮੈਡਲ]] (2013) <br /> [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2019) |fields = [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕੀ]] <br /> [[ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] |workplaces = [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <br/> [[ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] |thesis_title = |thesis_url = https://search.proquest.com/docview/302111786/ |thesis_year = 1962 |doctoral_advisor = [[ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ]] |academic_advisors = |doctoral_students = {{ublist|[[ਮਾਰਗਰੇਟ ਜੇ. ਗੇਲਰ]] | [[ਸਟੂਅਰਟ ਐਲ. ਸ਼ਾਪਿਰੋ]]}} |notable_students = }} '''ਫਿਲਿਪ ਜੇਮਜ਼ ਐਡਵਿਨ ਪੀਬਲਜ਼''' {{Post-nominals|country=CAN|OM|FRS}} ({{Lang-en|Philip James "Jim" Edwin Peebles}}; ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1935) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ]] ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਮੇਰਿਟਸ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|title=Princeton University Physics Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222857/http://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|archive-date=May 11, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|title=Princeton University News|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413193815/https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|archive-date=April 13, 2016}}</ref> 1970 ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਢਲੇ ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੇਸਿਸ, [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]], [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕੜ]] ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾ-ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪੀਬਲਜ਼ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ]] ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ 2019 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਐਕਸੋਪਲੇਨੈੱਟ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਸ਼ੇਲ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਡਿਡੀਅਰ ਕੋਲੋਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|publisher=[[Nobel Media AB]]|access-date=8 October 2019}}</ref><ref name="NYT-20191008">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/science/nobel-prize-physics.html|title=Nobel Prize in Physics Awarded for Cosmic Discoveries - The cosmologist James Peebles split the prize with the astrophysicists Michel Mayor and Didier Queloz, for work the Nobel judges said “transformed our ideas about the cosmos.”|last=Chang|first=Kenneth|date=8 October 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=8 October 2019|last2=Specia|first2=Megan}}</ref> == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਪੀਬਲਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1935 ਨੂੰ [[ਵਿਨੀਪੈਗ]], [[ਮਾਨੀਟੋਬਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ ਦੇ]] ਸੇਂਟ ਬੋਨੀਫੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1958 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਮੈਨੀਟੋਬਾ ਛੱਡ ਕੇ [[ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ.]]1962 ਵਿੱਚ<ref>science.ca, [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=205 "Phillip James E. Peebles Astronomy, Astrophysics and Space Science] (updated October 8, 2019). Retrieved October 8, 2019.</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਬਰਟ ਡਿਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-081811-125526 |title=Seeing Cosmology Grow |access-date=2019-10-10 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107215048/https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-081811-125526 |dead-url=yes }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਰਿਹਾ। ਪੀਬਲਜ਼, ਵਿਦਿਅਕ ਸਾਲ 1977–78 ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਨੈਚੁਰਲ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ; ਉਸਨੇ 1990-91 ਅਤੇ 1998–99 ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਵਿਜ਼ਿਟਰ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/scholars/phillip-james-e-peebles|title=Phillip James E. Peebles|website=Institute for Advanced Study|language=en|access-date=2019-10-08}}</ref> == ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੈਰੀਅਰ == 1964 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੀਬਲਜ਼ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1964 ਵਿਚ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ "ਸਿਰਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਪੀਬਲਜ਼ ਇਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਰਿਹਾ।<ref name="princeton nobel">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2019/10/08/joy-ride-career-peebles-wins-nobel-prize-physics-tackling-big-questions-about|title=A ‘joy ride’ of a career: Peebles wins Nobel Prize in Physics for tackling big questions about the universe|last=Garlinghouse|first=Tom|date=October 8, 2019|publisher=[[Princeton University]]|access-date=October 9, 2019}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ [[ਮਹਾਂ ਧਮਾਕਾ|ਬਿਗ ਬੈਂਗ]] ਮਾੱਡਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ ਡਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ (ਜੋਰਜ ਗੇਮੋਵ, ਰਾਲਫ਼ ਏ ਐਲਫਰ ਅਤੇ ਰਾਬਰਟ ਸੀ. ਹਰਮਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਬਾਅਦ) [[ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀ]] ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਨਿ ਊਕਲੀਓਸਿੰਥੇਸਿਸ, [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] ਅਤੇ [[ਹਨੇਰ ਊਰਜਾ|ਡਾਰਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ, ਗਿਣਾਤਮਕ ਸ਼ਾਖਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੀਬਲਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/ideas/2015/thomas-general-relativity|title=General Relativity’s Influence and Mysteries|website=Institute for Advanced Study|language=en|access-date=2019-10-08}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ: “ਇਹ ਇਕੋ ਕਦਮ, ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਭਰਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੌਸਮਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ (ਸੀ.ਐੱਮ.ਬੀ.) ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ [...] ਇਸ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮਾਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਮੂਲਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਮੂਲਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੋਨੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ "।<ref>{{Cite web|url=https://ep-news.web.cern.ch/content/interview-james-peebles|title=Interview with James Peebles|website=CERN EP newsletter|language=en|access-date=2016-05-04}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ, ਦੋਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਮੂਲਕ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣਮੂਲਕ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਟਕਲਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53&threeid=67&fourid=123|title=Announcement-The Shaw Laureate in Astronomy 2004|publisher=Shaw Foundation|access-date=27 January 2016|archive-date=9 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6DXNfCfv9?url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3|dead-url=yes}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਕੋਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਗੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, 1987 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮੋਰੀਅਲ ਆਈਸੋਕਰਵੇਚਰ ਬੇਰੀਓਨ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Hu (1994-06-28)</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਬਲਜ਼ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਹਨੇਰ ਪਦਾਰਥ|ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ]] ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=de Swart|first=J. G.|last2=Bertone|first2=G.|last3=van Dongen|first3=J.|date=2017|title=How dark matter came to matter|journal=Nature Astronomy|volume=1|issue=59|pages=0059|arxiv=1703.00013|bibcode=2017NatAs...1E..59D|doi=10.1038/s41550-017-0059}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਗਲੈਕਟਿਕ ਗਠਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਓਸਟ੍ਰਾਈਕਰ – ਪੀਬਲਜ਼ ਮਾਪਦੰਡ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=01yNf7mipb0C&pg=PA374|title=Galactic Dynamics|last=Binney|first=James|last2=Tremaine|first2=Scott|date=1987|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691084459|pages=374|language=en}}</ref> ਪੀਬਲਜ਼ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ]] ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ 2019 ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਐਕਸੋਪਲੇਨੈੱਟ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਸ਼ੇਲ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਡਿਡੀਅਰ ਕੋਲੋਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਹ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/science/nobel-physics.html|title=Nobel Prize in Physics Awarded for Studies of Earth’s Place in the Universe|last=Chang|first=Kenneth|last2=Specia|first2=Megan|date=October 8, 2019|website=[[The New York Times]]|access-date=October 9, 2019}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == '''ਅਵਾਰਡ''' {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|colwidth=27em}} *[[ਐਡਿੰਗਟਨ ਮੈਡਲ]] (1981)<ref name=Weintraub>{{cite book |last1=Weintraub |first1=David A. |title=How Old Is the Universe? |date=2011 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691147314 |page=317 |url=https://books.google.co.uk/books?id=oWmGcsV7N6sC |accessdate=8 October 2019 |language=en}}</ref> *[[ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜਿਕਸ ਲਈ ਡੈਨੀ ਹੀਨੇਮੈਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (1982)<ref>{{cite web |title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics {{!}} American Astronomical Society |url=https://aas.org/grants-and-prizes/dannie-heineman-prize-astrophysics |website=aas.org |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਫ਼ੈਲੋ]] (1982)<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/phillip-peebles-12070/|title=Phillip Peebles biography|publisher= [[Royal Society]]|accessdate= 24 January 2017}}</ref> *[[ਹੈਨਰੀ ਨੌਰਿਸ ਰਸਲ ਲੈਕਚਰਸ਼ਿਪ]] (1993)<ref name=Weintraub /> *[[ਬਰੂਸ ਮੈਡਲ]] (1995)<ref>{{cite web |title=The Bruce Medalists |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/ |website=www.phys-astro.sonoma.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਓਸਕਰ ਕਲੀਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ|ਓਸਕਰ ਕਲੀਨ ਮੈਡਲ]] (1997)<ref>{{cite web |title=Earlier Lectures - Oskar Klein Centre |url=http://www.okc.albanova.se/research/memorial-lecture/earlier-lectures |website=www.okc.albanova.se |accessdate=8 October 2019 |archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104135719/http://www.okc.albanova.se/research/memorial-lecture/earlier-lectures |url-status=dead }}</ref> *[[ਰਾਇਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ]] (1998)<ref>{{cite web |last1=Williams |first1=D. A. |title=Prof. P J E Peebles: 1998 Gold Medal |url=https://academic.oup.com/astrogeo/article/40/3/3.6/197418/ |website=Astronomy & Geophysics |accessdate=8 October 2019 |pages=3.6–3.6 |language=en |doi=10.1093/astrog/40.3.3.6-a |date=1 June 1999}}</ref> *[[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਗਰੂਬੇਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗਰੂਬੇਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] (2000), with [[Allan Sandage]]<ref>{{cite web |title=2000 Gruber Cosmology Prize {{!}} Gruber Foundation |url=https://gruber.yale.edu/prize/2000-gruber-cosmology-prize |website=gruber.yale.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਹਾਰਵੀ ਇਨਾਮ]] (2001)<ref>{{cite web |title=Princeton Announcements, June 2001 - Archived |url=http://www.princeton.edu/webannounce/Princeton_Announcements/Archived/2001/JUN_Text.html |website=www.princeton.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਸ਼ਾਅ ਇਨਾਮ]] (2004)<ref>{{cite web |title=The Shaw Prize - Top prizes for astronomy, life science and mathematics |url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53 |website=www.shawprize.org |accessdate=8 October 2019 |archive-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405041510/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53 |dead-url=yes }}</ref> *[[ਕਰਾਫੂਰਡ ਇਨਾਮ]] with [[James E. Gunn (astronomer)|James E. Gunn]] and [[Martin Rees]] (2005)<ref>{{cite web |title=The Crafoord Prize 2005 |url=https://www.crafoordprize.se/press_release/the-crafoord-prize-2005 |website=www.crafoordprize.se |accessdate=8 October 2019}}</ref> *ਹਿਚੱਕੌਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ (2006)<ref>{{cite web |title=Charles M. and Martha Hitchcock Lectures {{!}} Series {{!}} Berkeley Graduate Lectures |url=https://gradlectures.berkeley.edu/series/hitchcock/ |website=gradlectures.berkeley.edu |accessdate=8 October 2019}}</ref> *[[ਡਿਰਾਕ ਮੈਡਲ]] (2013)<ref>{{cite web |title=FACULTY AWARD: Peebles awarded 2013 Dirac Medal for work in theoretical physics |url=https://www.princeton.edu/news/2013/08/14/faculty-award-peebles-awarded-2013-dirac-medal-work-theoretical-physics |website=Princeton University |accessdate=8 October 2019 |language=en}}</ref> *[[ਮਾਨੀਟੋਬਾ ਆਰਡਰ]] ਮੈਂਬਰ (2017)<ref>{{cite news |title=12 Manitobans to receive province's highest honour this summer |url=https://www.cbc.ca/news/canada/manitoba/order-of-manitoba-recipients-1.4111916 |accessdate=8 October 2019 |work=[[CBC.ca]] |date=12 May 2017}}</ref> *[[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2019)<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|publisher= [[Nobel Media AB]]|accessdate= 8 October 2019}}</ref> {{Div col end}} '''ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ''' *[[ਨਿੱਕਾ ਗ੍ਰਹਿ]] 18242 ਪੀਬਲਜ਼<ref>{{Cite web|url=http://rasc.ca/asteroid/18242|title=Asteroid (18242) Peebles|last=|date=|publisher=Royal Astronomical Society of Canada|access-date=9 October 2019|}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} * {{Cite journal|last=Davis|first=M.|author-link=Marc Davis (astronomer)|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1983|title=A survey of galaxy redshifts. V – The two-point position and velocity correlations|url=|journal=Astrophys. J.|volume=267|issue=|page=465|bibcode=1983ApJ...267..465D|doi=10.1086/160884}} * {{Cite journal|last=Dicke|first=R. H.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|last3=Roll|first3=P. G.|last4=Wilkinson|first4=D. T.|author-link4=David Todd Wilkinson|year=1965|title=Cosmic Black-Body Radiation|url=|journal=Astrophys. J.|volume=142|issue=|page=414|bibcode=1965ApJ...142..414D|doi=10.1086/148306}} * {{Cite journal|last=Fukugita|first=M.|last2=Hogan|first2=C. J.|last3=Peebles|first3=P. J. E.|year=1998|title=The cosmic baryon budget|journal=Astrophys. J.|volume=503|issue=2|page=518|arxiv=astro-ph/9712020|bibcode=1998ApJ...503..518F|doi=10.1086/306025}} * {{Cite journal|last=Groth|first=E. J.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1977|title=Statistical Analysis Of Catalogs Of Extragalactic Objects. 7. Two And Three Point Correlation Functions For The High-Resolution Shane-Wirtanen Catalog Of Galaxies|url=|journal=Astrophys. J.|volume=217|issue=|page=385|bibcode=1977ApJ...217..385G|doi=10.1086/155588}} * {{Cite journal|last=Ostriker|first=J. P.|author-link=Jeremiah P. Ostriker|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1973|title=A Numerical Study of the Stability of Flattened Galaxies: or, can Cold Galaxies Survive?|url=|journal=Astrophys. J.|volume=186|issue=|page=467|bibcode=1973ApJ...186..467O|doi=10.1086/152513}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1966|title=Primordial Helium Abundance and the Primordial Fireball. I|url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1966-03-07_16_10/page/410|journal=Phys. Rev. Lett.|volume=16|issue=10|page=410|bibcode=1966PhRvL..16..410P|doi=10.1103/PhysRevLett.16.410}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1966|title=Primordial Helium Abundance and the Primordial Fireball. II|url=|journal=Astrophys. J.|volume=146|issue=|page=542|bibcode=1966ApJ...146..542P|doi=10.1086/148918}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|last2=Dicke|first2=R. H.|year=1968|title=Origin of the Globular Star Clusters|url=|journal=Astrophys. J.|volume=154|issue=|page=891|bibcode=1968ApJ...154..891P|doi=10.1086/149811}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1969|title=Origin of the Angular Momentum of Galaxies|url=|journal=Astrophys. J.|volume=155|issue=|page=393|bibcode=1969ApJ...155..393P|doi=10.1086/149876}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|last2=Yu|first2=J. T.|year=1970|title=Primeval adiabatic perturbation in an expanding universe|url=|journal=Astrophys. J.|volume=162|issue=|page=815|bibcode=1970ApJ...162..815P|doi=10.1086/150713}} * {{Cite book|title=Physical Cosmology|url=https://archive.org/details/isbn_0691081085|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1971|location=Princeton}} * {{Cite book|title=The large-scale structure of the universe|url=https://archive.org/details/largescalestruct0000peeb|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1980|location=Princeton}} * {{Cite journal|last=Peebles|first=P. J. E.|year=1982|title=Large-scale background temperature and mass fluctuations due to scale-invariant primeval perturbations|url=|journal=Astrophys. J.|volume=263|issue=|page=L1|bibcode=1982ApJ...263L...1P|doi=10.1086/183911}} * {{Cite book|title=Principles of Physical Cosmology|url=https://archive.org/details/principlesofphys00pjep|last=Peebles|first=P. J. E.|publisher=Princeton University Press|year=1993|location=Princeton}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1988|title=Cosmology with a time-variable cosmological 'constant'|url=|journal=Astrophys. J.|volume=325|issue=|page=L17|bibcode=1988ApJ...325L..17P|doi=10.1086/185100}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=1988|title=Cosmological consequences of a rolling homogeneous scalar field|url=|journal=Phys. Rev. D|volume=37|issue=12|page=3406|bibcode=1988PhRvD..37.3406R|doi=10.1103/physrevd.37.3406}} * {{Cite journal|last=Ratra|first=B.|last2=Peebles|first2=P. J. E.|year=2003|title=The cosmological constant and dark energy|journal=Rev. Mod. Phys.|volume=75|issue=2|pages=559–606|arxiv=astro-ph/0207347|bibcode=2003RvMP...75..559P|doi=10.1103/RevModPhys.75.559}} {{Div col end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] enu7dazjdcix69prfvjyf5y7aa2e2zt 4 120863 838013 491846 2026-04-30T09:04:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Contents]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Contents]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 491846 wikitext text/x-wiki {{Authority control}} rrngjepqcv8k1h62fcsg453rbiqr2f4 0 121056 837939 764191 2026-04-29T21:05:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837939 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer|name=Jos Buttler|column1=[[Test cricket|Test]]|column2=[[One Day International|ODI]]|catches/stumpings1=73/0|top score1=106|100s/50s1=1/15|bat avg1=33.94|runs1=1,969|matches1=36|columns=4|runs2=3,843|hidedeliveries=true|year7={{nowrap|2018–present}}|club7=[[Rajasthan Royals]]|year6=2017–present|club6=[[Sydney Thunder]]|year5=2017|club5=[[Comilla Victorians]]|year4=2016–2017|matches2=142|bat avg2=40.88|clubnumber3=6|column4=[[List A cricket|LA]]|date=21 November 2019|catches/stumpings4=223/36|top score4=150|100s/50s4=11/36|bat avg4=44.84|runs4=6,009|matches4=213|catches/stumpings3=194/2|100s/50s2=9/20|top score3=144|100s/50s3=6/30|bat avg3=33.00|runs3=4,950|matches3=101|column3=[[First-class cricket|FC]]|catches/stumpings2=171/31|top score2=150|club4=[[Mumbai Indians]]|year3=2014–present|image=Jos Buttler 2017.jpg|role=[[Batting (cricket)|Batsman]], [[wicket-keeper]]|lasttestyear=2019|lasttestdate=21 November|testcap=665|testdebutagainst=India|testdebutyear=2014|testdebutdate=27 July|international=true|batting=Right-handed|odidebutdate=21 February|heightinch=11|heightft=5|birth_place=[[Taunton]], [[Somerset]], England|birth_date={{birth date and age|1990|9|8|df=y}}|fullname=Joseph Charles Buttler|country=England|caption=Buttler in 2017|image_size=225|lasttestagainst=New Zealand|odidebutyear=2012|club3=[[Lancashire County Cricket Club|Lancashire]]|lastT20Idate=27 October|year2=2013/14|club2=[[Melbourne Renegades]]|clubnumber1=15|year1=2009–2013|club1=[[Somerset County Cricket Club|Somerset]]|T20Ishirt=63|lastT20Iagainst=Sri Lanka|lastT20Iyear=2018|T20Icap=54|odidebutagainst=Pakistan|T20Idebutagainst=India|T20Idebutyear=2011|T20Idebutdate=31 August|odishirt=63|lastodiagainst=New Zealand|lastodiyear=2019|lastodidate=14 July|odicap=226|source=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/308967.html ESPNcricinfo}} '''ਜੋਸਫ ਚਾਰਲਸ ਬਟਲਰ''' (ਜਨਮ 8 ਸਤੰਬਰ 1990) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹੈ]] ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੀਮਤ ਓਵਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਦਾ [[ਕਪਤਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਉਪ-ਕਪਤਾਨ]] ਹੈ।<ref name="BBC45017582">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/45017582|title=England v India: Adil Rashid named as hosts' only spinner for first Test|date=2018-07-31|access-date=2019-04-20|language=en-GB}}</ref> ਉਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਬੱਲੇਬਾਜ਼]], ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਵਿਕਟ-ਕੀਪਰ|ਵਿਕਟ ਕੀਪਰ ਦੇ]] ਤੌਰ' ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]], [[ਇੱਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਇਕ ਦਿਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ਵਨਡੇ) ਅਤੇ [[ਟਵੰਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ|ਟੀ -20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ਟੀ -20) ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਟੀਮ ਦੇ ਉਪ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸਨੇ [[2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2019 ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ]], ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1181195.html|title=England Squad|website=Cricinfo|language=en|access-date=2019-07-23}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/48983890|title=England win Cricket World Cup: Ben Stokes stars in dramatic victory over New Zealand|date=2019-07-14|access-date=2019-07-23|language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਰਸੈੱਟ ਲਈ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਲੈਂਕਾਸ਼ਾਇਰ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.somersetlive.co.uk/sport/other-sport/england-new-zealand-jos-butler-3091229|title=How Somerset's Jos Buttler helped England win Cricket World Cup|last=Baker|first=Max|date=2019-07-14|website=somersetlive|access-date=2019-07-23}}</ref> ਉਹ [[ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] (ਆਈਪੀਐਲ) ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ ਰੋਇਅਲਜ਼|ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਇਲਜ਼]] ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/46225438|title=Indian Premier League: Jos Buttler & Ben Stokes retained by Rajasthan Royals|date=2018-11-15|access-date=2019-07-23|language=en-GB}}</ref> ਬਟਲਰ ਕੋਲ ਇੱਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਨਡੇ ਸੈਂਕੜਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਟ ਕੀਪਰ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="BBC34879336">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/34879336|title=Jos Buttler breaks record as England beat Pakistan to win series|date=2015-11-20|access-date=2019-05-31|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://metro.co.uk/2019/05/11/england-freak-jos-buttler-good-virat-kohli-ab-de-villiers-ms-dhoni-says-nasser-hussain-9499477/|title=England 'freak' Buttler as good as Kohli, De Villiers and Dhoni – Hussain|date=2019-05-11|website=Metro|language=en-US|access-date=2019-05-12}}</ref> ਬਟਲਰ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਪਲੇਸਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "360-ਡਿਗਰੀ" ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thecricketer.com/Topics/banner/buttler_brilliance_is_on_par_with_ab_and_williamson_ridiculous_he_hasnt_played_more_tests.html|title=Jos Buttler is on a par with AB de Villiers... he should have played more Tests for England|website=www.thecricketer.com|access-date=2019-07-23|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723010223/http://www.thecricketer.com/Topics/banner/buttler_brilliance_is_on_par_with_ab_and_williamson_ridiculous_he_hasnt_played_more_tests.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cricketcountry.com/news/cricket-world-cup-2019-360-degree-jos-buttler-looms-as-confident-englands-game-changer-847338|title=Cricket World Cup 2019: 360-degree Jos Buttler looms as confident England’s game-changer|last=France-Presse|first=Agence|date=2019-05-24|website=Cricket Country|language=en-US|access-date=2019-07-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecricketpaper.com/featured/4870/pringle-column-jos-buttler-really-is-the-cream-of-the-crop/|title=Pringle column: Jos Buttler really is the cream of the crop|last=admin|date=2018-07-04|website=The Cricket Paper|language=en-GB|access-date=2019-07-23|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723010220/https://thecricketpaper.com/featured/4870/pringle-column-jos-buttler-really-is-the-cream-of-the-crop/|url-status=dead}}</ref> ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ, ਟੌਨਟਨ, 2008 ਵਿੱਚ ਬਟਲਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਅਗਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿਚ, ਉਸਦੀ ਸਕੂਲ ਉਸਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸਤਾਰਾਂ ਮੈਚਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 2010 ਦਾ <nowiki><i id="mwNA">ਯੰਗ ਵਿਜ਼ਡਨ</i></nowiki> ਸਕੂਲ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਆਫ਼ ਦਿ ਈਅਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਾਉਂਟੀ ਲਈ ਉਮਰ-ਸਮੂਹ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2009 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰਸੈਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਅੰਡਰ -19 ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਡੈਬਿਉਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਡੈਬਿਉਟ ਹੋਇਆ ਸੀ. == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == 8 ਸਤੰਬਰ 1990 ਨੂੰ ਸੋਮਰਸੇਟ [[ਟਾਊਂਟਨ|ਟੌਨਟਨ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ,<ref name="ESPN308967">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/player/308967.html|title=Jos Buttler|website=ESPNCricinfo|access-date=2019-05-30}}</ref> ਬਟਲਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2018/08/21/cant-underestimate-feeling-jos-buttlers-maiden-test-century/|title='You can't underestimate that feeling' – Jos Buttler's maiden Test century shows he can be heart of England's side|last=Wigmore|first=Tim|date=21 August 2018|work=The Telegraph|access-date=2 September 2019|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> == ਘਰੇਲੂ ਕੈਰੀਅਰ == === ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਰੀਅਰ === ਬਟਲਰ ਸੋਮਰਸੇਟ ਦੀਆਂ ਯੂਥ ਟੀਮਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਡਿਆ, ਅੰਡਰ -13, ਅੰਡਰ -15 ਅਤੇ ਅੰਡਰ -17 ਦੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/136/136065/Other_matches.html|title=Other matches played by Joseph Buttler (55)|publisher=CricketArchive|access-date=14 May 2010|archive-date=3 ਨਵੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103043611/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/136/136065/Other_matches.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ 2006 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸਟਨਬਰੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੈਡਰ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕਲੱਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 15 ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕੈਚ ਅਤੇ 15 ਦੌੜਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵਿਕਟ ਕੀਪਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/177/177817.html|title=Westbury v Glastonbury|date=14 May 2006|publisher=CricketArchive|access-date=30 April 2010}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸਮਰਸੈੱਟ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਾਈ, ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ 71 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਿੰਘਮਸ਼ਾਇਰ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕੈਚ ਲਏ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/86/86407.html|title=Nottinghamshire Second XI v Somerset Second XI|date=30 April 2010|publisher=CricketArchive}}</ref> ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲਈ ਖੇਡਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ 2006 ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਸਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ 49.66 ਦੀ ਸਤਰ ਨਾਲ 447 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।<ref>{{Cite book|title=Wisden Cricketer's Almanack 2007|url=https://archive.org/details/wisdencricketers0000matt_y4d9|last=Henderson|first=Douglas|publisher=John Wisden & Co. Ltd.|year=2007|isbn=978-1-905625-02-4|editor-last=Berry|editor-first=Scyld|edition=144|location=[[Alton, Hampshire]]|page=[https://archive.org/details/wisdencricketers0000matt_y4d9/page/1020 1020]|chapter=Schools Cricket, 2006}}</ref> ਅਗਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੈਸਟ ਆਫ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਗਲਾਸਟਨਬਰੀ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਖੇਡਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਰਸੈੱਟ ਅੰਡਰ -17 ਦੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਦੋ ਸੈਂਕੜੇ ਲਗਾਏ; ਸਰੀ ਅੰਡਰ -17 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋ ਰੋਜ਼ਾ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਅਜੇਤੂ 119 ਦੌੜਾਂ,<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/190/190626.html|title=Surrey Under-17s v Somerset Under-17s|date=25 July 2007|publisher=CricketArchive|access-date=30 April 2010}}</ref> ਅਤੇ ਸਸੇਕਸ ਅੰਡਰ 17 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 110 ਬਣਾਏ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/190/190659.html|title=Sussex Under-17s v Somerset Under-17s|date=8 August 2007|publisher=CricketArchive|access-date=30 April 2010}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲਈ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ 358 ਦੌੜਾਂ 51.14 'ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ।<ref>{{Cite book|title=Wisden Cricketer's Almanack 2008|url=https://archive.org/details/wisdencricketers0000scyl|last=Henderson|first=Douglas|publisher=John Wisden & Co. Ltd.|year=2008|isbn=978-1-905625-11-6|editor-last=Berry|editor-first=Scyld|edition=145|location=[[Alton, Hampshire]]|page=[https://archive.org/details/wisdencricketers0000scyl/page/967 967]|chapter=Schools Cricket, 2007}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Jos_buttler_keeping.jpg|alt=A young man with light brown hair is standing on some grass. He is wearing a burgundy, grey and black cricket uniform, large gloves and black trousers covered by black think pads on his lower legs.|left|thumb| ਸਾਮਰਸੇਟ ਲਈ ਬਟਲਰ ਕੀਪਿੰਗ ਵਿਕਟ]] ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਹਾਈਲਾਈਟ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦ ਉਸ ਨੇ 227 ਗੋਲ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਖੁੱਲਣ ਦੌਰਾਨ ਪੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ 50-ਵੱਧ ਕੌਮੀ ਸਕੂਲ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਦੇ ਨਾਲ 340 ਅਲੈਕਸ ਬੋਰੋ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/7375597.stm|title=King's duo break schools record|date=30 April 2008|publisher=[[BBC Sport]]|access-date=1 May 2010}}</ref> ਉਸਨੇ 2008 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੀ [[ਕਪਤਾਨ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ]], ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ 851 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਟੀਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲੋਂ 250 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Wisden Cricketer's Almanack 2009|url=https://archive.org/details/isbn_9781905625161|last=Henderson|first=Douglas|publisher=John Wisden & Co. Ltd.|year=2009|isbn=978-1-905625-16-1|editor-last=Berry|editor-first=Scyld|edition=146|location=[[Alton, Hampshire]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9781905625161/page/903 903]|chapter=Schools Cricket, 2008}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਔਸਤਨ ''ਵਿਜਡਨ'' ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ 227 * ਦਾ ਉੱਚ ਸਕੋਰ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Wisden Cricketer's Almanack 2009|url=https://archive.org/details/isbn_9781905625161|last=Henderson|first=Douglas|publisher=John Wisden & Co. Ltd.|year=2009|isbn=978-1-905625-16-1|editor-last=Berry|editor-first=Scyld|edition=146|location=[[Alton, Hampshire]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9781905625161/page/908 908]|chapter=Schools Cricket, 2008}}</ref> ਉਸ 2008 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ, ਬਟਲਰ ਸਮਰਸੈੱਟ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਿਆ। ਕਪਤਾਨ ਕਾਰਲ ਗਜ਼ਾਰਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਚਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਕਟ ਲਈ, ਬਟਲਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਟੀਮ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਮੈਚ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਵਿਕਟ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਰਸਟਰਸ਼ਾਇਰ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪਹਿਲੀ ਪਾਰੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕੈਚ ਲਏ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/158/158388.html|title=Worcestershire Second XI v Somerset Second XI|date=10 September 2008|publisher=CricketArchive|access-date=30 April 2010}}</ref> ਪਿਛਲੇ ਮੈਚ ਵਿੱਚ, ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ ਦੂਜੀ ਇਲੈਵਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਬਟਲਰ ਨੇ [[ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕ੍ਰਮ (ਕ੍ਰਿਕਟ)|ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ]] ਤੋਂ 140 ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/158/158384.html|title=Somerset Second XI v Hampshire Second XI|date=3 September 2008|publisher=CricketArchive|access-date=30 April 2010}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] jev26lw3g0ns79bq0kfr5ux2t6b46v1 0 121211 838044 806651 2026-04-30T11:42:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838044 wikitext text/x-wiki <br />{{Infobox person|name=ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ|image=Kriti Kharbanda attends a friend’s wedding function (04) (cropped).jpg|caption=2018 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀ|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1990|10|29|df=yes}}<ref name="Quint">{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/hot-news/kriti-kharbanda-spends-a-working-birthday|title= Kriti Kharbanda spends a working birthday |date=29 October 2018 |accessdate=15 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|title=Kriti Kharbanda on turning 27: I honestly think age is just a number|work=[[Mid Day]]|date=1 November 2017|access-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022064612/https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|url-status=dead}}</ref><ref name=toi>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kriti-kharbanda-hosts-a-halloween-themed-birthday-bash/articleshow/61337004.cms|title=Kriti Kharbanda hosts a Halloween themed birthday bash - Times of India|work=The Times of India|access-date=20 May 2018}}</ref>|birth_place=[[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]|height=|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ|years_active=2009{{endash}}ਹੁਣ ਤੱਕ| partner = [[ਪੁਲਕਿਤ ਸਮਰਾਟ]]|relatives=|website={{URL|https://www.Kritikharbanda.in}}}} '''ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ''' (ਜਨਮ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1990) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਿਮਮਾ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਸਾਊਥ ਲਈ ਦੋ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮ ''ਬੋਨੀ'' ਨਾਲ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਰਾਜ਼: ਰੀਬੂਟ '''ਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸਾਲ 2017 ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮੇ ''ਸ਼ਾਦੀ ਮੈਂ ਜਰੂਰ ਆਨਾ'' 'ਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਨੀ ਖਰਬੰਦਾ ਅਤੇ ਰਜਨੀ ਖਰਬੰਦਾ ਦੇ ਘਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.movieraja.in/kriti-kharbanda-pdofile-movies-photos/|title=Actress Kriti Kharbanda Profile, Movies and Photos|website=movieraja.in|access-date=11 November 2016}}</ref><ref name="newindianexpress1">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|title=Kriti Kharbanda on flops, fairness & future|last=Reddy, Maheswara|website=The New Indian Express|access-date=29 May 2014|archive-date=5 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021851/http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/i-am-okay-with-kissing/20170612.htm|title='I am okay with kissing'|work=Rediff|access-date=21 August 2018}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਇਸ਼ੀਤਾ ਖਰਬੰਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜੈਵਰਧਨ ਖਰਬੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੇਪਰ ਪਲੇਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਉਹ 1990 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਲਡਵਿਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਜੈਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਸ਼ਪ ਕਾਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ, ਆਈਐਸਸੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/angling-for-the-entertainer-tag/article805267.ece|title=Angling for the entertainer tag|last=M. L. Narasimham|date=1 October 2010|website=The Hindu|access-date=29 May 2014}}</ref> ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੌਰਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name="newindianexpress1"/> ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਕੂਲ / ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ "ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੀਵੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਪਨ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ"।<ref name="southscope1">{{Cite web|url=http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|title='People who tried to pull me down, are now claiming credit for my success' -Kriti Kharbanda|date=2 May 2013|publisher=Southscope.in|access-date=29 May 2014|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017135441/http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਡਲਿੰਗ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਭੀਮ ਜਵੈਲਰਜ਼, ਸਪਾਰ, ਅਤੇ ਫੇਅਰ ਐਂਡ ਲਵਲੀ ਲਈ ਸਨ। ਸਪਾਰ ਬਿਲ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਫੋਟੋ ਨੇ ਐਨਆਰਆਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਜ ਪਿਪਲਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਜੋ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਸੀ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ===ਫ਼ਿਲਮ ਡੈਬਿਊ (2009-2012)=== ਸਪਾਰ ਬਿਲ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਮੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ "ਬੋਨੀ" ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੋਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ ਪਰ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਜਦਕਿ ਸਿਫੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਚੋਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਪਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਹੁਤ ਸੁਨਹਿਰਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਡ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡੇ।" ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਵਨ ਕਲਿਆਣ ਫ਼ਿਲਮ ਟੀਨ ਮੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮ, ਚੀਰੂ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ ਬਾਰੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ "ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ" ਅਤੇ ਇੰਡੀਆਗਲਾਈਟਜ਼.ਕਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਚੰਗੇ ਹਨ।" ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 2010 ਵਿੱਚ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ ਅਤੇ "ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲੀ", ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ, ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਤੱਕ ਸਾਈਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਲਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਹ "ਤੀਨ ਮਾਰ" ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤੇਲਗੂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ "ਆਲਾ ਮੋਦਾਲਿੰਦੀ", ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ "ਤੀਨ ਮਾਰ" ਵਿੱਚ "ਰੀਟਰੋ ਸੀਨਜ਼" ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਚੋਣ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਔਸਤਨ ਗ੍ਰੋਸਰ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html |title=Kriti causing major chaos!!! – Telugu Movie News |publisher=Indiaglitz.com |date=27 April 2009 |access-date=17 August 2013 |archive-date=29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429160517/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html |url-status=dead }}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨੂਕਾਇਆ ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਮੰਚੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆਪੁਰਮ ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਪ੍ਰੇਮ ਅੱਡਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੀ-ਗਲੈਮ" ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਰੰਗਤ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਮੁਸਕਲਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਗਿਰੀਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਭਾਏ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ "ਕੱਚੀ ਜਿਹੀ ਦਿੱਖ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਗੈਰ ਮੇਕਅਪ, ਟੈਨ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਦੋ ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਓਂਗੋਲ ਗੀਥਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਟਿਪਿਕਲ ਟਾਊਨ ਗਰਲ” ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ<ref>{{cite news|author=m. l. narasimham |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/colourful-and-hot/article4254428.ece |title=Colourful and hot |newspaper=The Hindu |date=30 December 2012 |access-date=29 May 2014}}</ref>, ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ 3-ਡੀ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਕਲਿਆਣ ਰਾਮ ਦੀ ਓਮ 3-ਡੀ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਉੱਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ===ਜਨਤਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਫ਼ਲਤਾ (2013-15)=== ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਗੁਗਲੀ, ਸਹਿ-ਅਭਿਨੇਤਾ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਨ ਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਿਫ਼ੀ ਨੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ "ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ... ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪਰਦੇ' ਤੇ ਜੇਤੂ" ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boni-review-telugu-14894040.html |title=Movie Review: Boni |publisher=Sify.com |access-date=29 May 2014}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ 'ਤੇ 15 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸੇ ਕਮਾਏ<ref name="thehindu1">{{cite news|author=y. sunita chowdhary |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/pretty-woman/article1595510.ece |title=Pretty woman |newspaper=The Hindu |date=3 April 2011 |access-date=29 May 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/set-for-a-long-inning/article638004.ece |title=Set for a long inning |newspaper=The Hindu |date=9 July 2009 |access-date=29 May 2014}}</ref>, 2013 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰੀ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ 2013 ਦੀ ਬੰਗਲੁਰੂ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਵੂਮੈਨ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। [[File:Kriti Kharbanda at 60th South Filmfare Awards 2013.jpg|thumb|ਕ੍ਰਿਤੀ ਖਰਬੰਦਾ 2013 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ]] ਗੂਗਲੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮੰਗ ਵਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗੂਗਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਈਨ ਕੀਤੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 2014 ਦੀ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਸੁਪਰ ਰੰਗਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਉਪੇਂਦਰ, ਬੇਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸ਼ਿਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਤੇਰਗੂ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਜੋ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਵੈਂਕਟਾਦਰੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਰੀਮੇਕ ਸੀ, ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਪਰ ਰੰਗਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੂਵੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਮਿਨਚਾਗੀ ਨੀ ਬਰਾਲੂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ “ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਲੱਸ ਪੁਆਇੰਟ” ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਨੜ ਰੀਲੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਜੂ ਵੇਡਜ਼ ਗੀਤਾ -2 ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਡੈਲਪੈਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੇਨਾਪਿਰਲੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਅਤੇ ਪਾਪੂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਤੇਲੁਗੂ ਫ਼ਿਲਮ "ਬਰੂਸ ਲੀ - ਦਿ ਫਾਈਟਰ" ਸ਼੍ਰੀਨੂ ਵਿਟਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਚਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ===ਹਾਲੀਆ ਕਾਰਜ (2016-ਵਰਤਮਾਨ)=== [[File:Kriti Kharbanda at 'Femina Style Diva 2014'.jpg|thumb|right|Kharbanda at 'Femina Style Diva 2014']] ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਕਰਮ ਭੱਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਤੇ ਇਮਰਾਨ ਹਾਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ਰਾਜ਼ ਰੀਬੂਟ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/South-actress-Kriti-Kharbanda-in-Raaz-4/articleshow/49845876.cms|title=South actress Kriti Kharbanda in 'Raaz 4'|work=The Times of India}}</ref> ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Watch-Emraan-Hashmi-and-Kriti-Kharbanda-shoot-Raaz-4-in-freezing-Romania/photostory/50626202.cms"Emraan|title=Hashmi and Kriti Kharbanda shoot 'Raaz 4'|publisher=|access-date=29 September 2017}}</ref> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਗਸ਼ੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿਜੈ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ "ਮਸਤੀ ਗੁਦੀ" ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|title=Kriti Kharbanda enters the Maasti Gudi! »|publisher=|access-date=2020-05-28|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303053317/http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਡੈਬਿਊ ਫ਼ਿਲਮ "ਬ੍ਰੂਸ ਲੀ" ਵਿੱਚ ਕੰਪੋਜ਼ਰ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਜੀ. ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Kriti-Kharbanda-opposite-GV-in-Bruce-Lee/articleshow/49103544.cms|title=Kriti Kharbanda opposite GV in Bruce Lee|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਖਰਬੰਦਾ ਨੇ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ: ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਮਾ "ਗੈਸਟ ਆਈਨ ਲੰਡਨ" ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮੇਂ ਜਰੂਰ ਆਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{cite tweet |user=kriti_official |number=1176807070718316545 |title=Kaise Rajkumari Meena aur Neha ki kismat unke saath ek anokha khel khelti hai! Jaanne ke liye dekhiye #Housefull4 Trailer on 27th September.|date=25 September 2019 |accessdate=25 September 2019}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਰਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਦਲਾਪਾਠੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ "ਵੀਰੇ ਦੀ ਵੈਡਿੰਗ" ਅਤੇ "ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ: ਫਿਰ ਸੇ" ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮੀਨਾ ਅਤੇ ਨੇਹਾ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ, ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਹਾਊਸਫੁੱਲ-4 ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== 2019 ਤੱਕ, ਖਰਬੰਦਾ [[ਪਲਕੀਤ ਸਮਰਾਟ]] ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ [[ਵੀਰੇ ਦੀ ਵੈਡਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਪਾਗਲਪੰਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/kriti-kharbanda-admits-she-s-dating-pulkit-samrat-says-she-wanted-her-parents-to-know-first/story-HXmvjvEL9Y5KipWcgOz8YP.html|title=Kriti Kharbanda admits she's dating Pulkit Samrat, says she wanted her parents to know first|date=18 November 2019|website=Hindustan Times|language=en|access-date=19 November 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 0k4wmc2ii6d9muec0ra1411n5v5v51p 0 121821 837941 837249 2026-04-29T21:13:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837941 wikitext text/x-wiki '''ਮੇਨਲੈਂਡ ਸਾਊਥ ਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ''' (ਜਾਂ '''ਇੰਡੋਚਾਈਨੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ''' ) [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ]] ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਹਿੰਦ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੇ]] ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] (ਬਰਮਾ), [[ਥਾਈਲੈਂਡ]], ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, [[ਲਾਉਸ|ਲਾਓਸ]], [[ਕੰਬੋਡੀਆ]] ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ|ਵੀਅਤਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]। ਸ਼ਬਦ '''ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ''' (ਅਸਲ ਵਿੱਚ '''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ'''), ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਚੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ [[ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਹੈ]]। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ (ਅੱਜ ਦਾ ਕੰਬੋਡੀਆ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਅਤੇ ਲਾਓਸ) ਦੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|thumb| 1886 ਦਾ ਇੰਡੋਚਾਈਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਤੋਂ ]] ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਭੂਗੋਲਗ੍ਰਾਫਰ ਕਨਰਾਡ ਮਾਲਟੇ-ਬਰਨ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ indo-chinois 1804 ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਨ ਲੇਡਨ, ਜਿਸਨੇ 1808 ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨੀਜ਼'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|title=Architecturalized Asia : mapping a continent through history|date=2013|publisher=Hong Kong University Press|isbn=9789888208050|editor-last=Vimalin Rujivacharakul|page=89|display-editors=etal}}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੀ — ਮਾਲਟੇ-ਬਰਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ''ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਭੂਗੋਲ'' ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਪਦ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ''ਚਿਨ-ਇੰਡੀਆ ਦਾ'' ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite book|title=Universal Geography, Or, A Description of All the Parts of the World, on a New Plan, According to the Great Natural Divisions of the Globe: Improved by the Addition of the Most Recent Information, Derived from Various Sources : Accompanied with Analytical, Synoptical, and Elementary Tables, Volume 2|url=https://archive.org/details/universalgeograp02maltuoft|last=Malte-Brun|first=Conrad|date=1827|publisher=A. Finley|pages=[https://archive.org/details/universalgeograp02maltuoft/page/262 262]–3}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ''ਇੰਡੋ-ਚਾਈਨਾ'' ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਕਲਪਕ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਫਰਦਰ ਇੰਡੀਆ'' ਅਤੇ ''ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।'' ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ੍ਰੈਂਚਜ਼ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਚਾਈਨਾ ਦੀ ਬਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬਸਤੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ, <ref>{{Cite book|title=The European Colonial Empires: 1815–1919|last=Wesseling|first=H. L.|date=2015|publisher=Routledge|isbn=9781317895060}}</ref> ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੇਨਲੈਂਡ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=The golden peninsula : culture and adaptation in mainland Southeast Asia|url=https://archive.org/details/isbn_2900824816963|last=Keyes|first=Charles F.|date=1995|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824816964|edition=Pbk. reprint|page=[https://archive.org/details/isbn_2900824816963/page/n15 1]}}</ref> == ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == ਬਾਇਓਜੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿਚ, ਇੰਡੋਚਾਈਨੀਜ਼ ਖੇਤਰ ਇੰਡੋਮਲਾਇਆ ਈਕੋਜ਼ੋਨ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਲੀਓਟ੍ਰੋਪੀਕਲ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿਚ ਇਕ ਫਾਈਟੋਜੀਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਫਲੋਰਿਸਟਿਕ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮਲੇਸੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਡੋੋਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਔਸਟ੍ਰਾਲਸੀਅਨ ਈਕੋਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 2m2mcwz5bd4g89rtauji9bjvcvhr8ra 0 122240 837874 779687 2026-04-29T19:17:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837874 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=Paneer tikka|image=Panir Tikka Indian cheese grilled.jpg|image_size=250px|caption=Paneer tikka, as served in a restaurant in [[Goa]], [[India]].|country=[[India]]|region=[[North India]]|creator=|course=Starter|served=Hot|main_ingredient=[[Paneer]], [[spice]]s|variations=Paneer tikka masala|calories=|other=}} '''ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਨੀਰ ਦੇ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਮਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮਰੀਨੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="td07">{{Cite book|title=Punjabi Khana|url=https://archive.org/details/isbn_9788189491543|last=Dalal|first=Tarla|publisher=Sanjay & Co|year=2007|isbn=8189491547|page=[https://archive.org/details/isbn_9788189491543/page/28 29]}}</ref><ref name="th11">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/article2611904.ece|title=Fine dining on Nizami fare|date=9 November 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=20 March 2012|archive-date=22 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422000144/http://www.thehindu.com/life-and-style/Food/article2611904.ece|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਚਿਕਨ ਟਿੱਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਟ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ [[ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ|ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ]] ਵਿਕਲਪ ਹੈ।<ref name="dna08">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_paneer-tikka-and-kali-dal-at-kwality_1182377|title=Paneer tikka & kali dal at Kwality|date=9 August 2008|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=20 March 2012}}</ref><ref name="sk10">{{Cite book|title=Paneer|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=Popular Prakashan|year=2010|isbn=8179913309|page=3}}</ref><ref name="thm07">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2007/05/26/stories/2007052652010400.htm|title=Paneer platter|date=26 May 2007|work=[[The Hindu]]|access-date=20 March 2012|archive-date=1 ਅਕਤੂਬਰ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001035144/http://www.hindu.com/mp/2007/05/26/stories/2007052652010400.htm|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref name="tt09">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/graphiti/story_11309257.jsp|title=A new avatar|date=2 August 2009|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|access-date=21 March 2012}}</ref><ref name="etd06">{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-12-20/news/27454694_1_indian-cuisine-mtr-itc-foods|title=In US, Indian cuisines sell like hot curry!|date=20 December 2006|work=[[The Economic Times]]|access-date=21 March 2012|archive-date=9 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609195823/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-12-20/news/27454694_1_indian-cuisine-mtr-itc-foods|url-status=dead}}</ref> == ਤਿਆਰੀ == ਪਨੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਪਨੀਰ, ਮਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੈਪਸਿਕੱਮ, [[ਪਿਆਜ਼]] ਅਤੇ [[ਟਮਾਟਰ|ਟਮਾਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੋਟੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟਿਕਸ ਨੂੰ ਤੰਦੂਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਟੋਰੇ ਨੂੰ ਗਰਮ, [[ਨਿੰਬੂ|ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ]] ਅਤੇ ਚਾਟ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="sk09">{{Cite book|title=Punjabi|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=Popular Prakashan|year=2009|isbn=8179913112|pages=13, 14}}</ref> ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ [[ਸਲਾਦ (ਖਾਣਾ)|ਸਲਾਦ]] ਜਾਂ [[ਚਟਨੀ|ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ]]।<ref name="sk">{{Cite book|title=Tandoori Cooking @ Home|url=https://archive.org/details/isbn_9788179913987|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=Popular Prakashan|year=2009|isbn=8179913988|pages=[https://archive.org/details/isbn_9788179913987/page/17 17]}}</ref> ਟਿੱਕਾ ਪਕਵਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਦੀਨੇ ਦੀ ਚਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।<ref name="po07">{{Cite book|title=The Palm Spring Diner's Bible|url=https://archive.org/details/palmspringsdiner0000osba|last=Osbaldeston|first=Peter|publisher=Pelican Publishing|year=2007|isbn=1589804708|pages=[https://archive.org/details/palmspringsdiner0000osba/page/n269 268]}}</ref> ਪਨੀਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਮਲ, ਸਤਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਰਿਸਪ ਹੈ।<ref name="thc06">{{Cite news|url=http://www.chron.com/entertainment/article/Bombay-Brasserie-1863196.php|title=Bombay Brasserie|date=14 December 2006|work=[[The Houston Chronicle]]|access-date=20 March 2012}}</ref> == ਫਰਕ == ਜਦੋਂ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਨੂੰ ਗਰੇਵੀ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਮਸਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="mpjbc06">{{Cite book|title=Ethiopia & Eritrea|url=https://archive.org/details/ethiopiaeritrea0000phil|last=Jean-Bernard Carillet|first=Matt Phillips|publisher=Lonely Planet|year=2006|isbn=1741044367|pages=[https://archive.org/details/ethiopiaeritrea0000phil/page/99 99]}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ''ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਰੋਲ'' ਨਾਲ ਵੀ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="td07"/><ref name="th04">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/12/04/stories/2004120402720400.htm|title=A roll at your doorstep|date=4 December 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=20 March 2012|archive-date=9 ਮਈ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509081944/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/12/04/stories/2004120402720400.htm|dead-url=yes}}</ref> ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵੀ [[ਕਬਾਬ|ਕਬਾਬ ਦੇ]] ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ak09">{{Cite book|title=Epicure's appetisers mocktails and cocktails|last=Khatau|first=Asha|publisher=Popular Prakashan|year=2009|isbn=817991481X|pages=154}}</ref> ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ''ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਨੀਰ ਦਾ ਟਿੱਕਾ'', ਜਿੱਥੇ ਪਨੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ [[ਬਦਾਮ]] ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="th06">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2006/06/08/stories/2006060800250400.htm|title=Cuisine from the Valley|date=8 June 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=20 March 2012|archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://archive.today/20130125124202/http://www.hindu.com/mp/2006/06/08/stories/2006060800250400.htm|dead-url=yes}}</ref> ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੀਨੀ ਭੋਜਨ, ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਮਸਾਲਾ ਚਾਓ ਮੈਂ,<ref name="toi02">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-02/all-that-matters/27292061_1_diyas-bunny-light-bulbs|title=Velly Happy Diwali|date=2 November 2002|work=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012|archive-date=10 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610031204/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-02/all-that-matters/27292061_1_diyas-bunny-light-bulbs|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ [[ਡੋਸਾ]] ਪਨੀਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="th03">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/04/30/stories/2003043000220400.htm|title=Go for `dosa'|date=30 April 2003|work=[[The Hindu]]|access-date=20 March 2012|archive-date=31 ਮਾਰਚ 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040331005229/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/04/30/stories/2003043000220400.htm|dead-url=yes}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਫਾਸਟ ਫੂਡ]] ਚੇਨਜ਼ ਨੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੇਨੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪੀਜ਼ਾ Hut|ਪੀਜ਼ਾ ਹੱਟ]] ਅਤੇ ਡੋਮਿਨੋਜ਼ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਪੀਜ਼ਾ]] 'ਤੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਟੌਪਿੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ [[ਪੀਜ਼ਾ|ਹਨ]],<ref name="toi09">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-31/food-reviews/28157413_1_punjabi-tadka-punjabi-food-punjabi-cuisine|title=Punjabi by platter!|date=31 August 2009|work=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012|archive-date=10 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610041235/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-31/food-reviews/28157413_1_punjabi-tadka-punjabi-food-punjabi-cuisine|dead-url=yes}}</ref><ref name="scb08">{{Cite book|title=Retail Management|last=Bhatia|first=S.C.|publisher=Atlantic Publishers & Dist|year=2008|isbn=8126909811|page=287}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਬਵੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਸੈਂਡਵਿਚ<ref name="et02">{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-12-15/news/27340399_1_subway-plans-chain-of-sandwich-shops-subway-sandwiches|title=Subway plans 12 outlets by March|date=15 December 2002|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 March 2012|archive-date=10 ਜੂਨ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610023302/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-12-15/news/27340399_1_subway-plans-chain-of-sandwich-shops-subway-sandwiches|url-status=dead}}</ref> ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਮੈਕਡੋਨਲਡ’ਜ਼|ਮੈਕਡੋਨਲਡਜ਼]] ਇਸ ਦੇ ਮੀਨੂੰ 'ਤੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਲਪੇਟਦਾ ਹੈ।<ref name="bb08">{{Cite magazine|date=3 November 2008|title=McCain Wins Fans in India|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/nov2008/gb2008113_673692.htm|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|access-date=20 March 2012}}</ref> ਆਈਟੀਸੀ ਦੇ ''ਬਿੰਗੋ'' ਬ੍ਰਾਂਡ ਆਲੂ ਚਿਪਸ ਨੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦੇ ਚਿਪਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="rediff07">{{Cite news|url=http://inhome.rediff.com/money/2007/may/01bspec.htm|title='Bingo!' ITC has finally got it|date=1 May 2007|work=[[Rediff.com]]|access-date=21 March 2012}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 2003 ਵਿੱਚ, [[ਨੇਸਲੇ|ਨੇਸਟਲ]] ਦੀ ਮੈਗੀ ਨੇ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref name="knkjm">{{Cite book|title=Case Studies in Marketing|last=Jaydeep Mukherjee|first=Kanwal Nayan Kapil|publisher=Pearson Education India|year=2011|isbn=8131756335|pages=46}}</ref> ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪਨੀਰ ਟਿੱਕਾ ਦੇ ਮਸਾਲੇ ਮਿਕਸ ਅਤੇ ਰੈਡੀ ਟੂ ਖਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="fnb11">{{Cite news|url=http://www.fnbnews.com/article/detnews.asp?articleid=29764&sectionid=1|title=Norwegian company Orkla acquires 100% of Rasoi Magic through MTR Foods|date=4 May 2011|work=FNBNews.com|access-date=21 March 2012}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Paneer Tikka Seek.JPG| ਤਸਵੀਰ:Paneer Tikka in India.jpg| ਤਸਵੀਰ:Panner Tikka.jpg| ਤਸਵੀਰ:Tikka Paneer.jpg| ਤਸਵੀਰ:Tikka array.jpg| ਤਸਵੀਰ:Home made Paneer Tikka prepared in air frier.jpg| ਤਸਵੀਰ:Paneer Tikka 2.jpg| ਤਸਵੀਰ:Angara Paneer Tikka.jpg| ਤਸਵੀਰ:Paneer tikka 1.jpg| ਤਸਵੀਰ:Paneer Tikka Masala.jpg| ਤਸਵੀਰ:Paneer Tikka (2172840954).jpg| </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * {{portal-inline|Food}} == ਹਵਾਲੇ == obuscuhx4joa0ntuaotiets0ksr3u9x 0 123858 837931 826931 2026-04-29T20:41:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837931 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Institut_Lumière_-_CINEMATOGRAPHE_Camera.jpg|thumb|Cinématographe Lumière at the Institut Lumière in [[ਲਿਓਂ|ਲਿਓ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] ]] ਹਾਲਾਂਕਿ '''ਫ਼ਿਲਮ''' ਦੇ '''ਇਤਿਹਾਸ''' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ 28 ਦਸੰਬਰ 1895 ਨੂੰ [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ''ਲੂਮੀਅਰ ਭਰਾਵਾਂ'' ਦੀਆਂ ਦਸ ਛੋਟੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੁਣ, ਜਾਂ ਗਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟੂਡੀਓ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਦਮਤਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਵੱਡੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ (ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਇਟ) ਸਨ, ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ (ਸਟੈਡੀ) ਕੈਮਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਟ ਦੀਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਟ (ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ|ਸੰਪਾਦਨ]] ਦੁਆਰਾ), ਕੈਮਰੇ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ (ਪੈਨਿੰਗ, ਟਰੈਕਿੰਗ, ਝੁਕਾਅ), ਕੈਮਰਾ ਐਂਗਲ, ਫੀਲਡ ਸਾਈਜ (ਲੰਬੇ ਸ਼ਾਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ) ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਜੋਰਜਸ ਮਾਲੀਅਸ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾ ਆਧਾਰਿਤ (ਫੈਂਟਸੀ) ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, 1890 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਇਫੈਕਟ) ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਥੀਏਟਰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਅਸੰਭਵ ਜਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਇਫੈਕਟ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਾਦੂ ਜੋੜਿਆ। ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ਡ ਸਾਊਂਡ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ (1920 ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ), ਰੰਗ (1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ), 3D (21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਥੀਏਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ) ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ (1906 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ 60 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ) ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਅਵਾਜ਼ (ਸਾਊਂਡ) ਨੇ ਇੰਟਰਟਾਇਟਲਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆਈ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੇ ਛੂਹਿਆ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ (1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ), ਨਿਊਜ਼ਰੀਲ (1910 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਨੇਮਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਤ), ਸੰਗੀਤਕ (1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ)) ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ (1970 ਵਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵੀ ਰਿਹਾ)। [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਟਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੋਇਆ। ਨਵੇਂ ਵਾਈਡਸਕ੍ਰੀਨ ਫੌਰਮੈਟਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ, ਜੋ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪਰਦੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 3D ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ 1952 ਤੋਂ 1954 ਤੱਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ [[ਥਰੀ-ਡੀ ਚਲਚਿਤਰ|ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ]] ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਾਰਕੀਟ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ, ਨਵੀਂਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀਰੀਅਲਾਈਜ਼ਡ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਨਵੀਂਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ [[ਵੀਡੀਓ]] ਸਿੱਧੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਵਿਕਲਪ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜੀਆਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਚਿੱਤਰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਵੀਡੀਓ ਕਲਾ]] ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ [[ਘਰੇਲੂ ਫਿਲਮਾਂ|ਘਰੇਲੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] ਬਣੀਆਂ। 1980 ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥੀਏਟਰਿਕਲ ਦੌੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀਡੀਓ ਰੈਂਟਲ ਸ਼ਾਪਸ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਟਾਇਟਲਾਂ ਤੱਕ ਅਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। [[ਡਾਇਰੈਕਟ-ਟੂ-ਵੀਡੀਓ]] (ਸਥਾਨ) ਮਾਰਕੀਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਕੁਆਲਟੀ ਦੀਆਂ ਸਸਤੀਆਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਡਿਜੀਟਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੱਧ ਰਹੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ [[ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਇਫੈਕਟਸ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-ਲੰਬਾਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਟਿਬ, ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਕੈਮਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ (ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ) ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਥੀਏਟਰਲ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ 3D ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ (ਕਲਪਨਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੁਪਰਹੀਰੋ) ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite journal|last=Munslow|first=Alun|date=December 2007|title=Film and history: Robert A. Rosenstone and History on Film/Film on History|journal=Rethinking History|volume=4|issue=11|pages=565–575|doi=10.1080/13642520701652103}} * Abel, Richard. ''The Cine Goes to Town: French Cinema 1896–1914''University of California Press, 1998. * Acker, Ally. ''Reel Women: Pioneers of the Cinema, 1896 to the Present''. London: B.T. Batsford, 1991. * Barr, Charles. ''All our yesterdays: 90 years of British cinema'' (British Film Institute, 1986). * Basten, Fred E. ''Glorious Technicolor: The Movies' Magic Rainbow''. AS Barnes & Company, 1980. * Bowser, Eileen. ''The Transformation of Cinema 1907–1915 (History of the American Cinema, Vol. 2)'' Charles Scribner's Sons, 1990. * {{Cite book|title=The Missing Reel: The Untold Story of the Lost Inventor of Moving Pictures|url=https://archive.org/details/missingreeluntol0000rawl|last=Rawlence|first=Christopher|publisher=Charles Atheneum|year=1990|isbn=978-0689120688|author-link=Christopher Rawlence}} * Cook, David A. ''A History of Narrative Film'', 2nd edition. New York: W. W. Norton, 1990. * Cousins, Mark. ''The Story of Film: A Worldwide History'', New York: Thunder's Mouth press, 2006. * Dixon, Wheeler Winston and Gwendolyn Audrey Foster. ''A Short History of Film'', 2nd edition. New Brunswick: Rutgers University Press, 2013. * {{Cite journal|last=Hennefeld|first=Maggie|date=December 2016|title=Death from Laughter, Female Hysteria, and Early Cinema|journal=[[Differences (journal)|differences: A Journal of Feminist Cultural Studies]]|publisher=[[Duke University Press]]|volume=27|issue=3|pages=45–92|doi=10.1215/10407391-3696631|ref=harv}} * King, Geoff. ''New Hollywood Cinema: An Introduction''. New York: Columbia University Press, 2002. * {{Cite book|url=https://doi.org/10.11647/OBP.0002|title=The Altering Eye: Contemporary International Cinema|last=Kolker|first=Robert Phillip|publisher=Open Book Publishers|year=2009|location=Cambridge}} * Landry, Marcia. ''British Genres: Cinema and Society, 1930–1960'' (1991) * Merritt, Greg. ''Celluloid Mavericks: A History of American Independent Film''. Thunder's Mouth Press, 2001. * {{Cite book|title=The Emergence of Cinema: The American Screen to 1907|url=https://archive.org/details/emergenceofcinem0000muss_b9q8|last=Musser|first=Charles|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1990|isbn=0-684-18413-3|location=New York|author-link=Charles Musser}} * Nowell-Smith, Geoffrey, ed. ''The Oxford History of World Cinema''. Oxford University Press, 1999. * Parkinson, David. ''History of Film''. New York: Thames & Hudson, 1995.  [[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-500-20277-X|0-500-20277-X]] * Rocchio, Vincent F. ''Reel Racism.'' ''Confronting Hollywood's Construction of Afro-American Culture''. Westview Press, 2000. * Salt, Barry. ''Film Style and Technology: History and Analysis 2nd Ed.'' Starword, 1992. * Salt, Barry. ''Moving Into Pictures'' Starword, 2001. * Sargeant, Amy. ''British Cinema: A Critical History'' (2008). * Schrader, Paul. "Notes on Film Noir". ''Film Comment'', 1984. * {{Cite journal|last=Steele|first=Asa|date=February 1911|title=The Moving-Picture Show: ... How The Films Are Made, Who Writes The 'Plots', Who Censors The Plays, And What It All Costs|url=https://books.google.com/books?id=Zm0AAAAAYAAJ&pg=PA14018|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=XXI|pages=14018–14032|access-date=2009-07-10}} * Tsivian, Yuri. ''Silent Witnesses: Russian Films 1908–1919'' British Film Institute, 1989. * Unterburger, Amy L. ''The St. James Women Filmmakers Encyclopedia: Women on the Other Side of the Camera''. Visible Ink Press, 1999. * Usai, P.C. & Codelli, L. (editors) ''Before Caligari: German Cinema, 1895–1920'' Edizioni Biblioteca dell'Immagine, 1990. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ/ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|History of cinema}} *[https://web.archive.org/web/20160515063504/http://rcfilms.com.sapo.pt/history.htm ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ] *[http://www.filmsite.org/filmh.html ਦਹਾਕਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ] *[http://www.matthewhunt.com/cinema/ Cinema: From 1890 To Now] *[http://www.precinemahistory.net/ The History of the Discovery of Cinematography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005081325/http://precinemahistory.net/ |date=2020-10-05 }} An Illustrated Chronology by Paul Burns *[http://brightbytes.com/cosite/what.html What is a Camera Obscura?] *[http://www.MOMPH.com/ Museum Of Motion Picture History, Inc.] *[https://www.earlycinema.com/ An Introduction to Early cinema] *[https://www.youtube.com/watch?v=pBahe2_sZk0 Origins of Cinema Documentary] *[http://www.sparetimelabs.com/animato/animato/filmhist/filmhist.html History of Film Formats] *[http://www.filmsound.org/film-sound-history/ Film Sound History] at [http://www.filmsound.org/ FilmSound.org] *[http://www.silentera.com/PSFL/indexes/earlySoundFilms.html List of Early Sound Films 1894–1929 at Silent Era website] *[http://www.widescreenmuseum.com/widescreen/early-jan1930.htm Early History of Wide Films] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701142646/http://www.widescreenmuseum.com/widescreen/early-jan1930.htm |date=2012-07-01 }} – American Cinematographer, January, 1930 *[http://hiyaa.yolasite.com/hollywood.php Hollywood Movies History] *[http://textmex.blogspot.com/ Latinos in the movies] *[http://www.widescreenmuseum.com/oldcolor/technicolor1.htm Technicolor History] *[https://web.archive.org/web/20120717074134/http://www.beanblossom.in.us/larryy/cgi.html A Brief, Early History of Computer Graphics in Film] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤ]] 138rhuv5wc3pu11cyqp7154bon2bgui 0 125861 837965 576926 2026-04-29T21:54:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837965 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|image=Kumari Kamala.jpg|caption=Kumari Kamala in the early 1950s}} '''ਕੁਮਾਰੀ ਕਮਲਾ''' (ਜਨਮ 16 ਜੂਨ 1934) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਕਮਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਮਲਾ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100 [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]] ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਜ਼ੂਵਰ ਸਟਾਈਲ ਡਾਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ ਮਯੁਰਾਮ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬਰਾਹਮਣ (ਗ੍ਰੰਥ)|ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Madras quartet: women in Karnatak music|url=https://archive.org/details/isbn_9798174360785|last=Menon|first=Indira|publisher=Roli Books|year=1999|isbn=81-7436-078-6|pages=[https://archive.org/details/isbn_9798174360785/page/54 55]}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਰੱਧਾ ਅਤੇ ਵਾਸਾਂਤੀ ਵੀ ਡਾਂਸਰ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਮਲਾ ਨੇ ਬੰਬਈ ਦੇ [[ਲੱਛੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਤੋਂ [[ਕਥਕ]] ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪਾਠ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ ਤੋਂ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਏ ਐਨ ਕਲਿਆਣਸੁੰਦਰਮ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਚ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਵਲੀਬਰ ਸੰਗਮ'' (1938) ਅਤੇ ''ਰਮਾਨਾਮਾ ਮਹਿਮਾਈ'' (1939) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ '''ਕਮਲਾ ਜਾਂਦਾ''' ਸੀ। ਕਮਲਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ 1944 ਵਿੱਚ ''ਜਗਾਥਲਪ੍ਰਤਾਪਨ'' ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪਾਮਪੂ ਆਤਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਮਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ੍ਰੀ ਵਲੀ'' (1945) ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ''ਮੀਰਾ'' ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਮ ਇਰੂਵਰ ਨੇ'' ਤਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ''ਨਾਮ ਇਰੂਵਰ'' ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦ|ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨੇ ਭਰਤਾਨਾਟਿਅਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ "ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ" ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/01/07/stories/2002010700100200.htm|title=She danced her way to stardom|last=Guy|first=Randor|date=7 January 2002|work=The Hindu|access-date=25 July 2011|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20020324173526/http://hindu.com/thehindu/mp/2002/01/07/stories/2002010700100200.htm|dead-url=yes}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ [[ਆਰ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ 1960 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Hindu14">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/childrens-books-author-kamala-laxman-passes-away/article7878188.ece|title=Children’s books author Kamala Laxman passes away|date=14 November 2015|publisher=[[The Hindu]]|access-date=25 December 2015}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਟੀ.ਵੀ. ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਰਾਇਣ ਦੀ 1983 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋਨੰਦ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name="kumari">{{Cite web|url=http://www.kutcheribuzz.com/features/interviews/kkamala.asp|title='Kumari' Kamala Bharatanatyam Dancer|publisher=Kutcher Buzz.com|access-date=26 July 2011}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == <ref>{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/info/intervw/intrvw4.html|title=Interview: Kamala Lakshman, Bharatanatyam dancer & Guru|date=August 2000|publisher=Narthaki|access-date=26 July 2011}}</ref> * 1967 - ਕਲਾਈਮਾਮਨੀ * 1968 - [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ * 1970 - [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]]<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 November 2014|access-date=July 21, 2015}}</ref> * 1975 - ਕੋਲਗੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਂਟਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ * 1989 - ਸਰੁਤੀ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਈ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਯੂਰ ਮੈਡਲ * 1993 - ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਤਿਆਗਾਰਾਜਾ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰ * 2002 - ਮਦਰਾਸ ਮਿਊਜ਼ਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਪਲੈਟੀਨਮ ਜੁਬਲੀ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2010 - ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ * 2012 - ਚੌਥੇ ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਇੰਡੀਅਨ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸੌਰਿਆ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ == ਅੰਸ਼ਕ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ}} *1938 ''[[Valibar Sangham]]'' *1938 ''[[Jailor (1938 film)|Jailor]]'' *1939 ''Ramanama Mahimai'' *1941 ''Kanchan'' *1942 ''Chandni'' *1943 ''[[Kismet (1943 film)|Kismet]]'' *1943 ''[[Ram Rajya]]'' *1944 ''[[Jagathalaprathapan (1944 film)|Jagathalaprathapan]]'' *1945 ''[[Sri Valli (1945 film)|Sri Valli]]'' *1945 ''[[Meera (1945 film)|Meera]]'' *1945 ''[[En Magan (1945 film)|En Magan]]'' *1947 ''[[Ekambavanan]]'' *1947 ''Katagam'' *1947 ''[[Mahathma Udangar]]'' *1947 ''[[Nam Iruvar]]'' *1948 ''[[Vedhala Ulagam]]'' *1950 ''[[Vijayakumari (film)|Vijayakumari]]'' *1950 ''[[Digambara Samiyar]] *1951 ''[[Lavanya (1951 film)|Lavanya]]'' *1951 ''[[Devaki (1951 film)|Devaki]]'' *1951 ''[[Mohana Sundaram]]'' *1953 ''[[Manithan (1953 film)|Manithan]]'' *1953 ''[[Ulagam]]'' *1954 ''[[Vilayattu Bommai]]'' *1956 ''[[Devta (1956 film)|Devta]]'' *1956 ''[[Naane Raja (1956 film)|Naane Raja]]'' *1956 ''[[Chori Chori]]'' *1956 ''[[Kula Deivam (1956 film)|Kula Dheivam]]'' *1957 ''[[Kathputli (1957 film)|Kathputli]]'' *1958 ''[[Bhookailas (1958 Telugu film)|Bhookailas]]'' *1958 ''[[Thirumanam]]'' *1958 ''[[Illarame Nallaram]]'' *1958 ''[[Yahudi]]'' *1959 ''[[Sivagangai Seemai]]'' *1959 ''Naach Ghar'' *1959 ''Naya Sansar'' *1960 ''[[Parthiban Kanavu (1960 film)|Parthiban Kanavu]]'' *1960 ''[[Paavai Vilakku]]'' *1960 ''[[Veerakkanal]]'' *1961 ''[[Bhakta Kuchela (1961 film)|Bhakta Kuchela]]'' *1961 ''Saugandh'' *1962 ''[[Konjum Salangai]]'' *1962 ''[[Sumaithaangi]]'' *1971 ''[[Jwala (1971 film)|Jwala]]'' *1973 ''[[Chenda (film)|Chenda]]'' {{Div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.sribharatakamalalaya.org/kamala.html ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] *[[imdbname:0474926|ਕੁਮਾਰੀ ਕਮਲਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] eoenzc9odbt7p0gkhz1eqjuu1nuyifc 0 126022 837863 759295 2026-04-29T16:37:39Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and recognitions" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1332497806|Haobam Ongbi Ngangbi Devi]]" 837863 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਹਾਓਬਮ ਓਂਗਬੀ ਨਗੰਗਬੀ ਦੇਵੀ|othername=|website={{URL||Official web site}}|parents=ਕੋਈਜਮ ਬੋਕੁਲ ਸਿੰਘ|children=|domesticpartner=|spouse=ਹਾਓਬਮ ਅਮੁਬਾ ਸਿੰਘ|yearsactive=|occupation=ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ|restingplacecoordinates={{coord|21.1030|72.4641|display=inline}}|image=|restingplace=|death_place=[[ਇੰਫਾਲ]]|death_date=12 ਜੂਨ 2014|birth_place=ਯੁਰੀਪੋਕ ਬਚਸਪਤੀ ਲੀਕੇਈ, [[ਇੰਫਾਲ]], [[ਮਨੀਪੁਰ]], ਭਾਰਤ|birth_date=1 ਅਗੱਸਤ 1924|caption=|imagesize=|awards=[[ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ]]<br>[[ਅਸਾਮ ਸਰਕਾਰ]] ਬੀਰਾਂਗਣਾ<br>[[ਮਣੀਪੁਰ ਸਰਕਾਰ]] ਸੋਨ ਤਗਮਾ <br>ਮਣੀਪੁਰ ਰਾਜ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ <br>ਨ੍ਰਿਤ ਭੂਸ਼ਣ ਅਵਾਰਡ<br>[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]}} '''ਹਾਓਬਮ ਓਂਗਬੀ ਨਗੰਗਬੀ ਦੇਵੀ''' (1 ਅਗਸਤ 1924 - 12 ਜੂਨ 2014) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ,<ref name="E Pao">{{Cite web|url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Profile_of_Manipuri_Personalities.Donny_Luwang.Haobam_Ongbi_Ngangbi_Art|title=E Pao|date=23 April 2010|publisher=E Pao|access-date=18 December 2014}}</ref> ਲਾਈ ਹਰਾਓਬਾ ਅਤੇ ''ਰਾਸ'' ਦੇ [[ਮਣੀਪੁਰੀ ਨਾਚ|ਮਨੀਪੁਰੀ ਡਾਂਸ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi">{{Cite web|url=http://sangeetnatak.gov.in/obituary/condolence_ShrimatiHaobamOngbiNgangbiDevi.htm|title=Sangeet Natak Akademi|date=2014|publisher=Sangeet Natak Akademi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219121005/http://sangeetnatak.gov.in/obituary/condolence_ShrimatiHaobamOngbiNgangbiDevi.htm|archive-date=19 December 2014|access-date=18 December 2014}}</ref><ref name="Indian Express">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/article191697.ece?service=print|title=Indian Express|date=7 April 2010|publisher=Indian Express|access-date=18 December 2014|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110656/http://www.newindianexpress.com/nation/article191697.ece?service=print|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110656/http://www.newindianexpress.com/nation/article191697.ece?service=print |date=4 ਮਾਰਚ 2016 }}</ref><ref name="India online">{{Cite web|url=http://www.indiaonline.in/About/Personalities/DancersandMusicians/index.html|title=India online|date=2014|publisher=India online|access-date=18 December 2014|archive-date=13 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613142245/http://www.indiaonline.in/About/Personalities/DancersandMusicians/index.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] 2010 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ]]।<ref name="Padma Shri">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Shri|date=2014|publisher=Padma Shri|access-date=11 November 2014|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="Economic Times">{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/padma-awards-2010/haobam-ongbi-ngangbi-devi/slideshow/5771428.cms|title=Economic Times|date=2010|publisher=Economic Times|access-date=18 December 2014}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Lai_haraoba.JPG|thumb|240x240px| ਲਾਇ ਹਰਾਓਬਾ]] ਹਾਓਬਮ ਓਂਗਬੀ ਨਗੰਗਬੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1924 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi"/> ਉਰਿਪੋਕ ਬਚਪਾਸਤੀ ਲੀਕਈ ਵਿਖੇ, [[ਇੰਫਾਲ]] ਤੋਂ [[ਮਣੀਪੁਰ|ਮਨੀਪੁਰ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਜਮ ਬੋਕੂਲ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਪਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ।<ref name="E Pao"/><ref name="Cultural History of Manipur: Sija Laioibi and the Maharas">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=wLzDLsEYZGQC&pg=PA71&lpg=PA71&dq=Sankirtan+Pala#v=onepage&q=Sankirtan%20Pala&f=false|title=Cultural History of Manipur: Sija Laioibi and the Maharas|last=Jamini Devi|publisher=Mittal Publications|year=2010|isbn=9788183243421|pages=140}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ''ਮਨੀਪੁਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਘ'' ਤੋਂ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1930 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ]] ਵਿੱਚ ''ਜੈਪਾਈਗੁਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ, ਲਾਇ ਹਰਾਓਬਾ, ਰਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਥੋਬਾ ਸਿੰਘ, ਯੁਮਨਾਮ ਓਜਾਹ ਨਤਮ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਐਮ ਅਮੂਬੀ ਸਿੰਘ,<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/a-doer-who-was-devotee/article6107269.ece|title=A doer who was devotee|last=Chowdhurie|first=Tapati|date=12 June 2014|work=The Hindu|access-date=25 June 2018}}</ref> ਅਤੇ ਨਗਨਗੋਮ ਓਜਾ ਜੁਗਿੰਦਰੋ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀਆਂ 1932 ਤੋਂ 1940 ਤੱਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸਤਾਦ ਮੀਸਨਮ ਬਿਧੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਿੰਗਖਮ ਰਾਧਾਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। [[ਮਣੀਪੁਰ|ਮਨੀਪੁਰ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਨਗੰਗਬੀ ਦੇਵੀ ਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਲਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1948 ਵਿੱਚ ''ਮੈਨਪੁਰੀ'' ਦੁਆਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ, ''ਮੈਨੂ ਪੇਮਚਾ'' ਲਈ ਪਲੇਬੈਕ ਵੀ ਗਾਇਆ,<ref name="E Pao"/><ref name="Mainu Pemcha">{{Cite web|url=http://e-pao.net/epPageExtractor.asp?src=manipur.Cinema.html..|title=Mainu Pemcha|date=2014|publisher=E Pao|access-date=19 December 2014}}</ref> ਜਦੋਂ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਮਣੀਪੁਰ ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ,<ref name="JNMDA">{{Cite web|url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/jnmda.htm|title=JNMDA|date=2014|publisher=Sangeet Natak Akademi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219113820/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/jnmda.htm|archive-date=19 December 2014|access-date=19 December 2014}}</ref> ਨਗਗੰਬੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi"/> ਅਕਾਦਮੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਰਮਿਆਨੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਦੇਵੀ ਲਾਰੋਬਾ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਗਈ।<ref name="JNMDA faculty">{{Cite web|url=http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/jnmda-gurus.htm|title=JNMDA faculty|date=2014|publisher=Sangeet Natak Akademi|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219113336/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/jnmda-gurus.htm|archive-date=19 December 2014|access-date=19 December 2014}}</ref> ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਾਇ ਹਰਾਓਬਾ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਲੇਬਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਭਵਨ'' ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1936 ਤੋਂ 1945 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਣੀਪੁਰ ਡਰਾਮੇਟਿਕ ਯੂਨੀਅਨ, ਰੂਪਮਹਿਲ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਆਰੀਅਨ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਜੇ. ਐਨ. ਐਮ. ਡਾਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1966 ਵਿੱਚ ਫੋਕ ਐਂਡ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਡਾਂਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref name="E Pao"/><ref name="Sangeet Natak Akademi"/> ਦੇਵੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਫੋਕ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਂਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਇੰਟਰ ਸਟੇਟ ਕਲਚਰਲ ਐਕਸਚੇਂਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਨਗਗੰਬੀ ਦੇਵੀ ਨੇ 1941 ਵਿੱਚ ਹੋਬਮ ਅਮੂਬਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="E Pao"/> ਉਸਦੀ (ਦੇਵੀ ਦੀ) ਮੌਤ 11 ਜੂਨ 2014 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਿਵਾਸ ਇਰੀਪੋਕ ਟੌਰੰਗਬਮ ਲੀਕੈਈ, ਇੰਫਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।<ref name="Sangeet Natak Akademi"/> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਅਸਮ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਬੀਰੰਗਨਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨੰਗਾਂਬੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਮਨੀਪੁਰ ਰਾਜ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="E Pao"/><ref name="Sangeet Natak Akademi"/> ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1985 ਵਿਚ, ਮਨੀਪੁਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ''ਨਾਰਤੀ ਭੂਸ਼ਣ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। 1993 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ]]।<ref name="India online"/> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਕੀਤਾ ਸੀ]]। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਅਸਾਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ''ਬਿਰੰਗਾਨਾ'' ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਗੰਗਬੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ 1980 ਵਿੱਚ ਮਣੀਪੁਰ ਰਾਜ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi">{{Cite web |date=2014 |title=Sangeet Natak Akademi |url=http://sangeetnatak.gov.in/obituary/condolence_ShrimatiHaobamOngbiNgangbiDevi.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219121005/http://sangeetnatak.gov.in/obituary/condolence_ShrimatiHaobamOngbiNgangbiDevi.htm |archive-date=19 December 2014 |access-date=18 December 2014 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref name="E Pao">{{Cite web |date=23 April 2010 |title=E Pao |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Profile_of_Manipuri_Personalities.Donny_Luwang.Haobam_Ongbi_Ngangbi_Art |access-date=18 December 2014 |publisher=E Pao}}</ref> ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1985 ਵਿੱਚ, ਮਣੀਪੁਰੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ''ਭੂਸ਼ਣ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ।<ref name="Sangeet Natak Akademi" /><ref name="E Pao" /> 1993 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।<ref name="India online">{{Cite web |date=2014 |title=India online |url=http://www.indiaonline.in/About/Personalities/DancersandMusicians/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613142245/http://www.indiaonline.in/About/Personalities/DancersandMusicians/index.html |archive-date=13 June 2017 |access-date=18 December 2014 |publisher=India online}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Sangeet Natak Akademi" /><ref name="E Pao" /><ref name="India online" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|colwidth=30em}} * [[ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ]] * [[ਲਾਇ ਹਰਾਓਬਾ]] {{Div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/padma-awards-2010/haobam-ongbi-ngangbi-devi/slideshow/5771428.cms|title=Economic Times|date=2010|publisher=Economic Times|access-date=18 December 2014}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] od6v0s3hki3qgyqysggc59lqpyvra3m 0 130162 837940 837360 2026-04-29T21:12:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837940 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=Leon Trotsky|death_date={{Death date and age|df=yes|1940|8|21|1879|11|7}}|successor3=[[Grigory Zinoviev]]|office4=Full member of the [[6th Central Committee of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]], [[7th Bureau and the 7th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|7th]], [[8th Politburo and the 8th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|8th]], [[9th Politburo and the 9th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]], [[10th Politburo and the 10th Secretariat of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|10th]], [[11th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]], [[12th Politburo of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|12th]], [[13th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|13th]], [[14th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|14th]] [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]]|term_start4=10 October 1917|term_end4=23 October 1926|birthname=Lev Davidovich Bronstein|birth_date={{Birth date|df=yes|1879|11|07}}|birth_place=[[Bereslavka, Ukraine|Yanovka]], [[Yelisavetgradsky Uyezd]], [[Kherson Governorate]], [[Russian Empire]]<br>{{small|(now [[Ukraine]])}}|death_place=[[Coyoacán]], [[Mexico City]], [[Mexico]]|term_end3=8 November 1917|death_cause=[[Leon Trotsky#Assassination|Assassination]]|party={{plainlist| * [[Russian Social Democratic Labour Party|Social Democratic Labour Party]] (1898–1912) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)]] (1912–1918) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|Russian Communist Party (Bolsheviks)]] (1918–1925) * [[Communist Party of the Soviet Union#Name|All-Union Communist Party (Bolsheviks)]] (1925–27) }}|spouse={{unbulleted list|{{marriage|[[Aleksandra Sokolovskaya]]|1899|1902|end=div}}|{{marriage|[[Natalia Sedova]]|1903}}}}|children={{unbulleted list|[[Zinaida Volkova]]|Nina Nevelson|[[Lev Sedov]]|[[Sergei Sedov]]}}|nationality={{hlist|[[Ukrainians|Ukrainian]]|Russian}}|citizenship={{plainlist| * [[Russians|Russian]] (1879–1917) * [[Soviet people|Soviet]] (1917–1932) * [[Statelessness|Stateless]] (1932–1940) }}|signature=Leon Trotsky Signature.svg|predecessor3=[[Nikolay Chkheidze]]|term_start3=8 October|native_name={{unbulleted list|{{native name|ru|Лев Троцкий}}|{{native name|uk|Лев Троцький}}}}|premier1={{unbulleted list|[[Vladimir Lenin]]|[[Alexei Rykov]]}}|image=Лев Давидович Троцкий.jpg|imagesize=|alt=photographs of Trotsky from the 1920s|caption=Photograph of Trotsky that appeared on the cover of the magazine ''Prozhektor'' in January 1924|order1=[[Minister of Defence (Soviet Union)|People's Commissar of Military and Naval Affairs of the Soviet Union]]|term_start1=13 March 1918|term_end1=6 January 1925|predecessor1=[[Nikolai Podvoisky]]|order3=[[Petrograd Soviet#Chairmen|Chairman of the Petrograd Soviet]]|successor1=[[Mikhail Frunze]]|order2=[[Ministry of Foreign Affairs (Soviet Union)|People's Commissar for Foreign Affairs of the RSFSR]]|term_start2=8 November 1917|term_end2=13 March 1918|premier2=[[Vladimir Lenin]]|predecessor2=[[Mikhail Tereshchenko]]|successor2=[[Georgy Chicherin]]|signature_alt=Trotsky's signature}} '''Pਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ''' {{Efn|Russian and Ukrainian: Лев (Лейба) Давидович Бронштейн}} (7 ਨਵੰਬਰ-21 ਅਗਸਤ 1940), ਨੂੰ '''ਲਿਓਨ ਟਰਾਟਸਕੀ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Efn|{{lang-rus|links=no|Лев Давидович Троцкий|p=ˈlʲɛf ˈtrotskʲɪj|a=ru-Leon Trotsky.ogg}}; {{lang-uk|link=no|Лев Давидович Троцький}}; also transliterated ''Lyev'', ''Trotski'', ''Trotskij'', ''Trockij'' and ''Trotzky''.}} ਲਿਓਨ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਾ]] ਰੂਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਜ਼ਮ ਦੇ ਤੌਰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। [[ਅਕਤੂਬਰ ਇਨਕਲਾਬ]] ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮਿਸਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨਾਲ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰੇਸ-ਲਿਟੋਵਸਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1925 ਤੱਕ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ [[ਲਾਲ ਫ਼ੌਜ|ਲਾਲ ਫੌਜ]] ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਰੂਸੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲਾਲ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋਹਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ।{{Sfn|Swain|2006}} ਉਹ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।{{Sfn|Volkogonov|1996}} == ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ (1879–1895) == [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1888.jpg|left|thumb| 8-ਸਾਲਾ ਲੇਵ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ, 1888 ]] ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੇਵ ਡੇਵਿਡੋਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਦੇ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੀਏਵਿਚ ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ (1847-1922) ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਲਵੋਵਨਾ ਦੇ ਘਰ 7 ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਯਾਨੋਵਕਾ ਜਾਂ ਯਨੀਵਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ-ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡੇਵਿਡ ਲਿਓਨਟੈਵਿਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਪੋਲਟਾਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਰੇਸਲਾਵਕਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/news/9045/|title=Наш Троцкий - ФОКУС|website=ФОКУС|language=Ukrainian|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817203621/https://focus.ua/news/9045/|archive-date=17 August 2017|access-date=26 June 2017}}</ref>{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਸੀ ਅਤੇ [[ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਕ੍ਰੇਨੀਅਨ]] (ਜੋ ਸੁਰਜ਼ੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਓਲਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਘੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।{{Sfn|Parrish|1996}} ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਬਰਟ ਸਰਵਿਸ, ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀਸ਼]] ''ਲੀਬਾ ਸੀ'' ।{{Sfn|Service|2010}}, ਅਮਰੀਕੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕਿਸਟ ਡੇਵਿਡ ਨਾਰਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੈ ਟਰਾਟਸਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਸੀ।{{Sfn|North|2010}} ਜਦੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਓਡੇਸਾ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|title=Leon Trotsky - Biography, Books, Assassination, & Facts|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915061510/https://www.britannica.com/biography/Leon-Trotsky|archive-date=15 September 2017|access-date=24 October 2017}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਜਰਮਨ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਓਡੇਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Lindemann2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NagdhSUgB9oC&pg=PA446|title=Esau's Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews|last=Albert S. Lindemann|date=4 December 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-79538-8|page=446|access-date=26 September 2013}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਈਜ਼ੈਕ ਡਿ utsਸਚਰ ਆਪਣੀ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਡੇਸਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਹਲਚਲ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੋਰਟ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਮਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਮਾਈ ਲਾਈਫ ਵਿਚ'' ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੇਮੰਡ ਮੋਲੀਨੀਅਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।<ref>[http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm "On Meeting with Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604005522/http://www.revolutionary-history.co.uk/supplem/bronstei.htm|date=4 June 2007}}</ref> == '''ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ''' == 1896 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ [[ਕਾਲ਼ਾ ਸਮੁੰਦਰ|ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ]] ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ (ਹੁਣ ਮਾਈਕੋਲੈਵ )ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ''ਨਰੋਡਨਿਕ'' (ਇਨਕਲਾਬੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ) ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ|ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ]] ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਗਣਿਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ 1897 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸੀ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਨਿਕੋਲੈਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨੀਅਨ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। "ਲਵੋਵ" ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, <ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> ਉਸਨੇ ਪਰਚੇ ਛਪਵਾਏ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਲੋਕਾਂ, ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ।{{Sfn|Renton|2004}} ਜਨਵਰੀ 1898 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਸਮੇਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕੋਲਾਈਵ, ਫਿਰ ਖੇਰਸਨ, ਫਿਰ ਓਡੇਸਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ. <ref>Commission of Inquiry into the Charges Made Against Leon Trotsky in the Moscow Trials,&nbsp;''The Case of Leon Trotsky''&nbsp;(1937, reprinted 1968).</ref> ਮਾਸਕੋ ਜੇਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਲੈਨਿਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਰੂਸ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ'' ਪੜ੍ਹਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ, 1–3 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ, ਨਵੀਂ ਬਣੀ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] (ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਹੋਈ।{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ. === ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨ (1899–1902) === [[ਤਸਵੀਰ:Leo_Trotzki_1897.jpg|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ ਆਪਣੇ ਭਰਾ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠੀ) ਨਾਲ 1897 ਵਿਚ ]] ਮਾਸਕੋ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, 1899 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਸੋਕੋਲੋਵਸਕਿਆ (1872–1938) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਉਪਾਸਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} 1900 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ|ਸਾਇਬੇਰੀਆ]] ਦੇ ਬੈਕਲ [[ਬਾਈਕਾਲ ਝੀਲ|ਝੀਲ]] ਖੇਤਰ ਵਿਚ Uਸਟ -ਕੁਟ ਅਤੇ ਵਰਖੋਲੈਂਸਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਸਨ, ਜ਼ੀਨੈਡਾ (1901 - 5 ਜਨਵਰੀ 1933) ਅਤੇ ਨੀਨਾ (1902 - 9 ਜੂਨ 1928), ਦੋਵੇਂ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Warth|1978}} ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1898 ਅਤੇ 1899 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ{{Sfn|Schapiro|1970}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਗੇ। 1902 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਇਕ ਗੱਡੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਪਰਾਗ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।{{Sfn|Deutscher|2003a}} Ale {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੇਕਸੈਂਡਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। {{Sfn|Warth|1978}} ਦੋਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਪਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮਰ ਗਈਆਂ. ਨੀਨਾ ਨੇਲਵਸਨ ਦੀ ਮੌਤ 1928 ਵਿਚ [[ਟੀਬੀ|ਟੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ. ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਵੋਲਕੋਵਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਗਰੋਂ [[ਬਰਲਿਨ]] ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਪਰ ਇੱਕ ਧੀ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਰੂਸ ਛੱਡ ਗਈ। ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ [[ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਵਿਗਾੜ|ਉਦਾਸੀ]] ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੀਨੈਡਾ ਨੇ 1933 ਵਿਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਅਲੇਕਸਾਂਦਰਾ]] 1935 ਵਿਚ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਹੋਏ [[ਮਹਾਨ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਮਹਾਨ ਪਰਚੇ]] ਦੌਰਾਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਟਾਲਿਨਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। === ਪਹਿਲਾ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ (1902-1903) === ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਨਾਮ: ਲੇਵ (ਲਿਓਨ) ਬ੍ਰੋਂਸਟੀਨ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ "ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ" ਰੱਖ ਲਿਆ - ਉਹ ਨਾਮ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਤੇਗਾ. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਓਡੇਸਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਜੇਲਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. <ref>cf, for instance, [http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html "Leon Trotsky"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314102048/http://www.bartleby.com/65/tr/Trotsky.html|date=14 March 2009}}, ''The Columbia Encyclopedia''</ref> ਇਹ ਉਸਦਾ ਮੁ revolutionaryਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਛਿੱਦ ਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ, [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਜੋਰਜੀ ਪਲੇਖਾਨੋਵ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]], ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ. ''ਪੈਰੋ'' ਨਾਮ ''ਪੈਰੋ'' ("ਖੰਭ" ਜਾਂ "ਕਲਮ") ਦੇ ਅਧੀਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੇਪਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਦੇ ਛੇ ਸੰਪਾਦਕ [[ਜੀ ਵੀ ਪਲੈਖ਼ਾਨੋਵ|ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੀ]] ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਪੁਰਾਣੇ ਗਾਰਡ" ਅਤੇ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ|ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ "ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ" ਵਿਚਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੰਡ ਗਏ ਸਨ. ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਬੁੱ olderੇ ਸਨ (ਆਪਣੇ 40 ਅਤੇ 50 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ 30 ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਲੈਨਿਨ, ਜੋ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਅੰਦਰ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਥਾਈ ਬਹੁਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਗਾਰਡ ਦੇ ''ਸਮਰਥਨ ਦੀ'' ਉਮੀਦ ਸੀ. ਮਾਰਚ 1903 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: === ਲੈਨਿਨ (1903–1904) ਨਾਲ ਵੰਡੋ === [[ਤਸਵੀਰ:Лев_Троцкий_после_побега_из_первой_ссылки_(ок._1902).jpg|thumb| 1902 ਵਿਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 1898 ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਜਬਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਇਕ ਅਰਸੇ ਦੇ ਬਾਅਦ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਅਗਸਤ 1903 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਾਂਗਰਸ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ''ਇਸਕਰਾ ਦੇ'' ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ''ਇਸਕਰਾ'' ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੁਝ "ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ" ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ. ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਬੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1898 ਵਿਚ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੀ]] ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ. <ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਇਸਕਰਾ ਪੱਖੀ ਡੈਲੀਗੇਟ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਹੋ ਗਏ. ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਉੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ, ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸਕਰਾ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ. 1903 ਅਤੇ 1904 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਖ ਬਦਲ ਗਏ. ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1904 ਵਿਚ ਮੇਨਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Cavendish|first=Richard|year=2003|title=The Bolshevik–Menshevik Split|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|journal=History Today|volume=53|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022175007/http://www.historytoday.com/richard-cavendish/bolshevik-menshevik-split|archive-date=22 October 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 1904 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1917 ਤੱਕ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਗੈਰ-ਧੜੇਬੰਦੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ" ਦੱਸਿਆ. ਉਸਨੇ 1904 ਅਤੇ 1917 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗਲਤ ਸੀ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1904–07 ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਵਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ. <ref>{{Cite journal|last=Weber|first=Nicholas|date=1975|title=Parvus, Luxemburg and Kautsky on the 1905 Russian Revolution: The Relationship with Trotsky|url=http://bv8ja7kw5x.search.serialssolutions.com/?ctx_ver=Z39.88-2004&ctx_enc=info%253Aofi%252Fenc%253AUTF-8&rfr_id=info%253Asid%252Fsummon.serialssolutions.com&rft_val_fmt=info%253Aofi%252Ffmt%253Akev%253Amtx%253Ajournal&rft.genre=article&rft.atitle=Parvus%252C+Luxemburg+and+Kautsky+on+the+1905+Russian+Revolution%253A+The+Relationship+with+Trotsky&rft.jtitle=The+Australian+Journal+of+Politics+and+History&rft.au=Weber%252C+Nicholas+S&rft.date=1975-12-01&rft.pub=University+of+Queensland+Press&rft.issn=0004-9522&rft.eissn=1467-8497&rft.volume=21&rft.issue=3&rft.spage=39&paramdict=en-AU|journal=Australian Journal of Politics and History}}</ref> === 1905 ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ (1905–1906) === ਐਤਵਾਰ, 9 ਜਨਵਰੀ 1905 ਨੂੰ ਫਾਦਰ ਜਾਰਜੀ ਗੈਪਨ ਨੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਦਰੋ [[ਸਰਦ ਮਹਿਲ|ਪੈਲੇਸ]] ਤੱਕ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਪੈਲੇਸ ਗਾਰਡ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 1000 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐਤਵਾਰ, 9 ਜਨਵਰੀ 1905, [[ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ (1905)|ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. {{Sfn|Deutscher|2003}} [[ਤਸਵੀਰ:Trotskymugshots.jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ 1905 ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁਕਤ ਆਰਥਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸੋਵੀਅਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ]] ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਫਰਵਰੀ 1905 ਵਿੱਚ [[ਕੀਵ|ਕਿਯੇਵ ਦੇ]] ਰਸਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਯੇਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰੈਸ ਲਈ ਪਰਚੇ ਲਿਖੇ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੋਨੋਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਲਿਓਨੀਡ ਕ੍ਰਾਸਿਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੈਨੇਸ਼ਵਿਕ ਕਮੇਟੀ, ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਈ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਏਜੰਟ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਫਿਨਲੈਂਡ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ. ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ. <ref>{{Cite book|title=Permanent Revolution|last=Leon Trotsky|publisher=Pathfinder Press|year=1969|location=New York|pages=27, 122|chapter=Results and Prospects|orig-year=1929}}</ref> 19 ਸਤੰਬਰ 1905 ਨੂੰ, ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਇਵਾਨ ਸਟੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਹਾ atਸ ਵਿਚ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ. 24 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤਕ, ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ 50 ਹੋਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਹੜਤਾਲ' ਤੇ ਸਨ. 2 ਅਕਤੂਬਰ 1905 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨਾਂ ਛਾਪਣ ਦੇ ਟਾਈਪਸੈੱਟਟਰਾਂ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 7 ਅਕਤੂਬਰ 1905 ਨੂੰ ਮਾਸਕੋ-ਕਾਜ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। <ref>Leon Trotsky, ''1905'', p. 85–88.</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਉਲਝਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1905 ਨੂੰ ਫਿਨਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਵਰਕਰਜ਼ ਡੀਪੂਜ਼ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿ atਟ ਵਿੱਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਲਗਭਗ 200,000 ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ- ਜੋ ਕਿ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਚਲੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕਾਮੇ ਸਨ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} [[ਤਸਵੀਰ:TrotskiEnLaFortalezaDePedroYPabloEn1906.png|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ, 1905 ]] ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਸ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ''ਰਸ਼ੀਅਨ ਗਜ਼ਟ ਨੂੰ'' ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ '','' ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਧ ਕੇ 500,000 ਹੋ ਗਿਆ. ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਪਾਰਵਸ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਸ ਮਾਰਤੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ, "ਨੈਚਲੋ" ("ਬਿਗਿਨਿੰਗ") ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1905 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਅਖਬਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਉਠਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ: ਇੱਕ ਚੁਣੀ ਗੈਰ-ਪਾਰਟੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ ਜੋ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੋਵੀਅਤ ("ਕੌਂਸਲ")। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ (ਜਾਰਜੀ ਨੋਸਰ, ਉਰਫ ਪਯੋਤ੍ਰ ਕ੍ਰੂਸਟਾਲੀਓਵ ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ. ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਤੇ ਖੁਰਸਤਾਲਿਏਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਕ੍ਰੁਸਤਾਲੇਵ-ਨੋਸਰ ਇਕ ਵਕੀਲ ਸੀ ਜੋ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੀ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} === ਦੂਜਾ ਪਰਵਾਸ (1907–1914) === [[ਤਸਵੀਰ:ParvusTrotskiDeich.jpg|thumb| ਟ੍ਰੌਸਕੀ 1906 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਸੇਲ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਫੋਰਟਰੇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਐਲਗਜ਼ੈਡਰ ਪਾਰਵਸ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਲਿਓ ਡਿ Deਸ਼ੇ (ਸੱਜੇ) ਨਾਲ ]] ਜਨਵਰੀ 1907 ਵਿਚ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਦੇ ਓਬਡੋਰਸਕ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਬੇਰੇਜ਼ੋਵ <ref>Chapter XXIII of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm ''1905''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060305033203/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch17.htm|date=5 March 2006}}</ref> ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੀ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ, ਉਹ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਚਲੇ ਗਏ. ਅਗਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਅਕਸਰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਰਮਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ. <ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Троцкий_читает_газету_„Правда“_в_Вене_(ок._1910).jpg|left|thumb| ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, 1910 ਦੇ ਲਗਭਗ ]] ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ''[[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]]'' ( "ਸੱਚਾਈ"), ਇੱਕ ਦੋ-ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ, ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਰੂਸੀ ਵਰਕਰ ਲਈ ਕਾਗਜ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਡੌਲਫ਼ Joffe ਅਤੇ Matvey Skobelev . ਇਹ ਰੂਸ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਕਾਗਜ਼ ਬਹੁਤ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਮੁੱਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ ਸਨ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਪੇਪਰ ਰੂਸੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। 1905-1907 ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਬੋਲੇਸ਼ਵੀਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ ਕਈ ਵਾਰ ਫੁੱਟ ਗਏ। ਪੈਸਾ "ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਸੀ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]] ''".'' ਟਰਾਟਸਕੀ 1909 ਦੌਰਾਨ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਰੂਸੀ ਮੱਧ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ {{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਵਿਚ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ “ਪ੍ਰਵਦਾ” ਦੀ ਵਿੱਤ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਪਰ ਬੋਲੇਸ਼ਵਿਕ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ਿਕ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਏਕਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਨਵਰੀ 1910 ਦੀ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ, <ref>{{Cite book|url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1910/feb/13.htm|title=Towards Unity|last=V. I. Lenin|work=Internet Marxists Archive|year=1974|volume=16|pages=147–155}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ 'ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਦਾ ਜੀਜਾ ਲੇਵ ਕਾਮਨੇਵ, ਬੋਲਚੇਵਿਕਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਏਕੀਕਰਨ ਅਗਸਤ 1910 'ਚ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨੂੰ Kamenev ਆਪਸੀ recriminations ਦੌਰਾਨ ਬੋਰਡ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ. ਟਰਾਟਸਕੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ [[ਪ੍ਰਾਵਦਾ|Pravda]] ਇਕ ਹੋਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਲਈ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 1912 ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ {{Sfn|Deutscher|2003a}} ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਨੇ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1912 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਰਕਰ-ਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ''ਪ੍ਰਵਦਾ'' ਵੀ ਕਿਹਾ। ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਆਪਣੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹੜੱਪਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਲੇਨਿਨ ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਨਸੇਵਿਕ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨਿਕੋਲੇ ਚੀਖੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੂਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਕਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ. 1924 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪੱਤਰ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਿotsਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ. {{Sfn|Deutscher|2003a}} 1910 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ, ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ. ਉਸ ਸਮੇਂ ਟ੍ਰੌਨਸਕੀ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਸਹਿਮਤੀ "ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ", <ref>Chapter XVI of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420211850/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch16.htm|date=20 April 2006}}</ref>, ਭਾਵ, ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੇ 5 ਵੀਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. [[ਤਸਵੀਰ:Trotsky_in_Vienna.jpg|left|thumb| ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ]] ਜਨਵਰੀ 1912 ਵਿਚ, ਬੋਨੇਸ਼ਵਿਕ ਧੜੇ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਖਾਮੋਸ਼ ਮੇਨਸੇਵਿਕਾਂ ਨੇ, [[ਪਰਾਗ|ਪ੍ਰਾਗ]] ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ|ਰੂਸੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ|ਰਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ (ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਸ)]] . ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਅਗਸਤ 1912 ਵਿਚ ਉਏਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਇਕ “ਏਕੀਕਰਣ” ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ (ਉਰਫ) "ਦਿ ਅਗਸਟ ਬਲਾਕ") ਅਤੇ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਿਰ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ. <ref name=":3">Trotsky, Leon.&nbsp;''My life: an attempt at an autobiography''. Courier Corporation, 2007.</ref> ਵਿੱਚ [[ਵਿਆਨਾ|ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ]], ਟਰਾਟਸਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਜਿਹੇ ''Kievskaya Mysl'' ਤੌਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਿਸ੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ''ਅਧੀਨ,'' ਅਕਸਰ "Antid Oto" ਨੂੰ ਵਰਤ. {{Sfn|Service|2010}} ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 1912, ''Kievskaya Mysl'' ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਲਕਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੋ ਬਾਲਕਨ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ. ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਰਬੀਆਈ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਤੀਗਤ ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਘੁੰਮਾਇਆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f2nOTuF_KC0C&pg=PA17&dq=Leon+Trotsky+Kosovo#v=onepage|title=The Road to Independence for Kosovo: A Chronicle of the Ahtisaari Plan|last=Jr|first=Henry H. Perritt|last2=H..)|first2=Henry H. Perritt|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-11624-4|page=17|language=en|access-date=1 January 2020}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਰਾਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਕਮਿ Communਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ। 3 ਅਗਸਤ 1914 ਨੂੰ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ [[ਰੂਸੀ ਸਲਤਨਤ|ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਇਕ ਐਮਗੀਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਲਈ ਵਿਯੇਨਾਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। <ref name=":4">chapter XVII of his autobiography, [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051119141154/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch07.htm|date=19 November 2005}}, Marxist Internet Archive</ref> === ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914–1917) === ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਰਐਸਡੀਐਲਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ, ਇਨਕਲਾਬ, ਸ਼ਾਂਤਵਾਦ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਂਦ ਆਈ। ਆਰ ਐਸ ਡੀ ਐਲ ਪੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਅਤੇ ਮਾਰਤੋਵ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਲੇਖਾਨੋਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰਵਾਦੀ (ਦੋਵੇਂ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੇਸ਼ੇਵਿਕ) ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਰੂਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ|ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿਚ]], ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਵਿੱਸ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਮਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ. ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ, ''ਦਿ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ,'' <ref>{{Cite web|url=http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|title=Marxists.org, ''The War and the International''|archive-url=https://web.archive.org/web/20051120092354/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1914-war/index.htm|archive-date=20 November 2005|access-date=31 August 2005}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਮਨ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀ ਗਈ ਯੁੱਧ ਪੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Trotskynina1915.jpg|thumb| ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੌਸਕੀ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਨੀਨਾ ਨਾਲ 1915 ਵਿਚ ]] ''ਕਿਯਵਸਕਯਾ ਮਾਇਸਲ'' ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੱਤਰ ''ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ'', ਟ੍ਰੌਟਸਕੀ 19 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਜਨਵਰੀ 1915 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨਾਸ਼ ਸਲੋਵੋ'' ("ਸਾਡਾ ਬਚਨ") ਮਾਰਸ਼ੋਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਉਸ ਨੇ "ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੇਤੂ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਰੂਸ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਤੋੜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|title=The Life of Lenin|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ALX-860|last=Fischer|first=Louis|publisher=Weidenfeld & Nicolson History|year=2001|isbn=978-1842122303|location=UK|pages=}}</ref> ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1915 ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਮਰਵਾਲਡ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਾਰਤੋਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਲੈਨਿਨ ਵਾਂਗ ਦੂਜੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟਣਗੇ ਅਤੇ ਇਕ ਗਠਨ ਕਰਨਗੇ. [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ|ਤੀਜਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] . ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ. ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਜੰਗ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ। <ref>Gus Fagan. [http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm Christian Rakovsky biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619133845/http://www.marxists.org/archive/rakovsky/biog/biog2.htm|date=19 June 2006}}, marxists.org; accessed 31 January 2018.</ref> 31 ਮਾਰਚ 1916 ਨੂੰ   , ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਪੇਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ 1916 ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 13 ਜਨਵਰੀ 1917 ਨੂੰ ਨਿ New ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ 1522 Vyse ਐਵਨਿਊ 'ਤੇ ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਰੋਕ Bronx . ਨਿ Yorkਯਾਰਕ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਸਥਾਨਕ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਖਬਾਰ, ''ਨੋਵੀ ਮੀਰ'' ਅਤੇ [[ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਯਿੱਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ]] ਰੋਜ਼ਾਨਾ, <nowiki><i id="mwAao">ਡੇਰ ਫਾਰਵਰਟਸ</i></nowiki> ( <nowiki><i id="mwAas">ਦਿ ਯਹੂਦੀ ਡੇਲੀ ਫਾਰਵਰਡ</i></nowiki> ) ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਉਸਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। <ref name=":5">Chapter 22 of [http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm ''My Life''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420212234/http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-lif/ch42.htm|date=20 April 2006}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਚੌਥਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ * ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧ * ਜਮਹੂਰੀ ਕੇਂਦਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸਮੂਹ * ਲੇਬਰ ਫੌਜ * ਲਿਓਨ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ ਕਿਤਾਬਾਂ * ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਟ੍ਰੋਟਸਕੀਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ''ਫਰੀਦਾ'', 2002 ਦੀ ਫਿਲਮ * ''ਟ੍ਰੋਟਸਕੀ'', 1991 ਦੇ ਨਾਟਕ ''<nowiki/>'ਤੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ'' == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1879]] 8jgm3jnp2t9w3so8e8odu7p2z15gfxe 0 131076 837942 550802 2026-04-29T21:15:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837942 wikitext text/x-wiki {{infobox person |name=ਆਬਿਦ ਆਜ਼ਾਦ |image= |caption= |birth_date={{birth date|1952|11|16}} |birth_place= |nationality= |death_date={{death date and age|2005|3|22|1952|11|16}} |occupation=ਕਵੀ }} '''ਆਬਿਦ ਆਜ਼ਾਦ''' ({{Lang-bn|আবিদ আজাদ}} ; 16 ਨਵੰਬਰ 1952 - 22 ਮਾਰਚ 2005) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕਵੀ, [[ਆਲੋਚਕ]] ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਗ਼ਸੇਰ ਘਟਾਣਾ'' (1976), ''ਅਮਰ ਮੋਨ ਕੇਮਨ ਕੋਰੇ'' (1980), ''ਬਨੋਟਾਰੂਡਰ ਮਾਰਮਾ'' (1982), ਅਤੇ ''ਸ਼ੀਟਰ ਰਚਨਾਬਾਲੀ'' (1983) ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।<ref>{{cite book |title=Under the krishnachura: fifty years of Bangladeshi writing |url=https://archive.org/details/underkrishnachur0000unse |last=Zaman |first=Niaz |page=[https://archive.org/details/underkrishnachur0000unse/page/448 448] |year=2003 |publisher=[[Dhaka University Press]] |isbn=978-984-05-1663-6 }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] fdhytfmfmxoejl58ktw3ludev38uxpo 0 132417 837890 602193 2026-04-29T19:44:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837890 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata|fetchwikidata=ALL|dateformat=mdy}} '''ਅਲੀਜ਼ਾਬੇਥ ਮਾਰਸੇਲ ਲਿਵਲੀ ਹੈਮਰ''' (14 ਜੁਲਾਈ, 19004 ਮਾਰਚ, 1974) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਟੈਕਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਐਲ ਪਾਸੋ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਖੇ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤਕ ਰਹੀ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਟੈਕਸਸ ਫੋਕਲੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਅਲੀਜ਼ਾਬੇਥ ਮਾਰਸੇਲ ਲਿਵਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵ੍ਹਾਈਟ ਰਾਈਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿਚ 14 ਜੁਲਾਈ, 1900 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਰਾਬਰਟ ਮੌਰਿਸ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਵਪਾਰੀ, ਅਤੇ ਕਲੈਰਾ ਸੁਜ਼ਨ (ਲੈਮਨ) ਲਿਵਲੀ, ਗ੍ਰੇਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਮਾਰਸੇਲ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਕਿਡ-ਕੀ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਊਥ ਈਸਟਨ ਸਟੇਟ ਨੌਰਮਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 1919 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੀ।<ref name="HullBio">{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHull">Hull, Mary Marcelle Hamer. [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively "Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)"]. ''Handbook of Texas''. Texas State Historical Association<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 1,</span> 2021</span>.</cite></ref> ਹੈਮਰ ਨੇ 1921 ਵਿਚ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 1939 ਵਿਚ ਟੈਕਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਥੀਸਿਸ, ''ਸਾਊਥ ਵੈਸਟਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵਿਚ ਐਨੇਕਡੋਟਲ ਐਲੀਮੈਂਟਸ'' ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ 1943 ਦੇ ''ਲਾਈਫ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿਚ "ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁੱਤੇ-ਕੁੰਨ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite magazine|last=Bolton|first=Paul|date=November 1, 1943|title=Texas Tall Tales|magazine=LIFE|volume=15|issue=18|page=11|issn=0024-3019}}</ref> ਉਸਨੇ ਰਾਬਰਟ ਕੋਟ ਹੈਮਰ ਨਾਲ 1922 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਧੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਮੈਰੀ ਮਾਰਸਲੇ ਹੇਮਰ ਹਲ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1930 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="HullBio">{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHull">Hull, Mary Marcelle Hamer. [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively "Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)"]. ''Handbook of Texas''. Texas State Historical Association<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 1,</span> 2021</span>.</cite></ref> == ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਹੈਮਰ 1935 ਤੋਂ 1955 ਤਕ ਟੈਕਸਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਟੈਕਸਸ ਕੁਲੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੀ।<ref>{{Cite book|title=The University of Texas : a pictorial account of its first century|url=https://archive.org/details/universityoftexa0000berr|last=Berry|first=Margaret Catherine|date=1980|publisher=University of Texas Press|isbn=0292785089|location=Austin|page=[https://archive.org/details/universityoftexa0000berr/page/382 382]}}</ref> ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬੈਟਲ ਹਾਲ ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮ ਹੈਮਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://utlibrariesarchitecture.omeka.net/exhibits/show/our_landmark_library/tour|title=Tour|website=Architecture & Planning Library|publisher=University of Texas|access-date=February 1, 2021|archive-date=ਨਵੰਬਰ 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117153928/https://utlibrariesarchitecture.omeka.net/exhibits/show/our_landmark_library/tour|dead-url=yes}}</ref> 1955 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਐਲ ਪਾਸੋ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਰੈਫਰੈਂਸ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Library Gets Reference Aide|date=September 28, 1955|work=El Paso Herald-Post|location=El Paso, Texas|page=27}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੌਡ ਡਰਲਿਨ ਸੁਲੀਵਾਨ ਨੇ 1929 ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="Hail1965">{{Cite news|title=Rare E. P. Treasure: Southwest Room|last=Hail|first=Marshall|date=May 28, 1965|work=El Paso Herald-Post|location=El Paso, Texas|page=8}}</ref> 1965 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ''ਐਲ ਪਾਸੋ ਹਰਲਡ-ਪੋਸਟ'' ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਟਾਫ ਨੇ ਪੂਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ [[ਪਾਂਚੋ ਬੀਆ|ਪੈਂਚੋ ਵਿਲਾ]], ਬਿਲੀ ਦਿ ਕਿਡ ਅਤੇ ਜੌਨ ਵੇਸਲੇ ਹਾਰਡਿਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਮਰ [[ਫ਼ੋਰਟ ਵਰਥ|ਫੋਰਟ ਵਰਥ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟੈਕਸਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮੈਰੀ ਕੌਟਸ ਬਰਨੇਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="HullBio">{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHull">Hull, Mary Marcelle Hamer. [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively "Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)"]. ''Handbook of Texas''. Texas State Historical Association<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 1,</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite journal|last=Moltzan|first=Jan|date=Spring 2002|title=Texas Library Champions: The First 100 Years|url=https://txla.org/wp-content/uploads/2018/09/TLA_History_Champions_.pdf|journal=Texas Library Journal|volume=78|issue=1}}</ref> == ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਸੇਵਾ == ਹੈਮਰ ਨੇ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ''ਦੱਖਣੀ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਿਮਾਹੀ'' ਅਤੇ ''ਫਰੰਟੀਅਰ ਟਾਈਮਜ਼'' ਵਰਗੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਖਤ, "ਐਨੇਕਡੋਟਸ ਐਜ ਸਿਡਲਾਈਟਸ ਟੂ ਟੈਕਸਸ ਹਿਸਟਰੀ," 1939 ਵਿਚ ਟੈਕਸਾਸ ਫੋਕਲੋਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਇਨ ਸ਼ੈਡੋ ਆਫ ਹਿਸਟਰੀ ਸੀ''। <ref>{{Cite book|title=In the shadow of history|date=1939|publisher=Texas Folk-lore Society|editor-last=Dobie|editor-first=J. Frank|editor-last2=Boatright|editor-first2=Mody C.|editor-last3=Ransom|editor-first3=Harry H.}}</ref> ਉਸਨੇ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੈਨਸਨ ਤੇ 1937 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਤੇਰਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਰੋਸ਼ਰ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ। <ref name="HullBio">{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHull">Hull, Mary Marcelle Hamer. [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively "Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)"]. ''Handbook of Texas''. Texas State Historical Association<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 1,</span> 2021</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite book|title=The Governor's mansion of Texas and its furnishings|last=Hamer|first=Marcelle Lively|date=1937}}</ref> ਉਹ 1951 ਵਿਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੱਕ 1934 ਤੋਂ ਟੈਕਸਸ ਫੋਕਲੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਰਹੀ।<ref name="AbernethyV1">{{Cite book|title=The Texas Folklore Society, 1909-1943|last=Abernethy|first=Francis Edward|last2=Satterwhite|first2=Carolyn Fiedler|date=1992|publisher=University of North Texas Press|isbn=0929398424|location=Denton, Texas|page=196}}</ref> <ref name="AbernethyV2">{{Cite book|title=The Texas Folklore Society, 1943-1971|last=Abernethy|first=Francis Edward|last2=Satterwhite|first2=Carolyn Fiedler|date=1992|publisher=University of North Texas Press|isbn=0929398785|location=Denton, Texas}}</ref> ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ-ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਟੈਕਸਾਸ ਫੋਕਲੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ," ਹੈਮਰ ਨੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਕੱਤਰ, ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਉਦੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ 1939 ਵਿਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਟ੍ਰੇਲ ਡਰਾਈਵਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|date=1939|title=Marcelle Lively Hamer|journal=The Key|publisher=Kappa Kappa Gamma|volume=56|issue=4|page=11}}</ref> ਹੈਮਰ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਮਾਰਚ, 1974 ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵ੍ਹਾਈਟ ਰਾਈਟ ਦੇ ਓਖਿਲ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="HullBio">{{Cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively|title=Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)|last=Hull|first=Mary Marcelle Hamer|website=Handbook of Texas|publisher=Texas State Historical Association|access-date=February 1, 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHull">Hull, Mary Marcelle Hamer. [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/hamer-elizabeth-marcelle-lively "Hamer, Elizabeth Marcelle Lively (1900–1974)"]. ''Handbook of Texas''. Texas State Historical Association<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">February 1,</span> 2021</span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1974]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900]] be48d3brg1m0q44dgsftvwatwq5sbf1 0 133617 837918 808450 2026-04-29T20:26:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837918 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Professor_Ananya_Roy.jpg|right|thumb|240x240px| ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ]] '''ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ| [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]], ਭਾਰਤ (1970) ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਰੇਨੀ ਲੂਸਕਿਨ ਚੇਅਰ ਯੂਸੀਏਐਲਏ ਲੂਸਕਿਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀ ਹਨ|[[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ]] ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੀ ਹੈ|ਉਸਨੇ ਮਿਲਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਧਿਐਨ (1992) ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਿਟੀ ਪਲੈਨਿੰਗ (1994) ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਿਲਾਸਫੀ (1999) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਰਾਏ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: # ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ; # ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਗਰੀਬੀ]] ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘੁੰਮਦੀ ਪੂੰਜੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ; ਅਤੇ # ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਡ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ. ਰਾਏ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ|]] ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ "ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੈਰ-ਰਸਮੀਅਤ" <ref>[http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB/CATALOG.db&eqSKUdata=0739107410 Urban Informality, Lexington Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203613/http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB%2FCATALOG.db&eqSKUdata=0739107410|date=13 July 2011}}</ref> ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ "ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਭੂਗੋਲੀਆਂ" ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ. <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|date=4 August 2009|title=The 21st-Century Metropolis: New Geographies of Theory|journal=Regional Studies|volume=43|issue=6|pages=819–830|doi=10.1080/00343400701809665}}</ref> ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|date=20 April 2011|title=Placing Planning in the World—Transnationalism as Practice and Critique|journal=Journal of Planning Education and Research|volume=31|issue=4|pages=406–415|doi=10.1177/0739456X11405060}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਰੇਨੀ ਲਸਕਿਨ ਚੇਅਰ ਨੂੰ ਯੂਸੀਐਲਏ ਲੂਸਕਿਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਅਫੇਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਅਰਬਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿਚ ਫ੍ਰੀਸਨ ਚੇਅਰ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂ ਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਚ ਅਰਬਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਮੇਜਰ ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ| . ਉਸਨੇ ਬਲੂ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਇਕਨੌਮੀਜ਼ ਦੀ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਨਾਬਾਲਗ ਦੀ ਬਾਨੀ ਚੇਅਰ ਸੀ. <ref>{{Cite web|url=http://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/|title=Global Poverty & Practice Minor|publisher=Blum Center for Developing Economies|access-date=25 June 2018|archive-date=21 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621065444/http://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ 2009 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਗਲੋਬਲ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ 2005 ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਡੀਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਅੰਡਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ|ਉਸ ਦਾ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੋਰਸ, "ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ: ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਮਿਲੀਅਨ ਵਿਚ ਉਮੀਦਾਂ," ਨੇ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਹਰੇਕ ਫਾਲ ਵਿਚ 700 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ. 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਟੀਚਿੰਗ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਸਨਮਾਨ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2006 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਫੈਕਲਟੀ ਮੇਂਟਰਜ਼ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ| 2008 ਵਿਚ, ਰਾਏ ਗੋਲਡਨ ਐਪਲ ਟੀਚਿੰਗ ਐਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਕੋ ਅਧਿਆਪਨ ਪੁਰਸਕਾਰ. ਉਹ CASE / Carnegie ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ| ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਐਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ 2011 ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਇਨ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ| ਯੂਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਏ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਹਨ| ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਨਿ 2009 ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ 2009 ਵਿੱਚ ''ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੀਤੀ'' <ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/01/04/protest-studies|title=Protest Studies|last=Friend|first=Tad|date=4 January 2010|work=The New Yorker|access-date=25 June 2018}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਖੁਦ ਥੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਕਜੁਟਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ" <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Ananya|year=2011|title=We Are All Students of Color Now|journal=Representations|volume=116|issue=1|pages=177–188|doi=10.1525/rep.2011.116.1.177|jstor=10.1525/rep.2011.116.1.177}}</ref> ''ਰਾਏ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਨਾਓ'' 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ! ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਉੱਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ: == ਕੰਮ == ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਗਰੀਬੀ ਕੈਪੀਟਲ: ਮਾਈਕਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਐਂਡ ਮੇਕਿੰਗ ofਫ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ'' ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲਜ਼ Planningਫ ਪਲਾਨਿੰਗ ਦੇ ਪੌਲ ਡੇਵਿਡੌਫ ਬੁੱਕ ਐਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ. ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੁਸਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਡੇਵਿਡੌਫ ਇਨਾਮ "ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ seekingੰਗਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ womenਰਤਾਂ. <ref>[http://www.acsp.org/awards/paul-davidoff-award Paul Davidoff Book Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921051812/http://www.acsp.org/awards/paul-davidoff-award|date=2012-09-21}}</ref> ਰਾਏ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਵਿੱਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ “ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕਰਣ” ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸਬਪ੍ਰਾਈਮ ਮਾਰਕੀਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀਭੂਤੀ ਅਤੇ ਸੌਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web|url=http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|title=The Democratization of Capital? Microfinance and Its Discontents|last=Ananya Roy|date=18 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822174708/http://www.europeanfinancialreview.com/?p=2319|archive-date=22 August 2011|access-date=22 August 2012}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁੱਦੇ ਵਿਚ ''ਜਨਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ'', ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਰਾਏ ਗਰੀਬੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ <ref>{{Cite web|url=http://publicculture.org/articles/view/24/1/subjects-of-risk-technologies-of-gender-in-the-making-of-millennial-modernity|title=Subjects of Risk: Technologies of Gender in the Making of Millennial Modernity|last=Ananya Roy|access-date=22 August 2012}}</ref> Her] ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ| 2014 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ, [https://blumcenter.berkeley.edu/ ਬਲੂਮ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਵੈਲਪਿੰਗ ਅਰਥ] [https://www.youtube.com/channel/UCrgUQDM6X6LepPcoBhIRa3g ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ UCLA ਲਸਕਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿ forਟ ਫਾਰ ਇਨਸੁਆਇਲਟੀ] [https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ ਐਂਡ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210314173915/https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/ |date=2021-03-14 }} ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, # ਗਲੋਬਲ ਪੀਓਵੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ|ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਿਜੀਟਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਗਲੋਬਲ ਗਰੀਬੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ| ਰਾਏ, ਖਾਲਿਦ ਕਦੀਰ (ਯੂ.ਸੀ. ਬਰਕਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ), ਜੀਨੀਵੇ ਨਿਗੇਰਨ-ਗੋਂਜ਼ਲੇਸ (ਸੈਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ), ਅਤੇ ਕਲੇਰ ਟੈਲਵਾਲਕਰ (ਯੂ.ਸੀ. ਬਰਕਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਗਏ ਵਿਡੀਓਜ਼ ਨੂੰ ਯੂ-ਟਿ toਬ 'ਤੇ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੈਸ਼ਟੈਗ, # ਗਲੋਬਲ ਪੀਓਵੀ ਦੁਆਰਾ ਟਵਿੱਟਰ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | <ref>{{Cite web|url=https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Blum Center|language=en-US|access-date=2020-08-09|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123074359/https://blumcenter.berkeley.edu/academics/gpp/globalpov/|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://challengeinequality.luskin.ucla.edu/globalpov/|title=#GlobalPOV|website=Challenge Inequality|language=en-US|access-date=2020-08-09}}</ref> ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਨੇ ਯੋਜਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਯੂਸੀਐਲਏ ਐਬੋਲਿਸ਼ਨਿਸਟ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਏ ਨੇ ਇੱਕ ਵਸੀਲਾ ਗਾਈਡ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ “ਅਤਿਵਾਦਵਾਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਪੁਲਿਸਿੰਗ, ਮਕਾਨ ਅਧਿਕਾਰ, ਯੂਨੀਅਨ ਲੇਬਰ, ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੁਟਾਉਣਾ ਹੈ। <ref>Abbot, Thomas, et al. “Abolitionist Planning.” ''<nowiki>Https://Challengeinequality.luskin.ucla.edu/2018/04/06/Abolitionist-Planning-for-Resistance/</nowiki>'', UCLA Luskin Institute on Inequality and Democracy, 2017, challengeinequality.luskin.ucla.edu/wp-content/uploads/sites/16/2017/05/AboPlan_Pub_FINAL_online-v2-1.pdf.</ref> ਆਪਣੇ ਲੇਖ "ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ Trumpਾਂਚਾ: ਟਰੰਪਵਾਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ," ਰਾਏ ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੇਸ਼ਿਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ. ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲਾਭ. ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਚੀਦਗੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ|<ref>{{Cite web|url=http://averyreview.com/issues/21/the-infrastructure-of-assent|title=The Avery Review {{!}} The Infrastructure of Assent: Professions in the Age of Trumpism|website=averyreview.com|language=en|access-date=2020-08-09}}</ref> == ਲੇਖਕ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2010. ''ਗਰੀਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਮਾਈਕਰੋਫਾਇਨੈਂਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ'' . ਰਸਤਾ * 2003. ''ਸਿਟੀ ਬੇਨਕਿmਮ, ਕਲਕੱਤਾ: ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ'' । ਮਿਨੀਸੋਟਾ ਪ੍ਰੈਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |title=City Requiem, University of Minnesota Press |access-date=2021-03-13 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708111926/http://www.upress.umn.edu/Books/R/roy_city.html |url-status=dead }}</ref> == ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2017. “ [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਪੜ੍ਹਾਓ।] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਸੰਗਠਿਤ ਕਰੋ.] [https://escholarship.org/uc/item/8bp6r8qg#article_abstract. ਵਿਰੋਧ ਕਰੋ] , “ਅਨਲਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਯੂਸੀਐਲਏ ਲਸਕਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ, ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ, ਆਂਡਰੇਸ ਕੈਰਾਸਕਿੱਲੋ, ਡੈਨੀਅਲ ਬੇਸਨਰ, ਮੈਟ ਸਪਾਰਕ, ਰਿਚਰਡ ਹੈਬਡੀਗੇ, ਜੇਨੇਟ ਓ ਸ਼ੀਆ, ਲੌਰਾ ਮਰਾਟ, ਮਾਲਿਨੀ ਰੰਗਾਨਾਥਨ, ਹੇਲਗਾ ਲੀਟਨਰ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ| == ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ == * 2011. ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਹਿਰ: ਏਸ਼ੀਅਨ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਾ. ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਕ: ਆਈਹਵਾ ਓਂਗ. ਬਲੈਕਵੈੱਲ: ਐਸਯੂਐਸਸੀ ਸੀਰੀਜ਼. <ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|title=Worlding Cities: Asian Experiments and the Art of Being Global|access-date=2021-03-13|archive-date=2017-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403061830/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405192763.html|url-status=dead}}</ref> * 2008. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ. ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਨਿ York ਯਾਰਕ, ਡੈਨੀਅਲ ਪਰਲਮੈਨ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ. <ref>[http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Medicine/PublicHealth/~~ /dmlldz11c2EmY2k9OTc4MDE5NTMxMDI3Ng==# The Practice of International Health, Oxford University Press]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2004. ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ: ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਪੇਖ. ਲੈਨਹੈਮ: ਲੇਕਸਿੰਗਟਨ ਬੁਕਸ, ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ. <ref>[http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB/CATALOG.db&eqSKUdata=0739107410 Urban Informality, Lexington Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713203613/http://www.lexingtonbooks.com/Catalog/SingleBook.shtml?command=Search&db=%5EDB%2FCATALOG.db&eqSKUdata=0739107410|date=13 July 2011}}</ref> == ਲੇਖ == * 2016. " [https://www.societyandspace.org/articles/divesting-from-whiteness-the-university-in-the-age-of-trumpism ਵ੍ਹਾਈਟਨੈਸ: ਟਰੰਪਿਜ਼ਮ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ] " ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਸਪੇਸ. * 2012. "ਐਥਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨਜ਼: ਗਰੀਬੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ" ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਏ, 44, 31-41. * 2012. "ਜੋਖਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ" ਜਨਤਕ ਸਭਿਆਚਾਰ, 24: 1, 131-155. * 2012. "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਉੱਦਮੀ" ਐਂਟੀਪੋਡ 44: 2, 545-553 (ਮੈਥਿ Sp ਸਪਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗਰੀਬੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ) * 2011. "ਐਟੋਨਿਜ਼ਮ ਆਫ ਯੂਟੋਪੀਆ: ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ ਐਟ ਸਟੈਂਡਸਟਿਲ" ਰਵਾਇਤੀ ਬਸੇਰਾ ਅਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਮੀਖਿਆ 13: 1. * 2011. "ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਰੰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ" ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 116: 1, 177-188. * 2011. "ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਟ੍ਰਾਂਸਨੈਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ: ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਜਰਨਲ, 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਐਕਸ ਐਕਸ (ਐਕਸ) 1-10 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ. * 2011. "ਸਲੱਮਡੌਗ ਸਿਟੀਜ਼: ਰੀਥਿੰਕਿੰਗ ਸਬਲਟਰਨ ਅਰਬਨਜ਼ਮ" ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ ਅਰਬਨ ਐਂਡ ਰੀਜਨਲ ਰਿਸਰਚ, 35: 2, 223-238. * 2011. "ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 10: 1, 6-15. * 2010. “ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ? ਮਾਈਕਰੋਫਾਈਨੈਂਸ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਗਾੜ "ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਤੀ ਸਮੀਖਿਆ, 18 ਦਸੰਬਰ. * 2009 "ਸਿਵਿਕ ਗਵਰਨਮੈਂਟਲਿਟੀ: ਬੇਰੂਤ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ" ਐਂਟੀਪੋਡ, 41: 1, 159-179. * 2009 "ਅਜੀਬ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੂ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ Worldੰਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ" ਸਿਧਾਂਤ, 8: 1, 7-11. * 2009 “ਕਿਉਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ: ਗੈਰ ਰਸਮੀਤਾ, ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਵਰੇ” ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 8: 1, 76-87. * 2009 "21 ਵੀ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨਗਰ: ਥਿoryਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਜੀਓਗਰਾਫੀਆਂ" ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਐਨ, 43: 6, 819-830. * 2008. "ਗਲੋਬਲ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਫਾਰਮ: ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚੇ" ਯੋਜਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ 9: 2, 251-274. * 2008. "ਉਦਾਰਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ 7: 1, 92-102. * 2007. "ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਥਾਨ: ਜੌਹਨ ਫੋਰਸਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ" ਵਿਕਾਸ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ 24: 4, 623-628. * 2006. "ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਆਧੁਨਿਕਤਾ: ਇਕ ਗਲੋਬਲ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, 10: 1, 1-20 (ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ). * 2005. "ਪ੍ਰੈਕਸਿਸ ਆਫ ਟਾਈਮ ਇਨ ਸਾਮਰਾਜ" ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, 5: 1, 7-29. * 2005. "ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਆਧੁਨਿਕਤਾ: ਸਮਕਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ਼ਿਪ" ਲਾਗੂ ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜਿਸਟ, 25: 2, ਸਤੰਬਰ (ਨੇਜ਼ਰ ਅਲਸਿਆਦ ਨਾਲ). * 2005. "ਅਰਬਨ ਇਨਫੋਰਮਲਿਟੀ: ਟੂਵਰਡ ਐਪੀਸੈਟਮੋਲੋਜੀ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ" ਅਮੇਰਿਕਨ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਜਰਨਲ, 71: 2, 147-158. * 2003. "ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾਡਿਜ਼ਮ: ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ" ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, 38: 4, 463-491. * 2001. "ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਮਿ Museਜ਼ਿਕ: ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਜ਼ਾਬਤੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਝਗੜਿਆਂ ਬਾਰੇ." ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪਲੈਨਿੰਗ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ, 21: 2, 109-126. * 2001. "ਆਧੁਨਿਕ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ: ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼" ਰਵਾਇਤੀ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਮੀਖਿਆ, 12: 2, 7-21. == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://luskin.ucla.edu/ananya-roy ਸਟਾਫ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ UCLA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160502210459/http://luskin.ucla.edu/ananya-roy |date=2016-05-02 }} * [https://ananyaroy.org/ ਅਨਨਿਆ ਰਾਏ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413064805/https://ananyaroy.org/ |date=2021-04-13 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] f10wt0z1wzp41lyfjiv9y4x45s96d63 0 134895 837902 729446 2026-04-29T20:02:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837902 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | consort = yes | name = ਰਾਜ ਕੌਰ | image = | image_size = | succession = | title = | caption = | successor = | predecessor = | reign = | spouse = [[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ|ਮਹਾ ਸਿੰਘ]] | house = | father = ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ | mother = ਰਾਣੀ ਗਜਪਤ ਕੌਰ | birth_date = {{circa}} 1758 | birth_place = ਬੱਡਰੁਖਾਂ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = 1803 | death_place = ਲਾਹੌਰ | issue =[[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] }} '''ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ''' [[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ|, ਸੁਕੇਰਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਈ ਮਲਵੈਨ (ਮਾਲਵਾ ਮਾਂ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ '''ਸਰਦਾਰਨੀ ਰਾਜ ਕੌਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ [[ਜੀਂਦ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Empire of the Sikhs : the life and times of Maharaja Ranjit Singh|last=Singh|first=Patwant|last2=Rai|first2=Jyoti M.|date=2008|publisher=Peter Owen|isbn=978-0720613230|location=London|page=69}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹ == [[ਜੀਂਦ|ਰਾਜ ਕੌਰ ਜੀਂਦ]] ਦੇ [[ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਗਜਪਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="Mehta2005">{{Cite book|title=Advanced study in the history of modern India, 1707-1813|last=Mehta|first=J. L.|date=2005|publisher=New Dawn Press, Inc.|isbn=9781932705546|location=Slough|page=681}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 1774 ਵਿੱਚ (ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ) 17 ਸਾਲਾ [[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zwFDAAAAYAAJ&q=mai+malwain+|title=History of the Sikhs: The Sikh lion of Lahore, Maharaja Ranjit Singh, 1799-1839|last=Gupta|first=Hari Ram|date=1991|publisher=Munshiram Manoharlal|page=5|language=en}}</ref> ਜੋ [[ਚੜਤ ਸਿੰਘ|ਚੱਕਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਵਾਰਸ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ|, ਸੁਕੇਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨੇਤਾ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sLo9AAAAMAAJ&q=charat+singh+founder|title=Muslim Rule in India|last=Mahajan|first=Vidya Dhar|date=1965|publisher=S. Chand|edition=2|page=241|language=en|author-link=Vidya Dhar Mahajan}}</ref> ਵਿਆਹ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=The Sikhs : their journey of five hundred years|last=Jauhar|first=Raj Pal Singh ; foreword by Bhupinder Singh|date=2003|publisher=Bhavana Books & Prints|isbn=9788186505465|location=New Delhi|page=134}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੇ 2 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਮ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਨ, ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Maharaja Ranjit Singh, the last to lay arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|last=Duggal|first=Kartar Singh|date=2001|publisher=Abhinav Publications|isbn=9788170174103|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/49 49]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Ranjit Singh|url=https://archive.org/details/isbn_9780143431268|last=Singh|first=Khushwant|date=2008|publisher=Penguin Books India|isbn=9780143065432|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780143431268/page/4 4], 270|language=en}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਰਾਜ ਕੌਰ ਨੂੰ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡਰਾਮੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਸਨੇਹਾ ਵਾਗ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/want-to-try-my-hand-at-direction-sneha-wagh/articleshow/57801156.cms|title=Want to try my hand at direction: Sneha Wagh|last=IANS|date=March 24, 2017|work=The Times of India|access-date=11 May 2017}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ]] * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] == ਹਵਾਲੇ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] rrjphdk0oi6qywul3ee89cvrm3qfzd4 0 135098 837979 772690 2026-04-30T01:52:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837979 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson|name=Ayushi Podder|nationality=Indian|birth_date={{birth date and age|2000|10|23|df=y}}|residence=[[Baidyabati]], [[West Bengal]], [[India]]|height=155cm(5ft 1in)|weight=52 Kg|country=[[India]]|sport=[[Shooting]]|event=50m 3Position, [[Air rifle]]|universityteam=Panjab University|team=Indian team|coach=[[Pankaj Podder]]|image=|caption=Podder in action while a photoshoot}} '''ਆਯੁਸ਼ੀ ਪੋਡੇਰ''' (ਜਨਮ 23 ਅਕਤੂਬਰ 2000) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ|ਖੇਡ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼]] ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਓਰਾਫੁਲੀ, ਹੁਗਲੀ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHINDW2310200001|title=ISSF - International Shooting Sport Federation - issf-sports.org|website=www.issf-sports.org|access-date=22 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/national-shooting-championship-bengals-ayushi-podder-wins-silver/articleshow/72981327.cms|title=National Shooting Championship: Bengal's Ayushi Podder wins silver|last=Archiman Bhaduri|website=[[The Times of India]]|language=en|access-date=19 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter|title=Meet Ayushi Podder, the rising Indian rifle shooter|last=Sharma|first=Vishal|website=www.indiansportsnews.com|language=en-gb|access-date=2020-06-22|archive-date=2020-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626144936/http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter|url-status=dead}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਆਯੁਸ਼ੀ ਪੋਡਰ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਅਕਤੂਬਰ 2000 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ 50 ਮੀਟਰ 3 ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਰਾਈਫਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ 2 ਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter|title=Meet Ayushi Podder, the rising Indian rifle shooter|last=Sharma|first=Vishal|website=www.indiansportsnews.com|language=en-gb|access-date=2020-06-22|archive-date=2020-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626144936/http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSharma">Sharma, Vishal. [http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter "Meet Ayushi Podder, the rising Indian rifle shooter"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510143106/http://www.indiansportsnews.com/shooting-news/47379-meet-ayushi-podder-the-rising-junior-indian-star-shooter |date=2021-05-10 }}. ''www.indiansportsnews.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2020-06-22</span></span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/shooter-ayushi-podder-hopes-to-book-tokyo-ticket/articleshow/74996290.cms|title=Shooter Ayushi Podder hopes to book Tokyo ticket|last=Archiman Bhaduri|website=The Times of India|language=en|access-date=22 June 2020}}</ref> 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਪੋਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪੰਕਜ ਪੋਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਾਮਪੁਰ ਰਾਈਫਲ ਕਲੱਬ<ref>{{Cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/indian-shooter-ayushi-podder-cyclone-amphan-kolkata/|title=Indian shooter Ayushi Podder returns to training after cyclone|website=[[Olympic Channel]]|access-date=19 June 2020}}</ref> ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜੂਨੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਡਾ.ਕਰਨੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਂਜ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/shooting/ayushi-podder-shooting-world-cup-covid-19-coronavirus-deepali-deshpande-mehuli-ghosh/article31250817.ece|title=Consistency is the key for young shooter Ayushi|last=Srinivasan|first=Kamesh|website=[[Sportstar]]|language=en|access-date=22 June 2020}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਆਯੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਲੱਬ ਬੁਲਸਈ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੋਡਰ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ। ਉਸਨੇ ਜੂਨੀਅਰਜ਼ ਵਿੱਚ 50 ਮੀ .3 ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 62 ਵੀਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵੇਂਦਰਮ ਵਿਖੇ ਜੂਨੀਅਰਜ਼ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਿੱਚ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਈਫਲ ਟੀਮ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/shooting/ayushi-divya-adarsh-win-in-national-rifle/pistol-trials/articleshow/74009307.cms|title=Ayushi, Divya, Adarsh win in National Rifle/Pistol trials|website=[[The Times of India]]|language=en|access-date=22 June 2020}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੋਡਰ ਸੋਨੀ ਪਿਕਚਰ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ੈ ਸਪੋਰਟਸ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sportskeeda.com/shooting/ayushi-podder-the-next-star-of-indian-shooting|title=Ayushi Podder: The next star of Indian shooting?|last=GSK|date=15 November 2019|website=[[sportskeeda]]|language=en-us|access-date=19 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebridge.in/shooting/exclusive-young-gun-ayushi-podder-indias-next-big-prospect-shooting/|title=Young gun Ayushi Podder is India's next big prospect in shooting|date=21 November 2019|website=The Bridge|language=en-GB|access-date=19 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kreedon.com/ayushi-podder/|title=On her way to glory: Ayushi Podder, India's next shooting hope|date=12 December 2019|website=[[Kreedon]]|language=en-GB|access-date=19 June 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925140047/https://www.kreedon.com/ayushi-podder/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2000]] 1x5ixvdfllpqa2yzh5wfvfnlrwhq5a7 0 143271 837994 618521 2026-04-30T04:58:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837994 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਏਲਾ ਹੰਟ | image = Ella Hunt on AMFM Studios.jpg | caption = ਏਲਾ ਹੰਟ 2018 'ਚ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੌਰਾਨ | birth_name = ਏਲਾ ਮੈਰੀ ਐਲ. ਗ੍ਰੋਬ | birth_date = {{birth date and age|1998|04|29|df=y}}<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/Bwz28PEgXjD/ |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/louhun1/2032209490736150723_2032209488555155305 |archive-date=25 December 2021 |url-access=registration|title=On the eve of @ellahunt 21st. Birthday I am so proud that you have reached this moment in such a glorious way #mummylove|author=Louise Hunt|via=Instagram|date=28 April 2019|accessdate=21 March 2021}}{{cbignore}}</ref><!--Needs a source--> | birth_place = ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ, [[ਲੰਦਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | occupation = {{Flat list| * ਅਦਾਕਾਰਾ * ਗਾਇਕ }} | years_active = 2011–ਹੁਣ }} '''ਏਲਾ ਹੰਟ''' (ਜਨਮ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1998) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅੰਨਾ ਐਂਡ ਦ ਅਪਕਲਾਇਪਸ'' (2017) ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਬਾਫਟਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ, ਉਹ ਆਈ.ਟੀ.ਵੀ. ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ''ਕੋਲਡ ਫੀਟ'' (2016–2017)<ref>{{Cite web|url=http://lifestyle.one/grazia/celebrity/news/ella-hunt-cold-feet/|title=Ella Hunt: Meet The Stylish New Star Of 'Cold Feet'|last=Rosseinsky|first=Katie|website=[[Grazia]]|access-date=16 September 2017}}</ref> ਵਿੱਚ ਐਲੀ ਮਾਰਸਡੇਨ ਅਤੇ ਐਪਲ ਟੀਵੀ+ ਸੀਰੀਜ਼ ''ਡਿਕਿਨਸਨ'' (2019–2021) ਵਿੱਚ ਸੂ ਗਿਲਬਰਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.elle.com/culture/movies-tv/a30475518/ella-hunt-dickinson-interview/|title=With Dickinson, Ella Hunt Is One Half Of TV's Best Love Story|date=13 January 2020|website=elle.com}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲੁਈਸ ਹੰਟ ਅਤੇ ਆਰਟ ਡੀਲਰ ਡੇਵਿਡ ਗਰੋਬ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ, ਹੰਟ ਬਾਰਨਸਟੈਪਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਰਾਕੋਂਬੇ, ਉੱਤਰੀ ਡੇਵੋਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਈ।<ref>{{Cite journal|last=Knight|first=Rory|date=18 June 2005|title=Pioneers who blazed a trail to the West|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/property/3342564/Pioneers-who-blazed-a-trail-to-the-West.html|journal=The Telegraph|access-date=19 March 2021}}{{Subscription required}}</ref><ref>{{Cite journal|date=26 January 2005|title=The Grob family|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/property/pictures/3342577/The-Grob-family.html|journal=The Telegraph|access-date=19 March 2021}}{{Subscription required}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://leaversmagazine.com/2018/11/29/im-totally-addicted-to-zombie-blood-says-anna-and-the-apocalypse-star-ella-hunt/|title=I'm totally addicted to zombie blood, says Anna And The Apocalypse star Ella Hunt|date=29 November 2018|website=leaversmagazine.com|access-date=12 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227042158/http://leaversmagazine.com/2018/11/29/im-totally-addicted-to-zombie-blood-says-anna-and-the-apocalypse-star-ella-hunt/|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਵਿਸ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=30 November 2018|title='Anna and the Apocalypse' Lead Actress Ella Hunt Discusses Playing a Multidimensional Character|url=http://pulsespikes.com/anna-and-the-apocalypse-ella-hunt-playing-a-multidimensional-character/|journal=Pulse Spikes|access-date=19 March 2021|archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423175315/http://pulsespikes.com/anna-and-the-apocalypse-ella-hunt-playing-a-multidimensional-character/|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵਿਲੀਅਮ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Nordstrom|first=Leigh|date=5 December 2018|title=Ella Hunt Becomes a New Yorker|url=https://wwd.com/eye/people/ella-hunt-anna-and-the-apocalypse-breakout-1202921607/|journal=WWD|access-date=19 March 2021}}</ref> ਹੰਟ ਨੇ ਸਮਰਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਮਿਲਫੀਲਡ ਪ੍ਰੈਪਰੇਟਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟਿਵਰਟਨ ਵਿੱਚ ਬਲੰਡੇਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|title=Rising Stars|url=https://www.blundells.org/devoffice/archive/diary/blundells_diary_10.pdf|journal=Blundell's Diary|page=10|access-date=19 March 2021|archive-date=11 ਮਈ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511162158/https://www.blundells.org/devoffice/archive/diary/blundells_diary_10.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/26266859/awards-2009-millfield-prep-school|title=Millfield Prep Awards 2009|access-date=19 March 2021}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Mark|first=Stephanie|date=29 November 2018|title=England's Ella Hunt On Her First Fashion Memory|url=https://coveteur.com/2018/11/29/actress-ella-hunt-first-fashion-memory/|journal=Coveteur|access-date=19 March 2021|archive-date=5 ਜਨਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105232150/https://coveteur.com/2018/11/29/actress-ella-hunt-first-fashion-memory/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wmagazine.com/story/ella-hunt-dickinson-interview-apple-tv/|title=New Faces: Ella Hunt on Dickinson's Unconventional Love Triangle|date=8 November 2019|website=wmagazine.com}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਬਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੰਟ 2011 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਟਰੂਡਰਜ਼'', 2012 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਲੇਸ ਮਿਸੇਰੇਬਲਜ਼'' ਅਤੇ 2014 ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ਿਲਮ ''ਰੋਬੋਟ ਓਵਰਲਾਰਡਜ਼'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/tv/global/sci-fi-adventure-movie-robot-overlords-spawns-tv-spin-off-series-exclusive-1201503554/|title=Sci-fi Adventure Movie 'Robot Overlords' Spawns TV Spin-off Series|last=Barraclough|first=Leo|date=22 May 2015|website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2016 ਵਿੱਚ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਐਲੀ ਮਾਰਸਡੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ਡੇਜ਼ੀ ਐਡਗਰ-ਜੋਨਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈ.ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਜ਼ ''ਕੋਲਡ ਫੀਟ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜੁੜਵਾਂ ਓਲੀਵੀਆ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Rosseinsky|first=Katie|date=3 October 2016|title=Ella Hunt: Meet The Stylish New Star Of 'Cold Feet'|url=https://graziadaily.co.uk/celebrity/news/ella-hunt-cold-feet/|journal=Grazia|access-date=28 March 2021}}</ref> ਹੰਟ ਨੇ 2018 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਅੰਨਾ ਐਂਡ ਦ ਅਪਕਲਾਇਪਸ'' ਵਿੱਚ ਅੰਨਾ ਸ਼ੈਫਰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite web|url=http://www.screendaily.com/5112828.article|title=Shoot underway on zombie musical 'Anna And The Apocalypse'; Mark Benton, meet Paul Kaye join Ella Hunt|last=Wiseman|first=Andreas|date=16 January 2017|website=[[Screen International|Screen Daily]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://movieweb.com/anna-apocalypse-movie-zombie-musical-production-start/|title=Zombie Musical Anna and the Apocalypse Begins Shooting in Scotland|last=Scott|first=Ryan|date=16 January 2017|website=[[MovieWeb]]}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਬਾਫਟਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੋਰਾਂਟੋ ਆਫਟਰ ਡਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ 2019 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸਮਰ ਨਾਈਟ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 2020 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਕੈਟ ਐਂਡ ਦ ਬੈਂਡ'' ਵਿੱਚ ਕੈਟ ਮਲੋਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=Clarke|first=Stewart|date=7 February 2019|title=Starline Boards 'Kat and the Band' With McFly Star Dougie Poynter and Ella Hunt (EXCLUSIVE)|url=https://variety.com/2019/film/news/mcfly-dougie-poynters-ella-hunt-kat-and-the-band-starline-1203131368/|journal=Variety|access-date=28 March 2021}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਹੰਟ ਨੂੰ 2019 ਐਪਲ ਟੀਵੀ+ ਪੀਰੀਅਡ ਡਰਾਮਾ ''ਡਿਕਿਨਸਨ'' ਵਿੱਚ ਸੂ ਗਿਲਬਰਟ ਵਜੋਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/09/dickinson-toby-huss-anna-baryshnikov-ella-hunt-adrian-enscoe-cast-in-apple-comedy-series-1202471263/|title='Dickinson': Toby Huss, Anna Baryshnikov, Ella Hunt & Adrian Enscoe Cast In Apple Comedy Series|last=Petski|first=Denise|date=September 26, 2018|website=Deadline Hollywood|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205922/https://deadline.com/2018/09/dickinson-toby-huss-anna-baryshnikov-ella-hunt-adrian-enscoe-cast-in-apple-comedy-series-1202471263/|archive-date=September 26, 2018|access-date=September 26, 2018}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਵਿੱਚ ਹੰਟ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ, "ਮੈਗਪੀ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਹੰਟ ਨੇ ਸਿੰਗਲ "ਹੋਲਡਿੰਗ ਆਨ" ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਈ.ਪੀ.''ਟ੍ਰਿਪਟੀਚ'' ਆਈ।<ref name="Songs">{{Cite web|url=https://www.stagerightsecrets.com/ella-hunt-unveils-full-triptych-film/|title=Ella Hunt Unveils Full Triptych Project|last=Hervoix|first=Lex|date=2021-12-09|website=Stage Right Secrets|access-date=2022-01-30}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹੰਟ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਇਸਲਿੰਗਟਨ, ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਬਰੁਕਲਿਨ ਹਾਈਟਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦਰਮਿਆਨ ਬਿਤਾਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Webb|first=Beth|date=15 July 2020|title='Dickinson' star Ella Hunt remembers late director Lynn Shelton: "I was devastated"|url=https://www.nme.com/features/ella-hunt-dickinson-lynn-shelton-2708414|journal=NME|access-date=19 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wmagazine.com/story/ella-hunt-dickinson-interview-apple-tv/|title=New Faces: Ella Hunt on Dickinson's Unconventional Love Triangle|date=8 November 2019|website=wmagazine.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.wmagazine.com/story/ella-hunt-dickinson-interview-apple-tv/ "New Faces: Ella Hunt on Dickinson's Unconventional Love Triangle"]. ''wmagazine.com''. 8 November 2019.</cite></ref> ਮਾਰਚ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਕੁਇਅਰ|ਕੁਈਰ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.advocate.com/television/2021/3/09/dickinsons-ella-hunt-comes-out-queer-attitude-and-identity|title=Dickinson's Ella Hunt Comes Out as Queer in 'Attitude' and Identity|last=Reynolds|first=Daniel|date=9 March 2021|website=[[The Advocate (LGBT magazine)|The Advocate]]|access-date=11 March 2021}}</ref> ਉਹ ਹੁਣ ਥਾਮਸ ਬਾਰਟਲੇਟ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।[https://www.townandcountrymag.com/leisure/arts-and-culture/a35309354/dickinson-ella-hunt-sue-gilbert-interview/] == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! |- | 2011 | ਇੰਟਰੂਡਰਜ਼ | ਐਲਾ ਫੋਸਟਰ | |- | 2012 | ਲੇਸ ਮਿਜ਼ਰੇਬਲਜ | ਟਰਨਿੰਗ ਵੂਮੈਨ | |- | 2014 | ''ਰੋਬੋਟ ਓਵਰਲਾਰਡਸ'' | ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ | |- | 2018 | ''ਅੰਨਾ ਐਂਡ ਦ ਅਪਕਲਾਇਪਸ'' | ਅੰਨਾ ਸ਼ੈਫਰਡ | |- | 2018 | ਦ ਮੋਰ ਯੂ ਇਗਨੋਰ ਮੀ | ਐਲਿਸ | |- | 2019 | ਸਮਰ ਨਾਇਟ | ਦਾਨਾ | |- | 2019 | ''ਕੈਟ ਐਂਡ ਦ ਬੈਂਡ'' | ਕੈਟ ਮਲੋਨ | |- | 2022 | ''ਮਾਸਟਰ'' | ਕ੍ਰੇਸੀਡਾ | |- | ਟੀ.ਬੀ.ਏ | ''ਲੇਡੀ ਚੈਟਰਲੀ'ਜ ਲਵਰ'' | ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਫਲਿੰਟ | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਫ਼ਿਲਮ <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/09/joely-richardson-elle-hunt-faye-marsay-3000-pictures-and-netflixs-lady-chatterleys-lover-1234835137/|title=Joely Richardson, Ella Hunt and Faye Marsay Join The Ensemble Cast Of 3000 Pictures And Netflix’s ‘Lady Chatterley’s Lover’|last=Kroll|first=Justin|date=September 2021|access-date=20 February 2022}}</ref> |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" | ਨੋਟਸ |- | 2016–2017 | ਕੋਲਡ ਫੀਟ | ਐਲੀ ਮਾਰਸਡੇਨ | ਆਵਰਤੀ ਭੂਮਿਕਾ; 13 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2017 | ਐਂਡੇਵਰ | ਐਮਾ ਕੈਰ | ਐਪੀਸੋਡ: "ਕੈਂਟੀਕਲ" |- | 2018 | ''ਲੋਰ'' | ਲੇਡੀ ਮਾਰਗਿਟ | ਐਪੀਸੋਡ: "ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬਾਥਰੀ: ਮਿਰਰ, ਮਿਰਰ" |- | 2019-2021 | ''ਡਿਕਨਸਨ'' | ਸੂ ਗਿਲਬਰਟ | ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/09/dickinson-toby-huss-anna-baryshnikov-ella-hunt-adrian-enscoe-cast-in-apple-comedy-series-1202471263/|title='Dickinson': Toby Huss, Anna Baryshnikov, Ella Hunt & Adrian Blake Enscoe Cast In Apple Comedy Series|last=Petski|first=Denise|date=September 26, 2018|publisher=Deadline|access-date=December 7, 2018}}</ref> |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable" width="80%" ! width="10" |ਸਾਲ ! width="300" | ਅਵਾਰਡ ! width="300" | ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! width="220" | ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੰਮ ! width="30" | ਨਤੀਜਾ ! width="10" | ਰੈਫ. |- | rowspan="2" | 2018 | ਟੋਰਾਂਟੋ ਆਫਟਰਡਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਐਨਸੇਂਬਲ ਕਾਸਟ | rowspan="2" | ''ਅੰਨਾ ਐਂਡ ਦ ਅਪਕਲਾਇਪਸ'' | {{Won}} | <ref>{{Cite journal|last=Fountain|first=Jeff|date=29 October 2018|title=Award Winners Announced For Toronto After Dark Film Festival 2018|url=http://www.geekchicelite.com/award-winners-announced-for-toronto-after-dark-film-festival-2018/|journal=Geek Chic Elite|access-date=22 March 2021}}</ref> |- | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ - ਫ਼ਿਲਮ | {{Nom}} | <ref>{{Cite journal|last=Fulton|first=Rick|date=1 November 2018|title=Ella Hunt up for BAFTA Scotland award for hotly anticipated zombie musical|url=https://www.dailyrecord.co.uk/news/scottish-news/scots-actress-ella-hunt-up-13514914|journal=Daily Record|access-date=22 March 2021}}</ref> |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|4457775}} * [https://www.instagram.com/ellahunt/?hl=en Official Instagram] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੂਈਅਰ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1998]] 2opxx6f8eaksjwgcp5z6836xkuek0ny 0 144383 837971 612507 2026-04-29T22:06:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837971 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:DetailGeburt_(cropped_to_head_of_Ludovica_Tornabuoni).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/DetailGeburt_%28cropped_to_head_of_Ludovica_Tornabuoni%29.jpg/220px-DetailGeburt_%28cropped_to_head_of_Ludovica_Tornabuoni%29.jpg|thumb| ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੁਡੋਵਿਕਾ ਟੋਰਨਾਬੂਨੀ ਦਾ ਫਰੈਸਕੋ ਪੋਰਟਰੇਟ, 1480 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ। ਕੰਨ ਤੋਂ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਖਤ ਬੈਂਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਿੱਚਿਆ ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਿਸ-ਕਰਾਸ]] [[ਤਸਵੀਰ:Juliet_cap_1910.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Juliet_cap_1910.jpg/200px-Juliet_cap_1910.jpg|right|thumb|266x266px| ''ਹਰ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ'', 1910 ਤੋਂ "ਸੋਨੇ ਦੀ ਤੰਗ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜੂਲੀਅਟ ਕੈਪ"।]] '''ਜੂਲੀਅਟ ਕੈਪ''' ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਓਪਨ-ਵਰਕ ਕ੍ਰੋਚੇਟਡ ਜਾਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ [[ਟੋਪੀ|ਕੈਪ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਮੋਤੀ|ਮੋਤੀਆਂ]], ਮਣਕਿਆਂ ਜਾਂ [[ਗਹਿਣੇ|ਗਹਿਣਿਆਂ]] ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਗਾਊਨ ਜਾਂ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੈਪ ਦਾ ਨਾਮ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੀ [[ਰੋਮੀਓ ਜੂਲੀਅਟ|ਰੋਮੀਓ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਟ ਦੀ ਨਾਇਕਾ]]<ref>{{cite book|title=The Fashion Dictionary|url=https://archive.org/details/fashiondictionar0000pick|last=Picken|first=Mary Brooks|date=1957|publisher=Funk & Wagnalls|page=[https://archive.org/details/fashiondictionar0000pick/page/48 49]}}</ref> ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਹਰ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ'' (ਲੰਡਨ, 1910) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ: {{Quote|ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਨਾ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੇਸਹਾਰਾ ਨਾਇਕਾ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਗਈ ਫੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜੂਲੀਅਟ ਕੈਪਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਫੈਸ਼ਨ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕੁਝ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਚਲਾਕ ਉਂਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Every Woman's Encyclopaedia|url=http://chestofbooks.com/food/household/Woman-Encyclopaedia-4/index.html|volume=4|year=1910}}</ref>}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਅੱਧੀ ਟੋਪੀ * ਡੱਚ ਕੈਪ * ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ * ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੀ ਕੈਪ * ਬੇਸਬਾਲ ਕੈਪ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} 40gvdk5re3i7vg2hxzl5vztbpmoixje 2 146473 837849 837221 2026-04-29T13:42:22Z ~2026-26156-37 59866 /* Awards & Achievements */ update 837849 wikitext text/x-wiki {{Short description|Doctor}} {{Infobox person | name = Dr Nikhil Dania | image = Dr. Nikhil Dania.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1997|11|1}} | birth_place = Jagraon, Punjab, [[India]] | nationality = Indian | occupation = Doctor | height_ft = 5 | height_in = 7 }} '''Dr Nikhil Dania''' (born November 1, 1997 in Jagraon, [[India]]) is a homoeopathic physican, running a chain of homeopathy clinics in punjab and a musician who plays guitar. He upload videos containing musical content and meditational therapies on his youtube channel.[https://youtube.com/c/DrNiX-YT] == Early life and education == Mother of Dr. Nikhil Dania is also a doctor. His mother is a homoeopath and his father runs his own business.[https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala] Dr. Nikhil Dania was born in Jagraon. He lived in Barnala before moving to Jagraon at the beginning of his career. Schooling at Sarvhitkari Senior Secondary Vidya Mandir, Barnala, Punjab till the 10th standard.[http://svmbarnala1.sarvhitkari.org/] Then Continued the higher studies at St. Fateh Singh Convent School, Maur Mandi, Bathinda, Punjab.[https://www.sfscs.com/] He went on to earn his homeopathy degree from Sri Guru Nanak Dev Homoeopathic Medical College and Hospital, Ludhiana, Punjab. == Career == Dr. Nikhil Dania is a second-generation homeopath, deeply rooted in the field through his family heritage. Both his parents, Gopal Dania and Dr Ashu Dania, are homeopaths, his younger brother Dr Akhil Dania is also a Gold Medalist Dentist, which provided him early exposure to the principles and practice of homeopathy. With clinical experience beginning in childhood, Dr. Dania honed his expertise in diagnostics and patient care from an early age.   His professional journey started with dedicated service at the Charitable Dispensary at Nanaksar Sidhwan Bet, where he provided medical assistance to underserved communities. Over time, his commitment to homeopathic treatment led him to his role as Chief Homeopathic Consultant at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] in Amritsar, where he specializes in psychiatry, dermatology, trichology, and other homeopathic disciplines, delivering expert care to patients.   Beyond his medical practice, Dr. Dania explores creative pursuits through his YouTube [https://www.youtube.com/@Official_Dr_NiX channel], where he produces music, motivational content, and comedy videos aimed at inspiring and uplifting audiences. His interdisciplinary approach bridges healthcare and artistry, reflecting his multifaceted expertise and commitment to both science and creativity.   Several references to his successfully treated cases are documented in the reference section, highlighting his contributions to homeopathic healing and patient recovery.[https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf] ==Awards & Achievements== Specialization in Patient Safety & Quality Improvement, from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/AF4KMAPPHCE2 Course Verification Link] Specialization in Innovations in Digital Health from Empower School of Health, Empower Swiss (Empower School of Health), Chemin des Mines 2, Sécheron, Geneva 1202, Switzerland April 2026. [https://coursera.org/verify/UGB223CFNFMZ Course Verification Link] Specialization in Suicide Prevention from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States April 2026. [https://coursera.org/verify/MI39OYZSXF4R Course Verification Link] Specialization in Outbreaks and Epidemics from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in April 2026. [https://coursera.org/verify/7ORNHIKLDA1K Course Verification Link] Specialization in Telehealth Clinical Essentials, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/W6W9DHGMWNAM Course Verification Link] Specialization in Abnormal Psychology, from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/GO4P3DPSEODJ Course Verification Link] Specialization in Telehealth: Dermatology Assessment, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IB2JQQL2OPMV Course Verification Link] Specialization in Psychedelic Science and Medicine, from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IPACCFVE1RF1 Course Verification Link] Grief Manifested on the Palm: Palmoplantar Psoriasis Cured by Natrum Muriaticum by Dr. Nikhil Dania - published in the HPathy Journal - Homoeopathy for Everyone Volume 23 Issue 4 April 2026, ISSN: 2581-5644. [https://hpathy.com/journal/homeopathy-for-everyone-april-2026/ Publication] Successful Management of Alopecia Areata at Dr Batra's By Dr. Nikhil Dania - published in the International Journal of Medical Science & Dental Research Volume 08, Issue 03 (May-June) PP 34-39, ISSN: 258I-902X. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Publication] Awarded as the MD's Healing Hero for January - March 2025 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International. Awarded as the MD's Healing Hero for October - December 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International. Awarded as The Best New Doctor for January - March 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] International. Awarded for the Application of The Principles of Homoeopathy 2018 at [https://www.theothersong.com/ The Other Song] International Academy of Advanced Homoeopathy, Mumbai, Maharashtra 400058 Organized various health awareness and wellness medical checkup camps with Nanaksar Charitable Dispensaries in supervision of Sukh Sagar Trust. Awarded with Bronze Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2019 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar Awarded with Silver Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2018 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar ==References== {{Reflist}} 1. [https://youtube.com/c/DrNiX-YT YouTube Channel] 2. [https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala Clinic Appointments] 3. [https://youtube.com/@allcureclinic?si=CBEU4_J9XifnlZQu&sub_confirmation=1 Clinic YouTube] 4. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Published Case of Successful Treatment of Alopecia Areata] 5. [https://hpathy.com/clinical-cases/grief-manifested-on-the-palm-palmoplantar-psoriasis-cured-by-natrum-muriaticum/ Published Case of Successful Treatment of Palmoplantar Psoriasis] eebndfdhwe2plgunhmnbwdhhc5qlgl7 2 147311 837964 626163 2026-04-29T21:54:29Z James500 22812 Remove template 837964 wikitext text/x-wiki {{Babel|en}} [[en:User:James500]] b167mzfa599c51y3hjzn4f18lk01tb1 0 147419 837916 766174 2026-04-29T20:25:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837916 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਮੋਨਿਕਾ ਗਲੇਟੀ|birth_name=ਮੋਨਿਕਾ ਫਾਫਿਤੀ|image=Michel Roux Jr at MasterChef Live 2009 (4108240803).jpg|caption=ਗੈਲੇਟੀ (ਖੱਬੇ) [[ਮਾਈਕਲ ਰੌਕਸ ਜੂਨੀਅਰ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ [[ਓਲੀ ਸਮਿਥ]] ਨੇ [[ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੈੱਫ]] ਲਾਈਵ 2009|birth_date={{birth date and age|1975|08|26}}|birth_place=[[ਪਾਗੋ ਪਾਗੋ]], ਅਮਰੀਕਨ ਸਮੋਆ|spouse=ਡੇਵਿਡ ਗਲੇਟੀ|children=1}}   '''ਮੋਨਿਕਾ ਗਲੇਟੀ''' (née '''Faʻ {{Okina}}''', ਜਨਮ ਅਗਸਤ 1975) ਇੱਕ ਸਮੋਅਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸ਼ੈੱਫ ਹੈ। ਉਹ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਕੁਕਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੈੱਫ: ਦ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲਜ਼'' ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਮੇਰ ਦੀ ਸ਼ੈੱਫ ਪ੍ਰੋਪਰਾਈਟਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਜੱਜ ਹੈ।<ref name=":2"/> ਉਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਲੇ ਗੈਵਰੋਚੇ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸੂਸ-ਸ਼ੈੱਫ ਸੀ। 2009 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ''MasterChef: The Professionals'' 'ਤੇ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ 2017 ਤੋਂ ਗਾਈਲਸ ਕੋਰੇਨ ਦੇ ਨਾਲ ''Amazing Hotels: Life Beyond the Lobby'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਗਲੇਟੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆ|ਅਮਰੀਕਨ ਸਮੋਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਪੋਲੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੰਮ ਲਈ [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1"/> ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗਲੇਟੀ ਸਮੋਆ ਤੋਂ [[ਵੈਲਿੰਗਟਨ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/my-secret-life-monica-galetti-chef-35-2130488.html|title=My Secret Life: Monica Galetti, chef, 35|date=13 November 2010|work=The Independent|access-date=24 October 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.loopsamoa.com/content/chef-monica-galetti-samoa-sean-connery-and-her-life-travel|title=Chef Monica Galetti on Samoa, Sean Connery, and her life in travel {{!}} Loop Samoa|last=Narayan|first=Rita|date=21 November 2015|website=www.loopsamoa.com|access-date=24 October 2016|archive-date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024152455/http://www.loopsamoa.com/content/chef-monica-galetti-samoa-sean-connery-and-her-life-travel|url-status=dead}}</ref><ref name=":0"/> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਅੱਪਰ ਹੱਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> == ਕਰੀਅਰ == ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਲੇਟੀ ਨੇ ਲੋਅਰ ਹੱਟ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਟਿਮੋਥੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੀਵੀ ਭੇਜ ਕੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਲੱਭਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੌਕਸ ਜੂਨੀਅਰ ਤੋਂ ਸੀ - ਉਸ ਦੇ ਦੋ- ਮਿਸ਼ੇਲਿਨ -ਸਟਾਰਡ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਲੇ ਗੈਵਰੋਚੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕਮਿਸ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਥਿਤੀ, ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈੱਫ ਡੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/lifestyle/news/article.cfm?c_id=6&objectid=10714433|title=Monica Galetti: Kitchen mistress|last=Jewell|first=Stephen|date=26 March 2011|work=The New Zealand Herald|access-date=24 October 2016|issn=1170-0777}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸੋਸ-ਸ਼ੈੱਫ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ ਅਹੁਦਾ ਉਹ 2015 ਤੱਕ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.le-gavroche.co.uk/theteam.html|title=Le Gavroche – The Team|website=Le-gavroche.co.uk|access-date=24 October 2016|archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227040516/http://www.le-gavroche.co.uk/theteam.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2011/jan/23/michel-roux-monica-galetti-interview|title=Michel Roux Jr and Monica Galetti: master and protege|last=Rayner|first=Jay|date=22 January 2011|work=The Guardian|access-date=24 October 2016|issn=0261-3077|author-link=Jay Rayner}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thecaterer.com/articles/356457/masterchefs-monica-galetti-leaves-le-gavroche|title=MasterChef's Monica Galetti leaves Le Gavroche|last=Manzoori-Stamford|first=Janie|date=20 March 2015|website=Thecaterer.com|access-date=8 December 2016}}</ref> ਉਹ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਰੌਕਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]] ਵਿੱਚ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਲੇ ਗਾਵਰੋਚੇ ਡੇਸ ਟ੍ਰੋਪਿਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ੈੱਫ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/strictly-come-cooking-with-masterchefs-monica-galetti-6532238.html|title=Strictly come cooking with Masterchef's Monica Galetti|date=4 November 2010|work=London Evening Standard|access-date=24 October 2016}}</ref> ਉਹ 2009 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਸੀਰੀਜ਼ ''ਮਾਸਟਰ ਸ਼ੈਫ: ਦਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲਜ਼'' ਦੀ ਜੱਜ ਸੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b00mx9xb/episodes/guide BBC Two – MasterChef: The Professionals] – Episode guide</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2022/apr/20/monica-galetti-leave-masterchef-focus-on-restaurant-family|title=Monica Galetti to leave MasterChef to focus on restaurant and family|date=20 April 2022|work=The Guardian|access-date=20 April 2022}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਡੇਵਿਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਮੇਰੇ' ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸਟਬਰੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਲਸਟੇਅਰ ਸਟੋਰੀ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thecaterer.com/articles/368752/monica-galetti-to-open-mere-in-january-2017|title=Monica Galetti to open Mere in January 2017.|date=7 October 2016|website=Thecaterer.com|access-date=8 December 2016}}</ref> ਗਲੇਟੀ ਸਮੋਆ ਲਈ ਯੂਕੇ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.samoafood.com/2012/10/chef-monica-galetti-masterchef-elite.html|title=Chef Monica Galetti – MasterChef Elite|website=samoafood.com|access-date=24 October 2016|archive-date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024214723/http://www.samoafood.com/2012/10/chef-monica-galetti-masterchef-elite.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 31 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ''ਡੇਜ਼ਰਟ ਆਈਲੈਂਡ ਡਿਸਕਸ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/m000rv6b|title=Desert Island Discs: Monica Galetti, chef and restaurateur|date=31 January 2021|website=[[BBC News Online]]|access-date=6 February 2021}}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਗਲੇਟੀ ਨੂੰ ਪਲੈਟੀਨਮ ਪੁਡਿੰਗ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪਲੈਟੀਨਮ ਜੁਬਲੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਡਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਲਈ ਜੱਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। === ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ === * {{Cite book|title=Monica's Kitchen|last=Galetti|first=Monica|publisher=Quadrille Publishing|year=2012|isbn=978-1849491037|location=London}} * {{Cite book|title=The Skills: How to become an expert chef in your own kitchen: 120 recipes, tips and techniques|last=Galetti|first=Monica|publisher=Quadrille Publishing|year=2016|isbn=1849497648|location=London}} * {{Cite book|title=At Home: my favourite recipes for family & friends|url=https://archive.org/details/athomemyfavourit0000moni|last=Galetti|first=Monica|publisher=Aster|year=2021|isbn=1783254874|location=London}} == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 2004 ਵਿੱਚ, ਗਲੇਟੀ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸੋਮਲੀਅਰ ਡੇਵਿਡ ਗੈਲੇਟੀ, ਲੇ ਗਵਰੋਚੇ ਦੇ ਹੈੱਡ ਸੋਮਲੀਅਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.le-gavroche.co.uk/theteam.html|title=The Team|publisher=Le Gavroche|access-date=8 December 2016|archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227040516/http://www.le-gavroche.co.uk/theteam.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 2006 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/lifestyle/news/article.cfm?c_id=6&objectid=11275647|title=Kiwi chef: Moving from Samoa to NZ was the saddest time of my life|date=17 June 2014|work=The New Zealand Herald|access-date=24 October 2016|issn=1170-0777}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈੱਫ ਔਰਤਾਂ]] bd42riolcytck9j1ty4a2vb4yuclmzw 0 148851 837985 834181 2026-04-30T03:04:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837985 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|language=[[Arabic]]; [[Kurdish languages|Kurdish]]; [[English language|English]]}} '''ਇਰਾਕੁਈਰ''' ( {{Lang-ar|عراق کویر}} , {{Lang-ku|عیڕاق کویر}} ) ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਰਾਕੀ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]] ਹੈ, ਜੋ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2015 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.caabu.org/news/latest-caabu/caabu-hosts-meeting-amir-ashour-founder-iraqs-first-lgbtq-movement-iraqueer|title=Caabu hosts meeting with Amir Ashour, founder of Iraq's first LGBTQ+ movement IraQueer|website=Council for Arab-British Understanding|language=en|access-date=2020-12-08|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119032744/https://caabu.org/news/latest-caabu/caabu-hosts-meeting-amir-ashour-founder-iraqs-first-lgbtq-movement-iraqueer|url-status=dead}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਕਾਲਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iraqueer.org/education.html|title=Education|website=IraQueer|language=en|access-date=2020-12-08|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125164527/https://www.iraqueer.org/education.html|url-status=dead}}</ref> ਇਰਾਕੁਈਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾਇਸ਼<ref>{{Cite web|url=https://76crimes.com/2020/06/18/iran-iraq/|title=TV exposé from Iran targets LGBTQ safe houses in Iraq|last=Stauss|first=Bridget|date=2020-06-18|website=Erasing 76 Crimes|language=en-US|access-date=2020-12-08}}</ref> ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਰਾਕੁਈਰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.iraqueer.org/reports-and-submissions.html|title=Reports and Submissions|website=IraQueer|language=en|access-date=2020-12-08|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031095955/https://www.iraqueer.org/reports-and-submissions.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਆਊਟਰਾਈਟ ਐਕਸ਼ਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਮਾਡਰੇ, ਸੀ.ਓ.ਸੀ. ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਗੇਅ ਟਾਈਮਜ਼ ਸਮੇਤ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਰਾਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.iraqueer.org/uploads/1/2/4/0/124034920/iraqueer___partner_baseline_study_2018.pdf|title=Fighting for the Right to Live|access-date=2021-04-23}}</ref> ਇਰਾਕੁਈਰ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਰਜਿਸਟਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ<ref name="WP2016">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/soloish/wp/2016/07/27/how-one-man-is-trying-to-make-it-safer-to-be-lgbtq-in-iraq/|title=How one man is trying to make it safer to be LGBTQ in Iraq|work=[[Washington Post]]|access-date=2021-07-12|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਗੁਮਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-iraq-gay-lgbt-activist-amir-ashour-iraqueer-fighting-to-make-country-safer-a7193751.html|title=Iraq's only openly gay activist on how he's fighting to make his country safer|date=2016-08-16|website=[[The Independent]]|language=en|access-date=2021-07-12}}</ref> ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਮੀਰ ਅਸ਼ੌਰ ਸਵੀਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="WP2016" /> ਅਤੇ ਬੁਡਾਪੇਸਟ ਵਿੱਚ 2021 ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਯੂਰਪ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ "ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਚੇਂਜ ਅਵਾਰਡ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2021/tv/global/mtv-ema-hungary-lgbtq-law-1235111826/|title=As MTV EMAs Go Ahead in Budapest Despite Anti-LGBTQ Laws, Hungarian Activist Award Winner Details 'Fear and Censorship'|last=Ramachandran|first=Naman|date=2021-11-14|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=2021-11-15}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 8d8u274r7x0snjfepk6qadjh6bh44lq 0 150807 837909 837317 2026-04-29T20:15:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837909 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Fez.jpg|thumb|ਇੱਕ ਫੇਜ਼]] '''ਫੇਜ਼''' ( {{Lang-tr|fes}} , Ottoman Turkish ),<ref>[[Franciscus a Mesgnien Meninski|Meninski, Franciszek à Mesgnien]] (1680), “[https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/consulta/registro.cmd?id=1989 فس]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}”, in ''[https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1003637&presentacion=pagina&registrardownload=0&posicion=81 Thesaurus linguarum orientalium, Turcicae, Arabicae, Persicae, praecipuas earum opes à Turcis peculiariter usurpatas continens, nimirum Lexicon Turkico-Arabico-Persicum'', Vienna, column 3519''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205131539/https://bibliotecadigital.aecid.es/bibliodig/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1003637&presentacion=pagina&registrardownload=0&posicion=81 |date=2023-02-05 }}''</ref> ਨੂੰ '''ਤਰਬੂਸ਼''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( {{Lang-ar|طربوش}} ,<ref>[[Hans Wehr]], ''[[Dictionary of Modern Written Arabic]]'', 4th ed., page 649.</ref> Persian ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ), ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬੇਲਨਾਕਾਰ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ (ਚੋਟੀ ਰਹਿਤ) ਟੋਪੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਫੈਲਟ|ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ]] ਸਿਰ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਿਖਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਟੈਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਫੇਜ਼" ਨਾਮ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ [[ਫ਼ਾਸ|ਫੇਜ਼]] ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਲਈ ਰੰਗਤ ਲਾਲ ਬੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=History of the Fez &#124; Iconic Hats &#124; Village Hats |url=https://www.hatsandcaps.co.uk/history-of-the-fez-athe_fez/}}</ref> ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਫੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮੈਨ ਯੁੱਗ]] ਲਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Hats: a history of fashion in headwear|url=https://archive.org/details/hatshistoryoffas0000amph|last=Amphlett|first=Hilda|publisher=Courier Dover|year=2003|location=Mineola, [[New York (state)|New York]]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Social theory and later modernities: the Turkish experience|url=https://archive.org/details/socialtheorylate0000kaya|last=Kaya|first=Ibrahim|publisher=Liverpool University Press|year=2004|location=Liverpool, England|page=[https://archive.org/details/socialtheorylate0000kaya/page/119 119]}}</ref> 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। 1827 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਮੂਦ ਦੂਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਫੌਜ, ਅਸਕੀਰ-ਏ ਮਨਸੂਰੇ-ਏ ਮੁਹੰਮਦੀਏ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਓਟੋਮੈਨ ਨੇਵਲ ਕਮਾਂਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ [[ਮਗ਼ਰਿਬ|ਮਾਘਰੇਬ]] ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਸੀ। 1829 ਵਿੱਚ, ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਰਾਦਾ [[ਦਸਤਾਰ]] ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Quataert, D. (1997). [http://www.jstor.org/stable/164587 Clothing Laws, State, and Society in the Ottoman Empire, 1720-1829]. International Journal of Middle East Studies, 29(3), page 412</ref><ref>{{Cite journal|last=Kahlenberg|first=Caroline R.|year=2019|title=The Tarbush Transformation: Oriental Jewish Men and the Significance of Headgear in Ottoman and British Mandate Palestine|url=https://doi.org/10.1093/jsh/shx164|journal=Journal of Social History|volume=52|issue=4|pages=1212–1249|doi=10.1093/jsh/shx164}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਤਾਤੁਰਕ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 1925 ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == ਤਰਬੂਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਰਜ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਓਟੋਮਨ ਤੁਰਕੀ ''ਟੈਰਪੋਸ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।<ref>Balteiro, Isabel. [http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/45880/1/Balteiro%20-%202010%20-%20Foreign%20Words%20in%20the%20English%20of%20Textiles.pdf "Foreign words in the English of textiles."] (2010).</ref><ref name="Pennacchietti">Pennacchietti, Fabrizio A. [http://www.ojs.unito.it/index.php/kervan/article/download/3626/pdf "Sull’etimologia del termine tarbusc “fez”."]</ref> ਤਰਬੂਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਤੱਤਾਂ, ''ter'' "sweat" ਅਤੇ ''pošu'' "ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਪਗੜੀ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ" ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pennacchietti" /> ਤੁਰਕੀ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਫ਼ਾਸ|ਫੇਜ਼]] ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰੀਮਸਨ ਬੇਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Rugh1986">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AaE0FLQsRqwC&pg=PA13|title=Reveal and Conceal: Dress in Contemporary Egypt|last=Andrea B. Rugh|publisher=Syracuse University Press|year=1986|isbn=978-0-8156-2368-7|page=13}}</ref><ref name="Wilcox2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&pg=PA33|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=R. Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0-486-31830-1|page=33}}</ref><ref name="origin">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gx7CAgAAQBAJ&q=history+of+hats+fez&pg=PA1990|title=Hats: A History of Fashion in Headwear|last=Hilda Amphlett|publisher=Courier Corporation|year=2012|isbn=978-0486136585|page=12|quote=FEZ. (From Fez in Morocco). Of Turkish origin.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:MahmutII.jpg|thumb|ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ II ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] ਟੋਪੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&dq=fez+hat+history&pg=PA175|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|publisher=ABC-CLIO|year=2013|isbn=978-1-61069-063-8|pages=175–176|language=en}}</ref> ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ,<ref name="Rugh19862">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AaE0FLQsRqwC&pg=PA13|title=Reveal and Conceal: Dress in Contemporary Egypt|last=Andrea B. Rugh|publisher=Syracuse University Press|year=1986|isbn=978-0-8156-2368-7|page=13}}</ref><ref name="Wilcox20132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&pg=PA33|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=R. Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0-486-31830-1|page=33}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਅਨ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z4h5DwAAQBAJ&pg=PA159|title=Ottoman Dress and Design in the West: A Visual History of Cultural Exchange|last=Jirousek|first=Charlotte A.|publisher=Indiana University Press|year=2019|isbn=978-0-253-04219-4|pages=159|language=en}}</ref> ਮੋਰੋਕਨ<ref name="daily">{{Citation|title=Fez: A time-honored Ottoman hat from the Mediterranean|last1=EKREM BUĞRA EKINCI|publisher=Daily Sabah}}</ref><ref>{{Cite web |title=fez {{!}} hat {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/fez |access-date=2022-07-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦਾ ਹੈ।<ref name="origin2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Gx7CAgAAQBAJ&q=history+of+hats+fez&pg=PA1990|title=Hats: A History of Fashion in Headwear|last=Hilda Amphlett|publisher=Courier Corporation|year=2012|isbn=978-0486136585|page=12|quote=FEZ. (From Fez in Morocco). Of Turkish origin.}}</ref><ref name="history">{{Citation|last1=Ann LoLordo|title=That brimless hat signified style Fez: In such countries as Morocco, Turkey, Syria and Egypt, the tarbush has had a colorful political past, favored by king and commoner and then banned by governments. Only two makers remain in Cairo.}}</ref> ਇਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=22 March 1995 |title=Fez Journal; Last Refuge of the Tall Tasseled Ottoman Hat |url=https://www.nytimes.com/1995/03/22/world/fez-journal-last-refuge-of-the-tall-tasseled-ottoman-hat.html |access-date=8 March 2019 |website=The New York Times}}</ref><ref name="origin2" /><ref name="mode">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXHCAgAAQBAJ&q=Fez|title=The Mode in Hats and Headdress: A Historical Survey with 198 Plates|last=Ruth Turner Wilcox|publisher=Courier Corporation|year=2013|isbn=978-0486318301|page=33|quote=The Turkish fez}}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਫੇਜ਼ ਇੱਕ ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ, ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਬੋਨਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੱਗ ਲਪੇਟੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ (ਇੱਕ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਫੀਏਹ ਦੇ ਸਮਾਨ)। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਬੋਨਟ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਣ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ - ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਬਜਾਏ - ਸੌਖੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਨਮਾਜ਼]] (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਨਮਾਜ਼) ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr/page/466|title=The Ottoman Centuries|last=Kinross|first=Lord|date=1979|publisher=Perennial|isbn=978-0-688-08093-8|page=[https://archive.org/details/ottomancenturies00kinr/page/466 466]|url-access=registration}}</ref> ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।<ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&pg=PA121|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|last=|first=|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-0-7591-2150-8|editor-last=Lynch|editor-first=Annette|pages=121|language=en|editor-last2=Strauss|editor-first2=Mitchell D.}}</ref> ਵਧਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਫੇਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਤੋਂ [[ਇਸਤਾਨਬੁਲ|ਇਸਤਾਂਬੁਲ]] ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਈਯੂਪ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="Mansel2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LrnvC98bNSoC&pg=PT251|title=Constantinople: City of the World's Desire, 1453-1924|last=Philip Mansel|date=10 November 2011|publisher=John Murray Press|isbn=978-1-84854-647-9|page=251}}</ref> ਆਕਾਰ, ਉਚਾਈ, ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਰੰਗਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫੇਜ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਰਲੋਟ ਰੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਰਨਲ ਦੇ ਐਬਸਟਰੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰਾਕੋਨਿਸ, [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ]] (ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ) ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਫੇਜ਼ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ [[ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ ਅਤਾਤੁਰਕ|ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਅਤਾਤੁਰਕ]] ਦੁਆਰਾ ਹੈਟ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref name=":2">{{Cite journal|last=Deringil|first=Selim|date=January 1993|title=The Invention of Tradition as Public Image in the Late Ottoman Empire, 1808 to 1908|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1993-01_35_1/page/9|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.1017/S0010417500018247}}</ref> 1958 ਵਿੱਚ [[ਜਮੈਲ ਅਬਦਲ ਨਾਸਿਰ|ਗਮਲ ਅਬਦੇਲ ਨਸੇਰ]] ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਕਾਇਰੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਫੇਜ਼ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdbYAQAAQBAJ&dq=fez+hat+history&pg=PA175|title=Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia|last=Chico|first=Beverly|publisher=ABC-CLIO|year=2013|isbn=978-1-61069-063-8|pages=175–176|language=en}}</ref> ਫੇਜ਼ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਿਕਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। <ref name=":12" /> == ਫੌਜੀ ਵਰਤੋਂ == ਫੇਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਮੇਲ ਆਰਮਰ ਹੈੱਡ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਰ (ਇੱਕ ਗੋਲ ਧਾਤ ਦੀ ਪਲੇਟ ਜਾਂ ਖੋਪੜੀ-ਕੈਪ, ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਲੇ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮੋਢੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਦਾ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੇ 1400-1700 ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਰਮਿੰਗ ਕੈਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1910 ਵਿੱਚ ਖਾਕੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਪੀਕ ਰਹਿਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੈਲਮੇਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਤੁਰਕੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਪਵਾਦ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਖਾਨੇ ਸਨ ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੇਮਸਕਿਨ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Uniforms of the World. A Compendium of Army, Navy and Air Force Uniforms 1700-1937|url=https://archive.org/details/uniformsofworldc0000knot_j2b3|last=Knotel|first=Richard|date=January 1980|isbn=0-684-16304-7|pages=[https://archive.org/details/uniformsofworldc0000knot_j2b3/page/430 430]–433}}</ref> ਅਲਬਾਨੀਅਨ ਲੇਵੀਜ਼ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਲੇਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨੇਵੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਦੋਂ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Ottoman Army 1914-18|last=Nicolle|first=David|date=28 March 1994|isbn=1-85532-412-1|pages=44 & 47}}</ref> ਗ੍ਰੀਕ ਆਰਮੀ ਦੀਆਂ ਇਵਜ਼ੋਨਜ਼ (ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ) ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ 1837 ਤੋਂ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੱਕ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਾਰਡ ਦੀ ਪਰੇਡ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਮੂਲ" ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ( ਜ਼ੌਵੇਜ਼, ਟਿਰੈਲੀਅਰਸ ਅਤੇ ਸਪਾਹਿਸ ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌੜੇ, ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਜ਼ੂਵੇਜ਼ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਆਫ-ਡਿਊਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ; 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਫ਼ਸਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੈਜ਼ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਰੈਂਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। (ਕਈ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਜ਼ੂਵੇ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ [[ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਫੇਜ਼ ਦਾ ਫ੍ਰੈਂਚ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕੀ ਸੰਸਕਰਣ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ) ਲੀਬੀਆ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਖੋਪੜੀ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨੀਵੇਂ, ਲਾਲ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਤਾਲਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾਲੀ ਅਤੇ ਏਰੀਟ੍ਰੀਅਨ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਸਨ ਜੋ ਯੂਨਿਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਅਸਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਖਾਕੀ ਕਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫੇਜ਼ ਪਹਿਨੇ ਸਨ। == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ == === ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ === ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਚੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਫੇਜ਼ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੇਚੀਆ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਠੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਚਾਉਚਿਸ, ਜਾਂ ਚੇਚੀਆ ਨਿਰਮਾਤਾ, [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਤੂਨਿਸ|ਟਿਊਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਏ ਸਨ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੌਕ ਏਚ-ਚੌਆਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੀਟ ਪਲੇਸ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 30,000 ਚੌਆਚੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਸੰਖਿਆ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ 20 ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਚੇਚੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਚੇਚੀਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੀਬੀਆ, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਨਾਈਜਰ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਚੀਆ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਟੁਨੀਸ਼ੀਆ|ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੇਸਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ, ਚੇਚੀਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੇਨਗਾਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ, ਜਾਂ "ਚੇਨਨਾ" ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੇਸਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਰੋਕੋ, ਅਤੇ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Petre, Christine (April 27, 2015). [http://www.middleeasteye.net/in-depth/features/will-tunisias-chechia-hat-survive-future-years-603038870 "Will Tunisia's chechia hat survive into future years?"]. Middle East Eye.</ref> == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਬੇਕਰ, "ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਫੇਜ਼: ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ?" ਪੋਸ਼ਾਕ 20 (1986): 72-85 ਡੋਨਾਲਡ ਕਵਾਟਰਟ, "ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ, 1720-1829" ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ 29, ਨੰ. 3 (1997): 403–425 ਵਿਲਸਨ ਚਾਕੋ ਜੈਕਬ, "ਵਰਕਿੰਗ ਆਊਟ ਮਿਸਰ: ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਰਦਾਨਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਨਿਰਮਾਣ," 1870-1940" (ਪੀਐਚਡੀ ਡਿਸਸ., ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 2005), ਅਧਿਆਇ 6 (326-84)। == ਹਵਾਲੇ == <references /> kg9yqoq7a1ys9xixhjarcqss69vuxnm 0 151404 837990 636578 2026-04-30T04:15:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837990 wikitext text/x-wiki '''ਉਪਾਸਨਾ ਮਕਾਤੀ''' ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਦਮੀ, '''''ਵ੍ਹਾਈਟ ਪ੍ਰਿੰਟ''''' ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਤੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.fortuneindia.com/ideas/an-eye-for-braille/101748|title=Upasana Makati: Making print accessible|last=Lidhoo|first=Prerna|date=18 Apr 2018|website=www.fortuneindia.com|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-diary-friday-dossier/21290001|title=Mumbai Diary: Friday Dossier|date=2019-07-05|website=mid-day|language=en|access-date=2019-11-21}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਫੋਰਬਜ਼ ਭਾਰਤ|ਫੋਰਬਸ ਇੰਡੀਆ ਦੀ]] 30 ਅੰਡਰ 30 ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/30-under-30/30-under-30-upasana-makati-helping-the-visuallychallenged-see/42181/1|title=30 Under 30: Upasana Makati - Helping the visually-challenged see|last=Panchal|first=Salil|date=11 Feb 2016|website=Forbes India|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-21}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਮਕਾਤੀ ਨੇ ਓਟਾਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> == ''ਵ੍ਹਾਈਟ ਪ੍ਰਿੰਟ'' == 2013 ਵਿੱਚ, ਉਪਾਸਨਾ ਮਕਾਤੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੇਤਰਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਸਕਰੀਨ ਰੀਡਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ [[ਬਰੇਲ|ਬ੍ਰੇਲ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਵ੍ਹਾਈਟ ਪ੍ਰਿੰਟ'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /> ਮੈਗਜ਼ੀਨ 64 ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾ, ਖੇਡਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/people/story/meet-the-woman-who-is-helping-blind-people-see-the-world-1219698-2018-04-25|title=Meet the woman who is helping blind people see the world|last=Kapoor|first=Divya|date=25 Apr 2018|website=India Today|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-21}}</ref> ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":2" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] j395r8am92ldpyavte8j5qus410xuzm 0 151555 837930 725490 2026-04-29T20:40:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837930 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਈਬਾਈ ਭੌਂਸਲੇ''' ( ''ਨੀ'' '''ਨਿੰਬਲਕਰ''' ) ( {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1633<ref name="Tare">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/first-ever-portrait-of-shivajis-queen-to-be-unveiled-soon/1/200856.html|title=First-ever portrait of Shivaji's queen to be unveiled soon|last=Tare|first=Kiran|date=June 16, 2012|work=[[India Today]]|access-date=February 27, 2013}}</ref> – 5 ਸਤੰਬਰ 1659) [[ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਸਾਈਬਾਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿੰਬਲਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਵਾਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਫਲਟਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਅਤੇ [[ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤ|ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫਲਟਨ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਰਾਜਾ ਮੁਧੋਜੀਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਲਕਰ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਰਾਜਾ ਬਜਾਜੀ ਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਾਲਕਰ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Shivaji the Great|url=https://archive.org/details/isbn_9788190200004|last=Katamble|first=V.D.|publisher=Dattatraya Madhukar Mujumdar, Balwant Printers|year=2003|isbn=9788190200004|location=Pune|page=[https://archive.org/details/isbn_9788190200004/page/36 36]}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮਾਂ ਰੂਬਾਈ ਸ਼ਿਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਵਲੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਆਖਰੀ ਪੋਤੀ ਹੈ। == ਵਿਆਹ == ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ]] ਵਿਆਹ 16 ਮਈ 1640 ਨੂੰ ਲਾਲ ਮਹਿਲ, [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿਖੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Shivaji and the Maratha Art of War|last=Balkrishna Deopujari|first=Murlidhar|publisher=Vidarbha Maharashtra Samshodhan Mandal|year=1973|page=35}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Marathas 1600-1818|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|last=Gordon|first=Stewart|publisher=Cambridge University|year=1993|isbn=9780521268837|pages=[https://archive.org/details/marathas160018180000gord/page/60 60]}}</ref> ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਜੀਜਾਬਾਈ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹਜੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ, ਸੰਭਾਜੀ ਅਤੇ ਇਕੋਜੀ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਹਜੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਨੂੰਹ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਜੀਜਾਬਾਈ ਨੂੰ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੁਕਾਬਾਈ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Chhatrapati Shivaji|last=Rana|first=Bhawan Singh|date=2004|publisher=Diamond Pocket Books|isbn=9788128808265|edition=1st|location=New Delhi|page=19}}</ref> ਸ਼ਾਹਜੀ ਨੇ ਬੰਗਲੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=B. Muddachari|year=1966|title=Maratha Court in the Karnatak|journal=Proceedings of the Indian History Congress|publisher=Indian History Congress|volume=28|pages=177–179|jstor=44140420}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Foreign Biographies of Shivaji Volume 2 of Extracts and Documents relating to Maratha History|last=Sen|first=Surendra Nath|publisher=K. Paul, Trench, Trubner & Company Limited|year=1930|page=165}}</ref> ਸਾਰੇ ਖਾਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਈਬਾਈ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ "ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਵਿਅਕਤੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The History of Chh.Shivaji Maharaj: The Grand Rebel|last=Kincaid|first=Dennis|date=1987|publisher=Karan Publications|page=78|language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰੇ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, [[ਸੋਇਰਾਬਾਈ|ਸੋਯਾਰਾਬਾਈ]], ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਔਰਤ ਸੀ, ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Chh.Shivaji Maharaj, the Great Maratha|last=Sardesai|first=H. S.|publisher=Cosmo Publ.|year=2002|isbn=9788177552881|edition=1. publ.|page=1011}}</ref><ref name="Vaidya">{{Cite book|title=Role of Women in Maratha politics : 1620-1752 A.D.|last=Vaidya|first=Sushila|publisher=Sharada Publ. House|year=2000|isbn=9788185616674|edition=1. publ.|page=77}}</ref> ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਈਬਾਈ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ [[ਬੀਜਾਪੁਰ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Kulkarni">{{Cite book|title=Medieval Maratha country|last=Kulkarni|first=A. R.|date=1996|publisher=Books & Books]|isbn=9788185016498|edition=1. publ.|location=[New Delhi|page=20|language=en}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਆਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Vaidya" /> 1659 ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1674 ਵਿੱਚ ਜੀਜਾਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=New History of the Marathas: Chh.Shivaji Maharaj and his line (1600-1707)|last=Sardesai|first=Govind Sakharam|date=1957|publisher=Phoenix Publications|page=263|language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੋਯਾਰਾਬਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਈਬਾਈ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The Grand Rebel: An Impression of Chh.Shivaji Maharaj, Founder of the Maratha Empire|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296|last=Kincaid|first=Dennis|publisher=Collins|year=1937|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n159 162], 176}}</ref> ਮਰਨ ਤੱਕ ਸਾਈਬਾਈ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਚਹੇਤੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਤ, ਦੰਤਕਥਾ ਹੈ ਕਿ "ਸਾਈ" ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Tare" /> === ਮੁੱਦੇ === ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਈਬਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਣ ਗਏ: ਸਕਵਰਬਾਈ (ਉਪਨਾਮ "ਸਖੁਬਾਈ"), ਰਾਨੂਬਾਈ, ਅੰਬਿਕਾਬਾਈ ਅਤੇ [[ਸੰਭਾਜੀ]] । ਸਖੁਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਮਹਾਦਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਭਰਾ ਬਜਾਜੀ ਰਾਓ ਨਾਇਕ ਨਿੰਬਲਕਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਰਾਨੂਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਾਧਵ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅੰਬਿਕਾਬਾਈ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹਰਜੀ ਰਾਜੇ ਮਹਾਦਿਕ ਨਾਲ 1668 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite book|title=A History of the Maratha People: From the death of Chh.Shivaji Maharaj to the death of Shahu|last=Charles Augustus Kincaid, Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa|publisher=S. Chand|year=1922|page=44}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅੰਕ ਉਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ 1657 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੀ । ਸੰਭਾਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Chhatrapati Sambhaji, 1657-1689 A.D.|last=Joshi|first=P.S.|publisher=S. Chand|year=1980|pages=3, 4}}</ref>{{Better source needed|date=May 2022}} == ਮੌਤ == ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਮੌਤ 1659 ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਭਾਜੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਸਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਧਰੌ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਭਾਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਜੀਜਾਬਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Advanced study in the history of modern India, 1707-1813|last=Mehta|first=J. L.|date=2005|publisher=New Dawn Press, Inc.|isbn=9781932705546|location=Slough|pages=45, 47}}</ref> ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * '''ਸਾਹਿਤ''' - ''ਸ਼ਿਵਪਤਨੀ ਸਾਈਬਾਈ'', ਡਾ. ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸ਼ਿਵਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਾਈਬਾਈ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ। <ref>{{Cite web |title=Shivpatni Saibai, Sadashiv Sivade |url=http://www.sahyadribooks.org/books/shivpatnisaibai.aspx?bid=323 |access-date=30 May 2013 |publisher=Sahyadribooks.org |archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421025844/http://www.sahyadribooks.org/books/shivpatnisaibai.aspx?bid=323 |url-status=dead }}</ref> * '''ਫਿਲਮ''' - ਬੇਬੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਮਾਦੇਵੀ ਨਾਡਗੋਂਡੇ, 1955 ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਹਾਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਫਿਲਮ''' - [[ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ|ਸਮਿਤਾ ਪਾਟਿਲ ਨੇ]] 1974 ਦੀ ਫਿਲਮ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵ ਛਤਰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਫਿਲਮ''' - ਈਸ਼ਾ ਕੇਸਕਰ ਨੇ ਦਿਗਪਾਲ ਦਿਗਪਾਲ ਲਾਂਜੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਿਵਰਾਜ 2022 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 2012 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ, ''ਵੀਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ'' ਵਿੱਚ, ਸਾਈਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪਲਕ ਜੈਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੋਨੀਆ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ''' - ਰੁਜੁਤਾ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੇ ਸਟਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਵੀ ਲੜੀ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਚਤਰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> * '''ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ''' - ਪੂਰਵਾ ਗੋਖਲੇ ਨੇ [[ਸੰਭਾਜੀ]] ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਵਰਾਜਯਰਕਸ਼ਕ ਸੰਭਾਜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] jjqale7npu11pv77al0hty8ilxyspnp 0 152111 837951 674862 2026-04-29T21:26:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837951 wikitext text/x-wiki '''ਸੇਂਟ ਵੈਲਨਟਾਈਨ''' ( {{Lang-it|San Valentino}} ; {{Lang-la|Valentinus}} ) ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦਾ ਰੋਮਨ ਸੰਤ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਯਾਦ ਪੱਛਮੀ [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈਅਤ]] ਵਿੱਚ 14 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿੱਚ 6 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਚ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਤੋਂ, ਉਸਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਕੋਰਟਲੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਟੇਰਨੀ, [[ਮਿਰਗੀ]] ਅਤੇ [[ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ|ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਕਾਂ]] ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰਤ ਵੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Palacios-Sánchez|first=Leonardo|last2=Díaz-Galindo|first2=Luisa María|last3=Botero-Meneses|first3=Juan Sebastián|year=2017|title=Saint Valentine: Patron of sex and epilepsy|journal=Repertorio de Medicina y Cirugía|volume=26|issue=4|pages=253–255|doi=10.1016/j.reper.2017.08.004|doi-access=free}}</ref> <ref>[https://www.heifer.org/blog/st-valentine-patron-saint-of-beekeepers.html heifer.org]</ref> ਸੇਂਟ ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਸੀ  ਜਾਂ ਬਿਸ਼ਪ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਮਜਲੂਮ ਇਸਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। <ref name="Cooper2013">{{Cite book|title=Dictionary of Christianity|url=https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2|last=Cooper|first=J. C.|date=2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781134265534|page=[https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2/page/278 278]|language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ [[ਮਾਰਟਾਇਰ|ਸ਼ਹੀਦ]] ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ 14 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਵਾਇਆ ਫਲੈਮੀਨੀਆ ਵਿਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ [[ਵੈਲਨਟਾਈਨ ਡੇ|ਸੰਤ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ (ਸੇਂਟ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਡੇ) ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Pearse |first=Roger |date=2020-02-21 |title=Did Pope Gelasius create St Valentine's Day as a replacement for the Lupercalia? |url=https://www.roger-pearse.com/weblog/2020/02/21/did-pope-gelasius-create-st-valentines-day-as-a-replacement-for-the-lupercalia/ |access-date=2022-02-12 |website=Roger Pearse |language=en-GB}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਰੋਮ]] ਦੇ ਸਾਨ ਵੈਲੇਨਟੀਨੋ ਦੇ ਚਰਚ ਅਤੇ ਕੈਟਾਕੌਂਬਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ "ਪੂਰੇ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੇਂਟ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਕੋਲਸ IV ਦੇ ਪੋਨਟੀਫਿਕੇਟ ਦੌਰਾਨ ਸਾਂਤਾ ਪ੍ਰਸੇਡੇ ਦੇ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਏ ਗਏ ਸਨ"। <ref name="Webb2001">{{Cite book|title=The churches and catacombs of early Christian Rome: a comprehensive guide|url=https://archive.org/details/churchescatacomb0000webb|last=Webb|first=Matilda|date=2001|publisher=Sussex Academic Press|isbn=9781902210575|page=[https://archive.org/details/churchescatacomb0000webb/page/254 254]|language=en|quote=It remained an important pilgrim site throughout the Middle Ages until the relics of St. Valentine were transferred to the church of Santa Prassede (Itinerary 3) during the pontificate of Nicholas IV (1288-92).}}</ref> ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਨਾਲ਼ ਸਿੰਗਾਰੀ ਉਸਦੀ ਖੋਪੜੀ, ਰੋਮ ਦੇ ਕੋਸਮੇਡਿਨ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਦੇ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵ੍ਹਾਈਟਫ੍ਰੀਅਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਕਾਰਮੇਲਾਈਟ ਚਰਚ, [[ਡਬਲਿਨ]], ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਂਟ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਡੇਅ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। <ref name="Hecker2010">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/7212675/Irish-priests-keep-a-candle-for-Saint-Valentine.html|title=Irish priests keep a candle for Saint Valentine|last=Hecker|first=Jurgen|date=February 11, 2010|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=February 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207011336/http://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/7212675/Irish-priests-keep-a-candle-for-Saint-Valentine.html|archive-date=February 7, 2018|language=en|quote=A book in the church is filled with countless wishes addressed to the patron saint of lovers, while a steady stream of locals and visitors alike pray here for help in their amorous quests. "God has someone in mind for me, and I obviously haven't met him yet. So I just hope that Saint Valentine will assist me, that I will find him," said one female visitor. Another added: "We just prayed to find the right one, and I believe I will be led to him when the time is right."}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sacredtravels2750000lest/page/|title=Sacred Travels|last=Meera|first=Lester|publisher=Adams Media|year=2011|isbn=978-1440525469|page=[https://archive.org/details/sacredtravels2750000lest/page/ When Father John Spratt, an Irish Carmelite returned to his parish in Dublin from preaching in a Jesuit church in Gesu, Italy, he brought the sacred relics of Saint Valentine, given to him by Pope Gregory XVI]|url-access=registration}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਤ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="Thurston">{{Cite web |title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: St. Valentine |url=https://www.newadvent.org/cathen/15254a.htm |website=newadvent.org}}</ref> ਕੈਨਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੈਕ ਬੀ ਓਰੁਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, '''ਰੋਮ ਦੇ ਸੇਂਟ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ''' ਅਤੇ\, '''ਟੇਰਨੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ''' , "ਦੋਨਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਚਰਚ ਅਤੇ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਸਨ"। <ref name="Chapman2013">{{Cite book|title=Patrons and Patron Saints in Early Modern English Literature|last=Chapman|first=Alison|date=2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=9781135132316|page=122|language=en}}</ref> tjklxcou28ejzu1bsolrklpz4wvrqgv 0 152165 838011 737939 2026-04-30T09:01:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838011 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਮਨਾ ਚੰਦਰਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਲਈ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ''ਚਾਂਦਨੀ'',<ref>{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |title=Women in Yash Chopra's films {{!}} Latest Movie Features - Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/4120 |access-date=2016-07-02 |website=www.bollywoodhungama.com}}</ref> ''1942: ਏ ਲਵ ਸਟੋਰੀ'' (ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਈ [[ਵਿਧੂ ਵਿਨੋਦ ਚੋਪੜਾ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ),<ref>{{Cite web |title=How 1942 A Love Story was made |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-part-of-the-cost-of-the-set-was-borne-by-jackie-shroff/20120404.htm#1 |access-date=2016-07-02}}</ref><ref>{{Cite web |title=Friends and neighbours |url=http://www.mid-day.com/articles/friends-and-neighbours/15737153 |access-date=2016-07-02}}</ref> ''ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ'' ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ''ਕਸ਼ਿਸ਼'' ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Rediff On The Net, Movies: Writer, director, likely star |url=http://www.rediff.com/movies/jun/02tanu.htm |access-date=2016-06-30 |website=www.rediff.com}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਕਾਮਨਾ ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ MKP ਕਾਲਜ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite web |title='रेडियो पर सुना आजादी का ऐलान तो झूम उठे थे हम'- Amarujala |url=http://www.amarujala.com/dehradun/interview-of-kamna-chandra |access-date=2016-06-30 |language=hi-IN}}</ref> ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਵੀਨ ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Kamna & Navin Chandra |url=http://www.shaaditimes.com/celebrities/wedding-stories/kamna-navin-040412 |access-date=2016-06-30 |website=shaaditimes |archive-date=2016-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814035019/http://www.shaaditimes.com/celebrities/wedding-stories/kamna-navin-040412 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਲੇਖਕ ਵਿਕਰਮ ਚੰਦਰਾ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ (ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਵਿਧੂ ਵਿਨੋਦ ਚੋਪੜਾ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ) ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਤਨੁਜਾ ਚੰਦਰਾ]] ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਅਨੁਪਮਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀ ਪੋਤੀ, ਜ਼ੂਨੀ ਚੋਪੜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tanuja Chandra's film is stuck |url=http://www.mid-day.com/articles/tanuja-chandras-film-is-stuck/87598 |access-date=2016-06-30 |archive-date=2019-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105122855/https://www.mid-day.com/articles/tanuja-chandras-film-is-stuck/87598 |url-status=dead }}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="text-align:center" !ਸਾਲ ! ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ ! ਲਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ |- | 1982 | ''ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਗ'' | ਕਹਾਣੀ |- | 1984 | ''ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)'' | ਸਕਰੀਨਪਲੇ |- | 1989 | ''ਚਾਂਦਨੀ'' | ਕਹਾਣੀ |- | 1992 | ''ਕਸ਼ਿਸ਼'' (ਟੀ.ਵੀ.) | ਕਹਾਣੀ |- | 1994 | ''1942: ਏ ਲਵ ਸਟੋਰੀ'' | ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ |- | 1998 | ''ਕਰੀਬ'' | ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ |- | 2017 | ''ਕਰਿਬ ਕਰਿਬ ਸਿੰਗਲੇ'' | ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ |- |} <ref>{{Cite web |last=Parkar |first=Hamida |date=16 December 2017 |title=Kamna Chandra: The writer who made Raj Kapoor give life to her story in Prem Rog |url=https://cinemaspotter.com/2017/12/16/kamna-chandra-the-writer-who-made-raj-kapoor-give-life-to-her-story-in-prem-rog/ |access-date=15 November 2018 |publisher=Cinemaspotter}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Keeping It Fresh - Box Office India : India’s premier film trade magazine |url=http://boxofficeindia.co.in/keeping-it-fresh-5/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222112007/http://boxofficeindia.co.in/keeping-it-fresh-5/ |archive-date=2017-12-22 |website=boxofficeindia.co.in}} </ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|0133781}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ql7jypp0ippeqwa9lfjf76xxhqwjcrl 0 152306 837935 743179 2026-04-29T20:57:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837935 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ''' ( Persian ; ਮਰ ਗਿਆ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 25 ਜੂਨ 1599) ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਪਰਵਿਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Imperial Identity in the Mughal Empire : Memory and Dynastic Politics in Early Modern South and Central Asia|last=Balabanlilar|first=Lisa|publisher=I.B. Tauris|year=2012|isbn=9781848857261|location=London|page=10}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ<ref>{{Cite book|title=The Life and Times of Noor Jahan|last=Shujauddin|first=Mohammad|last2=Shujauddin|first2=Razia|date=1967|publisher=The Caravan Book House|location=Lahore|page=71|language=en}}</ref> ਅਤੇ [[ਹੇਰਾਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। [[ਕਾਬੁਲ]] ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸਮਾਂ<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=124 125}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="Lal">{{Cite book|title=Jahangir|last=Lal|first=Muni|date=1983|publisher=Vikas|isbn=9780706922714|location=New Delhi|pages=27 28}}</ref> ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Purā-prakāśa: Recent Researches in Epigraphy, Numismatics, Manuscriptology, Persian Literature, Art, Architecture, Archaeology, History and Conservation: Dr. Z.A. Desai Commemoration Volume, Volume 1|last=Desai|first=Ziyaud-Din A.|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=2003|isbn=978-8-180-90007-5|pages=281}}</ref> ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ,<ref>{{Cite book|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|last=Lal|first=K.S.|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|isbn=9788185179032|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/27 27]}}</ref> ਉੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।<ref name="Lal">{{Cite book|title=Jahangir|last=Lal|first=Muni|date=1983|publisher=Vikas|isbn=9780706922714|location=New Delhi|pages=27 28}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLal1983">Lal, Muni (1983). </cite></ref> == ਵਿਆਹ == ਸਲੀਮ ਨੇ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=124 125}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFindly1993">Findly, Ellison Banks (1993). </cite></ref> ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ "ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾਗਨ") ਜਾਂ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਮਾਲਕਣ") ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=History of Jahangir|last=Prasad|first=Beni|publisher=Indian Press, Limited|year=1940|edition=3|page=26}}</ref> ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1589 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=124 125}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFindly1993">Findly, Ellison Banks (1993). </cite></ref> 1596 ਵਿੱਚ ਸਲੀਮ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਲੀਮ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="henry">{{Cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcutta|year=1907|pages=1058–9 n. 3}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਸਥਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb,_November_2008.jpg|thumb| ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੀ ਕਬਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_sarcophagus,_November_2008.jpg|thumb| ਸਫੈਦ [[ਮਾਰਬਲ|ਸੰਗਮਰਮਰ]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ .]] ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 25 ਜੂਨ 1599 [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਮੌਜੂਦਾ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 1599 ਈਸਵੀ ਜਾਂ 1615 ਸੀਈ<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸਿੰਗ ਕੁੜੀ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਰਖੇਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕੰਧ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ "ਜਹਾਂਗੀਰ" ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਕੰਧ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. </cite></ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਚਗਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਸੀ।<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. </cite></ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Anarkali's Tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}</ref> ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸੀਨੋਟਾਫ ਵਿੱਚ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ]] ਨਾਲ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/dli.csl.5935|last=Eastwick|first=Edward Backhouse|date=1883|publisher=John Murray, Albemarle Street|location=London}}</ref> ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੀਨੋਟਾਫ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਆਹ! ਕੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ।"<ref name="Anarkali's Tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html "Anarkali's Tomb"]. </cite></ref> == ਮੁੱਦੇ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ : * ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ (10 ਨਵੰਬਰ 1589, ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ - 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ, ਬਾਗ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ) * ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591)।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Vol. III|last=Fazl|first=Abul|pages=883|quote=On this day also Sultan Parviz had a sister born.}}</ref> * ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1594)।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Vol. III|last=Fazl|first=Abul|quote=On the 21st, after the passing of 8 hours and 28 minutes, a sister to Sulān Parvīz was born. It is the rule that H.M. promptly gives names to the children and grandchildren. Though the inner servants expressed a wish that he would do this, he did not accept the proposition. Suddenly that newly-born one descended into non-existence, and H.M.'s knowledge of hidden things was anew displayed!}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] mwat7876vwbnr7fbm68fzve31l9r0iz 0 153443 837943 674918 2026-04-29T21:16:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837943 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|consort=yes|name=ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ|image=|caption=|title=[[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ|reign=|spouse={{Unbulleted list|{{marriage|ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ|1550|1560|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} |{{marriage|ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ-ਉਦ-ਦੀਨ ਹੁਸੈਨ|1560|1581|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} }}|issue=|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]]|father=[[ਹੁਮਾਯੂੰ]]|mother=ਗੁਨਵਰ ਬੀਬੀ|birth_date=ਸਤੰਬਰ 1540|birth_place=[[ਦਿੱਲੀ]]|death_date=1596|death_place=|place of burial=|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|full name=}} '''ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ''' ({{lang-fa|بخشی بانو بیگم}}; ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1540—ਮੌਤ 1596) ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਗੁਨਵਰ ਬੀਬੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Akbar|last=Lal|first=Muni|publisher=Vikas|year=1980|isbn=9780706910766|page=7}}</ref> ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1540 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਗੁੰਵਰ ਸੀ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ 'ਹੁਮਾਯੂਨਾਮਾ' ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਨਵਰ ਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, 'ਪੁੱਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਵੇਗਾ'।<ref>{{cite book|title=The History of Humayun (Humayun-Nama)|author=Begum, Gulbadan|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|pages=146|author-link=Gulbadan Begum}}</ref> 1543 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਕਬਰ (ਜਨਮ 1542 ਵਿੱਚ) ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Agra Historical & Descriptive with an Account of Akbar and his Court and of the Modern City of Agra|url=https://archive.org/details/agrahistoricalde00syad|last=Latif|first=Syad Muhammad|publisher=Asian Educational Services|year=2003|isbn=9788120617094|page=[https://archive.org/details/agrahistoricalde00syad/page/204 205]}}</ref> 1545 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਕੰਧਾਰ]] ਤੋਂ [[ਕਾਬੁਲ]] ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Emperor Akbar: A Contribution Towards the History of India in the 16th Century, Volume 1|author1=Friedrich August Graf von Noer|author2=Friedrich Christian Charles August (Prince of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg)|publisher=Thacker, Spink & Company|year=1890|pages=58}}</ref> == ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ == 1550 ਵਿੱਚ, ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਦਕਸ਼ਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume I|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcutta|year=1907|pages=572}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰਮ ਬੇਗਮ, ਸੁਲਤਾਨ ਵੈਸ ਕੁਲਬੀ ਕਿਬਚਾਕ ਮੁਗਲ ਦੀ ਧੀ। ਸੁਲੇਮਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰਖੀ [[ਸ਼ਾਹ ਬੇਗਮ]] ਸੀ, ਨੇ [[ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ]] ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The History of Humayun (Humayun-Nama)|author=Begum, Gulbadan|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|pages=242|author-link=Gulbadan Begum}}</ref> ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ, 1560 ਵਿੱਚ 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਵੀਹ ਸਾਲ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=People, Taxation, and Trade in Mughal India|url=https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos|last=Moosvi|first=Shiree|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-195-69315-7|pages=[https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos/page/113 113]}}</ref> == ਸ਼ਰੀਫ-ਉਦ-ਦੀਨ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ == ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ-ਉਦ-ਦੀਨ ਹੁਸੈਨ ਅਹਰਾਰੀ, ਮੇਵਾਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਆਮੇਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume II|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcuta|year=1907|pages=197}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖਵਾਜਾ ਮੋਇਨ ਅਲਾਉਦ-ਦੀਨ, ਖਵਾਲ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੀਚਕ ਬੇਗਮ ਸੀ, ਜੋ ਮੀਰ ਅਲਾ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਤਰਮੀਜ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਖਰ ਜਹਾਂ ਬੇਗਮ, ਸੁਲਤਾਨ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Maāthir-ul-umarā: Being biographies of the Muḥammadan and Hindu officers of the Timurid sovereigns of India from 1500 to about 1780 A.D.|last1=Awangābādī|first1=Shāhnavāz Khān|last2=Prasad|first2=Baini|last3=Shāhnavāz|first3='Abd al-Hayy ibn|publisher=Janaki Prakashan|year=1979|pages=804, 809}}</ref> ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Sanskrit and Indological Studies: Dr. V. Raghavan Felicitation Volume|last=Raghavan|first=Venkatarama|publisher=Motilal Banarsidass|year=1975|pages=125}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} 0ss0ao7gsaatvguzw480k1znm58d57f 0 153580 837982 816432 2026-04-30T02:20:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837982 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਟੀਵੀ|location=ਭਾਰਤ|language=ਹਿੰਦੀ}} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''''ਆਸ਼ਰਮ''''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Hermitage) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧਕ ਡਰਾਮਾ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਐਮਐਕਸ ਪਲੇਅਰ ਮੂਲ ਲਈ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=MX Player drops the trailer of 'Aashram' |url=https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/mx-player-drops-the-trailer-of-aashram |website=National Herald}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=18 August 2020 |title=Bobby Deol's Aashram, The Gone Game, Malayalam flick Veyil: Trailers released this week - Entertainment News, Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/bobby-deols-aashram-the-gone-game-malayalam-flick-veyil-trailers-released-this-week-8723201.html |website=Firstpost}}</ref> ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਦਿਤੀ ਪੋਹਣਕਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ, ਚੰਦਨ ਰਾਏ ਸਾਨਿਆਲ, [[ਅਨੁਪ੍ਰੀਯਾ ਗੋਏਨਕਾ|ਤੁਸ਼ਾਰ]] ਪਾਂਡੇ, ਅਨੁਪ੍ਰਿਆ ਗੋਇਨਕਾ, ਅਧਿਆਣ ਸੁਮਨ, ਵਿਕਰਮ ਕੋਚਰ, ਤ੍ਰਿਧਾ ਚੌਧਰੀ, ਰਾਜੀਵ ਸਿਧਾਰਥ, ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਾਫ, [[ਅਨੁਰਿਤਾ ਝਾਅ]], ਸੇਹ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਖਾਨ, ਪਰਿਨਿਤਾ ਖਾਨ ਹਨ। ਕਨੂਪ੍ਰਿਆ ਗੁਪਤਾ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਸੂਦ, ਨਵਦੀਪ ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਅਯਾਨ ਆਦਿਤਿਆ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=17 August 2020 |title='Aashram' trailer unveiled: Bobby Deol-Prakash Jha shed light on politics in spiritual world |url=https://www.dnaindia.com/television/report-aashram-trailer-unveiled-bobby-deol-prakash-jha-shed-light-on-politics-in-spiritual-world-2838119 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Desk |first=India com Entertainment |date=17 August 2020 |title=Aashram Trailer: Bobby Deol Steps Into The Digital World as Spiritual Leader in Prakash Jha's New Series |url=https://www.india.com/entertainment/aashram-trailer-bobby-deol-steps-into-the-digital-world-as-spiritual-leader-in-prakash-jhas-new-series-4114178/ |website=India News, Breaking News, Entertainment News &#124; India.com}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਧਵੀ ਭੱਟ, ਅਵਿਨਾਸ਼ ਕੁਮਾਰ, ਸੰਜੇ ਮਾਸੂਮ, ਤੇਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਰਾਵਤ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਰੁੂਹਿਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=17 August 2020 |title=Aashram Trailer: Bobby Deol blends into a new character in a show that questions its morality |url=https://www.mid-day.com/articles/aashram-trailer-bobby-deol-blends-into-a-new-character-in-a-show-that-questions-its-morality/22939252 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਜ਼ਨ 28 ਅਗਸਤ 2020 ਤੋਂ OTT ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਮਐਕਸ ਪਲੇਅਰ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=17 August 2020 |title=Watch &#124; Bobby Deol's 'Aashram' trailer out now |url=https://www.thestatesman.com/entertainment/bollywood/watch-bobby-deols-aashram-trailer-now-1502917679.html}}</ref> ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੀਜ਼ਨ ਐਮਐਕਸ ਪਲੇਅਰ 'ਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 2020 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=11 November 2020 |title=Bobby Deol-starrer Aashram season 2 to premiere on 11th November 2020 |url=https://thedailyvoice.in/bobby-deol-starrer-aashram-season-2-to-premiere-on-11th-november-2020/ |publisher=The Daily Voice (India)}}</ref> ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ। ਲੜੀ ਨੂੰ 2023 ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Tom Llewellyn |date=3 June 2022 |title=AASHRAM SEASON 4 CONFIRMED BY BOBBY DEOL, RELEASE SET FOR 2023 |url=https://www.hitc.com/en-gb/2022/06/03/aashram-season-4-confirmed-by-bobby-deol-release-set-for-2023/ |publisher=HITC |access-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223104340/https://www.hitc.com/en-gb/2022/06/03/aashram-season-4-confirmed-by-bobby-deol-release-set-for-2023/ |url-status=dead }}</ref> == ਸੰਖੇਪ == ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ, ਬਾਬਾ ਨਿਰਾਲਾ ( [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੱਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ) ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਆਖਦਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਂਹ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪ ਤਤਪਰ ਹਨ। ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ( ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਾਫ ) ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ( ਅਨਿਲ ਰਸਤੋਗੀ ) ਆਗਾਮੀ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਨਿਰਾਲਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੌਪ ਗਾਇਕ, ਟਿੰਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਘ ( ਅਧਿਆਣ ਸੁਮਨ ) ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਨਿਰਾਲਾ ਨਾਲ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਏ.ਐਸ.ਆਈ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ( ਦਰਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ) ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਖਿਵੇਂਦਰ ਰਾਠੀ ਉਰਫ ਅੱਕੀ ( ਰਾਜੀਵ ਸਿਧਾਰਥ ) ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਸਾਧੂ ਸ਼ਰਮਾ (ਵਿਕਰਮ ਕੋਚਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਅਦਾਕਾਰ == == ਸੀਰੀਜ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪਿਤ ਵਿਚਾਰ == {{Series overview|caption=|allreleased=|color1=#005F6C|link1=Aashram#Season 1 (2020)|episodes1=9|start1={{Start date|2020|8|28}}|end1=start|color2=#8C224A|link2=Aashram#Season 2 (2020)|episodes2=9|start2={{Start date|2020|11|11}}|end2=start|color3=#979797|link3=Aashram#Season 3 (2020)|episodes3=10|start3={{Start date|2022|6|3}}|end3=start}} === ਐਪੀਸੋਡ === === ਸੀਜ਼ਨ 1 (2020) === {{Episode table}} === ਸੀਜ਼ਨ 2 (2020) === {{Episode table}} === ਤਰੱਕੀ === ਇਸ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਟ੍ਰੇਲਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 16 ਅਗਸਤ, <ref>{{Cite web |date=2020-08-17 |title=The trailer of Prakash Jha's upcoming webseries Aashram was released today - The Thinkera |url=https://www.thethinkera.com/entertainment/the-trailer-of-prakash-jhas-upcoming-webseries-ashram-was-released-today/ |access-date=2021-03-09 |language=en-US |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413042738/https://www.thethinkera.com/entertainment/the-trailer-of-prakash-jhas-upcoming-webseries-ashram-was-released-today/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 2020 ਨੂੰ [[ਯੂਟਿਊਬ]] 'ਤੇ ਐਮਐਕਸ ਪਲੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=17 August 2020 |title=Aashram trailer Bobby Deol plays a spiritual leader who veers between 'aastha' and 'apraadh' in Prakash Jha's new series |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/aashram-trailer-bobby-deol-plays-a-spiritual-leader-who-veers-between-aastha-and-apraadh-in-prakash-jha-s-new-series/story-Z6Z3URgldJLFBb53FHSpSO.html |website=Hindustan Times}}</ref> === ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ === ਸੀਜ਼ਨ 1 ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ 2 ਨੂੰ OTT ਪਲੇਟਫਾਰਮ MX ਪਲੇਅਰ ' ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 28 ਅਗਸਤ, 2020 ਅਤੇ 11 ਨਵੰਬਰ, 2020 ਤੋਂ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=The trailer of Prakash Jha's Aashram starring Bobby Deol looks promising |url=https://www.indulgexpress.com/entertainment/cinema/2020/aug/17/the-trailer-of-prakash-jhas-aashram-starring-bobby-deol-looks-promising-27454.html |website=www.indulgexpress.com}}</ref> ਇਸ ਲੜੀ ਨੇ 11 ਅਕਤੂਬਰ, 2021 ਨੂੰ ਦ ਕਿਊ ਰਾਹੀਂ ਟੀਵੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। <references responsive="1"></references> == ਹਵਾਲੇ == po3gflsotfhp4y3jsyk0g043v5xso0b 0 153634 837987 716856 2026-04-30T03:17:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837987 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਇਹਾਨਾ ਢਿੱਲੋਂ | image = Akanksha Puri grace the success bash of the film Sonu Ke Titu Ki Sweety (07) (cropped).jpg | image_size = 200px | caption = ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੋਨੂੰ ਕੇ ਟੀਟੂ ਕੀ ਸਵੀਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇਹਾਨਾ | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਫਰੀਦਕੋਟ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ | years_active = 2009 - ਮੌਜੂਦ | notable_works = | height = | relatives = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਇਹਾਨਾ ਢਿੱਲੋਂ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ihana Dhillon''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/people-seek-more-content-these-days-says-actress-ihana-dhillon/articleshow/60494845.cms|title=People seek more content these days, says actress Ihana Dhillon|last=Fernandes|first=Sandra Marina|date=14 September 2017|work=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/hate-story-4-actor-ihana-dhillon-we-are-not-trying-to-sell-sex-but-nobody-will-believe/story-EOljAIGXf6ZO8DJ76lqVdN.html|title=Hate Story 4 actor Ihana Dhillon: We are not trying to sell sex but nobody will believe|last=Kukreja|first=Monika Rawal|date=9 September 2017|work=Hindustan Times}}</ref> ਇਹਾਨਾ ਨੇ ਫਿਲਮ ''ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 4'' ਨਾਲ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/punjabi-actress-ihana-dhillon-joins-hate-story-4/articleshow/60245527.cms|title=Punjabi actress Ihana Dhillon joins 'Hate Story 4'|date=27 August 2017|work=The Times of India}}</ref><ref name="Ihana-debut">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/hate-story-4-shoot-begins-in-london-ihana-dhillon-to-debut-in-bollywood/story-aX39yxTTqfut6kJ3tValNM.html|title=Hate Story 4 shoot begins in London, Ihana Dhillon to debut in Bollywood|date=21 September 2017|work=Hindustan Times}}</ref> ਉਸਦੀ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ''ਡੈਡੀ ਕੂਲ ਮੁੰਡੇ ਫੂਲ'' (2013), ਟਾਈਗਰ (2016) ਅਤੇ ''[[ਹਰੀਸ਼ ਵਰਮਾ|ਠੱਗ ਲਾਈਫ]]'' (2017) ਵਰਗੀਆਂ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/Ihana-Dhillons-Tiger-trailer-to-be-released-on-3rd-August-2016-/articleshow/53522004.cms|title=Trailer of Ihana Dhillon's 'Tiger' to be released today|date=3 August 2017|work=The Times of India}}</ref> ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਅਰਜੁਨ ਰਾਮਪਾਲ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਇਹਾਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਫਿਲਮ ''ਨਾਸਤਿਕ'' ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Arjun Rampal And Ihana Dhillon On Sets Of Nastik In Ranchi |url=https://www.mid-day.com/articles/arjun-rampal-and-ihana-dhillon-on-sets-of-nastik-in-ranchi/18825188 |website=[[Mid-Day]] |access-date=2023-02-23 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226091650/https://www.mid-day.com/articles/arjun-rampal-and-ihana-dhillon-on-sets-of-nastik-in-ranchi/18825188 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ihana Dhillon to sizzle alongside Arjun Rampal in new item song |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ihana-dhillon-to-sizzle-alongside-arjun-rampal-in-new-item-song/articleshow/62076615.cms |website=[[Times Of India]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਈ 2021 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਰਾਧੇ'' ਵਿੱਚ [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ|ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਦੀ]] ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 2020 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 6ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" |+ !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਭਾਸ਼ਾ |- | 2013 | ''ਡੈਡੀ ਕੂਲ ਮੁੰਡੇ ਮੂਰਖ'' | ਮਿੰਕੀ | ਪੰਜਾਬੀ |- | 2016 | ''ਟਾਈਗਰ'' | ਏਕੁਮ | ਪੰਜਾਬੀ |- | 2017 | ''ਠਗ ਜੀਵਨ'' | ਰੁਚੀ | ਪੰਜਾਬੀ |- | 2018 | ''ਹੇਟ ਸਟੋਰੀ 4'' | ਰਿਸ਼ਮਾ | ਹਿੰਦੀ |- | 2019 | ''ਬਲੈਕੀਆ'' | ਸ਼ੀਤਲ | ਪੰਜਾਬੀ |- | rowspan="2" | 2021 | ''ਰਾਧੇ'' | ਨਸਰੀਨ | ਹਿੰਦੀ |- | ''ਭੁਜ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਣ'' | ਨਿਮਰਤ ਕੌਰ | ਹਿੰਦੀ |- | 2022 | ''ਭੂਤ ਅੰਕਲ: ਯੂ ਆਰ ਗ੍ਰੇਟ'' | ਭੂਤ | ਪੰਜਾਬੀ |- | rowspan="4" | 2023 | ''ਗੋਲਗੱਪੇ'' | | ਪੰਜਾਬੀ |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਨਾਸਤਿਕ'' | ਟੀ.ਬੀ.ਏ | ਹਿੰਦੀ |- | style="background:#FFFFCC;" | ''ਜੀ ਕਰਦਾ'' | ਟੀ.ਬੀ.ਏ | ਪੰਜਾਬੀ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] egs7y43m8kt5h53elztiymngkshqfwb 0 153641 837986 773555 2026-04-30T03:14:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837986 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਇਸ਼ਿਤਾ ਗਾਂਗੁਲੀ | image = | caption = | birth_date = | birth_place = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ | alma_mater = | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2011–ਮੌਜੂਦ | known_for = | notable_works = | spouse = }} [[Category:Articles with hCards]] [[Category:No local image but image on Wikidata]] '''ਇਸ਼ਿਤਾ ਗਾਂਗੁਲੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Ishita Ganguly''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਗਾਂਗੁਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਿਨਹਾ ਰਾਏ'' ਸੀ, ਜੋ ਸਨੰਦਾ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਡੇਲੀ ਸੋਪ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ 2014 ਦੇ ਡਰਾਮੇ ''ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਸਟਰਜ਼'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਵਿਜੇਂਦਰਾ ਕੁਮੇਰੀਆ|ਵਿਜੇੇਂਦਰ ਕੁਮੇਰੀਆ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਕਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livehindustan.com/hindustan-city/story-shopping-in-delhi-is-very-appealing-say-ishita-ganguly-2998039.html|title=दिल्ली की शॉपिंग बहुत लुभाती है: इशिता गांगुली|date=2 February 2020|work=Hindustan|access-date=27 February 2020|language=hindi|archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227172039/https://www.livehindustan.com/hindustan-city/story-shopping-in-delhi-is-very-appealing-say-ishita-ganguly-2998039.html|url-status=dead}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ ''ਤੂ ਮੇਰਾ ਹੀਰੋ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ &amp;amp;ਟੀਵੀ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਲੜੀ ''ਡਰ ਸਬਕੋ ਲਗਤਾ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਗਾਂਗੁਲੀ ਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀਵੀ ਦੇ ''ਇਸ਼ਕ ਕਾ ਰੰਗ ਸਫੇਦ'' ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਾਲ ਰਹੇਜਾ ਅਤੇ ਨਵਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਸ਼ੋਅ ''ਯੇ ਹੈ ਆਸ਼ਿਕੀ'' ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਨੀ ਨਹਿਰਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ''[[ਬਾਜੀਰਾਓ I|ਪੇਸ਼ਵਾ ਬਾਜੀਰਾਓ]]'' ਵਿੱਚ [[ਕਾਸ਼ੀਬਾਈ]] ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ''ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵੱਲਭ - ਇਤਿਹਾਸ ਭੀ, ਰਹਸਿਆ ਭੀ'' ਵਿੱਚ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਮਰੂਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref name="Ishita">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ishita-ganguly-takes-up-horse-riding-for-peshwa-bajirao-role/articleshow/59238475.cms|title=Ishita Ganguly takes up Horse riding for Peshwa Bajirao role|date=20 June 2017|work=The Times of India|access-date=3 October 2020|language=en}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ''ਲਾਲ ਇਸ਼ਕ'' ਵਿੱਚ ਨਿਤਿਆ ਅਤੇ ''ਕੌਨ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਲੇਖਾ/ਰਈਸਾ ਰਸਤੋਗੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ''ਵਿਕਰਮ ਬੇਤਾਲ ਕੀ ਰਹਸਯ ਗਾਥਾ'', ''ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ'' ਅਤੇ ''ਜਗ ਜਨਨੀ ਮਾਂ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ - ਕਹਾਣੀ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਕੀ'' ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ''ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' ਵਿੱਚ [[ਦਰੌਪਦੀ|ਦ੍ਰੋਪਦੀ]] ਅਤੇ ''ਵਿਘਨਹਾਰਤਾ ਗਣੇਸ਼'' ਵਿੱਚ [[ਮਨਸਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Ishita Ganguly">{{Cite web |date=28 December 2017 |title=Ishita Ganguly Feels Great To Join 'Prithvi Vallabh' |url=https://www.mid-day.com/articles/ishita-ganguly-feels-great-to-join-prithvi-vallabh/18866160 |access-date=28 December 2017 |website=mid-day.com |archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029170442/https://www.mid-day.com/articles/ishita-ganguly-feels-great-to-join-prithvi-vallabh/18866160 |url-status=dead }}</ref> == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == * 2017 ''ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਬਿੰਦੂ'' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਆਯੂਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ|ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੀਨਿਤੀ ਚੋਪੜਾ|ਪਰਿਣੀਤੀ ਚੋਪੜਾ]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। * ਨਯਨ ਪਚੋਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ, ਮੀਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 2019 ''ਬਚਾਓ'' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] oddntt3390oouho79ggo69ytb0slicz 0 153731 837944 665944 2026-04-29T21:19:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837944 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:186_hampshire.jpg|right|thumb| ਜਨਵਰੀ 2022 ਵਿੱਚ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ 186 ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਸਟ੍ਰੀਟ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ 1976 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ।]] '''ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼ ਬੁੱਕ ਸਟੋਰ''' ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਇਹ 1974 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਇਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼, ਏ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਬੁੱਕ ਸਟੋਰ, ਸੋਮਰਵਿਲ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1974 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਨਿਊ ਵਰਡਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ-ਬੁੱਕਸਟੋਰ/ਵੂਮੈਨ-ਇਨ-ਪ੍ਰਿੰਟ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਰੀਟਾ ਅਰਡਿਟੀ,<ref name="FeministsWhoChangedAmerica">{{Cite book|url=https://archive.org/details/feministswhochan00love|title=Feminists Who Changed America 1963-1975|last=Love|first=Barbara|publisher=University of Illinois Press|year=2006|isbn=978-0-252-03189-2|url-access=registration}}</ref> ਗਿਲਡਾ ਬਰਕਮੈਨ,<ref name="BooksellingForDummies">{{Cite book|title=Bookselling for Dummies|url=https://archive.org/details/bwb_W7-CRF-921|last=Drenth|first=Tere Stouffer|publisher=Wiley Publishing, Inc.|year=2003|isbn=0-7645-4051-3|page=[https://archive.org/details/bwb_W7-CRF-921/page/28 29]}}</ref> ਮੈਰੀ ਲੋਰੀ, ਅਤੇ ਜੀਨ ਮੈਕਰੇ ਆਪਸੀ ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਰੀਟਾ ਅਰਡਿਟੀ ਇੱਕ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਗਿਲਡਾ ਬਰਕਮੈਨ ਇੱਕ ਹਾਰਵਰਡ ਸਕੁਏਅਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਰੀ ਲੋਰੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੀਨ ਮੈਕਰੇ ਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਡਿਵਿਨਿਟੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="NewWordsCollectiveWorks">{{Cite journal|last=Rosen|first=Judith|date=April 21, 1989|title=New Words: The Collective Works|url=https://archive.org/details/sim_publishers-weekly_1989-04-21_235_16/page/56|journal=Publishers Weekly|volume=235|issue=16|pages=56–59}}</ref> ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, $15,000 ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬਣਾਈ।<ref name="BooksellingForDummies" /> ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 419 ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਸੋਮਰਵਿਲ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਜਨਵਰੀ 1976 ਵਿੱਚ, ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼ 186 ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਸੇਂਟ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ( ਇਨਮੈਨ ਸਕੁਏਅਰ ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਰਮ ਸਥਾਨ ਸੀ।<ref name="OffTheMall">{{Cite news|title=Off the Mall: Neighborly Rambles and Rummages|last=,Boston Phoenix,, section two, 4.|first=Anita|date=13 September 1983|work=Boston Phoenix|page=Section two, 4.}}</ref> ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਡਾਰਡ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਨ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਫੋਕਸ—ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਲਾਹ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਫੈਡਰਲ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਯੂਨੀਅਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੋ ਬਲਾਕਾਂ ਅੱਗੇ ਵਿਮੈਨਜ਼ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ ( ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ) ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਪਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਬਰੈੱਡ ਐਂਡ ਗੁਲਾਬ ਸੀ। ਦੂਸਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਿਪਸੀ ਵੈਗਨ, ਇੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਕਰਾਫਟ ਸਟੋਰ ਸੀ। ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਮਹਿਲਾ ਕੇਂਦਰ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਨਿਊ ਵਰਡਜ਼ ਸਮੂਹਿਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਜ ਕਪਲਨ, ਕੇਟ ਰੁਸ਼ਿਨ, ਲੌਰਾ ਜ਼ਿਮਰਮੈਨ, ਡੌਰਿਸ ਰੀਸਿਗ ਅਤੇ ਜੋਨੀ ਸੀਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="OffTheMall" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਨਾਰੀਵਾਦ]] * [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ]] * [[ਲੈਸਬੀਅਨ ਸਾਹਿਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|33em}} bor0z4gi8dyq445shzdgwt2wyf7002d 0 153797 838028 797058 2026-04-30T09:22:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838028 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਕਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ <br> '''ڪلا پرڪاش''' | image = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=yes|1934|01|02}} | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2018|08|05|1934|01|02}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਲੇਖਕ | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = | education = | alma_mater = ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ | period = | genre = | subject = ਗਲਪ, ਕਵਿਤਾ | movement = | notable_works = | spouse = | partner = | children = | relatives = | awards = ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (2011) | signature = | website = | portaldisp = }} '''ਕਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kala Prakash;''' 2 ਜਨਵਰੀ 1934 - 5 ਅਗਸਤ 2018) [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 15 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਤੋਂ 1994 ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == ਕਾਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਜਨਵਰੀ 1934 ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ) ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Morai|first=Rakhial|date=2018|title=سنڌي ادب جي ڪلا جو سج الهي ويو|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book151/Book_page18.html|journal=Mehran|publisher=[[Sindhi Adabi Board]], [[Jamshoro]]|volume=3&4|pages=18|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224170114/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book151/Book_page18.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਸਿਰਫ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਤਨ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਹਰੀਦੇਵੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਵੰਡ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬੇਘਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕੌੜੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="dawn">{{Cite web |last=Aziz |first=Shaikh |date=2018-08-06 |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |url=https://www.dawn.com/news/1425188 |access-date=2020-05-09 |website=[[Dawn.com]] |language=en}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਕੇਜੇ ਖਲਨਾਨੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ 1977 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]] ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ''ਦੋਹੀ ਬੇਦੋਹੀ'' (ڏوهي بيڏوهي) 1953 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''<nowiki/>'ਨੈਣ ਦੁਨੀਆ''' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। 1957 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ''ਹਿਕ ਦਿਲ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਮਾਨ'' ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Pen is Mightier |url=http://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_01_05a.html |access-date=2020-05-09 |website=Sindhishaan}}</ref> 1954 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਮੋਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Late Shrimati Kala Prakash |url=https://www.sindhisangat.com/kala.php |access-date=2020-05-09 |website=Sindhi Sangat |archive-date=2022-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518163838/https://www.sindhisangat.com/kala.php |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਦੁਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੁਬਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 2002 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਦੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਨੈਣ ਦੁਨੀਆ'', ''ਸਿਪੂਨ'', ''ਰਚਨਾ'' ਅਤੇ ''ਹਿੰਦਵਾਸੀ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਭਟਾਈ|ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਭੱਟਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ|ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ]] ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ [[ਸ਼ਾਹ ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ਼ ਭਟਾਈ|ਸ਼ਾਹ ਲਤੀਫ਼ ਨੂੰ]] ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Shrimati Kala Prakash |url=http://ajuttam.com/kala.php |access-date=2020-05-09 |website=ajuttam.com}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == <small>ਸਰੋਤ:</small><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&q=kala+prakash&pg=PA547|title=Who's Who of Indian Writers|last=Dutt|first=K.C.|publisher=[[Sahitya Akademi]]|year=1999|isbn=9788126008735|location=[[New Delhi]]|pages=547}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 October 2011 |title=Meet the Author Kala Prakash |url=http://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |access-date=9 May 2020 |website=[[Sahitya Akademi]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-01-21 |title=कला प्रकाश |url=https://marathivishwakosh.org/28345/ |access-date=2020-05-09 |website=[[Marathi Vishwakosh]] |language=mr-IN |archive-date=2020-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127161230/https://marathivishwakosh.org/28345/ |url-status=dead }}</ref> * ਅਖਿਲ ਭਾਰਤ, ਸਿੰਧੀ ਬੋਲੀ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਅਵਾਰਡ, 1965 * ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ, 1992 * ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, 1994 * ਈਸ਼ਵਰੀ ਜੀਵਤਰਾਮ ਬਕਸ਼ਾਨੀ ਅਵਾਰਡ, 2001 * ਪ੍ਰਿਆ ਦਰਸ਼ਨੀ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ, 2010 * ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਥਾਰਟੀ ਅਵਾਰਡ, 2011 == ਮੌਤ == 5 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=هند ۽ سنڌ جي ناليواري ليکڪا ڪلا پرڪاش هميشه لاءِ موڪلائي وئي |url=https://www.dailyhilal.com.pk/archives/1647 |access-date=2020-05-09 |website=[[Daily Hilal Pakistan|Daily Hilal-e-Pakistan]] |language=sd |archive-date=2021-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227061238/http://www.dailyhilal.com.pk/archives/1647 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] dgikie2j62hbyb9dvuil3k56i6jdtrf 0 153946 837980 720963 2026-04-30T02:06:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837980 wikitext text/x-wiki '''ਆਲੀਆ ਬਖਸ਼ਲ''' ( [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] : عالیہ بخشل, ਜਨਮ: 3 ਜੂਨ, 1978 -) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]], ਸਿਆਸੀ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੈ। ਉਹ ਵੂਮੈਨ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1549279|title=Concerns raised over healthcare workers contracting infection|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=15 April 2020|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਦੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਅਵਾਮੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ, [[ਸਿੰਧ]] ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਸਕੱਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1201206/way-forward-fanoos-gujjar-takes-awp-mantle|title=Way forward: Fanoos Gujjar takes up AWP mantle|date=17 October 2016|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਬਖ਼ਸ਼ਾਲ ਇੱਕ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]]<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1644689/1-short-course-held-irtiqa-institute-mark-200-years-karl-marx|title=Short course held at Irtiqa Institute to mark 200 years of Karl Marx|date=25 February 2018|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ<ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|title=Rally against police for double murder case|date=26 September 2016|work=Daily Times|access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121256/https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/10/30/wdf-demands-to-repeal-ban-on-media-coverage-of-kps-girls-schools/|title=WDF demands to repeal ban on media coverage of KP’s girls’ schools {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://jang.com.pk/news/696429-sindh|title=طالبات کو ہراساں کرنے کے خلاف سندھ شاگرد اتحاد کامظاہرہ|work=jang.com.pk}}</ref> ਖੈਰਪੁਰ ਮੀਰ, ਸਿੰਧ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਸਿੰਧ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਸਿੰਧ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। '''ਅਵਾਮੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ''' ਬਖਸ਼ਾਲ ਅਵਾਮੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ (AWP) ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ AWP ਸਿੰਧ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|title="Aurat Jagi": The Left Way|date=13 March 2015|work=The Friday Times|access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323192831/https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|url-status=dead}}</ref> == ਨਾਰੀਵਾਦ == '''ਵੂਮੈਨ ਐਕਸ਼ਨ ਫੋਰਮ''' ਬਖਸ਼ਾਲ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1212429|title=WAF launches ‘Stop killing women’ campaign|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=12 October 2015|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਵਾਮੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਨਾਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਮਹਾਜ਼ ( ਮਹਿਲਾ ਜਮਹੂਰੀ ਮੋਰਚਾ)<ref>{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/03/08/wdf-launched-to-give-womens-movement-a-new-impetus/|title=WDF inaugurated to give women’s movement a new impetus {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/212473/womens-democratic-front-launched-to-build-a-vibrant-socialist-and-a-feminist-movement/|title=Women's Democratic Front launched to build a vibrant, socialist and a feminist movement|date=9 March 2018|work=Daily Times}}</ref> ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹਰ ਸਾਲ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਮਨਾਉਣ ਲਈ 2018 ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਾਰਚ (ਮਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਾਰਚ)<ref>{{Cite news|url=https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|title=World marks Women’s Day hot on heels of rights demands – The High Asia Herald|access-date=2023-02-25|archive-date=2023-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|url-status=dead}}</ref> ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। '''ਮਹਿਲਾ ਜਮਹੂਰੀ ਫਰੰਟ''' ਬਖਸ਼ਾਲ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/290051-reflection-of-increasing-awareness-acceptance-of-women-s-rights|title=Reflection of increasing awareness, acceptance of women’s rights|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> ਵੂਮੈਨ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ<ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|title=Justice demanded for girls killed in name of ‘honour’ in Waziristan|date=18 May 2020|work=Daily Times|access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1553811|title=‘Neoliberal economic system has failed, structural changes are only way forward’|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=2 May 2020|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਡਬਲਯੂ.ਡੀ.ਐੱਫ. ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/588930-wdf-hails-passing-of-sindh-women-agriculture-workers-bill|title=WDF hails passing of Sindh Women Agriculture Workers Bill|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਿੰਧੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਸਰਕਲਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/644431-wdf-voices-concern-over-growing-vulnerability-of-healthcare-workers-to-covid-19|title=WDF voices concern over growing vulnerability of healthcare workers to COVID-19|date=April 15, 2020|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ,<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2211087/2-pandemic-lays-bare-world-orders-failure|title=‘Pandemic lays bare world order’s failure’|date=30 April 2020|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ 'ਤੇ WDF ਫੋਰਮ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2220994/1-violence-women-neglected-lockdown|title=‘Violence against women neglected in lockdown’|date=13 May 2020|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਰਚ 2020 ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਜਮਹੂਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1592737|title=Rally demands restoration of student unions|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=28 November 2020|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> '''ਔਰਤ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਾਰਚ''' ਬਖਸ਼ਾਲ ਮਹਿਲਾ ਜਮਹੂਰੀ ਫਰੰਟ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 2018 ਤੋਂ [[ਸਿੰਧ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567420-made-aurat-march-possible|title=What made Aurat March possible? {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk|date=March 17, 2019|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|title=Aurat Azadi March for emancipation today – The High Asia Herald|access-date=2023-02-25|archive-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011090226/https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ * ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦ * [https://www.youtube.com/watch?v=pKf6H4UxjKM ਅਲਯਾ ਬਖਸ਼ਾਲ] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] m51okmih7tgzl1zkcdsz0dp4d5arzuu 0 153971 838007 773200 2026-04-30T08:28:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838007 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|8|15}} | birth_place = ਸੀਸਰ-ਖਰਬਾਲਾ, [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ 69-75 ਕਿ.ਗ੍ਰਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ) | height = {{convert|172.72|cm|ftin|abbr=on}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kavita Goyat;''' ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ 1988) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ 69-75 ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਨੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੇ]] [[ਗੁਆਂਗਜ਼ੂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2010 ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |title=- Women 64 Kg Results |access-date=2023-02-25 |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151405/http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ [[Jinzi Li|ਜਿੰਜੀ ਲੀ]] ਤੋਂ 1:3 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/kavita-ends-up-with-bronze-in-asiad-women-s-boxing/103429|title=Kavita ends up with bronze in Asiad women s boxing|date=2010-11-24|work=mid-day|access-date=2018-11-17|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰੀਅਰ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਚ ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in}}</ref> 2017 'ਚ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ 6ਵੇਂ ਨੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੀ ਸਬਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-womens-boxing-team/|title=Indian Women Boxers Shine At Nations Cup In Serbia; Win Six Medals|date=2017-01-16|work=The Logical Indian|access-date=2018-11-17|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ,<ref>[https://archive.today/20120711112220/http://news.oneindia.in/search.html?topic=kavita-goyat - Women boxers do India proud at Asian Indoor games]</ref> 2009 ਵਿੱਚ 64 ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। [[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀਕਾਮ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4931 |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in}}</ref> === ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ === * ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ (2009)<ref name="Kavita Goyat">{{Cite web |title=Kavita Goyat |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=veethi.com}}</ref> * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * ਚੌਥੀ ਅੰਤਰ-ਜ਼ੋਨਲ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 9ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2008) * ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 10ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 13ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 16ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ (ਏਲੀਟ) ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ (2013) * ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ (2010) * ਐਨਸੀ ਸ਼ਰਮਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਿਤਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6foi4z3av34enhxnpeg2udsilx84x1i 0 156048 837928 647973 2026-04-29T20:39:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837928 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ''' (14 ਮਾਰਚ 1618 – 6 ਜੂਨ 1659) ਇੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ, [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of Muslim biography : India, Pakistan, Bangladesh|publisher=A.P.H. Pub. Corp|year=2001|isbn=9788176482349|page=218}}</ref> ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=History of the Panjab hill states|last=Vogel|first=J. Hutchison, J. Ph|date=1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120609426|location=New Delhi, India|page=257}}</ref> [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 1659 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ == ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵੇਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ithOAAAAYAAJ&q=nadira+|title=The complete Taj Mahal and the riverfront gardens of Agra|last=Koch|first=Ebba|date=2006|publisher=Bookwise (India) Pvt. Ltd.|isbn=9788187330141|page=46|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/48|title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture|last=Robinson|first=Annemarie Schimmel ; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ; with a foreword by Francis|date=2005|publisher=Sang-E-Meel Pub.|isbn=9781861891853|edition=Revised|location=Lahore|page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/48 48]|url-access=registration}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦਾ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ|ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ]] ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The city in the Islamic world|date=2008|publisher=Brill|isbn=9789004171688|editor-last=Jayyusi|editor-first=Salma K.|location=Leiden [u.a.]|page=574}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਜਹਾਂ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P-MDAAAAMAAJ&q=parviz+jahan+banu+begum|title=Bhavan's Journal|date=1979|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.|page=78|language=en}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਅੱਧੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵੇਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਦਾਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ithOAAAAYAAJ&q=nadira+banu|title=The complete Taj Mahal and the riverfront gardens of Agra|last=Koch|first=Ebba|date=2006|publisher=Bookwise (India) Pvt. Ltd.|isbn=9788187330141|page=46|language=en}}</ref> == ਵਿਆਹ == [[ਤਸਵੀਰ:Brooklyn_Museum_-_The_Nuptials_of_Dara_Shikoh.jpg|thumb| ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਵਿਆਹ]] 1631 ਵਿੱਚ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]], ਆਪਣੇ ਚੌਦਵੇਂ ਬੱਚੇ, [[ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ|ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗਮ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ, ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਧੀ [[ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ|ਜਹਾਨਰਾ ਬੇਗਮ]] ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Hansen">{{Cite book|title=The Peacock Throne : The Drama of Mogul India.|last=Hansen|first=Waldemar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1972|isbn=9788120802254|edition=1. Indian ed., repr.|page=121}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਵਿਆਹ 11 ਫਰਵਰੀ 1633 ਨੂੰ [[ਆਗਰਾ]] ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਨਿਕਾਹ ਦੀ'' ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਦਿਰਾ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਨਾਲੋਂ ਨਾਦਿਰਾ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਰਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਦਾਰਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,<ref name="Hansen" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਖੇਲਾਂ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਅੱਠ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਿਕੋਹ (1635) ਅਤੇ ਸਿਪੀਹਰ ਸ਼ਿਕੋਹ (1644), ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, [[ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੂ ਬੇਗ਼ਮ|ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਤਾਰੀਖ ਅਣਜਾਣ ਹੈ), ਪਿਆਰ ਨਾਲ [[ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੂ ਬੇਗ਼ਮ|ਜਾਨੀ ਬੇਗਮ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਬਚ ਗਈ।<ref name="Hansen" /> ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ''ਫਰਮਾਨ'' ਅਤੇ ''ਨਿਸ਼ਾਨ'' ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਜਹਾਨਰਾ ਬੇਗਮ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Women in Mughal India, 1526-1748 A.D.|last=Misra|first=Rekha|date=1967|publisher=Munshiram Manoharlal|page=67|language=en}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਤੱਥ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਦਿਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਜਹਾਨਾਰਾ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਹਾਨਰਾ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ]] ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਦਾਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਹਾਨਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਤਾਜ ਲਈ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਰਮ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ। ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ; ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ "ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਦੋਸਤ" ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=India-Myanmar relations, 1886-1948|publisher=K.P. Bagchi & Co|isbn=9788170743002|page=165}}</ref> ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੁਣ "ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਐਲਬਮ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=India-Myanmar relations, 1886-1948|publisher=K.P. Bagchi & Co|isbn=9788170743002|page=165}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Nadira-begum-tomb.JPG|thumb| ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 6 ਜੂਨ 1659 ਨੂੰ ਪੇਚਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਾਨ ਪਾਸ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਦਾਰਾ ਨੂੰ ਸੋਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖਿੱਚਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Mughal Rule in India|last=Edwardes|first=S. M.|last2=Garrett, H. L. O.|publisher=Atlantic Publishers and Distributors|year=1995|isbn=9788171565511|page=96}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਤਨੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Travels in the Mogul Empire|url=https://archive.org/details/travelsinmogulem00fran|last=Bernier|first=Francois|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=8120611691|page=[https://archive.org/details/travelsinmogulem00fran/page/102 103]}}</ref> ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Gabriel's Wing: A Study Into the Religious Ideas of Sir Muhammad Iqbal|url=https://archive.org/details/gabrielswingstud0000schi|last=Schimmel|first=Annemarie|publisher=Brill Archive|year=1963|page=[https://archive.org/details/gabrielswingstud0000schi/page/8 9]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] mwapfit5wgsscsddhquu9hzywxj0c6q 0 158871 837933 823207 2026-04-29T20:44:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837933 wikitext text/x-wiki {{about|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ (1895-1947) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦੀ ਫੌਜ (1947-1950)|ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫੌਜ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ}} {{Infobox military unit | unit_name = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ | image = Purported flag of the Royal Indian Army.svg | image_size = | caption = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦਾ ਝੰਡਾ | dates = 1895–1947 | allegiance = {{flag|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ}} :{{flag|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ}} | type = [[ਫੌਜ]] | size = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]]: ≈1,750,000<br /> [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]]: ≈2,500,000 | command_structure = | garrison = | motto = | patron = | colors = ਲਾਲ, ਸੋਨਾ, ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ | colors_label = | march = | mascot = | equipment = ਲੀ-ਐਨਫੀਲਡ | equipment_label = | battles = [[Second Anglo-Afghan War]]<br />[[Third Anglo-Afghan War]]<br />[[Third Anglo-Burmese War]]<br />[[Second Opium War]]<br />[[Anglo-Egyptian War (1882)|Anglo-Egyptian War]]<br />[[British expedition to Abyssinia]]<br />[[First Mohmand Campaign]]<br />[[Boxer Rebellion]]<br />[[Tirah campaign]]<br />[[British expedition to Tibet]]<br />[[Mahdist War]]<br />[[World War I|First World War]]<br />[[Waziristan campaign (1919–1920)]]<br />[[Waziristan campaign (1936–1939)]]<br />[[World War II|Second World War]]<br />[[North-West Frontier Province|North-West Frontier]] (1858–1947) | anniversaries = | decorations = | battle_honours = | commander1 = | commander1_label = | commander2 = | commander2_label = | notable_commanders = <!-- Insignia -->| identification_symbol = [[File:Ensign of the Royal Indian Army Service Corps.svg|200px]] | identification_symbol_label = ਯੁੱਧ ਦਾ ਝੰਡਾ | identification_symbol_2 = [[File:Insignia of the Royal Indian Army Service Corps.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = ਬੈਜ }} '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ''' ਜਾਂ '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ''', ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1947 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੂਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ: ਇਸਦੀ ਫੌਜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ। ਰਾਜੇ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ।"{{Sfn|Nathan|1908|p=85}} ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ, ਮਦਰਾਸ ਆਰਮੀ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਆਰਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਪਹਿਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1895 ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1903 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ (1903-1947) ਨਾਲ ਉਲਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਕਿ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ (ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਕਾਈਆਂ), ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|3}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == *{{cite journal |last=Barkawi |first=Tarak |date=April 2006 |title=Culture and Combat in the Colonies: The Indian Army In the Second World War |journal=Journal of Contemporary History |volume=41 |issue=2 |publisher=Sage |pages=325–355 |doi=10.1177/0022009406062071 |s2cid=145364543 |url=https://cambridge.academia.edu/TarakBarkawi/Papers/267472/Culture_and_Combat_In_the_Colonies_The_Indian_Army_In_the_Second_World_War}} * {{Cite book |last=Barthorp |first=Michael |title=Afghan Wars and the North-West Frontier 1839–1947 |url=https://archive.org/details/afghanwarsnorthw0000bart |publisher=Cassel |year=2002 |isbn=0-304-36294-8 |location=London}} * {{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps, 1817–1949|url=https://archive.org/details/gentlemenofrajin0000baru |publisher=Praegar |year=2003 |isbn=0275979997 |location=Westport, CT}} * {{Cite book |last=Chandler |first=David |title=Oxford History of the British Army |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0192803115 |edition=2nd |location=USA}} * {{Cite book |last=Gaylor |first=John |title=Sons of John Company – The Indian & Pakistan Armies 1903–1991 |publisher=Parapress |year=1996 |isbn=1-898594-41-4 |location=Tunbridge Wells, Kent}} * {{Cite book |last=Haythornthwaite |first=P.J. |title=The World War One Sourcebook|publisher=Arms and Armour Press |year=1992}} * {{Cite book |first=T. A. |last=Heathcote |title=The Indian Army – The Garrison of British Imperial India, 1822–1922 |url=https://archive.org/details/indianarmygarris0000heat |publisher=David & Charles |year=1974 |location=Newton Abbot, Devon}} * {{cite journal |jstor=752287 |title=British India |first=Courtenay |last=Ilbert |date=1 January 1913 |journal=Journal of the Society of Comparative Legislation |volume=13 |issue=2|pages=327–333 }} * {{cite book |author=Imperial Gazetteer of India, Volume IV |title=Indian Empire: Administrative |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.34986 |year=1908 |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.34986/page/n582 552]}} * {{Cite book |last=Jackson |first=Donovan |title=India's Army |publisher=Sampson Low |year=1940 |location=London}} * {{Cite book |last=Lapping |first=Brian |title=End of Empire |publisher=Guild Publishing |year=1985 |location=London}} * {{Cite book |last=Mazumder |first=Rajit K. |title=The Indian army and the making of Punjab |url=https://archive.org/details/indianarmymaking0000mazu |publisher=[[Permanent Black]] |year=2003 |isbn=8178240599 |location=Delhi, India |language=en}} * {{Cite book |last1=Nathan |first1=R. |title=The Imperial Gazetteer of India |last2=Lee-Warner |first2=William |last3=Carnduff |first3=H. W. C. |last4=Maclagan |first4=E. D. |last5=Walker |first5=G. H. D. |last6=Collen |first6=Edwin |last7=Nathan |last8=Bythel |first8=W. J. |last9=Hemming |first9=T. H. |publisher=The Claredon Press |others=Assistance by A. W. Alcock |year=1908 |location=Oxford |ref={{harvid|Nathan|1908}}}} * {{Cite book |last=Raugh |first=Harold E. |title=The Victorians at war, 1815–1914: an encyclopaedia of British military history |publisher=s |year=2004}} * {{Cite book |last=Robson |first=Brian |title=The Road to Kabul |publisher=Spellmount |year=2007 |isbn=978-1-86227-416-7 |location=Stroud, Gloucestershire}} * {{Cite book |last=Roger |first=Alexander |title=Battle Honours of the British Empire and Commonwealth Land Forces 1662–1991 |url=https://archive.org/details/battlehonoursofb0000rodg |publisher=Crowood Press |year=2003 |isbn=1-86126-637-5 |location=Marlborough}} * {{cite book |first=John |last=Smyth |author-link=Sir John Smyth, 1st Baronet |title=Bolo Whistler: the life of General Sir Lashmer Whistler: a study in leadership |location=London |publisher=Muller |year=1967 |oclc=59031387}} * {{Cite book |last=Spilsbury |first=Julian |title=The Indian Mutiny |url=https://archive.org/details/indianmutiny00juli |publisher=Orion Publishing Group |year=2007 |isbn=9780297856306 |location=Jouve, France |pages=[https://archive.org/details/indianmutiny00juli/page/8 9]}} * {{Cite book |last=Sumner |first=Ian |title=The Indian Army 1914-1947 |publisher=Osprey Publishing |others=Illustrated by Mike Chappell |year=2001 |isbn=1-84176-196-6 |location=UK}} * {{Cite book |last=Weeks |first=John |title=World War II Small Arms |url=https://archive.org/details/worldwariismalla0000week |publisher=Galahad Books |year=1979 |isbn=0-88365-403-2 |location=New York}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{Cite journal |last=Barua |first=Pradeep |date=1997 |title=Strategies and Doctrines of Imperial Defence: Britain and India, 1919–45 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-imperial-and-commonwealth-history_1997-05_25_2/page/240 |journal=Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=25 |issue=2 |pages=240–266|doi=10.1080/03086539708583000 }} *{{cite journal |jstor=2943173 |title=The Untouchable Soldier: Caste, Politics, and the Indian Army |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1969-05_28_3/page/453 |first=Stephen P. |last=Cohen |journal=The Journal of Asian Studies |volume=28 |issue=3 |date=May 1969 |pages=453–468 |doi=10.1017/s0021911800092779}} {{subscription required}} * {{cite book |last1=Collen |first1=Edwin H. H. |author-link=Edwin Henry Hayter Collen |title=The Empire and the century |date=1905 |publisher=John Murray |location=London|chapter = [[s:The Empire and the century/The Indian Army|The Indian Army]] |pages=663–81}} *{{Cite book|last=Duckers|first=Peter|year=2003|title=The British Indian Army 1860–1914|url=https://archive.org/details/britishindianarm0000pete|publisher=Shire Books|isbn=978-0-7478-0550-2}} * {{Cite book |last=Farrington |first=Anthony |title=Guide to the records of the India Office Military Department, India Office Library and Records |year=1982 |isbn=978-0-903359-30-6}} * {{Cite book |last1=Gupta |first1=Partha Sarathi |title=The British Raj and its Indian Armed Forces, 1857–1939 |url=https://archive.org/details/britishrajitsind0000unse |last2=Deshpanda |first2=Anirudh |last3=Yong |first3=Tan Tai |last4=Sundaram |first4=Chander S. |last5=Roy |first5=Kaushik |last6=Kaul |first6=Vivien Ashima |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0195658051 |location=New Delhi |pages=[https://archive.org/details/britishrajitsind0000unse/page/n109 98]–124}} * {{Cite book|last1=Guy|first1=Alan J.|last2=Boyden|first2=Peter B.|year=1997|title=Soldiers of the Raj, The Indian Army 1600–1947|publisher=National Army Museum Chelsea}} * {{Cite book |last=Heathcote |first=T. A. |title=The Military in British India: The Development of British Land Forces in South Asia, 1600–1947 |publisher=Manchester University Press |year=1995 }} * {{Cite book |last=Holmes |first=Richard |title=Sahib the British Soldier in India, 1750–1914 |year=2005 |url=https://archive.org/details/sahibbritishsold0000holm }} * {{Cite book |last=Rose |first=Patrick |title=The Indian Army 1939–47: Experience and Development |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1138110069 |editor-last=Jeffreys |editor-first=Alan |edition=1st}} * {{Cite book |last=Mason |first=Philip |title=A Matter of Honour: An Account of the Indian Army, its Officers and Men |publisher=Macmillan |year=1974}} * {{cite book|last=McCosh|first=John |author-link=John McCosh|title=[[s:Advice to Officers in India|Advice to Officers in India]]|year=1856|publisher=Wm. H. Allen & Co.|location=London|edition=revised}} * {{Cite book |last=Omissi |first=David |title=The Sepoy and the Raj: The Indian Army, 1860–1940 |publisher=Macmillan |year=1994 |location=London}} * Roy, Pinaki. “''Black Peepers who charged'': Remembering the British-Indian Military Personnel of the Two World Wars”. ''Modernity of India: Ambiguities and Deformities''. Eds. Sarkar, A.K., K. Chakraborty, and M. Dutta. [[Kolkata]]: Setu Prakashani, 2014 ({{ISBN|978-93-80677-68-2}}). pp.&nbsp;181–96. ===ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ=== * Cross, J. P., and Buddhiman Gurung, eds. ''Gurkhas at War in Their Own Words: The Gurkha Experience 1939 to the Present'' (London: Greenhill, 2002), * [[John Masters|Masters, John]] (1956). ''Bugles and a Tiger'': Viking. (autobiographical account of his service as a junior British officer in a Gurkha regiment in the years leading up to World War II) * Omissi, David E. ed. ''Indian Voices of the Great War: Soldiers' Letters, 1914–18'' (1999) * Francis J Short. Stories from the British Indian Army (2015) ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|British Indian Army}} * [http://www.britishmilitaryhistory.co.uk British Military History - Including British Indian Army during WW2] * [http://www.king-emperor.com The Indian Army 1900–1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705054201/http://king-emperor.com/ |date=5 July 2019 }} *[https://play.acast.com/s/wehaveways/the-indian-army The Indian Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324052935/https://play.acast.com/s/wehaveways/the-indian-army |date=2023-03-24 }} talk by Rob Lyman on WWII Indian Army at We Have Ways Festival [[Category:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] tuttt66sg0tgabxjsl64w3i2afckj7s 0 159079 837878 655840 2026-04-29T19:24:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837878 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Automated_online_assistant.png|thumb|ਇੱਕ [[ਵਰਚੁਅਲ ਅਸਿਸਟੈਂਟ|ਵਰਚੁਅਲ ਸਹਾਇਕ]] ਚੈਟਬੋਟ]] [[ਤਸਵੀਰ:ELIZA_conversation.png|thumb|1966 ਏਲੀਜ਼ਾ ਚੈਟਬੋਟ]] ਇੱਕ '''ਚੈਟਬੋਟ''' ਜਾਂ '''ਚੈਟਰਬੋਟ''' ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਵ ਮਨੁੱਖੀ ਏਜੰਟ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਟੈਕਸਟ-ਟੂ-ਸਪੀਚ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਚੈਟ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="target">{{cite web |title=What is a chatbot? |url=http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101102170613/http://searchdomino.techtarget.com/sDefinition/0,,sid4_gci935566,00.html |archive-date=2 November 2010 |access-date=30 January 2017 |website=techtarget.com}}</ref><ref name=":1" /> ਚੈਟਬੋਟਸ ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀ-ਸੈੱਟ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਸਹਿਭਾਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਚੈਟਬੋਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਿਊਨਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; 2012 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਟਿਊਰਿੰਗ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।<ref name="chatbots and Turing Test">{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/235664166|title=A Survey of Chabot Systems through a Loebner Prize Competition|author1=Bradeško, Luka|author2=Mladenić, Dunja|date=October 2012|publisher=Proceedings of Slovenian language technologies society eighth conference of language technologies|volume=2|pages=34–37|s2cid=39745939}}</ref> "ਚੈਟਰਬੋਟ" ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕਲ ਮੌਲਡਿਨ (ਪਹਿਲੇ ਵਰਬੋਟ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ) ਦੁਆਰਾ 1994 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Mauldin" /> ਚੈਟਬੋਟਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ, ਬੇਨਤੀ ਰੂਟਿੰਗ, ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਡਾਇਲਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਚੈਟਬੋਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰਾਂ, ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ [[ਬਣਾਉਟੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਬੁੱਧੀ|ਏਆਈ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਸਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਕੀਵਰਡਸ ਲਈ ਸਕੈਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਜਾਂ ਡੇਟਾਬੇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਆਮ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੈਟਬੋਟਸ ਨੂੰ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਪੌਪਅੱਪ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ [[ਵਰਚੁਅਲ ਅਸਿਸਟੈਂਟ]] ਰਾਹੀਂ ਔਨਲਾਈਨ ਐਕਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਕਾਮਰਸ]] (ਚੈਟ ਰਾਹੀਂ ਈ-ਕਾਮਰਸ), [[ਸਿੱਖਿਆ]], [[ਮਨੋਰੰਜਨ]], [[ਵਿੱਤ]], [[ਸਿਹਤ]], [[ਖ਼ਬਰਾਂ]], ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ।<ref>{{cite web |date=3 May 2017 |title=2017 Messenger Bot Landscape, a Public Spreadsheet Gathering 1000+ Messenger Bots |url=https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041707/https://cai.tools.sap/blog/2017-messenger-bot-landscape/ |archive-date=2 February 2019 |access-date=1 February 2019}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਚੈਟਜੀਪੀਟੀ]] ([[ਓਪਨਏਆਈ]] ਵੱਲੋਂ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|refs=<ref name="comphis">{{Citation | author=Computer History Museum | title=Exhibits | chapter=Internet History—1970's | year=2006 | publisher=[[Computer History Museum]] | access-date=5 March 2008 | chapter-url=http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20080221093646/http://www.computerhistory.org/internet_history/internet_history_70s.shtml | archive-date=21 February 2008 }}</ref> <ref name="Güzeldere">{{Citation | last1=Güzeldere | first1=Güven | title=Constructions of the Mind | date=24 July 1995 | url=http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | last2=Franchi | first2=Stefano | author-link=<!--Güven Güzeldere--> | series=SEHR | journal=Stanford Humanities Review | volume=4 | issue=2 | publisher=[[Stanford University]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=11 July 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070711204557/http://www.stanford.edu/group/SHR/4-2/text/dialogues.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=Mauldin>{{Citation | url=http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | contribution=ChatterBots, TinyMuds, and the Turing Test: Entering the Loebner Prize Competition | last=Mauldin | first=Michael | author-link=<!--same--> | title=Proceedings of the Eleventh National Conference on Artificial Intelligence | year=1994 | publisher=[[AAAI Press]] | access-date=5 March 2008 | archive-date=13 December 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071213172751/http://www.aaai.org/Library/AAAI/1994/aaai94-003.php | url-status=live }}</ref> <ref name=Network>{{Citation | url=http://tools.ietf.org/html/rfc439 | title=RFC 439, PARRY Encounters the DOCTOR | author=Network Working Group | work=[[Internet Engineering Task Force]] | year=1973 | publisher=[[Internet Society]] | doi=10.17487/RFC0439 | access-date=5 March 2008 | doi-access=free | archive-date=20 February 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080220084325/http://tools.ietf.org/html/rfc439 | url-status=live }}—Transcript of a session between Parry and Eliza. (This is ''not'' the dialogue from the ICCC, which took place 24–26 October 1972, whereas this session is from 18 September 1972.)</ref> <ref name=Sondheim>{{Citation |url = http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |title = <nettime> Important Documents from the Early Internet (1972) |last = Sondheim |first = Alan J |year = 1997 |publisher = nettime.org |access-date = 5 March 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080613072047/http://www.nettime.org/Lists-Archives/nettime-l-9707/msg00059.html |archive-date = 13 June 2008 |url-status = dead }}</ref> <ref name=Turing>{{Citation | last = Turing | first = Alan | author-link=Alan Turing | year=1950 | title = Computing Machinery and Intelligence | journal = Mind | volume = 59 | issue = 236 | pages = 433–60 | doi=10.1093/mind/lix.236.433 }}</ref> <ref name=Weizenbaum>{{Citation | last = Weizenbaum | first = Joseph | author-link = Joseph Weizenbaum | title = ELIZA—A Computer Program For the Study of Natural Language Communication Between Man And Machine | journal = [[Communications of the ACM]] | volume = 9| issue = 1 |date = January 1966| pages = 36–45 | doi = 10.1145/365153.365168 | s2cid = 1896290 }}</ref>}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Citation |last=Searle |first=John |title=Minds, Brains and Programs |url=http://members.aol.com/NeoNoetics/MindsBrainsPrograms.html |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417–457 |year=1980 |doi=10.1017/S0140525X00005756 |author-link=John Searle |s2cid=55303721}} * {{Cite book|title=Designing bots: Creating conversational experiences|url=https://archive.org/details/designingbotscre0000shev|last=Shevat|first=Amir|publisher=O'Reilly Media|year=2017|isbn=978-1-4919-7482-7|edition=First|location=Sebastopol, CA|oclc=962125282}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{commonscat-inline}} * {{wikibooks-inline|Conversational bots}} k9itti9hid3jf2zyw47zpl4aeaa5ynm 0 159087 837920 734677 2026-04-29T20:27:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837920 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:M2_Macbook_Air_Starlight_model.jpg|thumb|ਮੈਕਬੁੱਕ ਏਅਰ, ਐਪਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਮੈਕ ਮਾਡਲ]] '''ਮੈਕ''' (1999 ਤੱਕ '''ਮੈਕਿੰਨਟੋਸ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) [[ਐਪਲ]] ਇੰਕ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ|ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਮੈਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸੌਖ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਤਪਾਦ ਲਾਈਨਅੱਪ ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਬੁੱਕ ਏਅਰ]] ਅਤੇ [[ਮੈਕਬੁੱਕ ਪ੍ਰੋ]] ਲੈਪਟਾਪ, ਨਾਲ ਹੀ [[ਆਈਮੈਕ]], [[ਮੈਕ ਮਿਨੀ]], [[ਮੈਕ ਸਟੂਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਮੈਕ ਪ੍ਰੋ]] ਡੈਸਕਟਾਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਕ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਮੈਕਓਐਸ]] ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਮੈਕ 1984 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ "1984" ਵਿਗਿਆਪਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੈਕ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1996 ਵਿੱਚ ਨੈਕਸਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ [[ਸਟੀਵ ਜੌਬਜ਼|ਸਟੀਵ ਜੌਬਸ]] ਨੂੰ ਐਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਜੌਬਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਫਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਕ ਓਐਸ ਐਕਸ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ, 2005-06 ਇੰਟੇਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਈਫੋਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਟਿਮ ਕੁੱਕ ਦੇ ਸੀਈਓ ਵਜੋਂ ਜੌਬਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਕ ਨੂੰ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਦੌਰ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਚ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੈਕਸ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਐਪਲ ਸਿਲੀਕਾਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਕ ਨੂੰ ਉਸੇ ARM ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ iOS ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} === ਕਿਤਾਬਾਂ === * {{Cite book|title=Revolution in the Valley: The Insanely Great Story of How the Mac was made|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BYB-875|last=Hertzfeld|first=Andy|publisher=O'Reilly|year=2004|isbn=0-596-00719-1|author-link=Andy Hertzfeld}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/stevejobs0000isaa|title=Steve Jobs|last=Isaacson|first=Walter|date=2011-10-24|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-4853-9|language=en|author-link=Walter Isaacson}} * {{Cite book|url=|title=Insanely Great: The Life and Times of Macintosh, the Computer that Changed Everything|last=Levy|first=Steven|date=June 2000|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-029177-3|language=en|author-link=Steven Levy}} * {{cite book|title=Apple Confidential 2.0|last=Linzmayer|first=Owen|publisher=No Starch Press|year=2004|isbn=978-1-59327-010-0|oclc=}} * {{Cite book|title=Infinite Loop: How the World's Most Insanely Great Computer Company Went Insane|url=https://archive.org/details/infiniteloophoww00malo|last=Malone|first=Michael Shawn|date=1999|publisher=Currency/Doubleday|isbn=978-0-385-48684-2|language=en}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/afterstevehowapp0000mick|title=After Steve: How Apple Became a Trillion-Dollar Company and Lost Its Soul|last=Mickle|first=Tripp|date=2022-05-03|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=978-0-06-300981-3|language=en}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/becomingstevejob0000schl_i8q4|title=Becoming Steve Jobs: The Evolution of a Reckless Upstart into a Visionary Leader|last1=Schlender|first1=Brent|last2=Tetzeli|first2=Rick|date=2015-03-24|publisher=Crown|isbn=978-0-385-34741-9|language=en}} * {{Cite book|url=|title=Mac OS X Internals: A Systems Approach|last=Singh|first=Amit|date=2006-06-19|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=978-0-13-270226-3|language=en}} === ਪ੍ਰਿੰਟ === * {{Cite news|title=Hardware review: Apple Weighs In With Its Macintosh|last=Sandberg-Diment|first=Erik|date=1984-01-24|newspaper=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{refbegin}} * {{Cite book|title=Macintosh Human Interface Guidelines|url=https://archive.org/details/macintoshhumanin0000unse|author=Apple Inc.|last2=Raskin|first2=Jef|publisher=Addison-Wesley Professional|year=1992|isbn=0-201-62216-5|author-link2=Jef Raskin}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/secondcomingofst00alan|title=The Second Coming of Steve Jobs|last=Deutschman|first=Alan|date=2001|publisher=Broadway Books|isbn=978-0-7679-0433-9|language=en}} * {{Cite web |last=Hertzfeld |first=Andy |author-link=Andy Hertzfeld |title=folklore.org: Macintosh stories |url=http://folklore.org/index.py |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424131847/http://www.folklore.org/index.py |archive-date=April 24, 2006 |access-date=April 24, 2006}} * {{Cite book|title=[[The Cult of Mac]]|last=Kahney|first=Leander|publisher=[[No Starch Press]]|year=2004|isbn=1-886411-83-2|author-link=Leander Kahney}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/macintoshway00kawa|title=The Macintosh Way|last=Kawasaki|first=Guy|publisher=Scott Foresman Trade|year=1989|isbn=0-673-46175-0|author-link=Guy Kawasaki}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/macintoshnakedtr00scot|title=Macintosh... The Naked Truth|last=Kelby|first=Scott|publisher=[[New Riders Press]]|year=2002|isbn=0-7357-1284-0|author-link=Scott Kelby}} * {{Cite web |last=Knight |first=Dan |year=2005 |title=1984: The First Macs |url=http://lowendmac.com/1984/1984-the-first-macs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228025246/http://lowendmac.com/1984/1984-the-first-macs |archive-date=February 28, 2016 |access-date=April 24, 2006}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/apple-design|title=AppleDesign: The Work of the Apple Industrial Design Group|last=Kunkel|first=Paul|date=1997|publisher=Graphis Incorporated|isbn=978-1-888001-25-9|language=en}} * {{Cite web |last=Singh |first=Amit |year=2005 |title=A History of Apple's Operating Systems |url=http://osxbook.com/book/bonus/chapter1/pdf/macosxinternals-singh-1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060805104617/http://www.osxbook.com/book/bonus/chapter1/pdf/macosxinternals-singh-1.pdf |archive-date=August 5, 2006 |access-date=April 24, 2006 |df=mdy-all}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons|Apple Macintosh}} * {{Official website|https://www.apple.com/mac/}} j8f2vd53fgz20f4f8n9eoycrxm36p0r 0 159999 837992 663961 2026-04-30T04:35:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837992 wikitext text/x-wiki  {{Infobox model|image=Ujjwala_Raut.jpg|name=ਉੱਜਵਲਾ ਰਾਉਤ|caption=ਰਾਉਤ ਜੂਨ 2012 ਵਿੱਚ|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1978|06|11}}|birth_place=[[ਬੰਬੇ]], [[ਭਾਰਤ]]|birth_name=|children=1|height={{height|m=1.78}}|eyecolor=ਭੂਰਾ|haircolor=ਕਾਲਾ|agency=|relatives=ਸੋਨਾਲੀ ਰਾਉਤ (ਭੈਣ)}} <span data-segmentid="64" class="cx-segment">'''ਉੱਜਵਲਾ ਰਾਉਤ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ujjwala Raut;''' ਜਨਮ 11 ਜੂਨ 1978) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੁਪਰਮਾਡਲ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2006-06-01 |title=OC Interview: OPEN CHEST Interview with supermodel Ujjwala Raut |url=https://www.openchest.com/oc-in-print/supermodel-ujjwala-raut/ |access-date=2019-04-30 |website=Celebrity Hollywood Bollywood Blog |language=en-US |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430083958/https://www.openchest.com/oc-in-print/supermodel-ujjwala-raut/ |url-status=dead }}</ref></span> == <span data-segmentid="66" class="cx-segment">ਕੈਰੀਅਰ</span> == <span data-segmentid="67" class="cx-segment">ਰਾਉਤ ਇੱਕ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਕਾਮਰਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ (ਫੇਮਿਨਾ)|ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ]] 1996 ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ " ਫੇਮਿਨਾ ਲੁੱਕ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ " ਜਿੱਤੀ ਸੀ।</span> <span data-segmentid="70" class="cx-segment">ਉਹ [[ਨੀਸ|ਨਾਇਸ]] ਵਿੱਚ 1996 ਦੇ ਏਲੀਟ ਮਾਡਲ ਲੁੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.ujjwalaraut.net/bio.php |title=Biography Of Ujjwala Raut India's First Super Model {{!}} Ujjwala Raut The Show Stopper |access-date=2023-03-27 |archive-date=2014-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531021036/http://www.ujjwalaraut.net/bio.php |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bellazon.com/main/topic/1200-ujjwala-raut/ Ujjwala Raut – Fashion Models – Bellazon]</ref></span> <span data-segmentid="73" class="cx-segment">ਉਸਨੇ ਰਨਵੇਅ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ: ਯਵੇਸ ਸੇਂਟ-ਲੌਰੇਂਟ, ਰੌਬਰਟੋ ਕੈਵਾਲੀ, ਹਿਊਗੋ ਬੌਸ, ਸਿੰਥੀਆ ਰੌਲੀ, ਡਾਇਨੇ ਵਾਨ ਫੁਰਸਟਨਬਰਗ, ਡੌਲਸੇ ਐਂਡ ਗਬਾਨਾ, ਬੇਟਸੀ ਜੌਨਸਨ, ਗੁਚੀ, ਗਿਵੇਂਚੀ, ਵੈਲਨਟੀਨੋ, ਆਸਕਰ ਡੇ ਲਾ ਰੈਂਟਾ, ਅਤੇ ਐਮਿਲਿਓ ਪੁਚੀ ਅਤੇ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਸੀਕਰੇਟ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ<span data-segmentid="80" class="cx-segment">।</span><ref name=":1">{{Cite web |title=Ujjwala Raut: Here's what the 40-year-old supermodel of the 90s is doing now |url=https://www.mid-day.com/photos/ujjwala-raut-heres-what-the-40-year-old-supermodel-of-the-90s-is-doing-now/16956 |access-date=2019-04-30 |website=mid-day |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></span> <span data-segmentid="79" class="cx-segment">ਉਹ 2002 ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਸੀਕਰੇਟ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਚੱਲੀ ਸੀ।</span> <span data-segmentid="80" class="cx-segment">2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਾਡਲ [[ਮਿਲਿੰਦ ਸੋਮਨ]] ਨਾਲ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਕੈਲੰਡਰ ਹੰਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Indian supermodel Ujjwala Raut's hot bikini photos will ring a bell of romance in your heart! Here's proof {{!}} Entertainment News |url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/people/photo-gallery/indian-supermodel-ujjwala-rauts-hot-bikini-photos-will-ring-a-bell-of-romance-in-your-heart-heres-proof/365787 |access-date=2019-04-30 |website=www.timesnownews.com |language=en-GB}}</ref></span> == <span data-segmentid="82" class="cx-segment">ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ</span> == <span data-segmentid="83" class="cx-segment">ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪੁਲਿਸ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=5 November 2014 |title=Diandra Soares Hates Sonali Because Of Her Supermodel Sister Ujjwala Raut? |url=https://www.filmibeat.com/television/news/2014/bigg-boss-8-diandra-soares-hates-sonali-because-sister-ujjwala-raut-163380.html |access-date=9 April 2020 |website=Filmi Beat}}</ref></span> <span data-segmentid="84" class="cx-segment">ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 19 ਜੂਨ 2004 ਨੂੰ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਟੈਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ<span data-segmentid="80" class="cx-segment">।</span><ref>{{Cite web |last=Bhattacharya |first=Roshmila |title=I had to protect my daughter: Ujjwala Raut |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/i-had-to-protect-my-daughter-ujjwala-raut/article1-737368.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127120125/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/I-had-to-protect-my-daughter-Ujjwala-Raut/Article1-737368.aspx |archive-date=27 January 2012 |access-date=26 September 2014 |publisher=Hindustan Times}}</ref> ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਦਾ 2011 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।</span> <span data-segmentid="85" class="cx-segment">ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਾਸ਼ਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2021-06-11 |title=Ujjwala Raut, The Super Model Of The Past And Her Biography - Odiha News |url=https://newsodihaonline.com/ujjwala-raut-life-family-height-biography-husband/ |access-date=2022-04-29 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-08-23 |title=Ugly break-up for India's first supermodel |url=http://www.independent.co.uk/news/people/news/ugly-break-up-for-indias-first-supermodel-1776351.html |access-date=2019-04-30 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=My life revolves around my daughter Ksha, says Ujjwala Raut |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-my-life-revolves-around-my-daughter-ksha-says-ujjwala-raut-1085048 |access-date=9 April 2020 |website=DNA |language=en}}</ref></span> == <span data-segmentid="86" class="cx-segment">ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ</span> == {| class="wikitable" !<span data-segmentid="87" class="cx-segment">ਨਾਮ</span> ! <span data-segmentid="88" class="cx-segment">ਸਾਲ</span> ! <span data-segmentid="89" class="cx-segment">ਭੂਮਿਕਾ</span> ! <span data-segmentid="90" class="cx-segment">ਚੈਨਲ</span> |- | <span data-segmentid="91" class="cx-segment">ਸਾਲ ਦਾ ਐਮਟੀਵੀ ਸੁਪਰਮਾਡਲ<ref>{{Cite web |date=24 January 2020 |title=Supermodel of the Year: Milind Soman and Ujjwala Raut’s photoshoot is every bit steamy |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/mtv-supermodel-of-the-year-milind-soman-and-ujjwala-raut-photoshoot-is-every-bit-steamy-582211 |access-date=9 April 2020 |publisher=India TV}}</ref><span data-segmentid="97" class="cx-segment"><ref>{{Cite web |date=18 December 2019 |title=MTV launches Supermodel of the Year |url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/mtv-launches-supermodel-of-the-year-191218 |access-date=25 December 2019 |publisher=Telly Chakkar}}</ref></span></span> | <span data-segmentid="93" class="cx-segment">2019</span> | <span data-segmentid="94" class="cx-segment">ਸਲਾਹਕਾਰ</span> | [[ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਡੀਆ|<span data-segmentid="95" class="cx-segment">ਐਮਟੀਵੀ ਇੰਡੀਆ</span>]] |} == <span data-segmentid="98" class="cx-segment">ਹਵਾਲੇ</span> == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] h99n3t62q35nqdwprokf9daeorr01n7 0 161762 837999 663232 2026-04-30T06:17:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837999 wikitext text/x-wiki '''ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬਿਸ਼ਪ''' (8 ਫਰਵਰੀ, 1911 – 6 ਅਕਤੂਬਰ, 1979) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ 1949 ਤੋਂ 1950 ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ, 1956 ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਈ [[ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਇਨਾਮ|ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ,<ref name="pulitzer">[http://www.pulitzer.org/bycat/Poetry "Poetry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160104203419/http://www.pulitzer.org/bycat/Poetry |date=2016-01-04 }}. ''Past winners & finalists by category''. The Pulitzer Prizes. Retrieved April 25, 2008.</ref> 1970 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ, ਅਤੇ<ref name="nba1970"> [https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-1970 "National Book Awards – 1970"]. [[National Book Foundation]]. Retrieved 2012-04-07. <br />(With essay by Ross Gay from the Awards 60-year anniversary blog.)</ref> ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨਿਊਸਟੈਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ।<ref name="nba1970"/> ਡਵਾਈਟ ਗਾਰਨਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ "20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਵੀ" ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/09/20/books/review/nobel-prize-literature-critics-discussion.html?ribbon-ad-idx=4&rref=books&module=Ribbon&version=context&region=Header&action=click&contentCollection=Books&pgtype=article|title=The Nobel Prize in Literature Takes This Year Off. Our Critics Don't.|last=Garner|first=Dwight|date=September 20, 2018|work=The New York Times|access-date=September 23, 2018|last2=Sehgal|first2=Parul|language=en|last3=Szalai|first3=Jennifer|last4=Williams|first4=John}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਬਿਸ਼ਪ, ਇੱਕ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ, ਵਰਸੇਸਟਰ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਥਾਮਸ ਅਤੇ ਗਰਟਰੂਡ ਮੇ (ਬੁਲਮਰ) ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਇੱਕ ਸਫਲ ਬਿਲਡਰ, ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਮਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਹੋ ਗਈ। (ਬਿਸ਼ਪ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ "ਵਿਲੇਜ ਵਿੱਚ" ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।)<ref name="ParisR">[http://www.theparisreview.org/interviews/3229/the-art-of-poetry-no-27-elizabeth-bishop "Elizabeth Bishop, The Art of Poetry No. 27"] Interview in ''The Paris Review'' Summer 1981 No. 80</ref> ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਗ੍ਰੇਟ ਵਿਲੇਜ, ਨੋਵਾ ਸਕੋਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਮਾਂ 1934 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |title=Elizabeth Bishop |url=http://www.wpi.edu/Academics/Library/Archives/WAuthors/bishop/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905051140/http://www.wpi.edu/Academics/Library/Archives/WAuthors/bishop/bio.html |archive-date=September 5, 2008 |access-date=April 25, 2008 |website=Worcester Area Writers |publisher=Worcester Polytechnic Institute}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਰਸੇਸਟਰ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਿਸ਼ਪ ਉੱਥੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਰਸੇਸਟਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਮਾ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਦੁੱਖ ਝੱਲਿਆ।<ref name="ParisR"/> ਵਰਸੇਸਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਇਨ ਦ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ" ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1918 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬਿਸ਼ਪ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਮੌਡ ਬਲਮਰ ਸ਼ੈਫਰਡਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਜਾਰਜ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਬਿਸ਼ਪਾਂ ਨੇ ਮੌਡ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ੈਫਰਡਸਨ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਰੇਵਰ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਇਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਿਫਟੋਂਡੇਲ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਮਾਸੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਲਫ਼ਰੈਡ ਟੈਨੀਸਨ|ਐਲਫ੍ਰੇਡ, ਲਾਰਡ ਟੈਨੀਸਨ]], [[ਥਾਮਸ ਕਾਰਲਾਈਲ]], [[ਰਾਬਟ ਬ੍ਰਾਉਨਿੰਗ|ਰੌਬਰਟ ਬ੍ਰਾਊਨਿੰਗ]] ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬੈਰੇਟ ਬ੍ਰਾਊਨਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Millier">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SWdngGZv3cYC&pg=PA29|title=Elizabeth Bishop: Life and the Memory of It|last=Millier|first=Brett C.|publisher=University of California Press|year=1995|isbn=9780520203457}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Vassarion_board,_1934.jpg|alt=Four women stand behind three seated women, all facing the camera.|right|thumb| ਬਿਸ਼ਪ ''(ਹੇਠਾਂ ਕੇਂਦਰ)'' 1934 ਵਿੱਚ ਵੈਸਰ ਦੀ ਯੀਅਰਬੁੱਕ, ''ਵੈਸਾਰੀਅਨ'' ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ।]] ਬਿਸ਼ਪ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਲਈ ਸੌਗਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਟਿਕ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਨਟ ਹਿੱਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਦੇ [[ਟੀਕਾਕਰਣ|ਟੀਕੇ ਲਗਾਉਣ]] ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ ਬੈਵਰਲੀ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਕੰਟਰੀ ਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ।<ref name="Millier" /> ਬਿਸ਼ਪ ਫਿਰ ਵਾਲਨਟ ਹਿੱਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="ParisR"/> ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਫਰਾਨੀ ਬਲੌਗ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Elizabeth Bishop |url=http://www.walnuthillarts.org/creative_writing/elizabeth_bishop.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509144238/http://www.walnuthillarts.org/creative_writing/elizabeth_bishop.html |archive-date=May 9, 2008 |access-date=April 25, 2008 |publisher=Walnut Hill School}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ 1929 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਕਰੈਸ਼ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੌਫਕੀਪਸੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਸਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਤੰਕ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਸਮੇਤ ਕੋਰਸ ਕੀਤੇ।<ref name="ParisR" /> ਬਿਸ਼ਪ ਨੇ ''ਦ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' (ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="ParisR" /> 1933 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲੇਖਕ ਮੈਰੀ ਮੈਕਕਾਰਥੀ (ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਸਦੀ ਸੀਨੀਅਰ), ਮਾਰਗਰੇਟ ਮਿਲਰ, ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਯੂਨੀਸ ਅਤੇ ਐਲੀਨੋਰ ਕਲਾਰਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਸਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਾਗੀ [[ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ|ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ''ਕੋਨ ਸਪਿਰੀਟੋ'' ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Elizabeth Bishop, American Poet |url=http://projects.vassar.edu/bishop/ |access-date=April 25, 2008 |publisher=Vassar College}}</ref> ਬਿਸ਼ਪ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਵਾਸਰ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web |title=Elizabeth Bishop – Poet |url=https://www.poets.org/poetsorg/poet/elizabeth-bishop}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Great_Village_Elementary_School.jpg|left|thumb|200x200px| ਗ੍ਰੇਟ ਵਿਲੇਜ, ਨੋਵਾ ਸਕੋਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਸ਼ਪ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਸੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:Elizabeth_Bishop_House,_Key_West,_FL.jpg|thumb| ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬਿਸ਼ਪ ਹਾਊਸ, ਕੀ ਵੈਸਟ, ਫਲੋਰੀਡਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Second_Empire_architecture_in_Georgetown.jpg|left|thumb|200x200px| 1312 ਅਤੇ 1314 30ਵੀਂ ਸਟ੍ਰੀਟ NW, (1868 ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ)]] [[ਤਸਵੀਰ:Elizabeth_Bishop,_1964.jpg|alt=A sepia photo of a middle-aged woman in a short-sleeve collared shirt sitting and gazing at an item she is holding.|thumb| 1964 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਬਿਸ਼ਪ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911]] 1xvw8w3o19gsojrxe6k9eucxez1cmjm 0 162400 837988 836349 2026-04-30T04:11:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837988 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਉਦਾਯਾ ਸੌਂਦਰੀ | image = | caption = | other_names = ਸੌਂਦਰੀ | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1991|4|28|df=yes}} | birth_place = ਸਿੰਗਾਪੁਰ | death_date = | death_place = | nationality = ਸਿੰਗਾਪੁਰੀ | education = | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ | years_active = 2011–ਮੌਜੂਦ | spouse = | children = | parents = | relatives = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਉਦਾਯਾ ਸੌਂਦਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Udaya Soundari;''' ਜਨਮ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1991), ਇੱਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰੀ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Udaya Soundari |url=https://thelasalleshow.lasalle.edu.sg/portfolio/udaya-soundari |website=thelasalleshow.lasalle.edu.sg }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Kollywood host Udaya Soundari |url=https://nettv4u.com/celebrity/tamil/host/udaya-soundari |website=nettv4u.com}}</ref> ਉਹ ''ਪਰਾਂਧੂ ਸੇਲਾ ਵਾ'' (2016) ਅਤੇ ''ਏ ਯੈਲੋ ਬਰਡ'' (2016) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ''ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਜ਼ਾ'' ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Udaya Soundari is the first to win three awards at Pradhana Vizha |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/udaya-soundari-is-the-first-to-win-three-awards-at-pradhana-vizha |website=www.straitstimes.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Udaya sweeps Pradhana Vizha 2014 awards |url=https://www.todayonline.com/entertainment/television/udaya-sweeps-pradhana-vizha-2014-awards |website=www.todayonline.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਦੈ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਲੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Deepavali is family time for Udaya |url=https://www.todayonline.com/entertainment/television/deepavali-family-time-udaya |website=www.todayonline.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਸੈਕਸ ਟੇਪ ਪੂਰੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਉਦਯਾ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਉਦੈ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਦੈ ਟੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Is this the face of South Indian superstar Udaya on adult video? |url=https://www.emirates247.com/entertainment/films-music/is-this-the-face-of-south-indian-superstar-udaya-on-adult-video-2015-02-28-1.582559 |website=www.emirates247.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vasantham actress says it's not her in sex video |url=https://www.asiaone.com/singapore/vasantham-actress-says-its-not-her-sex-video |website=www.asiaone.com}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" ! style="background:#ccc;" |ਸਾਲ ! style="background:#ccc;" | ਸਿਰਲੇਖ ! style="background:#ccc;" | ਭੂਮਿਕਾ ! style="background:#ccc;" | ਨੋਟਸ ! style="background:#ccc;" | ਰੈਫ |- | 2016 | ''ਪਰਂਧੁ ਸੇਲਾ ਵਾ'' | ਸੰਘਵੀ | | |- | 2016 | ''ਏ ਯੈਲੋ ਬਰਡ'' | ਪਾਵਣੀ | | <ref>{{Cite web |title=Proves local actors can perform well. |url=https://www.tabla.com.sg/jrsrc/060117full/epage012013/TA20170106-TAB-012-00-013.html |website=www.tabla.com.sg |access-date=2023-04-09 |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409075229/https://www.tabla.com.sg/jrsrc/060117full/epage012013/TA20170106-TAB-012-00-013.html |url-status=dead }}</ref> |- | 2017 | ''ਟੋਗੈਦਰ ਅਪਾਰਟ: ਸੰਜੇ'' | ਦਿਵਿਆ | | |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ |- | rowspan="3" | 2014 | rowspan="7" | '''ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਜਾ''' | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਇੱਕ ਪੀਲਾ ਪੰਛੀ'' |ਜਿੱਤਿਆ |- | ਵਧੀਆ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ | |ਜਿੱਤਿਆ |- | ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ | |ਜਿੱਤਿਆ |- | 2016 | ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਔਰਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ | |ਨਾਮਜ਼ਦ |- | rowspan="3" | 2022 | ਵਧੀਆ ਕਾਮੇਡੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ | ''ਅਦੁਕੁ ਵੀਤੁ ਅੰਨਾਸਾਮੀ'' |ਜਿੱਤਿਆ |- | ਸਰਬੋਤਮ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਔਰਤ | ''ਅਮਰਕਲਾ ਦੀਪਾਵਲੀ 2022'' |ਜਿੱਤਿਆ |- | ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ | ''ਸੀਆਈਡੀ ਸਕੂਨਥਲਾ'' |ਜਿੱਤਿਆ |} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] l1jg0dqbt45zj86mxrgztoyebeyewof 0 162663 838000 665567 2026-04-30T06:48:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838000 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ਓ. ਪੀ. ਜਾਇਸ਼ਾ | image = Jaisha Orchatteri Rio2016.jpg | image_size = | caption = | full_name = ਆਰਚੇਤਰਿ ਪੁਥਿਯਾਵੇਤਿਲ ਜਾਇਸ਼ਾ | nickname = | nationality = ਭਾਰਤੀ | birth_date = {{birth date and age|1983|5|23|df=y}} | birth_place = [[ਕੇਰਲ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | height = | weight = | country = {{flagcountry|India}} | sport = ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਐਥਲੈਟਿਕਸ | event = ਮੱਧ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦੌੜ<br /> 5000 ਮੀਟਰ<br /> ਮੈਰਾਥਨ | club = | team = | turnedpro = | retired = | coaching = | worlds = | regionals = | nationals = | olympics = | paralympics = | highestranking = | pb = | medaltemplates = | show-medals = | updated = 30 ਅਗਸਤ 2015 }} '''ਜੈਸ਼ਾ ਆਰਚੈਟਰੀ ਪੁਥੀਆ ਵੀਟਿਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jaisha Orchatteri Puthiya Veetil;''' {{Lang-ml|ഒ. പി. ജെയ്ഷ}} '''-''' ਜਨਮ 23 ਮਈ 1983), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਪੀ ਜੈਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫ਼ੀਲਡ|ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ]] ਐਥਲੀਟ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਧਾਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਨੇ [[ਬੀਜਿੰਗ]] ਵਿੱਚ 2015 ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 2:34:43 ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="beijing2015">[http://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/4875/AT-MAR-W-f--1--.RS5.pdf Women's marathon results]</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2015 ਮੁੰਬਈ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ 2:37:29 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ।<ref name="midday">{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-marathon-jaisha-breaks-19-year-old-record-to-be-fastest-indian-woman/15925167|title=Mumbai Marathon: Jaisha breaks 19-year-old record to be fastest Indian woman|last=Koli|first=Rohan|date=19 January 2015|work=Mid-Day|access-date=30 August 2015|location=India|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051338/http://www.mid-day.com/articles/mumbai-marathon-jaisha-breaks-19-year-old-record-to-be-fastest-indian-woman/15925167|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 3000 ਮੀਟਰ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਧਾਰਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਪੋਰਟ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ JSW ਸਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਸਪਸ਼ਨ ਕਾਲਜ, ਚੰਗਨਾਸੇਰੀ,<ref>{{Cite web |title=Assumption College – Photo Gallery |url=http://www.assumptioncollege.in/pachivements.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100718124609/http://www.assumptioncollege.in/pachivements.asp |archive-date=18 July 2010 |access-date=15 August 2010}}</ref> ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੈਸ਼ਾ ਮੱਧ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[1500 ਮੀਟਰ ਦੌੜ|1500 ਮੀਟਰ]], 3000 ਮੀਟਰ, 3000 ਮੀਟਰ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ ਅਤੇ 5000 ਮੀਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ 2005 ਵਿੱਚ [[ਬੈਂਕਾਕ]] ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ [[1500 ਮੀਟਰ ਦੌੜ|1500 ਮੀਟਰ]] ਅਤੇ 3000 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਪੋਰਟ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ JSW ਸਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.outlookindia.com/item.aspx?343057|title=Anju leads medal hunt; Neelam scandal haunts Indian athletics|date=20 December 2005|access-date=15 August 2010|archive-url=https://archive.today/20120712074439/http://news.outlookindia.com/item.aspx?343057|archive-date=12 July 2012|publisher=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]}}</ref><ref name="aigc">{{Cite web |title=Asian Indoor Games and Championships |url=http://www.gbrathletics.com/ic/asi.htm |access-date=15 August 2010}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਪੱਟਯਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ 2006 ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ 1500 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ 3000 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref name="aigc" /> ਉਸਨੇ 2006 ਵਿੱਚ [[ਮੈਲਬਰਨ|ਮੈਲਬੋਰਨ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੈਸ਼ਾ [[2006 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਦੋਹਾ ਏਸ਼ੀਆਡ]] ਵਿੱਚ 5000 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਵੀ ਹੈ।<ref name="rediff">{{Cite news|url=http://sports.rediff.com/report/2010/aug/09/jaisha-pockets-steeple-gold-with-a-national-record.htm|title=Jaisha pockets steeple gold with a national record|date=9 August 2010|work=[[Rediff.com]]|access-date=15 August 2010}}</ref> ਜੈਸ਼ਾ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਮਦੁਰਈ|ਮਦੁਰਾਈ]] ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ 7 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 50ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 3000 ਮੀਟਰ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ ਵਿੱਚ 10:03.05 ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="hindu_aug10">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2010/08/09/stories/2010080952941500.htm|title=Jaisha betters National record|date=9 August 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107223944/http://www.hindu.com/2010/08/09/stories/2010080952941500.htm|archive-date=7 November 2012}}</ref><ref name="iaaf_aug10">{{Cite news|url=http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=57941.html|title=Three national records fall at Indian Inter-State Championships|date=9 August 2010|access-date=15 August 2010|publisher=[[International Association of Athletics Federations]]}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਕੋਚੀ]] ਵਿੱਚ 18 ਮਈ 2010 ਨੂੰ [[ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ 10:09.56 ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="ie_aug10">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/Jaisha-betters-steeplechase-mark--Om-Prakash-bags-shot-put-gold/657766|title=Jaisha betters steeplechase mark, Om Prakash bags shot put gold|date=9 August 2010|work=[[The Indian Express]]|access-date=15 August 2010}}</ref> [[ਇਨਚਨ|ਇੰਚੀਓਨ]], [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ [[2014 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2014 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਜੈਸ਼ਾ ਨੇ 4:13.46 ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ 1500 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=29 September 2014 |title=Asian Games 2014: OP Jaisha Wins Bronze in Women's 1500m |url=http://sports.ndtv.com/asian-games-2014/news/230655-asian-games-2014-op-jaisha-wins-bronze-in-women-s-1500m |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131160131/http://sports.ndtv.com/asian-games-2014/news/230655-asian-games-2014-op-jaisha-wins-bronze-in-women-s-1500m |archive-date=31 January 2016 |access-date=30 August 2015 |website=NDTV}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮੁੰਬਈ ਮੈਰਾਥਨ<ref name="timesofIndia">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/Asian-Games-medallist-Jaisha-to-make-marathon-debut/articleshow/45915780.cms|title=Asian Games medallist Jaisha to make marathon debut|date=16 January 2015}}</ref> ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੈਰਾਥਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ (ਸਮੁੱਚੇ ਅੱਠਵਾਂ) ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=18 January 2015 |title=Standard Chartered Mumbai Marathon 2015: OP Jaisha qualifies for Beijing WC in style by setting new national record |url=http://www.india.com/sports/standard-chartered-mumbai-marathon-2015-op-jaisha-qualifies-for-beijing-wc-in-style-by-setting-new-national-record-251431/ |access-date=30 August 2015 |website=India.com}}</ref> ਜੈਸ਼ਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਰਾਥਨ ਦੌੜਾਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 5000 ਮੀਟਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/national-games-lakshmanan-and-jaisha-bag-5000m-golds/article6875365.ece|title=National Games: Lakshmanan and Jaisha bag 5,000m golds|date=2015-02-10|work=The Hindu|access-date=2015-11-02|issn=0971-751X}}</ref> ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਜੈਸ਼ਾ ਨੇ [[ਬੀਜਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੌੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 52 ਅਥਲੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਮਵਤਨ ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਅੱਗੇ, 18ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਜੈਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਸੁਧਾ ਸਿੰਘ|ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਨੇ]] ਮੁੰਬਈ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ [[2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2016 ਓਲੰਪਿਕ]] ਲਈ ਵੀ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=30 August 2015 |title=World Athletics Championships: India's Jaisha Orchatteri breaks national record in women's marathon |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/World-Athletics-Championships-Indias-Jaisha-Orchatteri-breaks-national-record-in-womens-marathon/articleshow/48728686.cms |access-date=30 August 2015 |website=The Times of India}}</ref> 22 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ, [[2016 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|2016 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ]] ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੈਸ਼ਾ ਨੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੌੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਾਈਨਲ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੌੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੈਰਾਥਨ ਈਵੈਂਟ ਦੌਰਾਨ "ਕਾਫ਼ੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ" ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਉਲੰਪਿਕ ਅਥਲੀਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] k7er8q55zcu1e7kkoy6i4xmdoj9x7zf 0 163516 837856 765176 2026-04-29T15:47:34Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Family" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1332496871|Vibha Dadheech]]" 837856 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dr. Vibha Dadheech.jpg|thumb|ਵਿਭਾ ਦਧੀਚ]] '''ਵਿਭਾ ਦਧੀਚ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Vibha Dadheech''') [[ਕਥਕ]] ਨਾਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਕੋਰਟ ਡਾਂਸਰ ਪੰਡਿਤ ਤੋਂ ਕਥਕ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰਤੂ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪੰ. [[ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਇੱਕ ਗੰਡਾ ਬੰਦ ਸ਼ਗਿਰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="DB">{{Cite web |date=24 December 2018 |title=कलाकार डॉ. विभा दाधीच को लाइफ टाइम अचीवमेंट अवॉर्ड |url=https://www.bhaskar.com/mp/indore/news/life-time-achievement-award-for-artist-dr-vishwa-dadhich-030205-3492335.html |website=Dainik Bhaskar}}</ref> ਉਹ ਪੁਰੂ ਦਧੀਚ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨਟਵਰੀ ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ, ਇੰਦੌਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=26 July 2019 |title=Celebrating a Guru |url=https://www.thestatesman.com/supplements/celebrating-a-guru-1502782187.html |website=[[The Statesman (India)|The Statesman]]}}</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਿਭਾ ਦਧੀਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਥਕ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, [[ਕਥਕ]] ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸਡ ਰਿਸਰਚ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=28 January 2020 |title=गुरु ने कहा था, कथक के शास्त्र की खोज करो, उसी में जुटा हुआ हूं : डॉ. दाधीच &#124; Kathak Dancer Padmashree Dr. Puru Dadhich |url=https://www.patrika.com/indore-news/kathak-dancer-padmashree-dr-puru-dadhich-5699953/}}</ref> ਵਿਭਾ ਨੇ 1988 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਖਹਿਰਾਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਥਕ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪੀਐਚਡੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ ਲਈ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਡਾਂਸ ਹੈਂਡ ਜੈਸਚਰ - ਭਾਰਤੀ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਕੀ ਵਰਨਮਾਲਾ: ਹਸਤ ਮੁਦਰੇਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 23 ਸ਼ਾਸਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨਮਾਨਿਤ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਹੈ।<ref name="Sangeet Galaxy">{{Cite web |title=Sangeet Galaxy |url=http://www.sangeetgalaxy.co.in/detail.php?unid=17 |website=www.sangeetgalaxy.co.in |access-date=2023-04-15 |archive-date=2018-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113195845/http://www.sangeetgalaxy.co.in/detail.php?unid=17 |url-status=dead }}</ref> ਦਧੀਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/shikhar-samman-for-swayam-prakash-rahat-indori-lata-munshi-24-others/articleshow/72116760.cms|title=Shikhar Samman for Swayam Prakash, Rahat Indori, Lata Munshi & 24 others|date=19 November 2019|work=The Times of India|access-date=29 May 2020}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2011-12 ਲਈ ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਪੁਸਤਕ ਭਾਰਤੀ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਕੀ ਵਰਨਮਾਲਾ: ਹਸਤ ਮੁਦਰੇਨ (ਏਬੀਸੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਡਾਂਸ ਜੈਸਚਰ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਰਡਕਵਰ - 2003{{ISBN|978-8190105712}}<ref>{{Cite book|title=Buy BHARTIYA NRITYA KI VARNMAALA HAST MUDRAYEN (The ABC of Indian Dance Hand Gestures) in Hindi Book Online at Low Prices in India &#124; BHARTIYA NRITYA KI VARNMAALA HAST MUDRAYEN (The ABC of Indian Dance Hand Gestures) in Hindi Reviews & Ratings - Amazon.in|id={{ASIN|819010571X|country=in}}}}</ref> ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੰਦੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬੈਚਲਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਡਾਂਸ ਸਿਲੇਬਸ ਲਈ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਭਾ ਨੂੰ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਥਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ 25ਵੇਂ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹੋਤਸਵ, ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਲਾਈਫ-ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ 2015 ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ 40 ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਲਾ ਅਰਪਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-20 |title='Kala Arpan' an offering by 40 maestros of Indian classical art at launch of WFAC |url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/kala-arpan-an-offering-by-40-maestros-of-indian-classical-art-at-launch-of-wfac/story-xivmJ3tMz2KmXe6itdVIuO.html |access-date=2021-09-29 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਵਿਭਾ ਦਧੀਚ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਭਰਮਾਰਜੀ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਘਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ (ਉਸ ਵੇਲੇ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੁਰੂ ਦਧੀਚ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=28 January 2020 |title=गुरु ने कहा था, कथक के शास्त्र की खोज करो, उसी में जुटा हुआ हूं : डॉ. दाधीच |url=https://www.patrika.com/indore-news/kathak-dancer-padmashree-dr-puru-dadhich-5699953/ |language=hi}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == * ਇੰਦਰਾ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਿਆ ਖਹਿਰਾਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 1988 ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ * ਕਥਕ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰ. ਫਿਰਤੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਪੰ. [[ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ]] == ਅਵਾਰਡ == * 2021 (SNA) ਲਈ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref><nowiki>{{</nowiki>https://www.sangeetnatak.gov.in/public/uploads/annoucement/1669376114_Akademi%20Main%20Awards%20for%20the%20year%202019,%202020%20&%202021.pdf}<nowiki/>}</ref> * ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ 2018 - ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਕੱਥਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ)<ref>{{Cite web |date=22 November 2019 |title=Shikhar Samman to Classical Dancers Shuchitra Harmalkar, Vibha Dadheech and Lata Munshi |url=https://www.classicalclaps.com/shikhar-samman-to-classical-dancers-shuchitra-harmalkar-vibha-dadheech-and-lata-munshi/ |access-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225145313/https://www.classicalclaps.com/shikhar-samman-to-classical-dancers-shuchitra-harmalkar-vibha-dadheech-and-lata-munshi/ |url-status=dead }}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2011 * 25ਵੇਂ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਥਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ 2015 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] dsapee45ovlexe8ntn3zgdrmosqrepq 0 166003 837938 743195 2026-04-29T21:04:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837938 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Mahant_Bhai_Gulab_Singh_Ji.jpg|thumb| ਮਹੰਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸੀ]] '''ਸੇਵਾਪੰਥੀ''' ( [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] :ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "'''ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੰਗਤ'''" <ref name=":5">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/319683249|title=A complete guide to Sikhism|last=Singh|first=Jagraj|date=2009|publisher=Unistar Books|isbn=978-81-7142-754-3|location=Chandigarh, India|pages=249|oclc=319683249|quote=Sewa Panthi Sampardai: Literally sewa panthi sampardai means fellowship of service. It was founded by Bhai Ghahnaiya, who during the siege of Anandpur toured the battlefield carrying water and serving it to the friend and foe alike. Sewa Panthis are principally Sindhi Sikhs, celibate and very few. They have established a big dera at Goniana Mandi in Bathinda district and now are mainly devoted to the cause of education in addition to preaching of Sikhism.}}</ref> ), ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸੇਵਾਪੰਥੀ''' ਵਜੋਂ ਸਪੈਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ '''ਅਦਾਨਸ਼ਾਹੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{Cite book|title=Bhai Kanhaiya, Beacon-light of Humanitarian Service & the Apostle of Peace|last=Hīrā|first=Bhagata Siṅgha|publisher=Sewa Jyoti Publications|year=1988|pages=83–84, 94}}</ref> ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ|ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾ]] <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/32242463|title=Encyclopaedia of Sikh Religion and Culture|last=Dogra|first=R. C.|publisher=Vikas Pub. House|others=Gobind Singh Mansukhani|year=1995|isbn=0-7069-8368-8|location=New Delhi|pages=426|oclc=32242463}}</ref> ਜਾਂ ਆਦੇਸ਼ ( ''ਸੰਪਰਦਾ'' ) ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਯਾਈ। <ref name=":0">Kaur, Sukhdeep. "THE NIRANKARI SECT IN THE 19 TH CENTURY."</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/37769917|title=The Sikh Reference Book|last=Dilagīra|first=Harajindara Siṅgha|publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark|year=1997|isbn=0-9695964-2-1|edition=1st|location=Edmonton, Alb., Canada|pages=602|oclc=37769917|quote=SEWA PANTHI : - This term is used sometimes for the associates of Bhai Ghanaiya Singh, the leader of the Sikh Red-Cross . Literally : Sewa Panthi is person whose life is devoted to the services (of the Sikh nation).}}</ref> ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਅਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। <ref name=":3">Mahal, Ramandeep. "Bhai Kanhaiya ji: A Humanitarian Soul."</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਧੰਮਣ (ਧੀਮਾਨ) ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1648 ਵਿੱਚ ਸੋਹਾਦਰਾ ਨਾਮਕ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਸੇਲੀ ਟੋਪੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":0">Kaur, Sukhdeep. "THE NIRANKARI SECT IN THE 19 TH CENTURY."</ref> {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]], ''[[ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ|ਗੁਰਗੱਦੀ ']] ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਸਨ,'' ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣ। <ref name=":3">Mahal, Ramandeep. "Bhai Kanhaiya ji: A Humanitarian Soul."</ref> ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, [[ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ( [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲਾਂ]] ) ਸਮੇਤ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। <ref name=":0">Kaur, Sukhdeep. "THE NIRANKARI SECT IN THE 19 TH CENTURY."</ref> <ref name=":3">Mahal, Ramandeep. "Bhai Kanhaiya ji: A Humanitarian Soul."</ref> ਇਸ ਕਾਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਦੇਖਿਆ ਸੀ। <ref name=":3" /> ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਨ੍ਹਈਆ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀਆਂ 'ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇਗਾ। <ref name=":2">Taak, Sangeeta, Sugandha Sawhney, and Madeeha Majid. "Sikhism and the International Humanitarian Law." ''-19 ISIL YB Int'l Human. & Refugee L.'' 18 (2018): 1.</ref> [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ''[[ਲੰਗਰ]]'' ਹਾਲ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। <ref name=":7">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/289070938|title=Sikhism, a Perspective|last=Nirankari|first=Maan Singh|publisher=Unistar Books|others=Edited by Neelam Man Singh Chowdhry|year=2008|isbn=978-81-7142-621-8|location=Chandigarh|pages=154|oclc=289070938|quote=The Addanshahi Sehajdhari Sikhs earn their livelihood by performing religious duties. The ink used by the ancient writers was prepared by members of the Addanshahi sect and was known as Roshanai or "Addan Shahi" ink. This sect contributed a lot in the propagation of Sikh religion by founding many religious centers. As a result many people came under the Sehajdhari Sikh fold. Some of the descendents from this sect were Sant Baba Sham Singh of Amritsar, Baba Jhanda Singh and Baba Kharag Singh of Bir Sahib who undertook the construction Sri Guru Ram Das community kitchen at Darbar Sahib.}}</ref> ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। == ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ == ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ''ਕੇਸ਼'' ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕਸਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ-ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ''ਡੇਰੇ'' ਅਤੇ ''[[ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ|ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ]]'' ਸਨ। ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਸਲੀ [[ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ|ਸਿੰਧੀ]] ਸਿੱਖ ਸਨ। <ref name=":5">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/319683249|title=A complete guide to Sikhism|last=Singh|first=Jagraj|date=2009|publisher=Unistar Books|isbn=978-81-7142-754-3|location=Chandigarh, India|pages=249|oclc=319683249|quote=Sewa Panthi Sampardai: Literally sewa panthi sampardai means fellowship of service. It was founded by Bhai Ghahnaiya, who during the siege of Anandpur toured the battlefield carrying water and serving it to the friend and foe alike. Sewa Panthis are principally Sindhi Sikhs, celibate and very few. They have established a big dera at Goniana Mandi in Bathinda district and now are mainly devoted to the cause of education in addition to preaching of Sikhism.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSingh2009">Singh, Jagraj (2009). [https://www.worldcat.org/oclc/319683249 ''A complete guide to Sikhism'']. Chandigarh, India: Unistar Books. p.&nbsp;249. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-81-7142-754-3|<bdi>978-81-7142-754-3</bdi>]]. [[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/319683249 319683249]. <q>Sewa Panthi Sampardai: Literally sewa panthi sampardai means fellowship of service. It was founded by Bhai Ghahnaiya, who during the siege of Anandpur toured the battlefield carrying water and serving it to the friend and foe alike. Sewa Panthis are principally Sindhi Sikhs, celibate and very few. They have established a big dera at Goniana Mandi in Bathinda district and now are mainly devoted to the cause of education in addition to preaching of Sikhism.</q></cite></ref> ਇਸ ਕਾਰਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾਪੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਰੁਝੇਵੇਂ ਆਮ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name=":1">Sidhu, Sumail Singh. "Contesting Vision of Sikh Identity In Punjab: 1800-1930." ''Unpublished Ph. D Thesis,(New Delhi: Jawaharlal Nehru University, 2007)'': 172.</ref> ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਹਨ। <ref name=":1" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ, ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਖੁਦ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name=":1" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ''[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ|ਪਾਹੁਲ ਨੂੰ]]'' ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮਾਰਸ਼ਲ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਆਰਡਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਨ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name=":1">Sidhu, Sumail Singh. "Contesting Vision of Sikh Identity In Punjab: 1800-1930." ''Unpublished Ph. D Thesis,(New Delhi: Jawaharlal Nehru University, 2007)'': 172.</ref> ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸੇਵਾਪੰਥੀ ''ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ'' (ਘਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ) ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। <ref name=":1">Sidhu, Sumail Singh. "Contesting Vision of Sikh Identity In Punjab: 1800-1930." ''Unpublished Ph. D Thesis,(New Delhi: Jawaharlal Nehru University, 2007)'': 172.</ref> <ref name=":5">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/319683249|title=A complete guide to Sikhism|last=Singh|first=Jagraj|date=2009|publisher=Unistar Books|isbn=978-81-7142-754-3|location=Chandigarh, India|pages=249|oclc=319683249|quote=Sewa Panthi Sampardai: Literally sewa panthi sampardai means fellowship of service. It was founded by Bhai Ghahnaiya, who during the siege of Anandpur toured the battlefield carrying water and serving it to the friend and foe alike. Sewa Panthis are principally Sindhi Sikhs, celibate and very few. They have established a big dera at Goniana Mandi in Bathinda district and now are mainly devoted to the cause of education in addition to preaching of Sikhism.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSingh2009">Singh, Jagraj (2009). [https://www.worldcat.org/oclc/319683249 ''A complete guide to Sikhism'']. Chandigarh, India: Unistar Books. p.&nbsp;249. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-81-7142-754-3|<bdi>978-81-7142-754-3</bdi>]]. [[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/319683249 319683249]. <q>Sewa Panthi Sampardai: Literally sewa panthi sampardai means fellowship of service. It was founded by Bhai Ghahnaiya, who during the siege of Anandpur toured the battlefield carrying water and serving it to the friend and foe alike. Sewa Panthis are principally Sindhi Sikhs, celibate and very few. They have established a big dera at Goniana Mandi in Bathinda district and now are mainly devoted to the cause of education in addition to preaching of Sikhism.</q></cite></ref> ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ''ਪੰਥ'' ''ਦੀ ਸੇਵਾ'' ਜਾਂ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਨ/ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ''[[ਕੇਸ|ਕੇਸ਼]]'' ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। <ref name=":4">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/40418059|title=Medieval Indian Literature: Surveys and selections|last=Ayyappappanikkar|first=K. Ayyappa Paniker|publisher=Sahitya Akademi|others=Ayyappappanikkar, Sahitya Akademi|year=1997|isbn=81-260-0365-0|series=Volume 1 of Medieval Indian Literature: An Anthology, Sahitya Akademi|volume=1|location=New Delhi|pages=451|oclc=40418059|quote=Parchai, another form of life-stories, was also popular in India. A flourishing tradition of parchai about the lives of such bhaktas as Trilochan, Dhanna, Raidas, Kabir, Namdeva and Pipa came into being in the Braj-Sadhukari linguistic style. It seems that the vartakars move their vartas around saguna bhaktas, while the parchais did so around the nirguna sants. In the Punjab many a writer adopted the parchai style and wrote what are called parchis in Punjabi. These parchis, in Punjabi, were written in the Braj-Sadhukari language in the verse form (Suhajram: Parchian Sewaram) as well as in Punjabi prose (Sewadas Udasi: Parchian Guru Gobind Singh). Just as sakhis relate to the lives of gurus and their Sikhs, so the parchis pertain to the lives of Sewapanthi mahatmas. Sewapanth is a branch of the Sikh Panth itself. Sewapanthis were Sahajdhari Sikhs, i.e. those who believe in the tenets of the gurus, but do not keep the external form, especially the unshorn hair. On account of the fact that they could not be easily distinguished from the non-Sikhs in their external form, they came to be spared of the tyrannies of the Mughal rulers which the Sikhs with their easily identifiable external form had to undergo. The use of parchi nomenclature in contradistinction to sakhi and janamsakhi seems to be linked to the relatively distinctive identity of the Sewapanthis. In spite of the fact that they also have a narrative form, and a spiritual context, like the other genera, yet they reflect the distinctive Sewapanthi of Addanshahi tradition. In medieval times, the preservation of a distinctive identity was, perhaps, a compulsion for the various traditions. Was it, in some way, linked with the instinct for social survival? The parchis were also, perhaps, their more pervasive strategies aimed at survival through critical times.}}</ref> ਇਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵਧੇਰੇ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। <ref name=":4" /> [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ]] ਦੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਰਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸ-ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਪਰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿਆਹੀ ਨੂੰ "ਰੋਸ਼ਨਾਈ" ਜਾਂ "ਅਦਨਸ਼ਾਹੀ ਸਿਆਹੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/289070938|title=Sikhism, a Perspective|last=Nirankari|first=Maan Singh|publisher=Unistar Books|others=Edited by Neelam Man Singh Chowdhry|year=2008|isbn=978-81-7142-621-8|location=Chandigarh|pages=154|oclc=289070938|quote=The Addanshahi Sehajdhari Sikhs earn their livelihood by performing religious duties. The ink used by the ancient writers was prepared by members of the Addanshahi sect and was known as Roshanai or "Addan Shahi" ink. This sect contributed a lot in the propagation of Sikh religion by founding many religious centers. As a result many people came under the Sehajdhari Sikh fold. Some of the descendents from this sect were Sant Baba Sham Singh of Amritsar, Baba Jhanda Singh and Baba Kharag Singh of Bir Sahib who undertook the construction Sri Guru Ram Das community kitchen at Darbar Sahib.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNirankari2008">Nirankari, Maan Singh (2008). [https://www.worldcat.org/oclc/289070938 ''Sikhism, a Perspective'']. Edited by Neelam Man Singh Chowdhry. Chandigarh: Unistar Books. p.&nbsp;154. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-81-7142-621-8|<bdi>978-81-7142-621-8</bdi>]]. [[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/289070938 289070938]. <q>The Addanshahi Sehajdhari Sikhs earn their livelihood by performing religious duties. The ink used by the ancient writers was prepared by members of the Addanshahi sect and was known as Roshanai or "Addan Shahi" ink. This sect contributed a lot in the propagation of Sikh religion by founding many religious centers. As a result many people came under the Sehajdhari Sikh fold. Some of the descendents from this sect were Sant Baba Sham Singh of Amritsar, Baba Jhanda Singh and Baba Kharag Singh of Bir Sahib who undertook the construction Sri Guru Ram Das community kitchen at Darbar Sahib.</q></cite></ref><gallery mode="slideshow"> File:Sikh_manuscript_13.png|ਇਮਾਮ ਅਲ-ਗਜ਼ਾਲੀ ਦੇ "ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੀਮੀਆ" ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਨੁਵਾਦ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦਰਬਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਸੀ।r File:Baba_Sham_Singh_Portrait_at_Bhai_Vir_Singh_Memorial.jpg|ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ਦੀ ਫੋਟੋ </gallery> === ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ === ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ''ਸਾਖੀਆਂ'' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੇਵਾਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ''ਪਰਚਾਈ'' ਕਿਹਾ, ਜੋ ਕਿ ਸੇਵਾਪੰਥੀ ''[[ਮਹਾਤਮ|ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ।'' <ref name=":4">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/40418059|title=Medieval Indian Literature: Surveys and selections|last=Ayyappappanikkar|first=K. Ayyappa Paniker|publisher=Sahitya Akademi|others=Ayyappappanikkar, Sahitya Akademi|year=1997|isbn=81-260-0365-0|series=Volume 1 of Medieval Indian Literature: An Anthology, Sahitya Akademi|volume=1|location=New Delhi|pages=451|oclc=40418059|quote=Parchai, another form of life-stories, was also popular in India. A flourishing tradition of parchai about the lives of such bhaktas as Trilochan, Dhanna, Raidas, Kabir, Namdeva and Pipa came into being in the Braj-Sadhukari linguistic style. It seems that the vartakars move their vartas around saguna bhaktas, while the parchais did so around the nirguna sants. In the Punjab many a writer adopted the parchai style and wrote what are called parchis in Punjabi. These parchis, in Punjabi, were written in the Braj-Sadhukari language in the verse form (Suhajram: Parchian Sewaram) as well as in Punjabi prose (Sewadas Udasi: Parchian Guru Gobind Singh). Just as sakhis relate to the lives of gurus and their Sikhs, so the parchis pertain to the lives of Sewapanthi mahatmas. Sewapanth is a branch of the Sikh Panth itself. Sewapanthis were Sahajdhari Sikhs, i.e. those who believe in the tenets of the gurus, but do not keep the external form, especially the unshorn hair. On account of the fact that they could not be easily distinguished from the non-Sikhs in their external form, they came to be spared of the tyrannies of the Mughal rulers which the Sikhs with their easily identifiable external form had to undergo. The use of parchi nomenclature in contradistinction to sakhi and janamsakhi seems to be linked to the relatively distinctive identity of the Sewapanthis. In spite of the fact that they also have a narrative form, and a spiritual context, like the other genera, yet they reflect the distinctive Sewapanthi of Addanshahi tradition. In medieval times, the preservation of a distinctive identity was, perhaps, a compulsion for the various traditions. Was it, in some way, linked with the instinct for social survival? The parchis were also, perhaps, their more pervasive strategies aimed at survival through critical times.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAyyappappanikkar1997">Ayyappappanikkar, K. Ayyappa Paniker (1997). [https://www.worldcat.org/oclc/40418059 ''Medieval Indian Literature: Surveys and selections'']. Volume 1 of Medieval Indian Literature: An Anthology, Sahitya Akademi. Vol.&nbsp;1. Ayyappappanikkar, Sahitya Akademi. New Delhi: Sahitya Akademi. p.&nbsp;451. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/81-260-0365-0|<bdi>81-260-0365-0</bdi>]]. [[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/40418059 40418059]. <q>Parchai, another form of life-stories, was also popular in India. A flourishing tradition of parchai about the lives of such bhaktas as Trilochan, Dhanna, Raidas, Kabir, Namdeva and Pipa came into being in the Braj-Sadhukari linguistic style. It seems that the vartakars move their vartas around saguna bhaktas, while the parchais did so around the nirguna sants. In the Punjab many a writer adopted the parchai style and wrote what are called parchis in Punjabi. These parchis, in Punjabi, were written in the Braj-Sadhukari language in the verse form (Suhajram: Parchian Sewaram) as well as in Punjabi prose (Sewadas Udasi: Parchian Guru Gobind Singh). Just as sakhis relate to the lives of gurus and their Sikhs, so the parchis pertain to the lives of Sewapanthi mahatmas. Sewapanth is a branch of the Sikh Panth itself. Sewapanthis were Sahajdhari Sikhs, i.e. those who believe in the tenets of the gurus, but do not keep the external form, especially the unshorn hair. On account of the fact that they could not be easily distinguished from the non-Sikhs in their external form, they came to be spared of the tyrannies of the Mughal rulers which the Sikhs with their easily identifiable external form had to undergo. The use of parchi nomenclature in contradistinction to sakhi and janamsakhi seems to be linked to the relatively distinctive identity of the Sewapanthis. In spite of the fact that they also have a narrative form, and a spiritual context, like the other genera, yet they reflect the distinctive Sewapanthi of Addanshahi tradition. In medieval times, the preservation of a distinctive identity was, perhaps, a compulsion for the various traditions. Was it, in some way, linked with the instinct for social survival? The parchis were also, perhaps, their more pervasive strategies aimed at survival through critical times.</q></cite></ref> == ਉਦਾਸੀ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ == ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਹਨ। <ref name=":1">Sidhu, Sumail Singh. "Contesting Vision of Sikh Identity In Punjab: 1800-1930." ''Unpublished Ph. D Thesis,(New Delhi: Jawaharlal Nehru University, 2007)'': 172.</ref> ਭਾਈ ਅਦਨ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਉਦਾਸੀ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਦਖਣੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਹੈ। == ਮੁਖੀ == * [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] * ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਰਾਮ <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/29703420|title=The Encyclopaedia of Sikhism|last=Singh|first=Harbans|date=1992–1998|publisher=Punjabi University|isbn=0-8364-2883-8|volume=3, M-R|location=Patiala|pages=299|oclc=29703420|quote=PARCHl BHAl SEVA RAM is a biographical sketch, in Punjabi verse, of Bhai Seva Ram who led the Sevapanthi sect after the death of its founder Bhai Kanhaiya, a disciple of Guru Gobind Singh}}</ref> * ਅਦਨ ਸ਼ਾਹ <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/29595565|title=History of Punjabi Literature|last=Kohli|first=Surindar Singh|date=1993|publisher=National Book Shop|isbn=81-7116-141-3|location=Delhi|pages=100|oclc=29595565|quote=After Bhai Mani Singh, the next important prose-writer of this period is Addan Shah. Sant Addan Shah, one of the leaders of Sewapanthi Sikhs, was a good scholar of both Hinduism and Islam. His name is associated with "Paras Bhag", which is not an original work. It is the Punjabi version of Imam Ghazali's work ...}}</ref> == ਉੱਘੇ ਸੰਤ == * ਬਾਬਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ <ref name=":6">{{Cite book|title=Ernest Trumpp and W.H. McLeod as Scholars of Sikh History Religion and Culture|url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACQ-046|last=Singh|first=Trilochan|publisher=International Centre of Sikh Studies|year=1994|pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACQ-046/page/194 194]|quote=Baba Sham Singh and the eminent theologian Sant Amir Singh were Sewa Panthi Saints and great scholars.}}</ref> <ref name=":7">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/289070938|title=Sikhism, a Perspective|last=Nirankari|first=Maan Singh|publisher=Unistar Books|others=Edited by Neelam Man Singh Chowdhry|year=2008|isbn=978-81-7142-621-8|location=Chandigarh|pages=154|oclc=289070938|quote=The Addanshahi Sehajdhari Sikhs earn their livelihood by performing religious duties. The ink used by the ancient writers was prepared by members of the Addanshahi sect and was known as Roshanai or "Addan Shahi" ink. This sect contributed a lot in the propagation of Sikh religion by founding many religious centers. As a result many people came under the Sehajdhari Sikh fold. Some of the descendents from this sect were Sant Baba Sham Singh of Amritsar, Baba Jhanda Singh and Baba Kharag Singh of Bir Sahib who undertook the construction Sri Guru Ram Das community kitchen at Darbar Sahib.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNirankari2008">Nirankari, Maan Singh (2008). [https://www.worldcat.org/oclc/289070938 ''Sikhism, a Perspective'']. Edited by Neelam Man Singh Chowdhry. Chandigarh: Unistar Books. p.&nbsp;154. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-81-7142-621-8|<bdi>978-81-7142-621-8</bdi>]]. [[ਔਨਲਾਈਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੈਂਟਰ|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/289070938 289070938]. <q>The Addanshahi Sehajdhari Sikhs earn their livelihood by performing religious duties. The ink used by the ancient writers was prepared by members of the Addanshahi sect and was known as Roshanai or "Addan Shahi" ink. This sect contributed a lot in the propagation of Sikh religion by founding many religious centers. As a result many people came under the Sehajdhari Sikh fold. Some of the descendents from this sect were Sant Baba Sham Singh of Amritsar, Baba Jhanda Singh and Baba Kharag Singh of Bir Sahib who undertook the construction Sri Guru Ram Das community kitchen at Darbar Sahib.</q></cite></ref> * ਸੰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ <ref name=":6" /> * ਬਾਬਾ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ <ref name=":7" /> * ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਖੜਗ ਸਿੰਘ <ref name=":7" /> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] ikhulwewzprfe4z6i7m0rtze7dcity8 0 167200 837871 679189 2026-04-29T19:15:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837871 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument |name=ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ |native_name={{nq|مقبرہ انارکلی}} |image=[[File:Anarkali Tomb 2.jpg|300px|ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]] |location=[[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] {{flagicon|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}} [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |designer= |type=ਮਜ਼ਾਰ |material=[[ਇੱਟ]] |length= |width= |height= |begin= |complete=1599, or 1615 |open= |dedicated_to=ਅਨਾਰਕਲੀ |map_image=Pakistan Lahore#Pakistan |map_width= |coordinates={{coord|31|34|03|N|74|18|02|E|region:TR_type:landmark|display=inline,title}} |extra= }} '''ਅਨਾਰਕਲੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ''' ({{lang-ur|{{nq|مقبره انارکلی}}}}) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਸੂਬੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁਗਲ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। == ਟਿਕਾਣਾ == ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਕਬਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਯੁੱਗ ਦੇ [[ਮਾਲ ਰੋਡ ਲਾਹੌਰ|ਮਾਲ]] ਦੇ ਨੇੜੇ , [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਗਲ ਮਕਬਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}</ref> <ref name=":0">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1051299628|title=Imagining Lahore : the city that is, the city that was|last=Khalid|first=Haroon|date=17 August 2018|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-199-0|location=India|pages=|chapter=Humble Origins (First 3 pages of Chapter 8)|oclc=1051299628}}</ref> ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੈ। <ref name=":0" /> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 1599 ਜਾਂ 1615 ਦੀ ਹੈ <ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਬਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਲਈ ਬਣਵਾਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਮਕਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਮਿਲ਼ਦਾ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਉਸਦੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. Dawn. 11 February 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 August</span> 2016</span>.</cite></ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਲਪਨਿਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਫਿਲਮਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] ਵੇਲ਼ੇ, [[ਖੜਕ ਸਿੰਘ|ਮਕਬਰੇ 'ਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, <ref name="tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=http://www.orientalarchitecture.com/sid/880/pakistan/lahore/anarkali-tomb |access-date=24 August 2016 |website=Asian Historical Architecture}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਰਲ [[ਯੌਂ-ਬਾਪਤੀਸਤ ਵੈਂਤੂਰਾ|ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਨਟੂਰਾ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਹੋਰ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref name="lahore">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html "Anarkali's Tomb"]. ''Lahore Sites''. Archived from [https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html the original] on 25 August 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 August</span> 2016</span>.</cite></ref> 1851 ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਐਂਗਲੀਕਨ ਸੇਂਟ ਜੇਮਜ਼ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1847 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਕਲਰਕੀ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ "ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗਿਰਜਾਘਰ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|last=Glover|first=William|date=January 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0816650224|quote=What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa, a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2). This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church}}</ref> 1891 ਵਿੱਚ, ਚਰਚ ਦੇ ਕਲੀਸਿਆ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਿਕਾਰਡ ਦਫਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="lahore" /> == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_Tomb_1.jpg|thumb| ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼]] === ਸੇਨੋਟਾਫ === [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_sarcophagus,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ ਸਫੈਦ ਸੰਗਮਰਮਰ [[ਮਾਰਬਲ|ਦਾ]] ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ .]] ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸੇਨੋਟਾਫ਼ ਤੇ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ "ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/dli.ministry.02492|last=Eastwick|first=Edward Backhouse|date=1883|publisher=John Murray, Albemarle Street|location=London}}</ref> ; ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ : [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_cenotaph1,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ਼ 'ਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ]] [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_99_names_of_Allah,_November_2008.jpg|thumb| ਸੇਨੋਟਾਫ 'ਤੇ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਮ]] ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।]] ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੇਨੋਟਾਫ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਾਦੀ|ਸਾਦੀ]] <ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh13/ Saadi ghazal 31 line 1]</ref> ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :<blockquote> :: {{Lang|fa|{{nq|آه گر من بازبینم روی یار خویش را}}|rtl=yes}} :: {{Lang|fa|{{nq|تا قیامت شکر گویم کردگار خویش را}}|rtl=yes}} :: ਆਹ ਗਰ ਮਨ ਬਾਜ਼ ਬੀਨਮ ਰੁਏ ਯਾਰੇ ਖ੍ਵੀਸ਼ ਰਾ ਤਾ ਕਯਾਮਤ ਸ਼ੁਕਰ ਗੋਯਮ ਕਰਦਗਾਰ ਖ੍ਵੀਸ਼ ਰਾ :: "ਆਹ! ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਾਂਗਾ" </blockquote> == ਸੰਭਾਲ == ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Pakistan Environmental Protection Agency |title=Guidelines for Critical and Sensitive Areas |url=http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014185608/http://www.environment.gov.pk/eia_pdf/f_Crit_%20Areas.pdf |archive-date=14 October 2013 |access-date=6 June 2013 |publisher=Government of Pakistan |pages=12, 47, 48}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌੌਰ ਵਿੱਚ ਮਕਬਰੇ]] ruhp9fnneibiric5o7kt8b0x7guzw18 0 171763 838003 766024 2026-04-30T07:27:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838003 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian|name=Kaneez Surka|image=|image_size=|alt=Portrait of Kaneez taken on her 39th birthday|caption=Kaneez in 2020|pseudonym=|birth_name=|native_name_lang=|birth_date=|birth_place=[[Mthatha]], [[South Africa]]|nationality=[[South Africa]]n|education=|alma_mater=[[Rhodes University]]|years_active=2006–present|genre=[[Improvisational comedy]]|parents=|relatives=|notable_works=''[[The Week That Wasn't]]''<br />''The General Fun Game Show''<br />''[[All India Bakchod]]''<br />''[[Comicstaan]]''|memorials=|signature=|website={{twitter|kaneezsurka}}|footnotes=|module=}} '''ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ''' ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਹਾਸ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ [[ਯੂਟਿਊਬਰ|YouTuber]] ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ੋਅ ''ਦ ਵੀਕ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਨਾਟ'' ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/people-find-it-easily-digestible-when-guys-are-a-little-crude-comedian-kaneez-surka/story-BwrFZth9a6Dsc8RwXwRilK.html|title=People find it easily digestible when guys are a little crude: Comedian Kaneez Surka|date=2016-12-15|work=Hindustan Times|access-date=2018-08-15|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/kaneez-surka-aib-amazon-prime-video-5172736/|title=Kaneez Surka on stand-up, multiculturalism and political humour|date=2018-05-13|work=The Indian Express|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/kaneez-surka-im-scared-to-do-stand-up-comedy/19633162|title=Kaneez Surka: I m scared to do stand-up comedy|date=2018-07-24|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=From #MeToo to Bolly humour: Kaneez Surka takes our really random rapid fire |url=http://t2online.com/lifestyle/from-metoo-to-bolly-humour-kaneez-surka-really-random-rapid-fire/cid/18784 |access-date=2018-08-15 |website=t2online.com |language=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331025156/http://t2online.com/lifestyle/from-metoo-to-bolly-humour-kaneez-surka-really-random-rapid-fire/cid/18784 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/watch-mallika-dua-kaneez-surka-reprise-roles-in-aibs-if-apps-were-people-2-4124807.html|title=Watch: Mallika Dua, Kaneez Surka reprise roles in AIB's If Apps Were People 2- Entertainment News, Firstpost|work=Firstpost|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟੈਂਡ ਅੱਪ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/comedienne-kaneez-surka-hosts-three-popular-guests-in-her-game-show/19446155|title=Comedienne Kaneez Surka hosts Sapan Verma, Sahil Shah and RJ Malishka in her game show|date=2018-05-22|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en|archive-date=2018-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232842/https://www.mid-day.com/articles/comedienne-kaneez-surka-hosts-three-popular-guests-in-her-game-show/19446155|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜੱਜ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://businessofcinema.com/bollywood_news/comicstaans-latest-episode-focuses-on-kaneez-surkas-improv-round/424196|title=Comicstaan's Latest Episode Focuses On Kaneez Surka's Improv Round!|date=2018-07-24|work=Businessofcinema.com|access-date=2018-08-15|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Comicstaan's latest episode focuses on Kaneez Surka's improve round! |url=http://www.glamsham.com/en/comicstaans-latest-episode-focuses-on-kaneez-surkas-improve-round |access-date=2018-08-15 |website=Glamsham}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/entertainment/hot-on-web/amazon-prime-video-comicstaan-review-the-future-is-pretty-funny|title='Comicstaan' Review: The Future Looks Pretty Funny|work=The Quint|access-date=2018-08-15|language=en}}</ref> ਉਹ [[ਯੂਟਿਊਬ|YouTube]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਮੇਡੀ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ, ''ਦ ਜਨਰਲ ਫਨ ਗੇਮ ਸ਼ੋਅ ਦੀ'' ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/youtube-series-comedians-books-reading-the-botcast-books-on-toast/18071158|title=Comedians talk about books they read in new YouTube series|date=2017-03-14|work=mid-day|access-date=2018-08-15|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/things-to-do/things-to-do-in-mumbai-today/articleshow/65409027.cms|title=Things to do in Mumbai today|work=Mumbai Mirror|access-date=2018-08-15}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਮਥਾਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਡੀਐਸਜੀ, ਗ੍ਰਾਹਮ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੋਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="Kale 2018">{{Cite web |last=Kale |first=Arun |date=26 August 2014 |title=Kaneez Surka |url=http://astray.in/interviews/kaneez-surka |access-date=12 November 2018 |website=Astray}}</ref> ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ, ਕਨੀਜ਼ ਸੁਰਕਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਪਡਵੰਜ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Vadgama |first=Arpita |date=19 Nov 2016 |title=I want to explore story-telling: Kaneez Surka |url=https://timesofindia.com/entertainment/gujarati/theatre/kaneez-surka-interview/articleshow/55512738.cms |archive-url=https://archive.today/20210712233001/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/theatre/kaneez-surka-interview/articleshow/55512738.cms |archive-date=12 July 2021 |website=Times of India}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸੁਰਕਾ 2009 ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਸੁਧਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ <ref name="Kale 2018"/> <ref>{{Cite web |date=May 18, 2015 |title=Laughter Therapy With The Rising Stars of Comedy |url=https://www.ndtv.com/video/comedy/the-rising-stars-of-comedy/laughter-therapy-with-the-rising-stars-of-comedy-367904 |website=NDTV}}</ref> ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਦਿਵਿਆ ਪਲਟ ਦੇ ਇਮਪਜ਼ ਟਰੂਪ ਨਾਲ ਸੀ। <ref name="Kale 2018" /> ਸੁਰਕਾ 2013 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੰਬਈ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ-ਕਥਾ ਕਲੱਬ "ਟਾਲ ਟੇਲਜ਼" <ref>{{Cite web |last=Gianani |first=Kareena |date=May 19, 2013 |title=Tell stories at Tall Tales, Mumbai's newest storytelling club |url=https://www.mid-day.com/articles/tell-stories-at-tall-tales-mumbais-newest-storytelling-club/214135 |website=Mid Day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਦਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ CNN-News18 (ਪਹਿਲਾਂ CNN-IBN) 'ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਦ ਵੀਕ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਨਾਟ <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/small-talk-the-improv-lady/articleshow/58556388.cms|title=Small talk: The improv lady|work=Mumbai Mirror|access-date=15 August 2018}}</ref> ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀਅਰਦਾਸ ਕਾਮੇਡੀ, ਇੱਕ [[ਵੀਰ ਦਾਸ]] ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/life-style/nothing-half-baked-about-it/111262.html|title=Nothing half-baked about it|last=Singh|first=Jasmine|date=Jul 26, 2015|work=The Tribune|access-date=ਜੁਲਾਈ 6, 2023|archive-date=ਸਤੰਬਰ 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909222008/https://www.tribuneindia.com/news/life-style/nothing-half-baked-about-it/111262.html|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਬਕਚੌਡ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਏ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਬੈਸਟਿਜ਼', 'ਹੋਨੇਸਟ ਵੈਡਿੰਗ', 'ਹੋਨੇਸਟ ਬਾਰਜ਼' ਅਤੇ 'ਕਲਿਟਿਕਾ' ਅਤੇ 'ਜੇ ਐਪਸ ਲੋਕ ਸਨ' ਦਾ Instagram ਪਾਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਲਈ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/entertainment/comicstaan-tanmay-bhat-kanan-gill-kaneez-surka-on-amazons-upcoming-show-and-all-things-comedy-4646661.html|title=Comictaan|work=firstpost|access-date=2018-02-02}}</ref> ਅਤੇ 'ਇਮਪ੍ਰੋਵ ਆਲ ਸਟਾਰਸ' ਅਤੇ ਟੀਐਲਸੀ ਲਈ ਕਵੀਨਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਮੇਡੀ <ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/richa-chadha-rohan-joshi-and-kaneez-surka-roped-in-to-judge-queens-of-comedy/articleshow/59673869.cms|title=Queens Of Comedy|work=Mumbai Mirror|access-date=2018-07-20}}</ref> ਵਰਗੇ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਜੱਜ ਵੀ ਸੀ। ਸੁਰਕਾ ਅਬੀਸ਼ ਮੈਥਿਊ, ਕਾਨਨ ਗਿੱਲ, ਅਤੇ ਕੇਨੀ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ "ਦਿ ਇੰਪਰੋਵਾਈਜ਼ਰ" <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Anvita |date=May 13, 2018 |title=Kaneez Surka on stand-up, multiculturalism and political humour |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/kaneez-surka-aib-amazon-prime-video-5172736/ |access-date=9 September 2018 |website=The Indian Express}}</ref> ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ 'ਤੇ 'ਸਮਥਿੰਗ ਫਰੌਮ ਨੱਥਿੰਗ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਦੇ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇਡੀ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਪਰੂਵ ਕਾਮੇਡੀ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref name="Kale 2018"/> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਵੈੱਬ === {| class="wikitable" |2021 | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix]] | ਕਾਮੇਡੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ | ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ |- | 2020 | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|Netflix]] | [[Ladies up|ਇਸਤਰੀ ਅੱਪ]] | ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ |- | 2018 | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੀਡੀਓ | [[Improv All Stars: Games Night|ਸਾਰੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੋ: ਗੇਮਾਂ ਦੀ ਰਾਤ]] | ਸੰਕਲਪਕਰਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦਿਖਾਓ |- | 2005 | ਫਿਲਮ | ਦੋਸਤੀ: ਦੋਸਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ | ਡੈਬਿਊ ਫਿਲਮ (ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਡੇਟ। ਟਾਈਮ ਸਟੈਂਪ 01:49:30 ਤੋਂ 01:51:25 ਤੱਕ) |- | 2014 | ਟੀਵੀ ਲੜੀ | ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਮਰਾ | |- | 2016 | ਟੀਵੀ ਮਿੰਨੀ-ਸੀਰੀਜ਼ | ਕਿੰਨਾ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ! ਕੰਨਨ ਗਿੱਲ ਦੁਆਰਾ | ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸੇ-ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦਾ ਹੈ |- | 2015-2016 | YouTube | AIB ਇਮਾਨਦਾਰ ਸੀਰੀਜ਼ | AIB: ਇਮਾਨਦਾਰ ਬਾਰ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਭਾਗ 1, 2, 3 AIB: ਈਮਾਨਦਾਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਹ ਭਾਗ 1, 2 |- | 2016 | ਟੀਵੀ ਲੜੀ | ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ | ਵਸ਼ਮਾ ਚੰਡੀ (1 ਐਪੀਸੋਡ) ਖੇਡਦਾ ਹੈ |- | 2017 | YouTube ਸੀਰੀਜ਼ | ਅਬੀਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ | [[ਸ੍ਵਰਾ ਭਾਸਕਰ|ਸਵਰਾ ਭਾਸਕਰ]] ਨਾਲ ਸੀਜ਼ਨ 3 (ਐਪੀਸੋਡ 7) <ref>{{Citation |last=Abish Mathew |title=Son Of Abish feat. Kaneez Surka & Swara Bhaskar |date=2017-11-24 |url=https://www.youtube.com/watch?v=quAWroEKQUI |access-date=2018-10-17}}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | rowspan="2" | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ | ਸੁਧਾਰਕ: ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |- | ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਸੀਜ਼ਨ 1 | ਆਪੇ - ਜੱਜ |- | 2019 | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ | ਕਾਮਿਕਸਟਾਨ ਸੀਜ਼ਨ 2 | ਆਪੇ - ਜੱਜ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|nm8595003}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] n4np3kfj1vpng1evebg0pr55r6oyvbj 2 171970 837851 703032 2026-04-29T13:51:58Z Gurtej Chauhan 27423 837851 wikitext text/x-wiki ਮੇਰਾ ਨਾਮ '''ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ''' ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਜਵਾਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ੨੦੧੯ ਤੋਂ ਵਿਕੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। {{Infobox Wikipedia user |name=Gurtej Chauahn | image = Gurtej Chauhan.jpg |nationality=ਭਾਰਤੀ |birthplace=[[ਜੰਡਾਲੀ] [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] |birthdate={{Birth date and age|df=yes|1983|02|12}} |country=ਭਾਰਤ |email=Gurtej195@gmail.com |gender= |birthname= |aliases= |occupation=[[ਲੇਖਕ|ਲੇਖਣ]], [[ਅਨੁਵਾਦ]] }} ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ - [[ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਖੇਡ|ਖੇਡਾਂ]], [[ਭੂਗੋਲ|ਰਾਜਨੀਤੀ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ksx54xa5dlz1utf6e1yc72xcn1jbaij 837852 837851 2026-04-29T13:54:47Z Gurtej Chauhan 27423 837852 wikitext text/x-wiki ਮੇਰਾ ਨਾਮ '''ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ''' ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਜਵਾਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ੨੦੧੯ ਤੋਂ ਵਿਕੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। {{Infobox Wikipedia user |name=Gurtej Chauahn | image = Gurtej Chauhan.jpg |nationality=ਭਾਰਤੀ |birthplace=[[ਜੰਡਾਲੀ]] [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] |birthdate={{Birth date and age|df=yes|1983|02|12}} |country=ਭਾਰਤ |email=Gurtej195@gmail.com |gender= |birthname= |aliases= |occupation=[[ਲੇਖਕ|ਲੇਖਣ]], [[ਅਨੁਵਾਦ]] }} ਲੇਖਣ ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ - [[ਇਤਿਹਾਸ]], [[ਖੇਡ|ਖੇਡਾਂ]], [[ਭੂਗੋਲ|ਰਾਜਨੀਤੀ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] kyukag3sw398jx8ot2qyhg5omdbjzvm 0 172368 837925 697341 2026-04-29T20:36:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837925 wikitext text/x-wiki 1947 ਵਿੱਚ '''ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ''', [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ]] [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ]] (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। 20 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ, [[ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਯੁਕਤ ਬੰਗਾਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿ ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 120-90 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ 58-21 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, 106-35 ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ 107-34 ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{sfn|Mukherjee|1987|p=230}} 6 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ, ਸਿਲਹਟ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਸਿਲਹਟ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੰਡ, 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, 3 ਜੂਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਜਾਂ [[ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ 150 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 1971 ਦੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|40em}} ==ਸਰੋਤ== {{Refbegin|40em}} * {{cite book |last=Baxter |first=Craig |author-link=Craig Baxter |year=1997 |title=Bangladesh: From a Nation to a State |location=Boulder, CO |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-2854-3}} * {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=9781134332748 |url=https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |access-date=16 August 2019 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Chatterji |first=Joya |date=2007 |title=The Spoils of Partition: Bengal and India, 1947–1967 |url=https://books.google.com/books?id=FjQ0iWSq2R0C |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46830-5 }} * {{cite book |first=Bashabi |last=Fraser |title=Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter |url=https://archive.org/details/bengalpartitions0000unse_r3s8 |location=New York |publisher=Anthem Press |date=2008 |isbn=978-1-84331-299-4}} * {{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1994 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45850-4}} * {{cite book |title=Partitioned lives : narratives of home, displacement, and resettlement |year=2008 |location=New Delhi |publisher=Dorling Kindersley (India) |url=https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |first1=Anjali Gera |last1=Roy |first2=Nandi |last2=Bhatia |isbn=9788131714164 |access-date=13 February 2016 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |url-status=live }} * {{cite book |last=Mukherjee |first=Soumyendra Nath |title=Sir William Jones: A Study in Eighteenth-century British Attitudes to India |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-86131-581-9}} * {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |date=2005 |title=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-145-4 }} * {{cite book |first=P. N. |last=Luthra |title=Rehabilitation |date=1972 |publisher=Publications Division |location=New Delhi}} * {{cite book |last=Tripathi |first=Amales |script-title=bn:স্বাধীনতার মুখ |trans-title=Svādhīnatāra mukha |publisher=Ananda Publishers |date=1998 |language=bn |isbn=9788172157814}} * {{cite book |last=Bandopadhyay |script-title=bn:জিন্না/পাকিস্তান – নতুন ভাবনা |language=bn}} * {{cite conference |url=http://iussp2005.princeton.edu/papers/52236 |title=The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947 |first1=K. |last1=Hill |first2=W. |last2=Seltzer |first3=J. |last3=Leaning |first4=S. J. |last4=Malik |first5=S. S. |last5=Russell |year=2005 |conference=International Union for the Scientific Study of Population XXV International Population Conference, Tours, France, 18–23 July 2005 |pages=1–25 |format=PDF |access-date=1 December 2019 |archive-date=1 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901210605/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=52236 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Chattopadhyay |first=Subhasis |year=2016 |title=Review of Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter edited by Bashabi Fraser |url=http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |journal=[[Prabuddha Bharata|Prabuddha Bharata or Awakened India]] |volume=121 |issue=9 |pages=670–672 |issn=0032-6178 |access-date=4 September 2016 |archive-date=17 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917083709/http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Suhrawardy, Huseyn Shaheed |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307032955/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Partition of Bengal, 1947 |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702002256/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Tan |first1=Tai Yong |author-link1=Tan Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of Partition in South Asia |publisher=Routledge |isbn=0-415-17297-7}} * {{cite book |last=Prasad |first=Rajendra |title=India Divided |author-link=Rajendra Prasad |url=https://archive.org/details/indiadividedthir029134mbp |date=1947 |publisher=Hind Kitabs |location=Bombay |edition=3 }} * [[S. M. Ikram]] ''Indian Muslims and Partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1992. {{ISBN|81-7156-374-0}} * Hashim S. Raza ''Mountbatten and the partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1989. {{ISBN|81-7156-059-8}} * {{cite news |last=Singh |first=J. J. |date=15 June 1947 |title=Partition of India: British Proposal Said to be Only Feasible Plan Now |newspaper=The New York Times |type=Letter to editor |page=E8}} * Gyanendra Pandey ''Remembering Partition: Violence, Nationalism, and History in India''. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. {{ISBN|0-521-00250-8}} * Mookerjea-Leonard, Debali. (2017). ''Literature, Gender, and the Trauma of Partition: The Paradox of Independence'' London and New York: Routledge. {{ISBN|978-1138183100}} {{Refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] 5hedxmhozzak8t2ozpavzgyqa2mwa08 0 173706 838032 824354 2026-04-30T09:49:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838032 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕੇਨੀਆ ਗੁਆਡਾਲੁਪ ਫਲੋਰਸ ਓਸੁਨਾ | image = Music Video Kenia Os - Malas Decisiones by Charlie Nelson CC BY 3.0.png | caption = ਜੁਲਾਈ 2022 ਵਿੱਚ ਓਐਸ | birth_name = ਕੇਨੀਆ ਗੁਆਡਾਲੁਪ ਫਲੋਰਸ ਓਸੁਨਾ | birth_date = {{Birth date and age|1999|7|15}} | height_m = 1.73<ref>{{Cite web|url=https://eslamoda.com/kenia-os-revela-su-estatura-y-su-peso|title= Kenia Os revela su estatura y su peso|date=March 17, 2020|work=Eslamoda|language=es|access-date=May 9, 2022}}</ref> | birth_place = ਮਜ਼ਾਤਲਾਨ, ਸਿਨਾਲੋਆ, ਮੈਕਸੀਕੋ | occupation = {{hlist|ਗਾਇਕ|ਕਾਰੋਬਾਰੀ}} | other_names = ਕੇ ਓਐਸ | years_active = 2018–ਵਰਤਮਾਨ | website = {{URL|keniaosshop.com}} | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = {{flatlist| * ਪੌਪ * ਆਰ ਐਂਡ ਬੀ <!-- see the "Musical Style" section for references--> }} | instrument = ਵੋਕਲ | label = ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਕ ਮੈਕਸੀਕੋ | associated_acts = ਸਨੋ ਠਾ ਪ੍ਰੋਡਕਟ}}<!-- DO NOT add people who only served as songwriters or producers. Only add acts that have collaborated with Os two or more times. Read [[Template:Infobox musical artist#associated acts]] for the criteria. --> | signature = Kenia Os signature.svg | signature_size = 120px }} '''ਕੇਨੀਆ ਗੁਆਡਾਲੁਪ ਫਲੋਰਸ ਓਸੁਨਾ''' (ਜਨਮ 15 ਜੁਲਾਈ, 1999) ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਕੇਨੀਆ ਓਐਸ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੈਕਸੀਕਨ ਗਾਇਕਾ-ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=October 10, 2020 |title=Kenia Os: celebridad de internet, influencer y Empresaria |url=https://www.milenio.com/blogs/es10dencia/kenia-os-en-entrevista-exclusiva |access-date=November 26, 2021 |website=[[Milenio]] |language=es}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ [[ਯੂਟਿਊਬਰ|YouTube ਸ਼ਖਸੀਅਤ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵੀਡੀਓ ਬਲੌਗ ਅੱਪਲੋਡ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਮਈ 2022 ਤੱਕ, 7.22 ਮਿਲੀਅਨ ਗਾਹਕ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 282 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ।<ref name="Social Blade">{{Cite web |title=Kenia Os's YouTube Stats, Channel Statistics |url=https://socialblade.com/youtube/channel/UCgDeSlu4pNSRrv87ScB0VaQ8 |access-date=May 9, 2022 |website=Social Blade}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵੀਡੀਓ ਅੱਪਲੋਡ ਕੀਤਾ, YouTubers ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਾਲ 2018 ਮਈ ਵਿੱਚ, Os ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |first= |date=February 12, 2022 |title=Kenia Os – Quién es, Biografía, Datos y Curiosidades |url=https://labiode.com/kenia-os-quien-es-biografia-datos-y-curiosidades/ |access-date=May 9, 2022 |website=LaBioDe |language=es}}</ref> ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ Os ਨੇ "Lizos Music" ਲੇਬਲ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੰਗਲ, "Por Siempre" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=February 20, 2019 |title=Kenia Os combina faceta de youtuber con música |url=https://pulsoslp.com.mx/camerino/kenia-os-combina-faceta-de-youtuber-con-musica/896877 |access-date=May 9, 2022 |website=Notimex |language=es}}</ref> ਇਸ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Pinto |first=Kimberly |date=April 20, 2021 |title=¡Kenia Os está dando frutos! Se proclama artista independiente bajo su propio sello discográfico |url=https://www.random.news/noticias/Kenia-Os-esta-dando-frutos-Se-proclama-artista-independiente-bajo-propio-sello-discografico--20210420-0007.html |access-date=May 9, 2022 |website=Random News |language=es |archive-date=ਮਈ 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509171622/https://www.random.news/noticias/Kenia-Os-esta-dando-frutos-Se-proclama-artista-independiente-bajo-propio-sello-discografico--20210420-0007.html |url-status=dead }}</ref> ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮੈਕਸੀਕੋ ਨਾਲ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮ ''ਕੈਮਬੀਓਸ ਡੀ ਲੂਨਾ'' (2022) ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |date=March 11, 2022 |title=Kenia os lanzará 'Cambios de luna': su primer álbum |url=https://www.milenio.com/espectaculos/musica/kenia-os-lanzara-su-primer-album-cambios-de-luna |access-date=May 9, 2022 |website=[[Milenio]] |language=es}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ HBO ਮੈਕਸ ਦੇ ''ਬੇਕ ਆਫ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ: ਮੈਕਸੀਕੋ'',<ref name=":1">{{Cite web |last=Forbes Staff |date=July 2, 2021 |title=Esta es la primera producción original mexicana que llegará a HBO Max |url=https://www.forbes.com.mx/forbes-life/entretenimiento-hbo-max-el-gran-pastelero-bake-off-mexico-estreno/amp/ |access-date=May 2, 2022 |website=[[Forbes|Forbes Mexico]] |language=es}}</ref> ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ, ਯੂਰੀ, ਲੋਰੇਨਾ ਹੇਰੇਰਾ ਅਤੇ ਓਮਰ ਫਿਏਰੋ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == {{MTV Europe Music Award for Best Latin America North Act}} * ''ਕੈਮਬੀਓਸ ਡੀ ਲੂਨਾ'' (2022) * ''ਕੇ 23'' (2022) == ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ! scope="col" style="width: 18em;" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" style="width: 2em;" | ਸਾਲ ! scope="col" style="width: 16em;" | ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" style="width: 2em;" | ਨੈੱਟਵਰਕ ! class="unsortable" scope="col" style="width: 25em;" | ਨੋਟਸ ! class="unsortable" scope="col" style="width: 2em;" | {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row" | ''¡ਕਨੈਕਟਾ ਅਤੇ ਕੈਂਟਾ!'' | rowspan="3" | 2021 | ਜੱਜ | [[ਡਿਜ਼ਨੀ+]] | style="text-align:left;" | ਸੀਜ਼ਨ 1 | <ref name=":0">{{Cite web |title=Sync Us A Song |url=https://www.disneyplus.com/series/sync-us-a-song/14asezStRKcz |access-date=May 2, 2021 |website=[[Disney+]] |archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425230058/https://www.disneyplus.com/series/sync-us-a-song/14asezStRKcz |url-status=dead }}</ref> |- ! scope="row" | ''MTV Millennial Awards 2021'' | ਮੇਜ਼ਬਾਨ | MTV | style="text-align:left;" | ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ | <ref name=":2">{{Cite web |last=Villa |first=Lucas |date=June 9, 2021 |title=Karol G, Bad Bunny And Danna Paola Lead 2021 MTV MIAW Nominations |url=https://wearemitu.com/latidomusic/mtv-miaw-2021-nominations/ |access-date=May 2, 2022 |website=Mitú |language=es}}</ref> |- ! scope="row" | ''ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਨੂੰ ਬੇਕ ਆਫ ਕਰੋ'' | ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ | HBO ਮੈਕਸ | style="text-align:left;" | ਸੀਜ਼ਨ 1 | <ref name=":1"/> |- ! scope="row" | ''ਵਾਇਸ ਮੈਕਸੀਕੋ'' | rowspan="2" | 2022 | ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ | ਐਜ਼ਟੇਕਾ ਯੂ.ਐਨ.ਓ | style="text-align:left;" | ਸੀਜ਼ਨ 4 | <ref>{{Cite web |last=Yaneim |first=Lorena |date=July 1, 2022 |title=Invitados en 'La Voz 2022': Kenia Os, Edén Muñoz, Paty Cantú y otros. |url=https://www.elimparcial.com/espectaculos/2022/07/01/invitados-en-la-voz-2022-kenia-os-eden-munoz-paty-cantu-y-otros |access-date=July 19, 2022 |website=El Imparcial}}</ref> |- ! scope="row" | ''ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਗਾਇਕ'' | ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ | ਲਾਸ ਏਸਟ੍ਰੇਲਾਸ | style="text-align:left;" | ਸੀਜ਼ਨ 4 | <ref>{{Cite web |last=Solís |first=Erik |date=November 3, 2022 |title=Fans celebran la participación de Kenia Os en ¿Quién es la Máscara |url=https://www.lasestrellas.tv/reality/quien-es-la-mascara/fans-celebran-la-participacion-de-kenia-os-en-quien-es-la-mascara |access-date=February 6, 2023 |website=Las Estrellas}}</ref> |} === ਵੈੱਬ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |+List of web appearances and roles ! scope="col" style="width: 18em;" |ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" style="width: 2em;" |Year ! scope="col" style="width: 16em;" |Role ! scope="col" style="width: 2em;" |Network ! class="unsortable" scope="col" style="width: 25em;" |Notes ! class="unsortable" scope="col" style="width: 2em;" |{{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row" |''MelanKOs'' |2021 |Herself |Neerme | style="text-align:left;" |Live streaming concert that broke the record for the most watched online concert in the history of [[ਆਈਬੇਰੋ-ਅਮਰੀਕਾ|Ibero-America]]. |<ref>{{Cite web |last=Paulín |first=Emily |date=September 15, 2021 |title=Kenia Os rompe histórico récord con su concierto en línea 'MelanKOS' a pesar de las fallas |url=https://www.sonica.mx/tendencias/2021/9/15/kenia-os-rompe-historico-record-con-su-concierto-en-linea-melankos-pesar-de-las-fallas-6599.html |access-date=May 2, 2022 |website=Sónica}}</ref> |} * ਕੈਮਬੀਓਸ ਡੀ ਲੂਨਾ ਟੂਰ (2022) * K23 ਟੂਰ (2023) == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਅਵਾਰਡ ! scope="col" | ਸਾਲ {{Efn|Indicates the year of ceremony. Each year is linked to the article about the awards held that year, wherever possible.}} ! scope="col" | ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ(ਆਂ) ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ(ਨਾਂ) ! scope="col" | ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! scope="col" | ਨਤੀਜਾ ! class="unsortable" scope="col" | {{Abbr|Ref.|References}} |- ! rowspan="3" scope="row" | ਇਲੀਅਟ ਅਵਾਰਡ | 2020 | rowspan="25" | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਪਸੰਦ ਲਈ ਹਰਾਓ| {{Nom}} | - |- | rowspan="2" | 2021 | ਸਾਲ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਲੀਡਰ| {{Nom}} | rowspan="2" | - |- | ਪਸੰਦ ਲਈ ਹਰਾਓ| {{Nom}} |- ! scope="row" | Eres ਅਵਾਰਡ | 2019 | ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਥੀ| {{Won}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=March 12, 2019 |title=Lista de ganadores de Premios Eres 2019 |url=https://electriconews.home.blog/2019/03/12/lista-de-ganadores-de-premios-eres-2019/ |access-date=2022-05-01 |website=Eléctrico News |language=es }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" | ਹੀਟ ਲਾਤੀਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ | 2021 | ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਐਕਟ| {{Nom}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite magazine|last=Roiz|first=Jessica|date=July 1, 2021|title=Anitta, Karol G, CNCO & More Win Big at Heat Latin Music Awards 2021: Full List|url=https://www.billboard.com/music/latin/heat-latin-music-awards-2021-winners-list-9596160/|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en-US|access-date=2022-05-01}}</ref> |- | 2022 | ਵਧੀਆ ਕਲਾਕਾਰ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ| {{Nom}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite magazine|last=Roiz|first=Jessica|date=March 23, 2022|title=Bad Bunny, Wisin & More Top 2022 Heat Latin Music Awards Nominations: Complete List|url=https://www.billboard.com/music/latin/heat-latin-music-awards-2022-nominations-1235048079/|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en-US|access-date=2022-05-01}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | ਕਿਡਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਮੈਕਸੀਕੋ | 2019 | ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਾਮੇਡੀ YouTuber| {{Nom}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=August 29, 2019 |title=Nickelodeon Latin America Announces Kids' Choice Awards México 2019 Winners |url=http://www.nickalive.net/2019/07/nickelodeon-latin-america-announces.html |access-date=2022-05-01 |website=NickAtLive! |language=en}}</ref> |- | 2020 | ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ| {{Won}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=November 4, 2020 |title=Kids' Choice Awards México 2020 Orange Carpet + Winners List |url=http://www.nickalive.net/2020/11/kids-choice-awards-mexico-2020-orange.html |access-date=2022-05-01 |website=NickAtLive! |language=en}}</ref> |- | 2021 | ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਹਾਰ| {{Nom}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=September 9, 2021 |title=Nickelodeon Announces Kids' Choice Awards México 2021 Winners |url=http://www.nickalive.net/2021/07/nickelodeon-announces-kids-choice.html |access-date=2022-05-01 |website=NickAtLive! |language=en}}</ref> |- | 2022 | ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੋਂ ਕਲਾਕਾਰ ਤੱਕ| {{Won}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=August 31, 2022 |title=Kids Choice Awards México 2022: Ganadores de la premiación |url=https://www.glamour.mx/articulos/kids-choice-awards-mexico-2022-nominados-fecha-y-todo-lo-que-debes-saber/amp |access-date=2022-10-02 |website=Glamour |language=es}}</ref> |- ! rowspan="10" scope="row" | MTV Millennial Awards | rowspan="2" | 2018 | ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਚਿਹਰਾ| {{Nom}} | rowspan="2" style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=June 3, 2018 |title=MTV MIAW 2018: Estos son todos los nominados a los premios |url=https://elcomercio.pe/luces/musica/premios-mtv-miaw-2018-bts-nominados-ceremonia-noticia-517661-noticia/?outputType=amp |access-date=2022-07-19 |website=El Comercio |language=es}}</ref> |- | ਸਾਲ ਦਾ ਸਟਾਈਲਰ | {{Nom}} |- | 2019 {{Efn|At the same ceremony, Octavio, Os' dog, won the "#INSTAPETS" category.}} | ਇੰਸਟਸਟ੍ਰੀਜ਼| {{Won}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=June 22, 2019 |title=Estos son los ganadores de los Premios MTV Miaw 2019 |url=https://miaw.mtvla.com/articles/eovcki/estos-son-los-ganadores-de-los-premios-mtv-miaw-2019 |access-date=July 1, 2022 |website=MTV MIAW |archive-date=ਮਈ 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527133130/https://miaw.mtvla.com/articles/eovcki/estos-son-los-ganadores-de-los-premios-mtv-miaw-2019 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="3" | 2021 | MIAW ਪ੍ਰਤੀਕ| {{Won}} | rowspan="3" style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |last=Loreto |first=María |date=July 15, 2021 |title=MTV MIAW 2021: Our Favorite Winners, Including Bad Bunny and Danna Paola |url=https://www.hola.com/us/entertainment/20211125315060/mtv-miaw-2021-our-favorite-winners-bad-bunny-danna-paola/ |access-date=2022-05-01 |website=[[¡Hola!|HOLA!]] |language=en-US |archive-date=2022-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031204448/https://www.hola.com/us/entertainment/20211125315060/mtv-miaw-2021-our-favorite-winners-bad-bunny-danna-paola/ |url-status=dead }}</ref> |- | MIAW ਕਹਾਣੀਆਂ | {{Nom}} |- | ਵਧੀਆ ਫੈਨਡਮ | {{Nom}} |- | rowspan="4" | 2022 | ਕੋਰਿਓ ਕਰੈਕ| {{Won}} | rowspan="4" style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |date=June 6, 2022 |title=MTV MIAW 2022: CONOCE A LOS NOMINADOS |url=https://miaw.mtvla.com/articles/4zljgl/mtv-miaw-2022-conoce-a-los-nominados |access-date=2022-06-06 |website=MTV LA |language=es |archive-date=2022-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604164721/https://miaw.mtvla.com/articles/4zljgl/mtv-miaw-2022-conoce-a-los-nominados |url-status=dead }}</ref> |- | ਸਾਲ ਦੀ ਮੋਟੋਮਾਮੀ | {{Nom}} |- | ਵਧੀਆ ਫੈਨਡਮ | {{Won}} |- | ਵਧੀਆ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਲਾਕਾਰ | {{Won}} |- |- ! scope="row" | MTV ਯੂਰਪ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ | 2022 | ਉੱਤਰ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਲਾਤੀਨੀ ਕਲਾਕਾਰ| {{Won}} | style="text-align:center;" | <ref name="Magallanes">{{Cite web |last=Magallanes |first=Fernanda |date=January 17, 2022 |title=Kenia Os arrasa con los Socialiteen Awards |url=https://punto.mx/2022/01/17/kenia-os-arrasa-con-los-socialiteen-awards/ |access-date=2022-05-01 |website=Punto.MX |language=es}}</ref> |- ! rowspan="4" scope="row" | ਸੋਸ਼ਲਟੀਨ ਅਵਾਰਡ | rowspan="4" | 2021 | ਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਕ| {{Won}} | rowspan="4" style="text-align:center;" | <ref name="Magallanes" /> |- | ਸਾਲ ਦਾ ਵਾਇਰਲ ਕਲਾਕਾਰ | {{Won}} |- | ਸਾਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਲਾਤੀਨੀ ਕਲਾਕਾਰ | {{Won}} |- | ਸਾਲ ਦਾ ਫੈਨਡਮ | {{Won}} |} ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਾਲ ਹੋਏ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ, Octavio, Os ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ (INSTAPETS) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿੱਤੀ == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons||ਕੀਨੀਆ ਓ.ਐਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1999]] f7rywsvldonitc83g2hpdnx89pamh3d 0 178312 837974 836301 2026-04-29T23:46:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837974 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ | birth_name = | caption = 2021 ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ | image = Ashwini_Vaishnaw.jpg | width = 220px | birth_date = {{birth date and age|df=y|1970|07|18}} | birth_place = [[ਜੋਧਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = | death_place = | office = [[ਰੇਲਵੇ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਰੇਲਵੇ ਮੰਤਰੀ]] | primeminister = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | term_start = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | term_end = | predecessor = [[ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ]] | office1 = ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰੀ | primeminister1 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | termstart1 = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | termend1 = | predecessor1 = [[ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] | successor1 = | office2 = ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ | primeminister2 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | termstart2 = 7 ਜੁਲਾਈ 2021 | termend2 = | predecessor2 = ਹਾਰਦਿਕ ਦੇਵੇਂਦਰ ਐਨਐਮ ਜੈਨ | successor2 = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (2019 ਤੋਂ) | otherparty = | spouse = {{marriage|ਸੁਨੀਤਾ ਵੈਸ਼ਨਵ|1995}}<ref name="Ashwini Vaishnav">{{cite web |title=Shri Ashwini Vaishnav {{!}} National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnav |website=www.india.gov.in |access-date=8 July 2021}}</ref> | children = 2 | education = ਬੀ.ਈ., ਐਮ.ਟੈਕ., ਐਮ.ਬੀ.ਏ | alma_mater = | occupation = | website = {{URL|https://www.ashwinivaishnaw.in/}} | footnotes = | date = | year = | source = https://rajyasabha.nic.in/rsnew/member_site/Main.aspx rajyasabha.nic.in | parents = | partner = }} '''ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ''' (ਜਨਮ 18 ਜੁਲਾਈ 1970) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ]] ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2021 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ 39ਵੇਂ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ, 55ਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2019 ਤੋਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1994 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] (ਆਈਏਐਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। <ref name="odishabytes.com">{{Cite web |date=2019-06-21 |title=Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk |url=https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134211/https://www.odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ |archive-date=16 November 2019 |access-date=2019-11-16 |website=ODISHA BYTES |language=en-US}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੀਵਾਂਦ ਕਲਾਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਜੋਧਪੁਰ]], ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ। <ref name="Statewise Retirement">{{Cite web |title=Statewise Retirement |url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx |access-date=2019-06-28 |website=164.100.47.5}}</ref> <ref>{{Cite web |date=7 July 2021 |title=PM Modi Cabinet Expansion: जाति, क्षेत्र और समुदाय- पीएम मोदी की नई कैब‍िनेट के जरिये साधे जाएंगे सारे समीकरण |url=https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html |access-date=2021-07-08 |website=News18 Hindi |language=hi |archive-date=2021-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707085748/https://hindi.news18.com/news/nation/narendra-modi-cabinet-expansion-2021-caste-region-and-community-all-equations-will-be-solved-through-modi-cabinet-2-3647783.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |title=मोदी की नई टीम में ये हैं 20 सबसे युवा चेहरे, कोई वकील तो किसी को मिल चुका है संसद रत्न पुरस्कार |url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/full-profile-details-of-the-youngest-face-of-modis-new-team-qvvi4z |access-date=2021-07-07 |website=Asianet News Network Pvt Ltd |language=hi}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਂਟ ਐਂਥਨੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਸਕੂਲ, ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1991 ਵਿੱਚ MBM ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ (JNVU) ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਟੈਕ. [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਨਪੁਰ|IIT ਕਾਨਪੁਰ]] ਤੋਂ, 1994 ਵਿੱਚ 27 ਦੇ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਰੈਂਕ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ <ref name=":0">{{Cite web |date=2019-06-29 |title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html |access-date=2019-11-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਰਟਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਐਮਬੀਏ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। <ref name="ReferenceA">[https://odishabytes.com/ashwini-vaishnav-rs-candidature-fuels-bjd-bjp-deal-talk/ Ashwini Vaishnav RS Candidature Fuels BJD-BJP Deal Talk] Odisha Bytes - June 23, 2019</ref> == ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾਦਾਰ == 1994 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਓਡੀਸ਼ਾ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਲਾਸੋਰ ਅਤੇ [[ਕਟਕ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਸਮੇਤ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੁਪਰ ਚੱਕਰਵਾਤ 1999 ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੇਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪ ਲਏ। <ref name="odishabytes.com"/> ਉਸਨੇ 2003 ਤੱਕ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ-ਨਿੱਜੀ-ਭਾਈਵਾਲੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਐਨਡੀਏ]] ਦੀ ਚੋਣ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਜਪਾਈ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Moushumi Das |date=2019-06-25 |title=The ex-IAS officer who is bringing Narendra Modi and Naveen Patnaik together |url=https://theprint.in/politics/the-ex-ias-officer-who-is-bringing-narendra-modi-and-naveen-patnaik-together/254095/ |access-date=2019-11-16 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੋਰਮੁਗਾਓ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |date=2019-06-22 |title=In Odisha, BJD-BJP consensus candidate for Rajya Sabha bypoll joins BJP |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/in-odisha-bjd-bjp-consensus-candidate-for-rajya-sabha-bypoll-joins-bjp/story-yKzsHtQD14welXr6YcZ4rM.html |access-date=2019-11-16 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਵਾਰਟਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਮਬੀਏ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਿਅਕ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਜ਼ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਣਗੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 2010 ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਐਮਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2019-06-29 |title=BJP's Ashwini Vaishnaw elected unopposed to Rajya Sabha from Odisha |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-s-ashwini-vaishnaw-elected-unopposed-to-rajya-sabha-from-odisha/story-bvuQAT3LaZhPiTT4eZcv2K.html |access-date=2021-07-08 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਆਪਣੇ ਐਮਬੀਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ GE ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। <ref name="Mohanty">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naveen-patnaiks-support-to-bjp-man-raises-brows/articleshow/69921087.cms|title=Naveen Patnaik's support to BJP man raises brows|last=Mohanty|first=Meera|date=2019-06-24|work=The Economic Times|access-date=2019-11-16}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਸੀਮਨਜ਼|ਸੀਮੇਂਸ ਵਿੱਚ]] ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ - ਲੋਕੋਮੋਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। <ref name="businesstoday.in">{{Cite web |date=21 October 2014 |title=Bureaucrats prefer MBA degree for better career prospects |url=https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html |access-date=2019-11-16 |website=www.businesstoday.in |archive-date=2019-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111132417/https://www.businesstoday.in/magazine/exclusive/best-b-schools-2014/iit-kanpur-iim-lucknow-civil-services-examination-oxford-universitys-said-business-school/story/211010.html |url-status=dead }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਟੋ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਅਤੇ ਵੀ ਜੀ ਆਟੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ, ਦੋਵੇਂ ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਕੰਪੋਨੈਂਟਸ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref name=":0"/> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Shri_Ashwini_Vaishnaw_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Railways,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(1).jpg|left|thumb| ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ 8 ਜੁਲਾਈ 2021 ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।]] ਵੈਸ਼ਨਵ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] ਹਨ, [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ [[ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ|ਬੀਜੂ ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ]] ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਜਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web |title=2 from BJD, 1 from BJP elected unopposed to Rajya Sabha |url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/30234/2-from-bjd-1-from-bjp-elected-unopposed-to-rajya-sabha.html |access-date=2019-06-28 |website=www.theweekendleader.com |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/odisha-amar-patnaik-sasmit-patra-and-ashwini-baishnab-elected-to-rajya-sabha-119062801100_1.html|title=Odisha: Amar Patnaik, Sasmit Patra and Ashwini Baishnab elected to Rajya Sabha|date=2019-06-28|work=Business Standard India|access-date=2019-06-29}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=September 15, 2019 |title=Jual Oram to head parliamentary panel on defence |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/jual-to-head-parl-panel-on-defence/articleshow/71130528.cms |access-date=2019-11-22 |website=The Times of India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2019-10-31 |title=Rajya Sabha Committees constituted; Prasanna Acharya to head the Committee on Petitions |url=https://orissadiary.com/rajya-sabha-committees-constituted-prasanna-acharya-head-committee-petitions/ |access-date=2019-11-22 |website=OdishaDiary |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਦਰਪੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਾਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਮਾਰਚ 2020 ਤੱਕ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਠੋਸ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਵੈਸ਼ਨਵ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |date=27 November 2019 |title=Growth may have slowed, but there's no recession, says Nirmala Sitharaman |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/there-is-no-recession-in-the-economy-says-finance-minister/article30098854.ece |access-date=2019-12-04 |website=@businessline |language=en}}</ref> ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ 5 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਕਾਨੂੰਨ (ਸੋਧ) ਬਿੱਲ, 2019 ਦਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਟੈਕਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਦਮ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਧਾਏਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰੇਗਾ। ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਟੈਕਸ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਕਸੰਗਤੀਕਰਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਨੂੰ ਡੀ-ਲੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਸਰਪਲੱਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੇਗਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Dec 2019 |title=SYNOPSIS OF DEBATE - Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105200755/http://164.100.47.5/newsynopsis1/englishsessionno/250/Synopsis%20_E_%20dated%20%2005.12.pdf |archive-date=5 November 2020 |access-date= |website=Rajya Sabha Official Website}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਪ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਬਿੱਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੱਕ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2021}}</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2021)">ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> === ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸ === ਜੁਲਾਈ 2021 ਵਿੱਚ, 22ਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਫੇਰਬਦਲ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਲ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Modi cabinet rejig: Full list of new ministers |url=https://www.indiatoday.in/india/story/modi-cabinet-rejig-full-list-of-new-ministers-1825111-2021-07-07 |access-date=2021-07-07 |website=India Today}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/what-new-it-minister-ashwini-vaishnaws-wharton-classmate-says-about-him-2481899|title="One Of The Most Brilliant...": Wharton Classmate On New IT Minister|work=NDTV.com|access-date=8 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-railway-minister-ashwini-vaishnaw-has-a-vast-experience-in-bureaucracy-and-corporate-world/article35207990.ece|title=New Railway Minister Ashwini Vaishnaw has a vast experience in bureaucracy and corporate world|last=Barik|first=Satyasundar|date=8 July 2021|work=The Hindu|access-date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> ਕੇਂਦਰੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਮਈ 2023 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਸਾਥੀ ਪੋਰਟਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite web |last=Livemint |date=2023-05-17 |title=Sanchar Saathi online portal to track, block lost mobile phones launched |url=https://www.livemint.com/technology/tech-news/sanchar-saathi-all-you-need-to-know-about-online-portal-to-track-block-lost-mobile-phones-11684318219619.html |access-date=2023-09-23 |website=mint |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official}} * {{Official|1=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/shri-ashwini-vaishnaw|name=Profile at Indian Government website}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ ਅਫ਼ਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ]] lrunk994wcjvdanoshai1fiom6v7suq 0 179736 837897 819343 2026-04-29T19:54:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837897 wikitext text/x-wiki {{Infobox album | name = Akira | type = Soundtrack | artist = [[Vishal–Shekhar]] | cover = | alt = | released = 16 August 2016<ref>{{cite web |title=Akira (Original Motion Picture Soundtrack) – EP by Vishal-Shekhar on iTunes |url=https://itunes.apple.com/us/album/akira-original-motion-picture/id1144378109 |website=iTunes |access-date=21 August 2016}}</ref> | recorded = | venue = | studio = | genre = [[Soundtrack|Feature Film soundtrack]] | length = 24:25 | label = [[T-Series (company)|T-Series]] | producer = [[Vishal–Shekhar]]<br>John Stewart Eduri<br>Aditya N.<br>Abhijeet Nalani<br>DJ Kiran Kamath | prev_title = [[Sultan (2016 film)|Sultan]] | prev_year = 2016 | next_title = [[Banjo (2016 film)|Banjo]] | next_year = 2016 }} '''''ਅਕੀਰਾ''''' ਇੱਕ 2016 ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੁਗਾਦੌਸ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਤ, ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਹ 2011 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੌਨਾ ਗੁਰੂ'' ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/sonakshi-sinha-on-sets-of-her-action-thriller-akira/16072193|title=Sonakshi Sinha on sets of her action thriller 'Akira'|date=18 March 2015|work=[[Mid-Day]]|access-date=21 April 2015|archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004540/https://www.mid-day.com/articles/sonakshi-sinha-on-sets-of-her-action-thriller-akira/16072193|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ]], [[ਕੋਂਕਣਾ ਸੇਨ ਸ਼ਰਮਾ]] ਅਤੇ [[ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ|ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਯਪ]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Bharadwaj |first=Rahul Deo |date=10 June 2016 |title=The Black Widow of Indian cinema |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-07-10/The-Black-Widow-of-Indian-cinema/240994 |access-date=26 July 2016 |website=The Hans India}}</ref> ਮੁੱਖ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਮਾਰਚ 2015 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ 2 ਸਤੰਬਰ 2016 ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ<ref name="akira">{{Cite web |date=26 April 2015 |title=A.R. Murugadoss' next starring Sonakshi Sinha titled Akira |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/5303367/A.R.-Murugadoss-next-starring-Sonakshi-Sinha-titled-Akira |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323151825/http://www.bollywoodhungama.com/news/5303367/A.R.-Murugadoss-next-starring-Sonakshi-Sinha-titled-Akira |archive-date=23 March 2015 |access-date=18 March 2015 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 June 2016 |title=Sonakshi starrer Akira's teaser poster announces new release date September 2 |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sonakshi-sinha-starrer-akiras-teaser-poster-announces-new-release-date-september-2-2865163/}}</ref> [[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ, 16 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ ਪਰ ਫਿਲਮ ਦੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Tomatoes |first=Rotten |title=Akira |url=https://www.rottentomatoes.com/m/naam_hai_akira |access-date=29 September 2021 |website=Rotten Tomatoes |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Chopra |first=Anupama |date=2 September 2016 |title=Akira review by Anupama Chopra: Hits and misses |url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/akira-review-by-anupama-chopra-hits-and-misses/story-7vhjw18hASpkA2x6vNjZCJ.html |access-date=29 September 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Jamkhandikar |first=Shilpa |date=2 September 2016 |title=Movie Review: Akira |url=https://www.reuters.com/article/movie-review-akira/movie-review-akira-idINKCN11816X?edition-redirect=in |access-date=29 September 2021 |website=Reuters |language=en}}</ref> ਫਿਲਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਾਈ-ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ ਮੋਬਾਈਲ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਅਕੀਰਾ: ਦ ਗੇਮ ਹੈ'', ਨੂੰ ਵੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਨੂੰ Vroovy ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ.<ref>{{Cite web |title=Akira: The Game |url=https://apkpure.com/akira-the-game/com.vroovy.akira |website=apkpure.com}}</ref> == ਪਲਾਟ == ਅਕੀਰਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ [[ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣਾ|ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਦੇ ਹੋਏ]] ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਚਹਿਰੇ ਤੇ ਇੱਕ ਦਾਗ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕੀਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਅਕੀਰਾ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਅਪਰਾਧੀ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਿਮਾਂਡ ਹੋਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 8 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕੀਰਾ ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸਖ਼ਤ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਤੋਂ [[ਮੁੰਬਈ]] ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਇੱਕ ਚੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਜਿੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਚੋਰੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ, ਏਸੀਪੀ ਰਾਣੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕੀਰਾ ਆਪਣੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਣੇ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਦੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਉਲਟ ਉਸਨੂੰ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਮਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਕੀਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਬੂਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੈਮਰੇ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਬੈਗ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਇਆ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਸ ਐਸਪੀ ਰਾਬੀਆ ਦੁਆਰਾ ਹੈਂਡਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਰਾਣੇ ਤੇ ਹੈ । ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਚੋਰ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੈਮਰੇ ਸਮੇਤ ਚੋਰੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੈਗ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਣੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਕੀਰਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਣੇ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੋਡ ਕੀਤਾ। ਰਾਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਗਲ ਕਰਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਹਿੰਸਕ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ, ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅਕੀਰਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਣੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗੁਨਾਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੇ, ਅਕੀਰਾ ਕਿਥੇ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਬੀਆ, ਰਾਣੇ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ ਲੈ ਕੇ, ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ - ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੰਗੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਖਬਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਕੀਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਵੱਸ, ਰਾਬੀਆ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਕੀਰਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਣੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਗਲਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ [[ਬੋਲ਼ਾਪਣ|ਬੋਲ਼ੇ]] ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। == ਸੰਗੀਤ == ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਗੀਤ [[ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ|ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰ ਦੀ]] ਜੋੜੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਲਮ ਦਾ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ ਜੌਨ ਸਟੀਵਰਟ ਐਡੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਕੇਹਕਸ਼ਾ ਤੂ ਮੇਰੀ'' 2012 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਬਾਲਕ-ਪਾਲਕ'' ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਗੀਤ ''ਹਰਵਾਲੀ ਪਾਖਰੇ'' ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖਰ ਰਵਜਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == === ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਵਾਗਤ === ਸਮੀਖਿਆ ਐਗਰੀਗੇਟਰ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰੋਟਨ ਟੋਮੈਟੋਜ਼ 'ਤੇ, ਫਿਲਮ 5.60/10 ਦੀ ਔਸਤ ਰੇਟਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, 9 ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ 33% ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਰੇਟਿੰਗ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। <ref name=":0"/> [[ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ|ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ ਨੇ]] ਫਿਲਮ ਨੂੰ 2.5/5 ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਨਹਾ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਅਨੁਰਾਗ [ਕਸ਼ਯਪ] ਰਾਣੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਸਹੀ ਛੋਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, "ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।<ref name=":1"/> ਅੰਨਾ ਐਮਐਮ ਵੇਟੀਕਾਡ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਕੀਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪਾਤਰ ਹੈ... ਇੱਕ ਔਰਤ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਇੱਕ ਰਹੱਸ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਰਾਣੇ ਦੇ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ-ਲਿਖਤ ਪਾਤਰ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸਦਾ "ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਦਿਮਾਗ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਦੇਵੇ।<ref>{{Cite web |last=Vetticad |first=Anna M.M. |date=2 September 2016 |title=Akira review: Is this what Sonakshi Sinha deems a 'woman-centric film'? |url=https://www.firstpost.com/entertainment/akira-review-is-this-what-sonakshi-sinha-deems-a-woman-centric-film-2988470.html |access-date=29 September 2021 |website=Firstpost}}</ref> ''ਲੇਖਕ'' ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਲਪਾ ਜਮਖੰਡੀਕਰ ਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਲਿਖਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਧੇ ਬੇਕਡ ਸਬ-ਪਲਾਟ" ਦਾ ਮੈਸ਼ਅੱਪ ਕਿਹਾ ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ "[ਅਕੀਰਾ] ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ।" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਕਾਹਿਅਪ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਰਾਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, "[ਉਹ] ਹਰ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ "ਅਕੀਰਾ" ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।<ref name=":2"/> === ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ === ==== ਭਾਰਤ ==== ਫਿਲਮ ਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ {{INRConvert|56|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਕਐਂਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ''ਅਕੀਰਾ ਨੇ'' {{INRConvert|170|m}} ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਗਭਗ {{INRConvert|223|m}} ਸੀ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ. <ref name="BO">{{Cite web |last=Hungama |first=Bollywood |date=3 September 2016 |title=Box Office: Worldwide Collections and Day wise breakup of Akira – Bollywood Hungama |url=http://www.bollywoodhungama.com/box-office/special-features/id/834/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160904165904/http://www.bollywoodhungama.com/box-office/special-features/id/834 |archive-date=4 September 2016 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ==== ਵਿਦੇਸ਼ ==== ''ਅਕੀਰਾ ਨੇ'' [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ( [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ) ਤੋਂ {{INRConvert|14.2|m}} , [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|UAE]] ਤੋਂ {{INRConvert|28.2|m}} , [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|UK]] ਤੋਂ {{INRConvert|6.1|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਫਿਲਮ ਨੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ {{INRConvert|7.8|m}} ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। <ref name="BO"/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb title|5465370}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2016 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 47xju9hanqco5cvmp1zyc7vhp0xjlm7 0 180541 837883 831254 2026-04-29T19:31:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837883 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = 2026 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ | image = 2026 ICC Men's T20 World Cup logo.svg | administrator = [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੌਂਸਲ]] | cricket format = [[ਟਵੰਟੀ20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] | tournament format = ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ ਅਤੇ [[ਨਾੱਕ-ਆਊਟ|ਨਾਕਆਊਟ]] | host = {{ubl|ਭਾਰਤ|ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ}} | fromdate = 7 ਫਰਵਰੀ | todate = 8 ਮਾਰਚ 2026 | champions = | runner up = | count = | player of the series = | most runs = | most wickets = | participants = 20 | matches = 55 | website = {{URL|https://t20worldcup.com/}} | previous_year = 2024 | previous_tournament = 2024 ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ | next_year = 2028 | next_tournament = 2028 ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ }} '''2026 ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ''' [[ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ|ਭਾਰਤ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੁਆਰਾ 7 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ 8 ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[2012 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|2012]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ [[2016 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|2016]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਵੀਹ ਟੀਮਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ 55 ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਟੀਮਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੇਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ, [[2024 ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਪਿਛਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ]] ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ, ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20ਆਈ ਟੀਮ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਹੋਰ ਟੀਮਾਂ ਖੇਤਰੀ ਕੁਆਲੀਫਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਟਲੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। [[ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਪਿਛਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਿਫੈਂਡਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ। == ਪਿਛੋਕੜ == [[ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]], [[ਟੀ-20 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] (ਟੀ-20ਆਈ) ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਲਈ ਇੱਕ ਦੋ-ਸਾਲਾ [[ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] (ਆਈਸੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[2007 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|2007]] ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 2026 ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਇਸਦਾ ਦਸਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=29 June 2024 |title=T20 World Cup winners: India, West Indies and England tied on two titles each – full list of champions |url=https://www.olympics.com/en/news/t20-world-cup-winners-list-champions |website=[[Olympics.com]] |access-date=29 November 2025 |archive-date=16 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816025541/https://olympics.com/en/news/t20-world-cup-winners-list-champions |url-status=live }}</ref> ਨੌਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ, ਜੋ [[2024 ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2024]] ਵਿੱਚ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿੱਚ 20 ਟੀਮਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |access-date=29 June 2024 |title=India win T20 World Cup 2024, stun South Africa by 7 runs in final as Bumrah, Hardik nail finish |url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-t20-world-cup-2024-stun-south-africa-by-7-runs-in-final-9423182/ |website=[[The Indian Express]] |date=29 June 2024 |archive-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629181658/https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-win-t20-world-cup-2024-stun-south-africa-by-7-runs-in-final-9423182/ |url-status=live }}</ref> === ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਚੋਣ === ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, 2024–2031 ICC ਪੁਰਸ਼ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਚੱਕਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ICC ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ 2026 ਪੁਰਸ਼ T20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{cite news |date=16 November 2021 |title=USA to stage T20 World Cup: 2024–2031 ICC Men's tournament hosts confirmed |url=https://www.icc-cricket.com/news/usa-to-stage-t20-world-cup-2024-2031-icc-mens-tournament-hosts-confirmed |access-date=20 February 2025 |publisher=[[International Cricket Council]] |archive-date=5 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205110854/https://www.icc-cricket.com/news/2354682 |url-status=live }}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਕ੍ਰਿਕਟ ਨੇ ਪੂਰੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਛਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ 20 ਟੀਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਇਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ]] (BCCI) ਨਾਲ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |title=India to host 2026 T20 World Cup with Sri Lanka, 2031 ODI World Cup with Bangladesh |url=https://www.deccanherald.com/sports/cricket/india-to-host-2026-t20-world-cup-with-sri-lanka-2031-odi-world-cup-with-bangladesh-1051629.html |access-date=9 January 2024 |work=[[Deccan Herald]] |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108183656/https://www.deccanherald.com/sports/cricket/india-to-host-2026-t20-world-cup-with-sri-lanka-2031-odi-world-cup-with-bangladesh-1051629.html |url-status=live }}</ref> ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[2012 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|2012]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ [[2016 ਆਈਸੀਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਟੀ20|2016]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Schedule1">{{cite news|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-men-s-t20-world-cup-2026-schedule-announced|title=ICC Men's T20 World Cup 2026 schedule announced|date=25 November 2025|publisher=[[International Cricket Council]]|access-date=27 November 2025}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਫਾਰਮੈਟ === ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦਾ ਫਾਰਮੈਟ ਪਿਛਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। 20 ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਚਾਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਟੀਮ [[ਰਾਊਂਡ-ਰੌਬਿਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ|ਰਾਊਂਡ-ਰੋਬਿਨ]] ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੇਡੇਗੀ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਸੁਪਰ 8 ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ ਆਈਸੀਸੀ ਟੀ-20ਆਈ ਰੈਂਕਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅੱਠ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰ 8 ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੁੱਪ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮ ਇੱਕ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟੀਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਲੈ ਲਵੇਗੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਸੁਪਰ 8 ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਟੀਮ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖੇਡੇਗੀ। ਹਰੇਕ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਨਾਕਆਊਟ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Format">{{cite web |date=25 November 2025 |title=T20 World Cup 2026 schedule: India grouped with Pakistan, England with West Indies |url=https://www.espncricinfo.com/story/2026-t20-world-cup-schedule-india-grouped-with-pakistan-england-with-west-indies-1512693 |access-date=20 February 2025 |publisher=[[ESPNcricinfo]] |archive-date=1 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101122604/https://www.espncricinfo.com/story/2026-t20-world-cup-schedule-india-grouped-with-pakistan-england-with-west-indies-1512693 |url-status=live }}</ref><ref name="Guide">{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Your guide to the ICC Men's T20 World Cup 2026: Key details |url=https://www.icc-cricket.com/tournaments/mens-t20-world-cup-2026/news/your-guide-to-the-icc-men-s-t20-world-cup-2026-key-details |access-date=2026-02-06 |publisher=[[International Cricket Council]] |language=en}}</ref><ref name="FAQs">{{cite web |date=5 February 2026|title=T20 World Cup 2026 FAQs: Groups, timings, venues and everything you want to know |url=https://www.espncricinfo.com/story/t20-world-cup-2026-faqs-groups-timings-venues-and-everything-you-want-to-know-1522415 |access-date=6 February 2026 |publisher=[[ESPNcricinfo]]}}</ref> === ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ === ਆਈਸੀਸੀ ਨੇ 2026 ਦੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਲਈ ਇਨਾਮੀ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=28 January 2026 |title=T20 World Cup 2026: dates, past winners and prize money |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/t20-world-cup-2026-dates-past-winners-prize-money-2026-01-28/ |access-date=31 January 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ali |first=Marium |title=ICC Men’s T20 Cricket World Cup 2026 explained in maps and charts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/5/icc-mens-t20-cricket-world-cup-2026-explained-in-maps-and-charts |access-date=2026-02-06 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category||2026 ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ}} * {{Official website|https://www.icc-cricket.com/tournaments/mens-t20-world-cup-2026}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138}} * {{ESPNcricinfo 2|series|id=icc-men-s-t20-world-cup-warm-up-matches-2025-26-1521126|title=2026 Men's T20 World Cup warm-up matches}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਈਸੀਸੀ ਪੁਰਸ਼ ਟੀ20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] 8mqlpswymsdvkk3d8vu5qevs9i8cy4j 0 182142 837946 740471 2026-04-29T21:20:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837946 wikitext text/x-wiki '''ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਨੀਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ, ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ [[wiktionary:classical|ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]], [[ਗ਼ਜ਼ਲ]], [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]] ਅਤੇ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਓਡੀਆ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਡ਼ੀਆ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|title=Anitha Shaiq on her journey with music|last=M|first=Athira|date=26 October 2018|work=The Hindu}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 October 2019 |title=Anitha Shaiq's Recently Released Sufi Rock is Trending on YouTube with a Excellent Reviews! |url=https://theprimetime.in/anitha-shaiqs-recently-released-sufi-rock-is-trending-on-youtube-with-a-excellent-reviews/ }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Anitha Shaiq on her journey with music">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|title=Anitha Shaiq on her journey with music|last=The Hindu|first=|date=26 October 2018|access-date=20 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220055620/https://www.thehindu.com/entertainment/music/anitha-shaiqs-musical-journey/article25333114.ece|archive-date=20 December 2023|language=en-IN}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਾਜੁਨੀਜ਼ਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵਿਮੈਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]], ਸੂਫ਼ੀ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Pillai2011">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/article1151079.ece|title=Rolling in the hits – Since her debut in Rock n' Roll, singer Anitha S. has continuously rocked the charts|last=Pillai|first=Suchithra|date=3 February 2011|work=The Hindu|access-date=27 August 2013}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Anitha_Shaiq..jpg|thumb|ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] === ਰਚਨਾ === ਸ਼ੈਕ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਰਾਜਿੰਦਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ''ਕਰਾਸਰੋਡ'' ਲਈ "ਮੇਲਕੇ ਪੋਨ੍ਨਲ" ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/crossroad-song-melakey-is-the-music-direction-debut-of-chandamama-singer/articleshow/61063176.cms|title='Crossroad' song 'Melakey' is the music direction debut of 'Chandamama' singer!|last=Soman|first=Deepa|date=13 October 2017|work=The Times of India|access-date=29 August 2019}}</ref> === ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਉਣਾ === ਸ਼ੈਕ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਨਾਲ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ<ref name="Pillai2011" /> ਉਸਨੇ ਕਈ [[ਮਲਿਆਲਮ]], ਤਮਿਲ, [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ|ਕੰਨਡ਼]] ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ ਹੈ।<ref name="Pillai2011" /> === ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮਾਂ === 'ਸਤਰੰਗੀ "ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਅਨੀਤਾ ਸ਼ੈਕ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਈਸਟ ਕੋਸਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਇਸ ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ [[ਮੀਰਾ ਬਾਈ|ਮੀਰਾ]], [[ਗ਼ਾਲਿਬ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]], [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ|ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੱਤ ਟਰੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ਇਹ ਐਲਬਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੂਫੀ ਗਾਇਕ [[ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ]] ਦੁਆਰਾ 20 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ, ਬਹਿਰੀਨ, ਕਤਰ, ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Anitha_S..jpg|thumb|ਬਹਿਰੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਅਨੀਤਾ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ag0009up8yyydfksoa3ut5z8xdxthyz 0 183126 837976 835212 2026-04-30T01:04:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837976 wikitext text/x-wiki '''ਆਇਸ਼ਾ ਗੁਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Ayesha Gul''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 January 2022 |title='Fitrat' — another enticing drama for the audiences |url=https://dailytimes.com.pk/684073/fitrat-another-enticing-drama-for-the-audiences |website=Daily Times}}</ref> ਉਹ ''ਮੁਕੱਦਰ'', ''ਬੇਚਾਰੀ ਕੁਦਸੀਆ'', ''ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਨੂ'', ''ਸਫਰ ਤਮਾਮ ਹੋਵਾ'' ਅਤੇ ''ਦਮਸਾ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਟਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=23 February 2022 |title=Main Agar Chup Hoon starts from Monday on Geo TV |url=https://www.thenews.com.pk/print/747384-main-agar-chup-hoon-starts-from-monday-on-geo-tv |website=The News International}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਲ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਗਸਤ 1980 ਨੂੰ [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਸਟੇਟ ਮੈਡੀਕਲ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ (MD) ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=20 August 2021 |title=Did You Know These Pakistani Celebrities Are Also Certified Doctors? |url=https://propakistani.pk/lens/did-you-know-these-pakistani-celebrities-are-also-certified-doctors |website=Pro Pakistan}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਨਚਲੀ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 'ਨਚਲੀ' 'ਚ ਉਹ ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਆਫਰ ਮਿਲੇ।<ref>{{Cite web |date=10 June 2020 |title=Here's the ultimate list of Pakistani dramas you must watch in 2016 |url=https://tribune.com.pk/story/1079727/heres-the-ultimate-list-of-pakistani-dramas-you-must-watch-in-2016 |website=The Express Tribune}}</ref> ਉਹ ਪੀਟੀਵੀ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title='Muqaddar' Episode 3 — Sardar Saif’s obsession with Raima is intensifying! |url=https://dailytimes.com.pk/573849/muqaddar-episode-3-sardar-saifs-obsession-with-raima-is-intensifying |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 April 2017 |title=Mein Sitara: Serial on Lollywood's golden era a dark horse among Pakistani dramas |url=https://tribune.com.pk/story/1074372/mein-sitara-serial-on-lollywoods-golden-era-a-dark-horse-among-pakistani-dramas |website=The Express Tribune}}</ref> ਉਸਨੇ ''ਕੈਕਟਸ ਕੇ ਫੂਲ'', ''ਏਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ''ਤੁਮ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹਮ ਕੋ'' ਅਤੇ ''ਕਚਰਾ ਕੁੰਡੀ ਨਾਟਕਾਂ'' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |date=18 February 2020 |title=Faysal Quraishi makes TV comeback with 'Muqaddar' |url=https://dailytimes.com.pk/560104/faysal-quraishi-makes-tv-comeback-with-muqaddar |website=Daily Times}}</ref> ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ''ਇੰਸਾਨੋ ਜੈਸੇ ਲਾਗ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2 October 2021 |title=5 Pakistani TV Dramas You Need to Watch Now |url=https://thebrownidentity.com/5-pakistani-tv-dramas-you-need-to-watch-now |website=The Brown Identity |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224003556/https://thebrownidentity.com/5-pakistani-tv-dramas-you-need-to-watch-now/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=Of new beginnings |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576182-of-new-beginnings |website=The International News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=5 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805161740/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/576182-of-new-beginnings |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2020 |title=Aye Musht E Khaak Episode 6: Feroze Khan's Performance as Mustajab Stands Out |url=https://thebrownidentity.com/aye-musht-e-khaak-episode-6-feroze-khans-performance-as-mustajab-stands-out |website=The Brown Identity |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304045734/https://thebrownidentity.com/aye-musht-e-khaak-episode-6-feroze-khans-performance-as-mustajab-stands-out/ |url-status=dead }}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡਰਾਮਾ ''ਦਸਤਾਰ-ਏ-ਆਨਾ'' ਵਿੱਚ ਰਿਫਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਸਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=26 February 2020 |title=Faysal Quraishi Makes His TV Comeback with Muqaddar |url=https://propakistani.pk/lens/faysal-quraishi-makes-his-tv-comeback-with-muqaddar |website=Pro Pakistan}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=20 July 2018 |title=آج کل نئے فنکاروں کی اہمیت بڑھ گئی ہے:زینب شبیر |url=https://dailypakistan.com.pk/12-Jun-2018/796272 |website=Daily Pakistan |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=22 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822100900/https://dailypakistan.com.pk/12-Jun-2018/796272 |url-status=dead }}</ref> 2019 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਰਾਮੇ ''ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਨੂ'' ਅਤੇ ''ਦਮਸਾ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। 2020 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫੈਸਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ''ਮੁਕੱਦਰ'' ਵਿੱਚ ਫਰਖੰਦਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=1 September 2020 |title=Aqeel Abbas |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/you/300125-aqeel-abbas |website=The International News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 September 2020 |title=Geo glimpses |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/295183-geo-glimpses |website=The International News}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 September 2020 |title=An exciting Sunday morning for dog lovers |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/538549-an-exciting-sunday-morning-for-dog-lovers |website=The International News}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Instagram|ayeshagul06}} * {{IMDb name|11224763}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] ox50weqmzswq40jm0g72e1daui3drpn 0 184050 837929 770301 2026-04-29T20:39:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837929 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Julie Walters 2014 (cropped).jpg }} '''ਡੇਮ ਜੂਲੀਆ ਮੈਰੀ ਵਾਲਟਰਜ਼''' (ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 1950), ਜੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''ਜੂਲੀ ਵਾਲਟਰਜ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡ, ਦੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ, ਇੱਕ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਓਲੀਵੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਾਲਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ। ਉਸ ਨੂੰ 2014 ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਾੱਫਟਾ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II|ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]] ਦੁਆਰਾ ਡਰਾਮਾ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਡੈਮ (ਡੀ. ਬੀ. ਈ.) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਲਟਰਜ਼ ਨੂੰ 'ਐਜੂਕੇਟਿੰਗ ਰੀਟਾ' (1983) ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਟੇਜ ਪਲੇ ਦੇ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਫਿਲਮ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਨਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ (1987) ਪ੍ਰਿਕ ਅਪ ਯੂਅਰ ਈਅਰਜ਼ (1987-''ਬੱਸਟਰ'') (1988) ਸਟੈਪਿੰਗ ਆਊਟ (1991) ਸਿਸਟਰ ਮਾਈ ਸਿਸਟਰ (1994) ਗਰਲਜ਼ ਨਾਈਟ (1998) ਟਾਈਟੈਨਿਕ ਟਾਊਨ (1998) ''ਬਿਲੀ ਇਲੀਅਟ'' (2000) ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ, ਕੈਲੰਡਰ ਗਰਲਜ਼ (2003) ਬਿਕਮਿੰਗ ਜੇਨ (2007) ਮੰਮਾ ਮੀਆ! (2008) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 2018 ਸੀਕਵਲ, ਬਹਾਦੁਰ (2012) ''ਪੈਡਿੰਗਟਨ'' (2014) ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ 2017 ਦੀ ਸੀਕਵਲ ''[[ਬਰੁਕੱਲਿਨ|ਬਰੁਕਲਿਨ]]'' (2015) ਫਿਲਮ ਸਟਾਰਜ਼ ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ (2017) ਅਤੇ ''ਮੈਰੀ ਪੌਪਿਨਸ ਰਿਟਰਨਜ਼'' (2018) । ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਆਲ ਮਾਈ ਸੰਨਜ਼ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਓਲੀਵੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਜੂਲੀਆ ਮੈਰੀ ਵਾਲਟਰਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਚੈਡ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਐਜਬੈਸਟਨ, [[ਬਰਮਿੰਘਮ]], ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਰੀ ਬ੍ਰਿਜੇਟ (ਕਾਉਂਟੀ ਮੇਯੋ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਕੈਥੋਲਿਕ ਡਾਕ ਕਲਰਕ, ਅਤੇ ਥਾਮਸ ਵਾਲਟਰਜ਼, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਿਲਡਰ ਅਤੇ ਡੇਕੋਰੇਟਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=St Chads Hospital |url=http://www.bhamb14.co.uk/index_files/StChadsHospital.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230228/http://www.bhamb14.co.uk/index_files/StChadsHospital.htm |archive-date=3 March 2016 |access-date=15 January 2016 |website=Bhamb14.co.uk}}</ref><ref>{{Cite book|title=That's Another Story: The Autobiography|url=https://archive.org/details/isbn_9781407218762|last=Walters|first=Julie|publisher=Weidenfeld & Nicolson, London|year=2008|isbn=978-0-297-85206-3|page=[https://archive.org/details/isbn_9781407218762/page/2 2]}}</ref> ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ''ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੋ?''ਉਸ ਦੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਲੈਂਡ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |last=9.00pm-10.00pm |date=1 January 1970 |title=Who Do You Think You Are? Julie Walters&nbsp;— Media Centre |url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/proginfo/2014/31/who-do-you-think-you-are-ep-one |access-date=15 January 2016 |publisher=BBC}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਥਾਮਸ ਵਾਲਟਰਸ ਦੂਜੇ ਬੋਅਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੂਨ 1915 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਾਇਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ-ਉਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਲੇ ਟੂਰੇਟ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="wdytyam">{{Cite web |title=Julie Waters |url=https://www.whodoyouthinkyouaremagazine.com/episode/julie-walters/ |access-date=2 December 2021 |publisher=Who Do You Think You Are? Magazine}}</ref> ਵਾਲਟਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮਿਥਵਿਕ ਦੇ ਬੇਅਰਵੁੱਡ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 69 ਬਿਸ਼ਪਟਨ ਰੋਡ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://women.timesonline.co.uk/article/0,,27870-2328343,00.html|title=Julia Walter|last=Scott|first=Danny|date=3 September 2006|work=The Times|access-date=3 April 2010|location=London, UK|archive-date=29 ਸਤੰਬਰ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929211626/http://women.timesonline.co.uk/article/0,,27870-2328343,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,490748,00.html|title=Julie Walters: An actress in her prime|last=Mottram|first=James|date=14 May 2001|work=The Guardian|access-date=3 April 2010|location=London, UK}}</ref><ref>{{Cite web |title=Julie Walters Biography |url=http://www.filmreference.com/film/67/Julie-Walters.html |access-date=18 June 2017 |website=Filmreference.com}}</ref> ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ, ਵਾਲਟਰਜ਼ ਨੇ ਐਜਬਸਟਨ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੌਲ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਿਥਵਿਕ ਦੇ ਹੋਲੀ ਲੌਜ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਗਰਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=That's Another Story: The Autobiography|url=https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli|last=Walters|first=Julie|publisher=Orion Publishing Co.|year=2008|isbn=978-0-297-85206-3|page=[https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli/page/1 1]}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ "ਸਵਰਗ ਸੀ ਜਦੋਂ [ਉਹ] ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਆਕਰਣ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗਈ ਸੀ", ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ "ਉੱਚੇ ਜਿੰਕਸ" ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਛੇਵੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Radio Times, 29 November-5 December 2014, p. 33</ref> ਵਾਲਟਰਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਐਲੀਸਨ ਓਡੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ [ਮੇਰੀ ਮਾਂ] ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ।<ref>''Performing Women: Stand-ups, Strumpets and Itinerants'', by Alison Oddey, Palgrave Macmillan, 2005, p. 305</ref><ref>{{Cite book|title=That's Another Story: The Autobiography|url=https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli|last=Walters|first=Julie|publisher=Orion Publishing Co.|year=2008|isbn=978-0-297-85206-3|page=[https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli/page/100 100]}}</ref> 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਕਵੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ-ਉਸਨੇ ਉਥੇ ਬਿਤਾਏ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅੱਖਾਂ, ਦੁਰਘਟਨਾ ਅਤੇ ਕੋਰੋਨਰੀ ਕੇਅਰ ਵਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=That's Another Story: The Autobiography|url=https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli|last=Walters|first=Julie|publisher=Orion Publishing Co.|year=2008|isbn=978-0-297-85206-3|pages=[https://archive.org/details/thatsanotherstor0000juli/page/102 102]–23}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਥੀਏਟਰ (ਹੁਣ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਥੀਏਟਰ) ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਲਿਵਰਪੂਲ]] ਵਿੱਚ ਐਵਰੀਮੈਨ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਲ ਨਾਈ, ਪੀਟ ਪੋਸਟਲਥਵੇਟ, [[ਜੋਨਾਥਨ ਪ੍ਰਾਈਸ]], ਵਿਲੀ ਰਸਲ ਅਤੇ ਐਲਨ ਬਲੇਸਡੇਲ ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/5038817/Bill-Nighy-interview-for-The-Boat-That-Rocked.html|title=Bill Nighy interview for The Boat That Rocked|last=Nigel Farndale|date=25 March 2009|work=The Daily Telegraph|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/5038817/Bill-Nighy-interview-for-The-Boat-That-Rocked.html|archive-date=10 January 2022|location=UK}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਵਾਲਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵੁੱਡ ਦੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਨੋਟਿਸ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 1971 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵੁੱਡ ਨੇ ਮੈਨਚੈਸਟਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1978 ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਰਿਵਿਯੂ ਇਨ ਐਟ ਦ ਡੈਥ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੁੱਡ ਦੇ ਨਾਟਕ ਟੈਲੇਂਟ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਇਆ। ਉਹ 1981 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਗ੍ਰੇਨਾਡਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਡ਼ੀ, ਵੁੱਡ ਐਂਡ ਵਾਲਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਬਾੱਫਟਾ ਜੇਤੂ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਫਾਲੋ-ਅਪ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵੁੱਡਃ ਐਜ ਸੀਨ ਆਨ ਟੀਵੀ, ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਰਜ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮਿਸਜ਼ ਓਵਰਆਲ, ਵੁੱਡ ਦੇ ਪੈਰੋਡਿਕ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ, ਐਕੋਰਨ ਐਂਟੀਕਸ (ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਓਲੀਵੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Birmingham_Walk_of_Stars_Julie_Walters.jpg|thumb]] [[ਤਸਵੀਰ:Julie_Walters_at_the_Paddington_Premiere.jpg|right|thumb|2014 ਵਿੱਚ ''ਪੈਡਿੰਗਟਨ'' ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 'ਤੇ ਵਾਲਟਰਜ਼]] [[ਤਸਵੀਰ:"Primrose_Paddington",_Paddington_Bear,_Primrose_Hill_-_geograph.org.uk_-_4268746.jpg|thumb|ਵਾਲਟਰਜ਼ ਦੇ ਪੈਡਿੰਗਟਨ ਬੀਅਰ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮਰੋਜ਼ ਹਿੱਲ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਾਈਮਰੋਜ" ਥੀਮ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਐੱਨਐੱਸਪੀਸੀਸੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।ਐਨਐਸਪੀਸੀਸੀ]] == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਏ. ਏ. ਦੇ ਗਸ਼ਤੀ ਆਦਮੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਰੌਫੀ ਨਾਲ ਵਾਲਟਰਜ਼ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ 1985 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੁਲਹੈਮ ਪੱਬ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਰੌਫੀ ਨੇ ਲੇਬਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=23 reasons why Julie's a real Lady {{!}} lady.co.uk |url=https://lady.co.uk/23-reasons-why-julies-real-lady |access-date=2022-06-22 |website=lady.co.uk |language=en}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਲਟਰਜ਼ ਦੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਰੋਮਾਂਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਜੋਡ਼ਾ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ, ਇੱਚ ਬੇਟੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਸੀ ਮਾਈ ਰੋਫੀ (ਜਨਮ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1988) ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਜੋਡ਼ੇ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ 1997 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪਲੇਸਟੋ, ਵੈਸਟ ਸਸੈਕਸ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਰੌਫੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/the_queens_diamond_jubilee/9308213/Beer-bunting-and-Julie-Walters-village-celebrates-Diamond-Jubilee-with-style.html|title=Beer, bunting and Julie Walters&nbsp;— village celebrates Diamond Jubilee with style|date=2 June 2012|work=Telegraph|access-date=15 January 2016|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/the_queens_diamond_jubilee/9308213/Beer-bunting-and-Julie-Walters-village-celebrates-Diamond-Jubilee-with-style.html|archive-date=10 January 2022}}</ref> ਵਾਲਟਰਸ [[ਵੈਸਟ ਬਰੌਮਿਚ ਐਲਬੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਵੈਸਟ ਬ੍ਰੋਮਵਿਚ ਐਲਬੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ]] ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਮਰਥਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਸਮਿਥਵਿਕ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਾਨ ਮਹਿਲਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Patrons and Ambassadors |url=https://www.womensaid.org.uk/about-us/who-we-are/patrons-and-ambassadors/ |access-date=21 September 2020 |website=Women's Aid}}</ref> === ਬਿਮਾਰੀ === ਵਾਲਟਰਸ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਪਡ਼ਾਅ III ਦੇ ਆਂਦਰਾਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ [[ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ|ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ]] ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਰਾਹਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ 'ਦ ਸੀਕਰੇਟ ਗਾਰਡਨ' ਦੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ 'ਮੰਮਾ ਮਿਆ' ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁੰਝਣਾ ਪਿਆ! ''ਮੰਮੀ! ''ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਤੋਂ <ref>{{Cite web |date=20 February 2020 |title=Julie Walters reveals bowel cancer diagnosis |url=https://www.theguardian.com/culture/2020/feb/20/julie-walters-bowel-cancer-diagnosis-the-secret-garden}}</ref> ਵਾਲਟਰਜ਼ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 2020 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਜਨਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ। ਉਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਪਵਾਦ ਬਣਾਏਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ 'ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ' ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਮਾ ਮੀਆ 3 ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ!''ਮੰਮਾ ਮਿਆ 3!'', ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/julie-walters-i-dont-want-to-work-again-unless-theres-a-mamma-mia-3-fdn0dxsn3|title=Julie Walters: 'I don't want to work again . . . unless there's a Mamma Mia 3' &#124; Times2|last=Maher|first=Kevin|date=2020-10-19|work=The Times|access-date=2021-03-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ellise Shafer |date=2020-06-20 |title='Mamma Mia!' Producer Teases Third Film: It's 'Meant to Be a Trilogy' |url=https://variety.com/2020/film/news/mamma-mia-three-new-movie-trilogy-abba-1234643611/ |access-date=2021-03-15 |publisher=Variety}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 October 2020 |title=Julie Walters Says She'll Return to Acting on One Condition |url=https://www.bustle.com/entertainment/julie-walters-return-to-acting-for-mamma-mia-3#:~:text=Earlier%20this%20year%2C%20Julie%20Walters,was%20%22really%20engaged%22%20with.}}</ref> ਮਾਰਚ 2023 ਵਿੱਚ, ਵਾਲਟਰਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਚੈਨਲ 4 ਡਰਾਮਾ, ਟਰੂਲੋਵ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਲਿੰਡਸੇ ਡੰਕਨ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=28 February 2023 |title=Julie Walters Pulls Out Of Channel 4 Drama 'Truelove' Due To Ill Health, Replaced By Lindsay Duncan |url=https://deadline.com/2023/02/julie-walters-lindsay-duncan-truelove-charlie-covell-iain-weatherby-the-end-of-the-fucking-world-bbc-studios-1235272847/ |access-date=2 March 2023 |website=Deadline}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] ms1mv29i0hgfbpm82v38tbli8de3y8v 0 184979 838039 747744 2026-04-30T10:53:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838039 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Katharine_Gatty_January_1913.jpg|right|thumb|ਕੈਥਰੀਨ ਗੈਟੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1913 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ]] '''ਕੈਥਰੀਨ ਗੈਟੀ''' (11 ਜੂਨ 1870&#x2D; ਮਈ 1952) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਰਸ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੈਕਚਰਾਰ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ।<ref name="Crawford">Elizabeth Crawford, [https://books.google.com/books?id=ygXwlK_mj50C&pg=PT689 ''The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928''], University College London Press (1999) - Google Books</ref> ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਘ (ਡਬਲਯੂ. ਐਸ. ਪੀ. ਯੂ.) ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹਡ਼ਤਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੰਗਰ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਐਮਾ ਕੈਥਰੀਨ ਗੈਟਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 1870 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ੋਪੁਰ ਵਿੱਚ 39ਵੀਂ (ਡੋਰਸੇਟਸ਼ਾਇਰ) ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਐਮਾ ਰੇਬੇਕਾ ਨੀ ਕੋਲਮ (1844-1929) ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਐਡਵਰਡ ਗੈਟਟੀ (1837-1872) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1881 ਤੱਕ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੈਮਰਸਮਿਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਲਿਬਰਲ ਵਜੋਂ ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1889 ਦੀ ਮਹਾਨ ਡੌਕ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1908 ਵਿੱਚ ਗੈਟੀ [[ਅਮਸਤੱਰਦਮ|ਐਮਸਟਰਡਮ]] ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੈਲੀਗੇਟ ਸੀ।<ref name="Crawford"/> [[ਤਸਵੀਰ:Window_Smashing_Campaign.jpg|alt=|left|thumb|ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੰਡੋ ਤੋਡ਼ਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ]] == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸਤੰਬਰ 1934 ਵਿੱਚ, ਐਕਸ਼ਨ ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੈਟੀ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਹਾਲ, ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਵਿਖੇ ਸਿਲਵੀਆ ਪੈਨਖੁਰਸਟ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ 'ਇਥੋਪੀਆ ਅਤੇ ਨਿਆਂ' ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>Richard Pankhurst, [https://books.google.com/books?id=g1Xyq9NlWskC&pg=PA61 ''Sylvia Pankhurst: Counsel for Ethiopia : a Biographical Essay on Ethiopian Anti-Fascist and Anti-Colonialist History 1934-1960''], TSEHAI Publishers (2003) - Google Books pg. 61</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। 1937 ਵਿੱਚ ਗੈਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੇਖਕ "ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ" ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਦੱਸਿਆ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਸੀ, 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="Gillett">[https://www.ancestry.com/interactive/1904/32858_611411_2013-00275?pid=14799944&backurl=https://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?indiv%3D1%26dbid%3D1904%26h%3D14799944%26tid%3D%26pid%3D%26usePUB%3Dtrue%26_phsrc%3Ddjv2407%26_phstart%3DsuccessSource&treeid=&personid=&hintid=&usePUB=true&_phsrc=djv2407&_phstart=successSource&usePUBJs=true&_ga=2.150166838.149310683.1576352835-1722705520.1534682038 England & Wales, National Probate Calendar (Index of Wills and Administrations), 1858-1995 for Ernest Lucas Gillett (1954) - Ancestry.com {{Subscription required}}]</ref><ref>U.S., Social Security Applications and Claims Index, 1936-2007</ref><ref>[https://www.ancestry.com/interactive/2442/m-t0627-00336-00310/70749439 1940 United States Federal Census for Emma K Gillett - California, Santa Clara, Palo Alto pgs. 43-37 - Ancestry.com {{Subscription required}}]</ref> 1938 ਵਿੱਚ "ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀ, ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਆਇਰਿਸ਼ ਔਰਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਿਲਿੱਟ-ਗੈਟੀ" ਨੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਖੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਟੂਡੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਖਤਰਾ "ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ [[ਬੇਨੀਤੋ ਮੁਸੋਲੀਨੀ|ਮੁਸੋਲਿਨੀ]] ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੱਸੇ।<ref name="Stanford">[https://stanforddailyarchive.com/cgi-bin/stanford?a=d&d=stanford19380209-01.2.15&e=-------en-20--1--txt-txIN------- A.S.U to Hear Union Speaker: Feminist to Relate experiences in Italy] - ''[[The Stanford Daily]]'', Volume 93, Issue 8, 9 February 1938</ref> ਐਮਾ ਕੈਥਰੀਨ ਗਿਲਿੱਟ-ਗੈਟੀ 1947 ਵਿੱਚ [[ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼]] ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਸਟ੍ਰੈਥਫੀਲਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1952 ਵਿੱਚ 81 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="Crawford"/><ref name="Herald">[https://fermanaghherald.com/2018/03/fermanaghs-forgotten-suffragette/ Fermanagh’s forgotten Suffragette] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200424081538/https://fermanaghherald.com/2018/03/fermanaghs-forgotten-suffragette/ |date=2020-04-24 }} - ''[[Fermanagh Herald]]'' 8 March 2018</ref> ਆਪਣੀ ਵਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦੋ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀਃ "ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ, ਪਹਿਲਾਂ, ਕਿ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਅੱਠ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊਕਲੀਏਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ।<ref name="Bulletin">[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/57264099 Bequeathed Her Eyes to Two Blind People in Aust. ''Morning Bulletin'' (Rockhampton, Queensland: 1878 - 1954) - 7 August 1953, Page 1]</ref> [[ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 12 ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>[https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/a27368d4-de28-4740-af47-14f31c310a3b Autograph Letter Collection: Militant Suffragettes] - [[The National Archives (United Kingdom)|The National Archives]]</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1870]] q4xgyg517x8j90klwqqofup0wik6gou 0 188049 837841 811684 2026-04-29T13:07:53Z Gurtej Chauhan 27423 Gurtej Chauhan ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 811684 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ਮਹਿੰਦਾਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] [[Train station|Station]] | image = Mahendragarh.jpg | caption = Mahendragarh Railway Station in Mahendragarh, Haryana, India | address = Station Road, [[Mahendragarh]], [[Haryana]] | country = {{flag|India}} | coordinates = {{Coord|28|16|51|N|76|08|53|E|display=inline,title}} | elevation = {{Convert|246|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = Indian Railways | lines = [[Delhi–Bikaner line]] | platforms = 2 | tracks = 12 | bus_routes = 1 | connections = | structure = Terminus | parking = Available (paid) | accessible = | status = Functional | code = {{Indian railway code | code = MHRG | zone = [[North Western Railway zone]] | division = {{rwd|Bikaner}} }} | opened = 1940 | closed = | rebuilt = 2009–11 | electrified = Yes | former = | passengers = 1000–2000 | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Haryana#India }} '''ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''', ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ MHRG, [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਿੰਦਰਗਢ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]-ਰੇਵਾਡ਼ੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=22 COVID-19 Special Arrivals at Mahendragarh NWR/North Western Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/arrivals/mahendragarh-mhrg/1233}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station (MHRG) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry |url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mahendragarh-mhrg-station}}</ref> == ਸਥਾਨ == ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 114 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (71 ਮੀਲ) ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵੱਡਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਪ੍ਰਿੰਸਲੀ ਸਟੇਟ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜੋਧਪੁਰ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਮੀਟਰ-ਗੇਜ ਲਾਈਨ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਈਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਹਿਲਾ ਪਡ਼ਾਅ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਕਾਨੇਰ-ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਤਾਰ ਲਾਈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 24 ਨਵੰਬਰ 1912 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਦੂਜਾ ਪਡ਼ਾਅ, ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 22 ਮਈ 1910 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਤੀਜਾ ਪਡ਼ਾਅ, ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 8 ਜੁਲਾਈ 1911 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਚੌਥੇ ਪਡ਼ਾਅ, ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 4 ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ === ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 1896 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ-ਰੇਵਾਡ਼ੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਗੇਜ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਭਾਰਤੀ ਗੇਜ ਰੇਲਵੇ|5 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ]] (1,7676 ਮਿਲੀਮੀਟਰ) ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 17 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਦੁਲਪੁਰਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 1 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਜੱਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤੀਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 30 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&nbsp; === ਬਿਜਲੀਕਰਨ === ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 11 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੇਲ ਬਜਟ' ਤੇ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੋ ਪਡ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 4 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਦੁਲਪੁਰ-ਚੁਰੂ, ਚੁਰੂ-ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ ਅਤੇ ਰਤਨਗਡ਼੍ਹ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਟ੍ਰੇਨਾਂ == ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station &#124; Trains Timetable passing through Mahendragarh Station |url=https://www.cleartrip.com/trains/stations/MHRG/}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! style="background:#cfcfcf; text-align:center;" |ਟ੍ਰੇਨ ਨੰ. !ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ !ਤੋਂ !ਨੂੰ !ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਡਿਪ |- |19727 |ਸੀਕਰ-ਰੇਵਾਡ਼ੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ |ਸੀਕਰ |ਰੇਵਾਡ਼ੀ |08:35 |- |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ|Indian Railways]] * [[ਨਰੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਸਰਾਏ ਰੂਹੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Railway stations in Haryana}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] aoii2wmtxtvek0rmwa71uvaei0fxq09 837843 837841 2026-04-29T13:13:32Z Gurtej Chauhan 27423 837843 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਮਹਿੰਦਾਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] [[Train station|Station]] | image = Mahendragarh.jpg | caption = Mahendragarh Railway Station in Mahendragarh, Haryana, India | address = Station Road, [[Mahendragarh]], [[Haryana]] | country = {{flag|India}} | coordinates = {{Coord|28|16|51|N|76|08|53|E|display=inline,title}} | elevation = {{Convert|246|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = Indian Railways | lines = [[Delhi–Bikaner line]] | platforms = 2 | tracks = 12 | bus_routes = 1 | connections = | structure = Terminus | parking = Available (paid) | accessible = | status = Functional | code = {{Indian railway code | code = MHRG | zone = [[North Western Railway zone]] | division = {{rwd|Bikaner}} }} | opened = 1940 | closed = | rebuilt = 2009–11 | electrified = Yes | former = | passengers = 1000–2000 | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Haryana#India }} '''ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''', ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ MHRG, [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਿੰਦਰਗਢ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]-ਰੇਵਾੜੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=22 COVID-19 Special Arrivals at Mahendragarh NWR/North Western Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/arrivals/mahendragarh-mhrg/1233}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station (MHRG) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry |url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mahendragarh-mhrg-station}}</ref> == ਸਥਾਨ == ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 114 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (71 ਮੀਲ) ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵੱਡਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਪ੍ਰਿੰਸਲੀ ਸਟੇਟ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜੋਧਪੁਰ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਮੀਟਰ-ਗੇਜ ਲਾਈਨ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਈਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਕਾਨੇਰ-ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਤਾਰ ਲਾਈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 24 ਨਵੰਬਰ 1912 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ, ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 22 ਮਈ 1910 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ, ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 8 ਜੁਲਾਈ 1911 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ, ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 4 ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ === ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 1896 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ-ਰੇਵਾੜੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਗੇਜ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਭਾਰਤੀ ਗੇਜ ਰੇਲਵੇ|5 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ]] (1,7676 ਮਿਲੀਮੀਟਰ) ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 17 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 1 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤੀਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 30 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&nbsp; === ਬਿਜਲੀਕਰਨ === ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 11 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੇਵਾੜੀ ਅਤੇ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੇਲ ਬਜਟ' ਤੇ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 4 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਦੁਲਪੁਰ-ਚੁਰੂ, ਚੁਰੂ-ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਤਨਗੜ੍ਹ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਟ੍ਰੇਨਾਂ == ਰੇਵਾੜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station &#124; Trains Timetable passing through Mahendragarh Station |url=https://www.cleartrip.com/trains/stations/MHRG/}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! style="background:#cfcfcf; text-align:center;" |ਟ੍ਰੇਨ ਨੰ. !ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ !ਤੋਂ !ਨੂੰ !ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਡਿਪ |- |19727 |ਸੀਕਰ-ਰੇਵਾੜੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ |ਸੀਕਰ |ਰੇਵਾੜੀ |08:35 |- |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ|Indian Railways]] * [[ਨਰੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਸਰਾਏ ਰੂਹੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Railway stations in Haryana}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] nwbbywjwq57erubndv8lnfjbm33vt47 837844 837843 2026-04-29T13:15:30Z Gurtej Chauhan 27423 837844 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਮਹਿੰਦਾਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] [[Train station|Station]] | image = Mahendragarh.jpg | caption = Mahendragarh Railway Station in Mahendragarh, Haryana, India | address = Station Road, [[Mahendragarh]], [[Haryana]] | country = {{flag|India}} | coordinates = {{Coord|28|16|51|N|76|08|53|E|display=inline,title}} | elevation = {{Convert|246|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = Indian Railways | lines = [[Delhi–Bikaner line]] | platforms = 2 | tracks = 12 | bus_routes = 1 | connections = | structure = Terminus | parking = Available (paid) | accessible = | status = Functional | code = {{Indian railway code | code = MHRG | zone = [[North Western Railway zone]] | division = {{rwd|Bikaner}} }} | opened = 1940 | closed = | rebuilt = 2009–11 | electrified = Yes | former = | passengers = 1000–2000 | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Haryana#India }} '''ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''', ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ MHRG, [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ]] [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]-ਰੇਵਾੜੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=22 COVID-19 Special Arrivals at Mahendragarh NWR/North Western Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/arrivals/mahendragarh-mhrg/1233}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station (MHRG) : Station Code, Time Table, Map, Enquiry |url=https://www.ndtv.com/indian-railway/mahendragarh-mhrg-station}}</ref> == ਸਥਾਨ == ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਸਟੇਸ਼ਨ 114 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (71 ਮੀਲ) ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵੱਡਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਪ੍ਰਿੰਸਲੀ ਸਟੇਟ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜੋਧਪੁਰ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਮੀਟਰ-ਗੇਜ ਲਾਈਨ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਈਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ।ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਕਾਨੇਰ-ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਤਾਰ ਲਾਈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 24 ਨਵੰਬਰ 1912 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ, ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 22 ਮਈ 1910 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ, ਚੁਰੂ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 8 ਜੁਲਾਈ 1911 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ, ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੱਕ 4 ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1 ਮਾਰਚ 1941 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ === ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 1896 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ-ਰੇਵਾੜੀ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। === ਗੇਜ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਭਾਰਤੀ ਗੇਜ ਰੇਲਵੇ|5 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ]] (1,7676 ਮਿਲੀਮੀਟਰ) ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰੇਵਾੜੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 17 ਸਤੰਬਰ 2008 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 1 ਅਗਸਤ 2010 ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਤੀਜਾ ਸੈਕਸ਼ਨ 30 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&nbsp; === ਬਿਜਲੀਕਰਨ === ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ 11 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੇਵਾੜੀ ਅਤੇ ਸਾਦੁਲਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੇਲ ਬਜਟ' ਤੇ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 4 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਦੁਲਪੁਰ-ਚੁਰੂ, ਚੁਰੂ-ਰਤਨਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਤਨਗੜ੍ਹ-ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਟ੍ਰੇਨਾਂ == ਰੇਵਾੜੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੁਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mahendragarh Railway Station &#124; Trains Timetable passing through Mahendragarh Station |url=https://www.cleartrip.com/trains/stations/MHRG/}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! style="background:#cfcfcf; text-align:center;" |ਟ੍ਰੇਨ ਨੰ. !ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਨਾਮ !ਤੋਂ !ਨੂੰ !ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਡਿਪ |- |19727 |ਸੀਕਰ-ਰੇਵਾੜੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ |ਸੀਕਰ |ਰੇਵਾੜੀ |08:35 |- |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ|Indian Railways]] * [[ਨਰੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਸਰਾਏ ਰੂਹੇਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] * [[ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Railway stations in Haryana}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 9s41d07q2moyh7y4bu0boxq0qbhebxl 0 188678 837972 764421 2026-04-29T22:45:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਰਫ਼ਾਨਾ ਮੱਲਾਹ | image = | caption = | native_name = عرفانہ ملاح | birth_name = | birth_date = | birth_place = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ | occupation = ਅਕਾਦਮਿਕ | known_for = ਕਾਰਕੁਨ }} '''ਅਰਫ਼ਾਨਾ ਮੱਲਾਹ''' ({{Lang-ur|عرفانہ ملاح}}) ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਫੋਰਮ ਦੀ ਆਗੂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਜਮਸ਼ੋਰੋ ਦੀ ਸਿੰਧ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 January 2008 |title='Stoking of ethnic tensions' by govt condemned |url=http://www.thenews.com.pk/print1.asp?id=90358 |access-date=16 January 2010 |website=[[The News International]] }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ == ਅਰਫ਼ਾਨਾ ਬੇਗਮ ਮੱਲਾਹ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਤੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, 2002 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ M.Phil ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਜਾਮਸ਼ੋਰੋ ਵਿਖੇ ਸਿੰਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਕੀਤੀ।<ref name="faculty">{{Cite web |title=Faculty Members – University of Sindh Jamshoro |url=https://usindh.edu.pk/academics/faculties-uos/natural-sciences/dr-m-a-kazi-institute-of-chemistry/faculty-members/ |access-date=2020-08-15 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=September 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == {{As of|2023}}, ਮੱਲਾਹ ਡਾ. ਐਮ. ਏ. ਕਾਜ਼ੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਸਿੰਧ, ਜਮਸ਼ੋਰੋ, ਸਿੰਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਿੰਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੱਲਾਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੀਚਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਸੂਟਾ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਮਹਿਲਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚਾਰ ਹੋਰ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਸਿੰਧ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2023}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;</sup> ਉਹ [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2020-04-12 |title=دنيا جي ڪوڙي ترقي جو ماسڪ روڙيندڙ وبا....ڊاڪٽر عرفانه ملاح - |url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%af%d9%86%d9%8a%d8%a7-%d8%ac%d9%8a-%da%aa%d9%88%da%99%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d9%82%d9%8a-%d8%ac%d9%88-%d9%85%d8%a7%d8%b3%da%aa-%d8%b1%d9%88%da%99%d9%8a%d9%86%d8%af%da%99-%d9%88%d8%a8%d8%a7-%da%8a/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803210824/https://www.pahenjiakhbar.com/%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A7-%D8%AC%D9%8A-%DA%AA%D9%88%DA%99%D9%8A-%D8%AA%D8%B1%D9%82%D9%8A-%D8%AC%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B3%DA%AA-%D8%B1%D9%88%DA%99%D9%8A%D9%86%D8%AF%DA%99-%D9%88%D8%A8%D8%A7-%DA%8A/ |archive-date=2020-08-03 |access-date=2020-08-15 |language=sd}}</ref><ref name="Lit Festival">{{Cite web |title=Arfana Mallah – Karachi Literature Festival |url=https://www.karachiliteraturefestival.com/speakers/arfana-mallah/}}</ref> == ਸਰਗਰਮੀ == ਮੱਲਾਹ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/656098/sindhi-women-publicly-announce-free-will-marriages|title=Sindhi women publicly announce free-will marriages|last=Newspaper|first=the|date=2 September 2011|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ [[ਅਮਰ ਸਿੰਧੂ]] ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਐਕਸ਼ਨ ਫੋਰਮ (ਡਬਲਯੂਏਐਫ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/839589|title=Women decide to fight back|date=25 February 2009|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੰਧੂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮੱਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/733819/demand-for-probe-into-attack-on-su-teachers|title=Demand for probe into attack on SU teachers|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=12 July 2012|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> 10 ਦਸੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ [[ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ]] ਨੇ ਭਾਰਤੀ [[ਕੈਲਾਸ਼ ਸਤਿਆਰਥੀ]] ਨਾਲ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੱਲਾਹ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 10 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ 'ਮਲਾਲਾ ਦਿਵਸ' ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।<ref name="Malala">{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/779020/the-peace-prize-malala-satyarthis-share-of-award-might-help-ease-indo-pak-tensions|title=The 'peace' prize: 'Malala, Satyarthi's share of award might help ease Indo-Pak tensions'|date=21 October 2014|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਸਰਗਰਮੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i0097ydsnwo1snyi4a8r99nf4udc2yg 0 191661 838040 776752 2026-04-30T11:27:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838040 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਿਮਿਟਡ | logo = Coromandel logo.jpg | logo_size = 250px | former_name = ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਖਾਦ | type = ਜਨਤਕ | traded_as = | ISIN = | hq_location_city = [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]], ਭਾਰਤ (ਰਜਿਸਟਰਡ ਦਫ਼ਤਰ) ---- [[ਚੇਨਈ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ (ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ) | revenue = {{increase}} {{INRConvert|29628|c}} (FY23) | operating_income = {{increase}} {{INRConvert|2959|c}} (FY23) | net_income = {{increase}} {{INRConvert|2013|c}} (FY23) | owner = EID ਪੈਰੀ (62.82%) | parent = ਮੁਰੁਗੱਪਾ ਸਮੂਹ | website = [http://www.coromandel.biz coromandel.biz] }} '''ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਿਮਿਟੇਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Coromandel International Limited''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਐਗਰੋਕੈਮੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜੋ [[ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕ ਥਾਮ|ਫਸਲ ਸੁਰੱਖਿਆ]] ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰਸ ਨਾਮਕ, ਕੰਪਨੀ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮੁਰੁਗੱਪਾ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਆਈਡੀ ਪੈਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 62.82% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ IMC ਅਤੇ ਸ਼ੈਵਰੋਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ EID ਪੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਨ ਗਰੋਮੋਰ ਸੈਂਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੂਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB125558077864186837|title=Fertilizers on Wheels|last=Poh Si Teng|date=16 October 2009|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=26 October 2009}}</ref> ਇਸ ਦੀਆਂ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੋਲਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਉਤਪਾਦ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਗਰੋਮੋਰ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪੈਰਾਮਫੋਸ, ਪੈਰੀ ਗੋਲਡ ਅਤੇ ਪੈਰੀ ਸੁਪਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="p">{{Cite web |title=Coromandel International Consolidated Profit & Loss account, Coromandel International Financial Statement & Accounts |url=https://www.moneycontrol.com/financials/coromandelinternational/consolidated-profit-lossVI/CI45 |access-date=2020-07-01 |website=www.moneycontrol.com |language=en}}</ref><ref name="b">{{Cite web |title=Coromandel International Consolidated Balance Sheet, Coromandel International Financial Statement & Accounts |url=https://www.moneycontrol.com/financials/coromandelinternational/consolidated-balance-sheetVI/CI45 |access-date=2020-07-01 |website=www.moneycontrol.com |language=en}}</ref> ਕੋਰੋਮੰਡਲ ਨੂੰ "ਬਿਜ਼ਨਸ ਟੂਡੇ ਦੀ" 2009 ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ #16 ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://businesstoday.intoday.in/index.php?option=com_content&task=view&id=9429&completeview=1|title=The other good employers|last=Sharma|first=E. Kumar|date=8 January 2009|work=[[Business Today (Business Magazine)|Business Today]]|access-date=26 October 2009}}</ref> ਕੰਪਨੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਬੋਰਲੌਗ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/76/two-iari-scientists-get-borlaug-award-2012.html|title=Two IARI scientists get Borlaug Award 2012|work=The Weekend Leadr|access-date=26 December 2012|archive-date=17 ਦਸੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217152303/http://www.theweekendleader.com/Headlines/76/two-iari-scientists-get-borlaug-award-2012.html|url-status=dead}}</ref> == ਕਾਰੋਬਾਰ == ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਫਸਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇਸ਼ਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਇੱਕ ਖੋਜ, ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। === ਫਾਸਫੇਟਿਕ ਖਾਦ === ਕੰਪਨੀ ਫਾਸਫੇਟਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਰ ਹੈ। === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ === ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਗੰਧਕ ਪੇਸਟਲ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਖਾਦ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ [[ਸੂਖਮ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ|ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ]] ਤੱਤਾਂ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਰਕੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਇਓ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖਾਸ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। === ਪ੍ਰਚੂਨ === 2015 ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 800 ਪ੍ਰਚੂਨ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਚਲਾਇਆ। ਇਹਨਾਂ ਆਉਟਲੈਟਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੰਪਨੀ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਸਲ ਸਲਾਹ, ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਸਮੇਤ ਖੇਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਟੋਰ 30-40 ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 5,000 ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == r0vstmagswgomg8ujzrm09onblifpxy 0 192519 838004 810745 2026-04-30T07:54:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838004 wikitext text/x-wiki '''ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - Punjab |url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140306/punjab.htm |access-date=2022-08-23 |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਉਹਨਾ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-12 |title=Brahmpura rejoins Akali Dal |url=https://www.outlookindia.com/website/story/brahmpura-rejoins-akali-dal/406514 |access-date=2022-08-24 |website=www.outlookindia.com/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ranjit Singh Brahmpura to return to Akali Dal fold |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ranjit-singh-brahmpura-to-return-to-akali-dal-fold-353404 |access-date=2022-08-24 |website=Tribuneindia News Service |language=en |archive-date=2022-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824192536/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ranjit-singh-brahmpura-to-return-to-akali-dal-fold-353404 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 1968 ਵਿੱਚ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਾਲ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇੱਕ ਪੀਪੀਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Jugraj Singh Sidhu, newly appointed Civil Judge-cum-Judicial Magistrate of Peermohammad village accorded special honor |url=https://www.punjabnewsexpress.com/news/news/jugraj-singh-sidhu-newly-appointed-civil-judge-cum-judicial-magistrate-of-peermohammad-village-accorded-special-honor-152097 |access-date=2022-08-24 |website=www.punjabnewsexpress.com}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ 19 ਜਨਵਰੀ 1995 ਤੋਂ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ 2019 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=AISSF celebrates 75th anniversary in Moga, Peer Mohammad steps down |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/aissf-celebrates-75th-anniversary-in-moga-peer-mohammad-steps-down-832055 |access-date=2022-08-24 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Shiromani Akali Dal will move towards strength again after acquittal in indecency case: Karnail Singh Peer Mohammad |url=http://www.5dariyanews.com/news/378346-Shiromani-Akali-Dal-will-move-towards-strength-again-after-acquittal-in-indecency-case-Karnail-Sing |access-date=2022-08-24 |website=5 Dariya News}}</ref> ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਐਸਵਾਈਐਲ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2016-11-13 |title=SYL issue: AISSF demands resolution in Assembly to challenge SC verdict |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/syl-issue-aissf-demands-resolution-in-assembly-to-challenge-sc-verdict-4372983/ |access-date=2022-08-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੋ ਇੰਡਸਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਸਪੋਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਇਸ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰੂਪ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਸਪੋਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਰਖੜ ਦੇ ਐਸਟਰੋਟਰਫ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਹਾਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਮੋਹਾਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ|ਮੋਹਾਲੀ]] ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Top academy teams to vie for honours |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/top-academy-teams-to-vie-for-honours-504741 |access-date=2022-08-25 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਅਗਸਤ 2018 ਵਿੱਚ ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਪੇਕੇ ਘਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰੱਗ ਮਾਫੀਆ ਖਿਲਾਫ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਰਨੈਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।<ref>{{Cite web |title=AISSF chief's house attacked, none hurt |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/aissf-chief-s-house-attacked-none-hurt-640272 |access-date=2022-08-25 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ 'ਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਡਾਇਲਾਗਸ ਕਾਰਨ 'ਮੈਸੇਂਜਰ ਆਫ ਗੌਡ' ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Furious Sikh Groups Demand Ban on the Dera Chief's Messenger of God Film Stunt |url=https://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/2014/dec/28/furious-sikh-groups-demand-ban-on-the-dera-chief%e2%80%99s-messenger-of-god-film-stunt-698869.html |access-date=2022-08-24 |website=The New Indian Express}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ]] ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ]] ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੱਕ ਇੱਕ 'ਇਨਸਾਫ ਮਾਰਚ' ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2015-04-02 |title=1984 riot victims take out 'Insaaf march' from Anadpur Sahib to Chandigarh |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/1984-riot-victims-take-out-insaaf-march-from-anadpur-sahib-to-chandigarh/story-srk6L2bsbQZXIyLTkf5IjN.html |access-date=2022-08-25 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ]] ਲਈ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=April 30, 2013 |title=AISSF chief held for throwing shoe at judge who acquitted Sajjan |url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/man-held-for-hurling-shoe-judge-acquittal-sajjan-kumar-1984-anti-sikh-riots-case-india-today-160680-2013-04-30 |access-date=2022-08-25 |website=India Today |language=en}}</ref> ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਆਫ ਫਿਲਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ (ਸੀਬੀਐਫਸੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਫਿਲਮ "ਜਾਨਵਰ" ਦੇ ਖਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਰਜ ਕਰਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਸੀਬੀਐਫਸੀ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://aliyesha.com/sub/articles/news/display/pb_aissf_appeals_censor_board_animal_disturbing_sikh_sentiments?fbclid=IwAR27E7xK46YefFde3RzlEuf2ShjcnhX-nG6L_UX-mhaD11HqW4I94H6srO0|title=AISSF Appeals to Censor Board: Remove 'Animal' Film Scenes Disturbing Sikh Religious Sentiments.|last=Kharbanda|first=Dr.|date=2023-12-10|work=Aliyesha|access-date=2023-12-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-12-10 |title=ਸਿੱਖ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਐਨੀਮਲ’ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ |url=https://yespunjab.com/punjabi/%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%ab%e0%a9%88%e0%a8%a1%e0%a8%b0%e0%a9%87%e0%a8%b8%e0%a8%bc%e0%a8%a8-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a9%88%e0%a8%82%e0%a8%b8%e0%a8%b0-%e0%a8%ac%e0%a9%8b/ |access-date=2023-12-13 |website=Yes Punjab - ਪੰਜਾਬੀ ਖ਼ਬਰਾਂ - Latest Punjab News in Punjabi |language=en-US |archive-date=2023-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213211107/https://yespunjab.com/punjabi/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%AB%E0%A9%88%E0%A8%A1%E0%A8%B0%E0%A9%87%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%B8%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%AC%E0%A9%8B/ |url-status=dead }}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ]] ਸੰਸਦ [[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ|ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ]] ਵੱਲੋਂ [[ਸਿੱਖ]] ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਕਾਨਿਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੁਪਰੀਮ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਿਡਨੀ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ, ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i9thxkytu8sbgco9py7qs8t530bxzxt 0 194831 837857 792756 2026-04-29T15:53:02Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1294464821|Radhika Prasad Goswamy]]" 837857 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_prefix = Pandit | name = Radhika Prasad Goswamy | image = Portrait of Radhika Prasad Goswamy.jpg | image_size = | caption = পণ্ডিত রাধিকা প্রসাদ গোস্বামী | birth_date = {{Birth date |df=y|1852|06|25|}} | birth_place = [[Bishnupur, Bankura]], [[Bengal Presidency]], [[British India]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1925|02|05|1852|05|25}} | death_place = | occupation = Singer }} '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' (ਬੰਗਾਲੀਃ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਬਾਮੀ) (1852-5 ਫਰਵਰੀ 1925), ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਸ਼ਨਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੁਮਾਇੰਦਾ, ਉਹ ''ਰਾਗ-ਪ੍ਰਧਾਨ'' ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ''ਖਿਆਲ'', ''[[ਧਰੁਪਦ]]'', ''[[ਠੁਮਰੀ]]'' ਅਤੇ ''ਟੱਪਾ'' ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name="itc">{{Cite web |title=Treasures from the Past |url=https://www.itcsra.org/TreasurePast.aspx?TreasuresId=12 |access-date=29 June 2019}}</ref> ਬੰਗਾਲ ਦੇ '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਚਾਚੇ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪੰਡਿਤ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸਰਾਜ ਵਾਦਕ ਸੀ। ਪੰਡਿਤ ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਈਆਜ਼ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਗਾਇਕ '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' ਦੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।<ref name="aa">{{Cite web |title=বিষ্ণুপুর ঘরানার শাস্ত্রীয় সঙ্গীত |url=https://www.sahapedia.org/baisanaupaura-gharaanaara-panadaita-saujaita-ganagaopaadhayaayaera-saathae-saakasaatakaara |access-date=29 June 2019 |language=bn}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬੇਤਿਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੈਰੀਅਰ == ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ ਕਾਸ਼ਿਮਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਰਾਜਾ ਮਨਿੰਦਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦੀ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜਯੰਤ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="ghosh">{{Cite web |title=Pandit Radhika Prasad Goswami's association with Pathuriaghata Ghoshbari |url=http://kolkatamusicmapping.com/pandit-radhika-prasad-goswamis-association-pathuriaghata-ghosh-bari/ |access-date=1 September 2019}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸ੍ਵਾਮੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪੰਡਿਤ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐੱਸਰਾਜ ਵਾਦਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਪੰਡਿਤ ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਬੇਤੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਰਾਗ ਹੇਮ ਖੇਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰੁਪਦ ਰਚਨਾ ''ਸੰਗੀਤ ਬਿਗਨਨ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਿਕਾ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਜੁਲਾਈ 1925 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋਡ਼੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਅੱਲਾ ਬੰਦੇ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। == ਵਿਰਾਸਤ == '''ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਧਿਕਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ''' ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਗਿਆਨੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1852]] qvb0upihur87suy645fldd011hnm2s0 0 195147 837995 794878 2026-04-30T05:17:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837995 wikitext text/x-wiki {{For|Spanish sausages|Embutido}}{{Infobox prepared food|name=ਐਂਬੂਟੀਡੋ|image=[[File:Cafe Roces Embutido (Philippines).jpg|250px]] [[File:Homemade Pork Embutido.jpg|250px]]|image_size=240px|caption=|alternate_name=ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਮੀਟਲੋਫ, ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਸੂਰ ਦਾ ਰੋਲ|country=ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|region=|course=ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ|served=ਗਰਮ, ਠੰਡਾ|main_ingredient=ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ, ਆਂਡੇ, ਸੌਗੀ, ਗਾਜਰ, ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜੇ|variations=|calories=|other=}} '''''ਐਂਬੂਟੀਡੋ''''', ਜਾਂ '''''ਐਂਬੋਟੀਡੋ''''', ਫਿਲੀਪੀਨ ਮੀਟਲੋਫ ਹੈ ਜੋ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਖ਼ਤ-ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੈਮ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੌਸੇਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੰਲਨਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬੇਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="sav">{{Cite web |date=December 20, 2011 |title=Embutido (Filipino Meat Loaf) |url=https://www.saveur.com/article/Recipes/filipinio-meatloaf |access-date=December 11, 2018 |website=Saveur}}</ref> ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਨੂੰ'' ਗਰਮ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੈਚੱਪ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਚਟਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="aia">{{Cite web |date=August 21, 2012 |title=How to make Embutido Pork Meatloaf |url=https://www.asianinamericamag.com/2012/08/the-asian-grandmothers-cookbook-embutido-filipino-meatloaf/ |access-date=December 11, 2018 |website=Asian in America }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਪੈਨਿਸ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਡਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਮੀਟਲੋਫ''' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ == ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੌਸੇਜ ਲਈ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਸੌਸੇਜ ਹੁਣ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ''longganisa'' ਜਾਂ ''chorizo'' ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਟਲੋਫ ਡਿਸ਼ ਲਈ ''embutido'' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਖੁਦ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ] ਜੋ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮੇਂ (1898–1946) ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਡੱਬਾਬੰਦੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਮੀਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡੱਬਾਬੰਦ ਸਮਾਨ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਡੱਬਾਬੰਦ ਉਤਪਾਦ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਵੇਰਵਾ == ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਬਰੈੱਡ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਜਾਂ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਚਿੱਟੀ ਬਰੈੱਡ, ਸੌਗੀ, ਬਾਰੀਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗਾਜਰ, ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ, ਸੁਆਦ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਕ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਅਚਾਰ ਦਾ ਸੁਆਦ, ਪਨੀਰ, ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿਮਿਏਂਟੋ ਜਾਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ-ਉਬਾਲੇ ਹੋਏ ਆਂਡੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹੈਮ, ਵਿਯੇਨਾ ਸੌਸੇਜ, ''ਲੋਂਗਗਾਨਿਸਾ'' ਸੌਸੇਜ, ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹੌਟਡੌਗ ਵੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਫੁਆਇਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਿਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="sav"/><ref name="ffe">{{Cite web |title=The Luscious Embutido |url=http://ffemagazine.com/the-luscious-embutido/ |access-date=December 11, 2018 |website=FFE Magazine}}</ref><ref name="mfr">{{Cite web |title=Embutido Pork Recipe |url=http://www.myfilipinorecipes.com/pork-embutido |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215175326/http://www.myfilipinorecipes.com/pork-embutido |archive-date=December 15, 2018 |access-date=December 11, 2018 |website=MyFilipinoRecipes}}</ref><ref name="kp">{{Cite web |date=March 7, 2017 |title=Pork Embutido |url=https://www.kawalingpinoy.com/pork-embutido/ |access-date=December 11, 2018 |website=Kawaling Pinoy}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Embotido_(Malolos_City_Town_Center).jpg|thumb| ''ਐਮਬੁਟੀਡੋ'' ਰੋਲ ਮਾਲੋਸ, ਬੁਲਾਕਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ]] ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੱਟਣ ਵੇਲੇ ਇਸਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਠੰਡੇ ਐਂਬੂਟੀਡੋ ਨੂੰ ਪਰੋਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਕੈਚੱਪ, ਮਿੱਠੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਚਟਣੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਿੱਠੀ ਚਟਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="aia"/><ref name="ms">{{Cite web |date=June 9, 2013 |title=Classic Embutido (Filipino-Style Meatloaf) |url=https://www.manilaspoon.com/2013/06/classic-embutido-filipino-style-meatloaf.html |access-date=December 11, 2018 |website=Manila Spoon}}</ref> ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਟਲੋਫ ਤੋਂ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੁੰਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ;<ref name="ff">{{Cite web |date=November 29, 2018 |title=Embutido Recipe (Filipino style pork meat loaf) |url=https://www.foxyfolksy.com/embutido-recipe-filipino-ground-pork-meat-loaf/ |access-date=December 11, 2018 |website=Foxy Folksy}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਬੀਫ ਦੀ ਬਜਾਏ [[ਕੀਮਾ|ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰ]] ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਬੀਫ ਜਾਂ ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="sav2">{{Cite web |date=January 20, 2012 |title=Meat Loaf |url=https://www.saveur.com/article/kitchen/saveur-100-meatloaf |access-date=December 11, 2018 |website=Saveur}}</ref> == ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਪਕਵਾਨ == ''ਐਂਬੂਟੀਡੋ'' ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਪਕਵਾਨ, ''ਮੋਰਕੋਨ'' (ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ''ਮੋਰਕੋਨ'', ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੌਸੇਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ) ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਪਕਵਾਨ ਹਨ। ਫਿਲੀਪੀਨੋ ''ਮੋਰਕੋਨ'' ਇੱਕ ਬੀਫ ਰੌਲੇਡ ਹੈ ਜੋ ਆਂਡੇ, ਹੈਮ, ਸੌਸੇਜ ਅਤੇ ਅਚਾਰ ਵਾਲੇ ਖੀਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਫ਼ ਜਾਂ ਬੇਕਿੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟੂਵ ਕਰਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="rnj">{{Cite web |title=Beef Morcon Recipe |url=https://recipenijuan.com/beef-morcon-recipe/ |access-date=December 11, 2018 |website=Recipe ni Juan}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਚਿਕਨ ਗੈਲੈਂਟੀਨਾ * ਹਾਰਡੀਨੇਰਾ * ਸਦੀਵੀ * ਫਿਲੀਪੀਨੋ ਸਪੈਗੇਟੀ * ਸਕਾਚ ਅੰਡਾ * ਸਪੈਮ * ਤਾਪਾ * ਟੋਸੀਨੋ * ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] 8fnkqgy543n9tobb1k83mxyx94jmcsq 0 195288 837949 802555 2026-04-29T21:22:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837949 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹੈਲਨ ਚਰਚਿਲ ਕੈਂਡੀ | image = ਹੈਲਨ ਕੈਂਡੀ1901.jpg | caption = 1901 ਵਿੱਚ ਕੈਂਡੀ | birth_name = ਹੈਲਨ ਚਰਚਿਲ ਹੰਗਰਫੋਰਡ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1858|10|5}} | birth_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ |1949|8|23|1858|10|5}} | death_place = [[ਯੌਰਕ ਹਾਰਬਰ]], [[ਮੇਨ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | spouse = {{ਵਿਆਹ|ਐਡਵਰਡ ਵਿਲਿਸ ਕੈਂਡੀ|1880|1896|ਅੰਤ=div}} }} '''ਹੈਲਨ ਚਰਚਿਲ ਕੈਂਡੀ''' (5 ਅਕਤੂਬਰ, 1858-23 ਅਗਸਤ, 1949) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਲੇਖਕ]], [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਜਾਵਟ, [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1912 ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਟੈਨਿਕ|ਆਰ. ਐਮ. ਐਸ. ''ਟਾਇਟੈਨਿਕ'']] ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਹੈਲਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੇਲਨ ਚਰਚਿਲ ਹੰਗਰਫੋਰਡ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹੈਨਰੀ ਅਤੇ ਮੈਰੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ (ਹੰਗਰਫੋਰਡ) ਚਰਚਿਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਚਪਨ ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਨੌਰਵਾਕ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਦੇ ਐਡਵਰਡ ਕੈਂਡੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ, ਐਡਿਥ ਅਤੇ ਹੈਰੋਲਡ ਸਨ।[1] ਉਸਦੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਲਨ ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਸਕ੍ਰਿਬਨਰ ਅਤੇ ਦ ਲੇਡੀਜ਼ ਹੋਮ ਜਰਨਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੂ ਸਨ - ਸਲੀਕੇਦਾਰ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ - ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਕੈਂਡੀ ਨੇ 1896 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।[2] == ਕੈਰੀਅਰ == ਕੈਂਡੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੀ,[1] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਹਾਉ ਵੂਮੈਨ ਮੇ ਅਰਨ ਏ ਲਿਵਿੰਗ (1900) ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ, ਐਨ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਰੋਮਾਂਸ (1901), ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਸੇਬੇ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।[2] ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀ, ਕੈਂਡੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਗਾਹਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਕੱਤਰ ਹੈਨਰੀ ਸਟਿਮਸਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਥੀਓਡੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕੈਂਡੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਸਜਾਵਟੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡਜ਼ (1906), ਉਸਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ, ਕਈ ਨਾਗਰਿਕ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਸਨ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੁਧਾਰਕ ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਨਿੰਗਸ ਬ੍ਰਾਇਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿ-ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈਲਨ ਹੈਰੋਨ ਟਾਫਟ ਤੱਕ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਟਾਫਟਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਥੀਓਡੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ; ਕੈਂਡੀ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਜਾਵਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਪਹਿਲਾ (1907 ਵਿੱਚ) ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਲੂਈ XVI ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਨਾਥਨ ਸੀ. ਵਾਈਥ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਜੋ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਦੇ ਵੈਸਟ ਵਿੰਗ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ (1909 ਵਿੱਚ)। ਕੈਂਡੀ ਕੋਰਕੋਰਨ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਲਈ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਰਕੀਓਲੋਜੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਅਮੈਰੀਕਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨ ਸਫਰੇਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁੱਡ ਹਾਊਸਕੀਪਿੰਗ, ਹਾਰਪਰ'ਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਦ ਲੇਡੀਜ਼' ਹੋਮ ਜਰਨਲ, ਅਤੇ ਵੂਮੈਨ'ਜ਼ ਹੋਮ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਲਈ ਗਲਪ ਲਿਖਿਆ। ਕਲਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖ ਅਮਰੀਕਨ ਹੋਮਜ਼, ਅਮਰੀਕਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਏ। ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ: ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਮੰਥਲੀ, ਦ ਸੈਂਚੁਰੀ, ਫੋਰਮ, ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰਿਬਨਰਜ਼। ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ - ਚਾਰ ਸਜਾਵਟੀ ਕਲਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਨ, ਦੋ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਨ, ਇੱਕ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸੀ। ਕੈਂਡੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ ਬੁੱਕ (1912) ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਪ ਗਏ। == ਟਾਈਟੈਨਿਕ 'ਤੇ ਸਵਾਰ == ਕੈਂਡੀ 1912 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦ ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ ਬੁੱਕ ਲਈ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਐਡਿਥ ਤੋਂ ਇੱਕ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੈਂਡੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੈਰੋਲਡ ("ਹੈਰੀ"), ਇੱਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।[1] ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ, ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਲਗਜ਼ਰੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਆਰਐਮਐਸ ਟਾਈਟੈਨਿਕ 'ਤੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਬੁੱਕ ਕੀਤਾ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਟਾਫਟ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਕ, ਮੇਜਰ ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਬੱਟ, ਕਰਨਲ ਗ੍ਰੇਸੀ, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਫਰਾਂਸਿਸ ਡੇਵਿਸ ਮਿਲੇਟ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਈਫਬੋਟਾਂ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਦੋ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਛੋਟਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫਲਾਸਕ, ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਸਤ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਐਡਵਰਡ ਆਸਟਿਨ ਕੈਂਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੇਬਾਂ ਸਨ। [1] ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਤੈਰਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ, 2006 ਵਿੱਚ, ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਲਾਕੇਟ ਲਈ ਲਗਭਗ $80,000 ਅਤੇ ਫਲਾਸਕ ਲਈ $40,000 ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਂਡੀ ਲਾਈਫਬੋਟ 6 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਗਿੱਟਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਯਾਤਰੀ ਮਾਰਗਰੇਟ ਬ੍ਰਾਊਨ (ਉਰਫ਼ "ਅਣਡਿੱਬਣ ਵਾਲੀ ਮੌਲੀ ਬ੍ਰਾਊਨ") ਵੀ ਸਵਾਰ ਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਲਾਈਫਬੋਟ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। [2 ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹੇਰਾਲਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੋਲੀਅਰਜ਼ ਵੀਕਲੀ ਲਈ ਆਫ਼ਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ।[1] ਇਹ ਕਵਰ ਸਟੋਰੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਲੇਖ ਨੇ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਯਾਤਰੀ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਹਾਇਕਾਂ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਐਡਵਰਡ ਆਸਟਿਨ ਕੈਂਟ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹਿਊ ਵੂਲਨਰ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[2]] ਕੈਂਡੀ ਦੀ ਟਾਈਟੈਨਿਕ ਸੱਟ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਤੁਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਮਾਰਚ 1913 ਤੱਕ, ਉਹ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਐਵੇਨਿਊ (ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.) ਵਿਖੇ "ਵੋਟਸ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ" ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਕੈਪੀਟਲ ਹਿੱਲ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਜਲੂਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ। == ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਕੈਂਡੀ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰੋਮ ਅਤੇ ਮਿਲਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।[1] ਮਿਲਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਜਪਾਨ, ਚੀਨ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਸ ਉਸਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ: ਅੰਗਕੋਰ ਦ ਮੈਗਨੀਫਿਸੈਂਟ (1924) ਅਤੇ ਨਿਊ ਜਰਨੀਜ਼ ਇਨ ਓਲਡ ਏਸ਼ੀਆ (1927) ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਕੈਂਡੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸਨੂੰ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿਖੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੈਰੀ ਨੂੰ ਅੰਗਕੋਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਕੋਰ ਦ ਮੈਗਨੀਫਿਸੈਂਟ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖਮੇਰ ਮੰਦਰ ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। "ਗੁੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ" ਜਾਂ "ਵੰਡਰ ਸਿਟੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਕੋਰ ਵਾਟ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਜੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਂਡੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਣਜਾਣ, ਇਸਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸੈਲਾਨੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ।[1] 1922-23 ਵਿੱਚ ਕੈਂਡੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੌਰਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੈਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਗਾਈਡ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਤਰਨਾਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸਨੇ "ਐਫੀ" ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ 'ਤੇ, ਲੇਖਕ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਲੂਸੀਲ ਡਗਲਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦ ਟੇਪੇਸਟ੍ਰੀ ਬੁੱਕ ਕੈਂਡੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਅੰਗਕੋਰ ਦ ਮੈਗਨੀਫਿਸੈਂਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਸੀ। == ਮੌਤ == In 1949, at age 90, Candee died at her summer cottage at [[:en:York_Harbor|York Harbor]], [[:en:Maine|Maine]].<ref>''New York Times'', Aug. 24, 1949</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == Candee, Helen Churchill Sealed Orders: A Lost Short Story of the Titanic by a Survivor, Spitfire Publishers 2018 * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=How Women May Earn a Living|url=https://archive.org/details/howwomenmayearn00candgoog|publisher=Macmillan & Co.|year=1900}} * {{cite book|author1=Candee, Helen Churchill|author2=Bigham, Randy Bryan|author3=Davis, Kent|title=Angkor the Magnificent|url=https://archive.org/details/angkormagnificen0000cand|publisher=DatASIA|year=2008|isbn=978-1-934431-00-9}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=Angkor the Magnificent|publisher=[[Frederick A. Stokes]] Co|year=1924}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=An Oklahoma Romance|publisher=Century|year=1901}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=Decorative Styles and Periods in the Home|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.166495|publisher=Frederick A. Stokes Co|year=1906}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=The Tapestry Book|url=https://archive.org/details/tapestrybook00candgoog|publisher=Frederick A. Stokes Co|year=1912}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=Jacobean Furniture|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87613|publisher=Frederick A. Stokes Co|year=1916}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=New Journeys in Old Asia|publisher=Frederick A. Stokes Co|year=1927}} * {{cite book|author=Candee, Helen Churchill|title=Weaves and Draperies:Classic and Modern|url=https://archive.org/details/weavesdraperiesc0000hele|publisher=Frederick A. Stokes Co|year=1930}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20080312234710/http://www.encyclopedia-titanica.org/articles/candee_01.php Life's Decor: A Biography of Helen Churchill Candee by Randy Bryan Bigham] * [https://web.archive.org/web/20120119155743/http://www.titanic-titanic.com/death_certificate_candee_helen.shtml Helen Candee Death Certificate on Titanic-Titanic.com] * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110707143453/http://angkorsecrets.com/atm.php?page=home%2F Angkor Secrets, Titanic Adventure]}} * [https://web.archive.org/web/20100703072055/http://www.devata.org/2008/11/angkor-the-magnificent-classic-asian-adventure-by-titanic-survivor-helen-candee/ "Angkor the Magnificent" reprint article, 2008] * [https://web.archive.org/web/20100703081313/http://www.devata.org/2009/07/review-%E2%80%9Cangkor-the-magnificent%E2%80%9D-in-the-titanic-communicator/ Titanic Communicator book review of "Angkor the Magnificent"] * [https://web.archive.org/web/20100517070735/http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/C/CA041.html Encyclopedia of Oklahoma History and Culture - Candee, Helen Church] * {{Gutenberg author|id=Candee,+Helen+Churchill+Hungerford,+Mrs.}} * {{Internet Archive author|sname=Helen Churchill Candee}} * {{Findagrave|70704522}} {{Authority control}}{{RMS Titanic}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1858]] goswfcr1mcuuesfmnncmv3g1u5wb2dx 0 196063 837998 823073 2026-04-30T06:13:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837998 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Elsie_Janis_4.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">''ਥੀਏਟਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' (ਨਵੰਬਰ 1915) </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline">ਐਲਸੀ ਬੀਅਰਬੋਵਰ</div>16 ਮਾਰਚ 1889<br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Marion, Ohio|ਮੈਰੀਅਨ, ਓਹੀਓ]], ਯੂ. ਐੱਸ.</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਮਰ ਗਿਆ। | class="infobox-data" |26 ਫਰਵਰੀ, 1956 (ID1) (ਉਮਰ 66) &nbsp;<br /><div class="deathplace" style="display:inline">[[Beverly Hills, California|ਬੇਵਰਲੀ ਹਿਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], ਯੂ. ਐੱਸ.</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਹੋਰ ਨਾਮ&nbsp; | class="infobox-data nickname" |ਲਿਟਲ ਐਲਸੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕਿੱਤੇ | class="infobox-data role" |<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><div class="hlist"> * ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ) * ਗਾਇਕ * ਗੀਤਕਾਰ * ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ * ਰੇਡੀਓ ਐਲਾਨਕਰਤਾ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਸਰਗਰਮ ਸਾਲ&nbsp; | class="infobox-data" |1894–1940 |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਪਤੀ-ਪਤਨੀ | class="infobox-data" |ਗਿਲਬਰਟ ਵਿਲਸਨ (ID1) |- ! colspan="2" class="infobox-header" |ਦਸਤਖਤ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[ਤਸਵੀਰ:Elsie_Janis_signature.svg|class=infobox-signature skin-invert|150x150px]] |} '''ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ''' (ਜਨਮ '''ਐਲਸੀ ਬੀਅਰਬੋਵਰ''', 16 ਮਾਰਚ, 1889-26 [[ਫਰਵਰੀ]], 1956) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਗਾਇਕਾ, ਗੀਤਕਾਰ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਐਲਾਨਕਰਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ "ਏ. ਈ. ਐੱਫ. ਦੀ ਪਿਆਰੀ" (ਅਮਰੀਕੀ ਐਕਸਪੀਡੀਸ਼ਨਰੀ ਫੋਰਸ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਐਲਸੀ ਬੀਅਰਬੋਵਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੈਰੀਅਨ, ਓਹੀਓ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਜੋਸਫੀਨ ਜੈਨਿਸ ਅਤੇ ਜੌਨ ਐਲੀਜ਼ਰ ਬੀਅਰਬੋਵਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ, ਪਰਸੀ ਜੌਨ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] == ਸਟੇਜ == ਬੀਅਰਬੋਵਰ ਨੇ 1896 ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ [[ਥੀਏਟਰ]] ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਲਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।[1] 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ, ਉਹ ਵੌਡੇਵਿਲ ਸਰਕਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੈੱਡਲਾਈਨਰ ਸੀ, ਲਿਟਲ ਐਲਸੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਈ, ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇਡੀ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਜੈਨਿਸ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਅਤੇ ਲੰਡਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ। ਬ੍ਰੌਡਵੇ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਫਲ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਵੈਂਡਰਬਿਲਟ ਕੱਪ (1906), ਦ ਹੋਇਡਨ (1907), ਦ ਸਲਿਮ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ (1911), ਅਤੇ ਦ ਸੈਂਚੁਰੀ ਗਰਲ (1916) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐਲਸੀ ਨੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1925 ਨੂੰ ਲੂਈਸਵਿਲ, ਕੈਂਟਕੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਊਨ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਘਾਟਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। == ਫਿਲਮ, ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ == ਜਨਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਕਲੋਜ਼ ਹਾਰਮਨੀ (1929) ਲਈ ਮੂਲ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪੈਰਾਮਾਉਂਟ ਔਨ ਪਰੇਡ (1930) ਲਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਜੀਨ ਮਾਰਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਡਮੰਡ ਗੋਲਡਿੰਗ ਨੇ ਗਲੋਰੀਆ ਸਵੈਨਸਨ ਲਈ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟਾਕੀ ਫਿਲਮ ਦ ਟ੍ਰੇਸਪਾਸਰ (1929) ਲਈ "ਲਵ, ਯੂਅਰ ਮੈਜਿਕ ਸਪੈਲ ਇਜ਼ ਐਵਰੀਵੇਅਰ" ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ। ਜੈਨਿਸ ਦਾ ਗੀਤ "ਓ, ਗਿਵ ਮੀ ਟਾਈਮ ਫਾਰ ਟੈਂਡਰਨੈਸ" ਬੈੱਟ ਡੇਵਿਸ ਫਿਲਮ ਡਾਰਕ ਵਿਕਟਰੀ (1939) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਗੋਲਡਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਬੇਸਿਲ ਹਾਲਮ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ-ਗਾਇਕ ਬੇਸਿਲ ਹਾਲਮ ਨੂੰ ਜੈਨਿਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 1915 ਦੇ ਦ ਪਾਸਿੰਗ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲਿਵਰਪੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।[3] ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਹਾਲਮ ਅਗਸਤ 1916 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਫਲਾਇੰਗ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੋਮੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[4][5] == ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ == ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ, 17 ਸਾਲ ਦੀ, ਦ ਵੈਂਡਰਬਿਲਟ ਕੱਪ 1906 ਵਿੱਚ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ [6] ਮੈਨੁਅਲ ਰੋਸੇਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ ਦੀ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੀ ਡਰਾਇੰਗ, 1926 ਜਨਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਬਰਟੀ ਬਾਂਡ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੈਨਿਸ ਨੇ ਸੜਕ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਫਰੰਟ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਾਇਨਾਤ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀਤਾ - ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੜੇ ਗਏ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਐਚਐਮਵੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਿਵਿਊ ਹੂਲੋ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਕਈ ਨੰਬਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਗਿਵ ਮੀ ਦ ਮੂਨਲਾਈਟ, ਗਿਵ ਮੀ ਦ ਗਰਲ" ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[7] ਉਸਨੇ ਦ ਬਿਗ ਸ਼ੋਅ: ਮਾਈ ਸਿਕਸ ਮੰਥਸ ਵਿਦ ਦ ਅਮੈਰੀਕਨ ਐਕਸਪੀਡੀਸ਼ਨਰੀ ਫੋਰਸਿਜ਼ (1919 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 1926 ਦੇ ਵੀਟਾਫੋਨ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਾਰਟ ਬਿਹਾਈਂਡ ਦ ਲਾਈਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ "ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ ਐਂਡ ਦ ਬੁਆਏਜ਼", ਜਿਸਨੂੰ ਕੈਰਲ ਜੇ. ਕ੍ਰਿਟੇਂਡਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੌਨ ਟੀ. ਪ੍ਰੈਸਟਿਆਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, 15 ਅਗਸਤ, 2014 ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਡੱਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵੌਰਟਲੇ-ਪੀਬੌਡੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਰੋਟੁੰਡਾ ਥੀਏਟਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਚਾਰਲਸ ਏ. ਵਾਲੇਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਹੋਇਆ। == ਰੇਡੀਓ ਘੋਸ਼ਣਾਕਰਤਾ == 1934 ਵਿੱਚ, ਜੈਨਿਸ ਐਨਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ ਨੈੱਟਵਰਕ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਘੋਸ਼ਣਾਕਰਤਾ ਬਣੀ।[8] == ਬੱਚੇ == ਜੈਨੀਸ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।[9][10] ਉਹ 1919 ਵਿੱਚ ਇੱਕ 14 ਸਾਲਾ ਇਤਾਲਵੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਅਨਾਥ, ਮਾਈਕਲ ਕਾਰਡੀ ਦੀ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਬਣ ਗਈ।[11][12] == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜੈਨੀਸ ਨੇ ਕੋਲੰਬਸ, ਓਹੀਓ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਘਰ "ਏਲਜਾਨ" ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਘਰ ਓਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਓਹੀਓ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਗਲੀ ਦੇ ਪਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਓਹੀਓ ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਸੀ। ਜੈਨਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। 1932 ਵਿੱਚ, ਜੈਨਿਸ ਨੇ ਗਿਲਬਰਟ ਵਿਲਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ 16 ਸਾਲ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਘਪਲੇ ਹੋਏ।[13] ਕੁਝ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।[14][15] ਇਹ ਜੋੜਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਲੀਪੀ ਹੋਲੋ ਦੇ ਫਿਲਿਪਸ ਮੈਨੋਰ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਰਥ ਟੈਰੀਟਾਊਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜੈਨਿਸ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ 1940 ਵੂਮੈਨ ਇਨ ਵਾਰ ਸੀ। ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ ਦੀ ਮੌਤ 1956 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਬੇਵਰਲੀ ਹਿਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਗਲੈਂਡੇਲ ਵਿੱਚ ਫੋਰੈਸਟ ਲਾਅਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਪਾਰਕ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਐਲਸੀ ਜੈਨਿਸ ਕੋਲ 6776 ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਬਲਵਡ ਵਿਖੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਾਕ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਹੈ। == ''ਹਵਾਲੇ'' == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Portal|Biography}}{{commons category}} * {{Gutenberg author|id=36601|name=Elsie Janis}} * {{Internet Archive author|sname=Elsie Janis}} * {{IMDb name|0417646}} * {{IBDB name}} * {{Find a Grave|10334}} * [https://web.archive.org/web/20080509123343/http://library.osu.edu/sites/exhibits/Janis/ Extensive biographical site] at [[Ohio State University]] * [https://library.ohio-state.edu/record=b6272946~S7 Elsie Janis collection:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121153259/https://library.ohio-state.edu/record=b6272946~S7 |date=2021-11-21 }} SPEC.TRI.EJ  Thompson Library Jerome Lawrence & Robert E. Lee Theatre Research Institute * [http://archives.nypl.org/the/21665 Elsie Janis diaries, 1920-1928], held by the Billy Rose Theatre Division, [[New York Public Library for the Performing Arts]] * [https://digitalcollections.nypl.org/search/index?utf8=%E2%9C%93&keywords=elsie+janis Elsie Janis], images held by the Billy Rose Theatre Division, [[New York Public Library for the Performing Arts]] * [[iarchive:ElsieJanis|selected recordings by '''Elsie Janis''' at Internetarchive.org]] * [http://www.moviecard.com/zamerican/theatre/favorite/fav-janis.jpg portrait of '''Elsie Janis''' from a play or early silent movie](moviecard) * [http://broadway.cas.sc.edu/content/elsie-janis Elsie Janis: Broadway Photographs](Univ. of South Carolina) * [https://www.flickr.com/photos/charmainezoe/6478382385/ Elsie Janis] with ''Willys Overland'' motorcar 1917 {{Ohio Women's Hall of Fame}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1956]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] 3dii1iignzpwe7kwn5bgau3xvsbp4iu 0 196211 837864 813690 2026-04-29T16:46:16Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and honors" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1339104495|Sukanya Ramgopal]]" 837864 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਾਮਗੋਪਾਲ</div> |- class="mw-file-element" data-file-height="987" data-file-type="bitmap" data-file-width="1471" decoding="async" height="174" resource="./File:Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg/330px-Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg/500px-Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg/960px-Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg 2x" width="260" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Sukkanya_Ramgopal_on_Women_of_Rhythm.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption"> ਸੁਕੰਨਿਆ 2019 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਾਟਮ ਸੋਲੋ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਨਮ | class="infobox-data" | <span style="display:none">( <span class="bday">1957-06-13</span> )</span>13 ਜੂਨ 1957 <span class="noprint ForceAgeToShow">(ਉਮਰ&nbsp;67)</span><div class="birthplace" style="display:inline"> ਮਾਇਲਾਦੁਥੁਰਾਈ, [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], ਭਾਰਤ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" | ਪਰਕਸ਼ਨਿਸਟ |- !ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ |ਰਾਮਗੋਪਾਲ |- !ਮਾਪੇ (ਮਾਪੇ) |ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ<br />ਰੰਗਨਾਯਕੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਪੁਰਸਕਾਰ | class="infobox-data" |ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ |} '''ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਾਮਗੋਪਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sukanya Ramgopal''') [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਰਨਾਟਕ ਸਾਜ਼ ਵਾਦਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਕਰਨਾਟਕ]] [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਘਟਮ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਵੋਕਲ, [[ਵਾਇਲਿਨ|ਵਾਇਲਨ]], ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਅਤੇ [[ਵੀਣਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ, ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ। == ਜੀਵਨੀ == ਸੁਕੰਨਿਆ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੂਨ 1957 ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਮੇਇਲਾਦੁਥੁਰਾਈ ਵਿਖੇ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ ਅਤੇ ਰੰਗਨਾਇਕੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਵਿਦਵਾਨ ਯੂ.ਵੀ. ਸਵਾਮੀਨਾਥ ਅਈਅਰ ਦੀ ਪੋਤੀ ਹੈ।<ref name="Magz">{{Cite web |title=Sukanya Ramgopal Breaking Gender Stereotypes |url=https://www.magzter.com/stories/6187/254961/5a255728b2b77 |website=www.magzter.com |language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਨਕੇ ਤਿਰੂਮਲਾਚਾਰੀਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="verandah">{{Cite web |title=The First Woman Ghatam Legend, Sukkanya Ramgopal and Her Success Story - The Verandah Club |url=https://theverandahclub.com/article/the-first-woman-ghatam-legend-sukkanya-ramgopal-and-her-success-story-507 |website=theverandahclub.com |language=en}}</ref> ਏਥੀਰਾਜ ਕਾਲਜ, ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਕੰਨਿਆ ਨੇ ਜਸਟਿਸ ਬਸ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਸਈਦ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਚੇਨਈ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਬੀਐਸਸੀ ਕੀਤੀ।<ref name="verandah" /> ਸੁਕੰਨਿਆ [[ਚੇਨਈ]] ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟ੍ਰਿਪਲੀਕੇਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਰਾਜ ਵਿਲਾਸਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਕਸ਼ਨ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਸੁਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਭਾਨੂਮਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥਜ਼ਾਕੁੜੀ ਅਯਾਸਾਮੀ ਅਈਅਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਵੋਕਲ ਸਬਕ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Magz" /><ref name="verandah" /> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਯਾ ਗਣੇਸ਼ ਤਾਲਾ ਵਾਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਨ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਘਟਮ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਕੂ ਵਿਨਾਯਕਰਮ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਇਲਨ ਮਾਸਟਰ ਧਨਪਾਲਨ ਅਤੇ ਵਿੱਕੂ ਦੇ ਭਰਾ ਟੀ.ਐਚ. ਗੁਰੂਮੂਰਤੀ ਸਨ।<ref name="verandah" /> ਵਿਨਾਇਕਰਾਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਟੀਐਚ ਹਰੀਹਰਾ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਕੰਨਿਆ ਉੱਥੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਸਿਖਾਇਆ।<ref name="Businessline" /> ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਘਟਮ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘਟਮ ਸਿੱਖਿਆ।<ref name="Businessline" /> ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਨਾਇਕਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਇਹ ਸਾਜ਼ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ', ਉਸਦੇ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕੋਨਾਕੋਲ (ਵੋਕਲ ਪਰਕਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।<ref name="arto">{{Cite web |title=Sukanya Ramgopal - Carnatic Classical |url=https://www.artoindia.in/artistes-profile/sukanya-ramgopal/316 |access-date=2025-03-22 |archive-date=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207172016/https://www.artoindia.in/artistes-profile/sukanya-ramgopal/316 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ 'ਏ-ਟੌਪ' ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। === ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === ਸੁਕੰਨਿਆ ਦਾ ਪਤੀ ਰਾਮਗੋਪਾਲ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਚਲੀ ਗਈ। == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] 2014 * ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ, 1982 * ਅਨਨਿਆ ਕਲਚਰਲ ਅਕੈਡਮੀ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨੰਨਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ 2015<ref>{{Cite web |title=Ananya's annual awards in Bangalore. May 10. |url=http://www.kutcheribuzz.com/news/general/2143-ananya-s-annual-awards-bangalore}}</ref> * ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2015<ref>{{Cite web |title=Devi Awards 2015 |url=http://www.eventxpress.com/devi2015/bengaluru/ |website=www.eventxpress.com}}</ref> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ, 2007 ਤੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀਨੀਅਰ ਘਟਮ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="verandah"/> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਟੀਟੀਕੇ ਅਵਾਰਡ 2017<ref>{{Cite web |title=TTK Award |url=https://musicacademymadras.in/awards/ttk-award/ |access-date=2025-03-22 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224234554/https://musicacademymadras.in/awards/ttk-award/ |url-status=dead }}</ref> * ਨਰਦ ਗਾਣਾ ਸਭਾ, ਚੇਨਈ, 1990 ਤੋਂ ਅਵਾਰਡ<ref name="dinamalar">{{Cite news}}</ref> * ਡਾ: ਸੇਮਾਂਗੁਡੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸੀਅਰ, 2000 ਤੋਂ ਰਾਗ ਥਰੰਗਿਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="dinamalar" /> * ਪਰਕਸੀਵ ਆਰਟਸ ਸੈਂਟਰ ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਪੁਟਾਚਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2001<ref name="verandah" /> * ਬੰਗਲੌਰ ਗਾਇਨਾ ਸਮਾਜ, 2009 ਤੋਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="verandah" /> * ਉਸਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਅਯਯਾਨਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name="dinamalar" /> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] 2014 <ref name="chennai">{{Cite news|url=http://www.chennaisonline.com/sri-thyaga-brahma-gana-sabhas-conferment/|title=SRI THYAGA BRAHMA GANA SABHA'S CONFERMENT|last=Newspapers|first=Times Local|date=13 August 2016|language=en}}</ref> * ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਾ ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ, 1982 <ref name="dinamalar">{{Cite news|url=http://isailive.dinamalar.com/profile.php?id=1183|title=Dinamalar Maargazhi isai {{!}} singer's profile {{!}} Dinamalar Maargazhi isai{{!}} List of Carnatic singers {{!}} music vocalist Profile|work=[[Dinamalar]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208074350/http://isailive.dinamalar.com/profile.php?id=1183|archive-date=8 February 2022}}</ref> * ਅਨੰਨਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ 2015 ਅਨੰਨਿਆ ਕਲਚਰਲ ਅਕੈਡਮੀ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੁਆਰਾ<ref>{{Cite web |title=Ananya's annual awards in Bangalore. May 10. |url=http://www.kutcheribuzz.com/news/general/2143-ananya-s-annual-awards-bangalore}}</ref> * ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਅਵਾਰਡ 2015 <ref>{{Cite web |title=Devi Awards 2015 |url=http://www.eventxpress.com/devi2015/bengaluru/ |website=www.eventxpress.com}}</ref> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਸੀਨੀਅਰ ਘਾਟਮ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2007 <ref name="verandah">{{Cite web |title=The First Woman Ghatam Legend, Sukkanya Ramgopal and Her Success Story - The Verandah Club |url=https://theverandahclub.com/article/the-first-woman-ghatam-legend-sukkanya-ramgopal-and-her-success-story-507 |website=theverandahclub.com |language=en}}</ref> * ਮਦਰਾਸ ਸੰਗੀਤ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਟੀ. ਟੀ. ਕੇ. ਅਵਾਰਡ 2017 <ref>{{Cite web |title=TTK Award |url=https://musicacademymadras.in/awards/ttk-award/}}</ref> * ਨਾਰਦ ਗਾਨਾ ਸਭਾ, ਚੇਨਈ, 1990 ਤੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ <ref name="dinamalar" /> * ਡਾਕਟਰ ਸੇਮਾਂਗੁੜੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾਇਰ ਤੋਂ ਰਾਗ ਥਰੰਗਿਨੀ ਅਵਾਰਡ, 2000 <ref name="dinamalar" /> * ਪਰਕਿਊਸਿਵ ਆਰਟਸ ਸੈਂਟਰ ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਪੁਟਾਚਾਰ ਅਵਾਰਡ, 2001 <ref name="verandah" /> * ਸਾਲ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਬੰਗਲੌਰ ਗਾਇਨਾ ਸਮਾਜ ਤੋਂ, 2009 <ref name="verandah" /> * ਉਸ ਨੂੰ ਅਯਾਨਾਰ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਬੰਗਲੌਰ, 2008 ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="dinamalar" /> === ਸਿਰਲੇਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ === ਸੁਕੰਨਿਆ ਨੇ ਕਈ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਤਿਆਗਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਣ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਵਾਣੀ ਕਲਾ ਨਿਪੁਣਾ (ਅਰਥ: ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕਲਾ ਮਾਹਰ)[1], ਭਾਂਡੁਪ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਸੋਸਾਇਟੀ, ਮੁੰਬਈ ਦੁਆਰਾ ਲਯਾ ਕਲਾ ਨਿਧੀ (ਅਰਥ: ਤਾਲ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ), ਲਯਕਲਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਮਣੀ (ਅਰਥ: ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਆਰਟਿਸਟਸ ਦੁਆਰਾ) ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਜਨ ਸਭਾ, ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਨਾਦਾ ਲਯਾ ਸਮਰਾਗਨੀ (ਅਰਥ: ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਨਗਰ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਸਦਗੁਰੂ ਸੰਗੀਤਾ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ ਲਯਾ ਵਦਿਆ ਚਥੁਰਾ (ਅਰਥ: ਤਾਲਬੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁੰਦਰਤਾ)।[2] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] 63xsaw6zdjyhi1jams1b7i3d2zw8qlq 0 200829 837969 821917 2026-04-29T22:03:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਬੀ ਅੰਮਾ) | image = [[File:Abadi Bano Begum (Bi-Amman).jpg|200px]] | alt = | caption = | birth_date = {{Birth year|1850}} | birth_place = ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ | death_date = {{death date and age|df=yes|1924|11|13|1850}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = | known_for = [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] ਕਾਰਕੁਨ | spouse = ਅਬਦੁਲ ਅਲੀ ਖਾਨ | children = 6 <br/>ਸਮੇਤ ਮੌਲਾਨਾ [[ਮਹੁੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ]]<br/>ਮੌਲਾਨਾ [[ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ]] | }} '''ਅਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ (ਬੀ ਅੰਮਾ)''' ({{Langx|ur|{{Nastaliq|عبادی بانو بیگم}}}}) (ਜਨਮ 1850 ਮੌਤ: 13 ਨਵੰਬਰ 1924) [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ '''ਬੀ ਅੰਮਾ''' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == 1839 ਵਿੱਚ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅਮਰੋਹਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਬਦੁਲ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref >{{Cite web |date=6 September 2003 |title=Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma) |url=http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-date=22 November 2010 |access-date=1 September 2021 |website=cybercity-online.net website}}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨ ਸਨ, ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਗਹਿਣੇ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਕੋਲ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਰੇਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਮਾਧਿਅਮ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੌਲਾਨਾ [[ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜੌਹਰ]] ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ [[ਮੌਲਾਨਾ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ|ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ]] [[ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਅੰਦੋਲਨ|ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਅੰਦੋਲਨ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। 1917 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਐਨੀ ਬੇਸੈਂਟ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Taneja" /> [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। 1917 ਵਿੱਚ, [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2003 |title=Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma) |url=http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-date=22 November 2010 |access-date=1 September 2021 |website=cybercity-online.net website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html "Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma)"]. ''cybercity-online.net website''. 6 September 2003. Archived from [http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |date=2010-11-22 }} on 22 November 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 September</span> 2021</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਅਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨੇ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ, ਮੌਲਾਨਾ [[ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ]], ਬਸੰਤੀ ਦੇਵੀ, [[ਸਰਲਾ ਦੇਵੀ]] ਚੌਧਰੀਆਨੀ ਅਤੇ [[ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਮ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ''ਤਿਲਕ ਸਵਰਾਜ ਫੰਡ'' ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜੋ [[ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ]] ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1924 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ।< == ਮੌਤ == ਅਬਾਦੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 13 ਨਵੰਬਰ 1924 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2003 |title=Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma) |url=http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-date=22 November 2010 |access-date=1 September 2021 |website=cybercity-online.net website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html "Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma)"]. ''cybercity-online.net website''. 6 September 2003. Archived from [http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |date=2010-11-22 }} on 22 November 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 September</span> 2021</span>.</cite></ref> === ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ === 14 ਅਗਸਤ 1990 ਨੂੰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਡਾਕਘਰ ਨੇ ਆਪਣੀ 'ਪਾਇਨੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਫਰੀਡਮ' ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2003 |title=Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma) |url=http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |archive-date=22 November 2010 |access-date=1 September 2021 |website=cybercity-online.net website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html "Profile and postage stamp of Abadi Bano Begum (Bi Amma)"]. ''cybercity-online.net website''. 6 September 2003. Archived from [http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122074854/http://cybercity-online.net/pof/bi_amma.html |date=2010-11-22 }} on 22 November 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 September</span> 2021</span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1850]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] 7vhepqsbdy6p1ak1jg42epexuhku0ab 0 201865 837997 826386 2026-04-30T05:47:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837997 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮ.ਪੀ. ਗੁਪਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Professor M. P. Gupta''') ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਅਕੈਡਮੀ|ਅਕਾਦਮਿਕ]] ਹਨ। ਉਹ [[ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਿੱਲੀ|ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਮੋਦੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਨੇ 30 ਡਾਕਟਰੇਟ ਥੀਸਿਸ ਲਈ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸੰਚਤ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ 22 ਸਪਾਂਸਰਡ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Prof M P Gupta |url=https://dms.iitd.ac.in/faculity_type/prof-m-p-gupta/ |access-date=2025-11-25 |archive-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008140354/https://dms.iitd.ac.in/faculity_type/prof-m-p-gupta/ |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ "ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਔਨਲਾਈਨ" ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ''"ਟੂਵਾਰਡਜ਼ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ"'' ਅਤੇ ''"ਪ੍ਰੋਮਿਸ ਆਫ਼ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ"'' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੁਪਤਾ ਨੇ 2003 ਤੋਂ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ (ICEG) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ, ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 14 ਸੰਪਾਦਿਤ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Network |first=Elets News |date=2007-01-31 |title='STANDARDISATION OF GOVERNMENT PROCESSES AND SERVICES MUST BEFORE EMBARKING UPON E-GOV JOURNEY' |url=https://egov.eletsonline.com/2007/02/standardisation-of-government-processes-and-services-must-before-embarking-upon-e-gov-journey/ |access-date=2023-10-02 |website=Elets eGov |language=en-GB}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਪ੍ਰਸਾਰ ਭਾਰਤੀ]] ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ<ref>{{Cite web |title=Pitroda_Expert_Committee_on_Prasar_Bharati |url=https://mib.gov.in/sites/default/files/Sam_Pitroda_Expert_Committee_on_Prasar_Bharati_January_2014_-Vol_1_0.pdf}}</ref> * 1996 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇੰਡੋ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਕੈਲਗਰੀ (ਕੈਨੇਡਾ) ਦੀ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (HSS) ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Harish|last2=Singh|first2=Manoj Kumar|last3=Gupta|first3=M. P.|last4=Madaan|first4=Jitendra|date=2020-04-01|title=Moving towards smart cities: Solutions that lead to the Smart City Transformation Framework|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S004016251731394X|journal=Technological Forecasting and Social Change|volume=153|pages=119281|doi=10.1016/j.techfore.2018.04.024|issn=0040-1625|url-access=subscription}}</ref> * ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਰਲਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਖੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੁਰਸਕਾਰ। == ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ == # ''ਸਰਕਾਰ ਔਨਲਾਈਨ: ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ'', 2003 ਟਾਟਾ ਮੈਕਗ੍ਰਾ-ਹਿੱਲ<ref>{{Cite web |title=Government Online:Opportunities And Challenges |url=https://www.mheducation.co.in/government-online-opportunities-and-challenges-9780070583238-india |access-date=2023-10-02 |website=www.mheducation.co.in |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''ਡਿਜੀਟਲ ਇੰਡੀਆ: ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ'' ''(ਇਮਰਜਿੰਗ ਮਾਰਕੀਟਸ ਦੇ ਥਿਊਰੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿੱਚ ਐਡਵਾਂਸ)'', ਸਪ੍ਰਿੰਗਰ, 2018 # ''ਈ-ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ: ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ'', ਟਾਟਾ ਮੈਕਗ੍ਰਾ-ਹਿੱਲ, 2004 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]] de1abybhw7h3rtec1p5das388ehk1tm 0 202261 837908 828734 2026-04-29T20:15:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837908 wikitext text/x-wiki {{Sikhism sidebar}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ '''ਸਿੱਖੀ''' '''ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ''' ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ]] ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਜਾਂ [[ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ|ਇੱਕ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ]] ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਜੋ ਕਿ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ [[ਸੇਵਾ|ਨਿਰਸਵਾਰਥਤਾ]] ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ - ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਦਸ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ [[ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Takhar|first1=Opinderjit Kaur|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|url=https://archive.org/details/sikhidentityexpl0000takh|date=2016|publisher=Routledge|isbn=9781351900102|quote=Since the Sikh concept of the divine is panentheistic, the divine is always greater than the created universe, its systems such as karma and samsara, and all phenomena within it. In Sikhism, due to the sovereignty of God, the doctrines of Nadar and Hukam override all systems, both concepts reinforcing panentheism. Hence one becomes a jivanmukt only in accordance with the Hukam.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Reynolds|first1=William M.|last2=Webber|first2=Julie A.|title=Expanding Curriculum Theory: Dis/positions and Lines of Flight|date=2004|publisher=Routledge|isbn=9781135621278|page=90|quote=Like the God-of-process theologians in the West (Whitehead, Cobb, Griffin, Hartshorne), the God of Sikhism is a dynamic God, a process moving within humankind, pervasive within the hearts of people, yet transcendent and eternal. The Sikh God is one with whom devotees become wholly absorbed: "As the fish, I find the life of absorption in the water that is God" (Sri Guru Granth. 1988, p. 166). As the fish is absorbed in the water that is God, the soul is absorbed in the lightness that is God. The fish, even though absorbed in the water that is God, does not lose its fishness, its fish identity-formation, even though absorbed in the light that is God. A panentheistic system, such as Sikhsim, allows the soul to retain its soulness while merging with God. The soul, in other words, is not identical with God, even after merging with God, but one might say God is part of the soul. A strict identity soul = God is incarnationism and this is considered anathema in Sikhism. The Granth uses the beloved/lover metaphor for the relation of the self to God. God is the beloved and the devo tee is the lover. The lover retains her identity yet merges with her beloved.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Pashaura|last2=Mandair|first2=Arvind-Pal Singh|title=The Sikh world|date=2023|publisher=Routledge|location=London New York|isbn=9780429848384|quote=In looking at the teachings of the Gurus as a whole, it seems that Lourdunathan overstates the degree to which Sikh scripture is anti-monistic. Guru Nanak famously referred to the world as a "palace of smoke" (GGS: 138) and made countless references to the idea of maya (Illusion). While the Gurus did not teach a radical nondualism, it is perhaps more accurate to suggest that some aspects of Sikh thought constitute a qualified nondualism (in which Creator and Creation are part of the same whole) (GGS: 125) or panentheism (in which the Creator pervades the natural world) (GGS: 24), while many others are monotheistic, including passages in Japji Sahib, where God is described as the King of Kings (GGS: 6). These different interpretations lend themselves to varying understandings of the relationship between the natural world and divinity.}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ [[ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ|ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ]] ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਹੈ,<ref name="ADR">{{Cite web |last=Adherents.com |title=Religions by adherents |url=http://adherents.com/misc/rel_by_adh_CSM.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20050421033128/http://www.adherents.com/misc/rel_by_adh_CSM.html |archive-date=April 21, 2005 |access-date=2007-02-09 |format=PHP}}</ref> ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions|title=The List: The World's -Growing Religions|work=Foreign Policy|access-date=5 November 2010|archive-url=https://archive.today/20120526191903/http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions|archive-date=26 May 2012}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਨਾ ਹੈ, ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ: "ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਜੋ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਣਗੇ।" == ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ == === ਗਰੰਥ === * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ** [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] - ਸਵੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ 24 ਪਉੜੀਆਂ ** ਭੱਟਨ ਦੇ ਸਵਈਏ ** [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] - ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 8 ਪੰਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਭਜਨ ਹਨ। ** [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] ** ਲਾਵਾਂ - [[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ|ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ]] (ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ) ਦੇ ਚਾਰ ਭਜਨ ** [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] - ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਕਥਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ** [[ਰਹਿਰਾਸ]] - ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ** [[ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ]] ('ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਭਜਨ') - ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ [[ਹੇਮਨ|ਭਜਨਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮੂਹ, 24 ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ** [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] * [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ** [[33 ਸਵੱਈਏ|33 ਸਵਾਈਏ]] ** [[ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ|ਬੈਂਟੀ ਚੌਪਈ]] ** [[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ]] ** [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ|ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ]] - ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਸ਼ਲੋਕ|ਸਲੋਕ]], 38 ਪਉੜੀਆਂ ( ਪੌੜੀਆਂ ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਪਤੀ ਸਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ** [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਤਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵਈਏ]] (ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵਈਏ) - ਨਿਤਨੇਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 10 ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਰਚਨਾ * [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] - ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] — 40 [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਜੋ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book}}</ref> === ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ === * [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ]] — ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਆਨ * [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀ]] — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ** [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ]]  — [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਦੁਆਰਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ** [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜਨਮਸਾਖੀ]]  ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ — ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ** [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ]]  — ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ। ** [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ|ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ]] — ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। * ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ — ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ * [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] — ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ * [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] - [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ === ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ === * [[ਅਰਦਾਸ]] * ਭਗਤ ਬਾਣੀ - ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। * [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ) — ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ ਆਮ ਸ਼ਬਦ * ਗੁਟਕਾ - ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਬ੍ਰੀਵੀਅਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੁਸਤਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਭਜਨ (ਬਾਣੀਆਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * [[ਨਿਤਨੇਮ|ਨਿੱਤਨੇਮ]] — ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ * [[ਪਾਠ]] * ਸਵਈਆ — ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਆਇਤ ਇੱਕ ਆਮ ਆਇਤ ਦੇ 1/4 ਗੁਣਾ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਸ਼ਬਦ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ। * [[ਸ਼ਲੋਕ|ਸਲੋਕ]] - 'ਪੰਛੀ'; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਛੰਦ ਜੋ 32 ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: 16 ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ 2 ਲਾਈਨਾਂ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਜਾਂ 8 ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ 4 ਅਰਧ-ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ। == ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ == {{SikhBeliefs}} * [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] - ਪਰਮਾਤਮਾ ** ਅਕਾਲ ** [[ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ]] ** [[ੴ|ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ]] (ਜਾਂ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ) ** [[ਅਦਵੈਤਵਾਦ|ਇੱਕਵਾਦ]] ** [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਨਿਰਗੁਣ]] ** ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ — ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ** ਸਾਰਾਵ ਵਿਆਪਕ ** [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਰਗੁਣਾ]] ** [[ਸਤਿਗੁਰੂ]] - 'ਸੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ' ** [[ਸਤਿਨਾਮ|ਸਤਨਾਮ]] - '[ਰੱਬ ਦਾ] ਨਾਮ ਸੱਚ ਹੈ' * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਥੰਮ੍ਹ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ 3 ਥੰਮ੍ਹ]] ** [[ਨਾਮ ਜਪੋ]] - ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ [[ਧਿਆਨ|ਸਿਮਰਨ]] ** [[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]] — ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣਾ ** [[ਵੰਡ ਛਕੋ]] — ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ; ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ * [[ਪੰਜ ਗੁਣ|5 ਗੁਣ]] ** [[ਸੱਤਯ|ਸਤਿ]] - 'ਸੱਚ' ** [[ਸੰਤੋਖ]] - 'ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ' ** [[ਦਇਆ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਦਯਾ]] - 'ਦਇਆ, ਦਿਆਲਤਾ' ** [[ਨਿਮਰਤਾ]] - 'ਨਿਮਰਤਾ, ਦਿਆਲਤਾ' ** ਪਿਆਰ - 'ਪਿਆਰ' * [[ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ]] * [[ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ]] - ਸਦੀਵੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ। * [[ਪੰਜ ਚੋਰ]] ** [[ਕਾਮ]] - 'ਕਾਮ' ** [[ਕ੍ਰੋਧ]] - 'ਗੁੱਸਾ, ਕ੍ਰੋਧ' ** ਲੋਭ - 'ਲਾਲਚ' ** ਮੋਹ - ' ਲਗਾਵ ' ** ਹੰਕਾਰ - 'ਅਹੰਕਾਰ, ਹੰਕਾਰ' * ਗੁਰਮਤਿ * ਹੁਕਮ * ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ * [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] - 'ਸ਼ੁੱਧ' * ਨਿਰਗੁਣੀ ਭਗਤੀ * ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ * [[ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ|ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭੱਲਾ]] ''- ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ (ਸਰਬੱਤ'' '')'' * [[ਸੇਵਾ]] - ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ * ਸ਼ਕਤੀ * [[ਰਹਿਤ|ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ]] &#x2013; ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ * [[ਸਿਮਰਨ]] - [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਦੀ ਯਾਦ। === ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ === * ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ * [[ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ == ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == {{Sikh practices}} * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] - ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ; ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਖੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਦਲ। ਇਸਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾ ਕੇ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੇ ਪੰਜ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜ [[ਗੁਰਬਾਣੀ|ਬਾਣੀਆਂ]] ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਦਸਵੰਧ]] - ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਿੱਖ ਦਸਵੰਧ ; ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ 10% ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ, ਵਿੱਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ (ਭਾਵ, ਸੇਵਾ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ। * [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ|ਪੰਜ ਕ]] - ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ, ਜਾਂ ''[[ਖ਼ਾਲਸਾ]]'', ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ: ** [[ਕੇਸ|ਕੇਸ਼]] - ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ ** [[ਕੰਘਾ (ਕਕਾਰ)|ਕੰਘਾ]] - ਇੱਕ ਕੰਘੀ ** [[ਕੜਾ|ਕਾਰਾ]] — ਇੱਕ ਗੋਲਾਕਾਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਰੇਸਲੇਟ ** [[ਕਿਰਪਾਨ]] - ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਖੰਜਰ ** [[ਕਛਹਿਰਾ|ਕਚੇਰਾ]] — ਖਾਸ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਛੋਟਾ * [[ਕੀਰਤਨ]] - ਸੰਗੀਤਕ ਪਾਠ * [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] — ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ** ਪੰਗਤ * [[ਨਾਮ ਜਪੋ]] - ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ [[ਧਿਆਨ|ਸਿਮਰਨ]] ** [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ|ਜਾਪ]] - 'ਪਾਠ' * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨਾਹੀਆਂ|ਮਨਾਹੀ]] (ਕੁਰਹਿਤ ਕੁਰਾਹਤ), ਸਮੇਤ: ** ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣਾ, ਕੱਟਣਾ, ਹਜਾਮਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣਾ — ਸਿੱਖ ''[[ਕੇਸ]]'' ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ** ਨਸ਼ਾ ** ਜਾਤੀਵਾਦ ** [[ਝਟਕਾ|ਕੁਠਾ ਮਾਸ]] - ਰਸਮੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮਾਸ ਖਾਣਾ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਹਲਾਲ]] ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਰ ਮਾਸ), ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਸ ਜਿੱਥੇ [[ਲੰਗਰ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਲੰਗਰ]] ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ''ਜਟਖਾ'' ਮਾਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ)। * [[ਸੇਵਾ]] - ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ** [[ਸੇਵਾ|ਸੇਵਾਦਾਰ]] - ਉਹ ਜੋ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ** [[ਸੇਵਾ|ਕਾਰ ਸੇਵਾ]] ** [[ਸੇਵਾ|ਕਾਰ ਸੇਵਕ]] * [[ਰਹਿਤ|ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ]] - ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ === ਸਿੱਖ ਰਸਮਾਂ === * [[ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ|ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ]] ('ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਮੇਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਮੇਲ') — ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। * [[ਅਖੰਡ ਪਾਠ]] — [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮੌਕੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜਨਮ/ਜਨਮਦਿਨ, ਵਿਆਹ/ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ, ਡਾਕਟਰੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ, ਮੌਤ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ; ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਜਾਂ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ; ਜਾਂ ਬੁਰੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਾਪਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ, ਆਦਿ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ]] - [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ * [[ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ]] - ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ * ਨਾਮ ਕਰਨ - ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ * ਸਧਾਰਨ ਪਾਠ === ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ === * [[ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ]] - [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ * [[ਗੁਰਪੁਰਬ]] - ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦਾ ਜਸ਼ਨ। * ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ ਦਿਵਸ * [[ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ]] * ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ * [[ਵਿਸਾਖੀ|ਵਸਾਖੀ]] - ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ === ਆਮ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ === * [[ਦਸਤਾਰ]] - ਪੱਗ ([[ਪਗੜੀ (ਦਸਤਾਰ)|ਪਗੜੀ]]); ਸਿੱਖ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਰਹਿਤ|ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। * ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ * [[ਗੱਤਕਾ]] - ਸਿੱਖ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟ * ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ * [[ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ|ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] * [[ਖੰਡਾ]] - ਇੱਕ [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਭਾਰਤੀ-ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ]] ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ]] 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। * [[ਕੀਰਤਨ]] - ਸੰਗੀਤਕ ਪਾਠ * [[ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ]] - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੈਲੰਡਰ *# [[ਚੇਤ]] *# [[ਵੈਸਾਖ]] *# [[ਜੇਠ]] *# [[ਹਾੜ੍ਹ|ਹਾਰਹ]] *# [[ਸਾਵਣ|ਸਾਵਨ]] *# [[ਭਾਦੋਂ]] *# [[ਅੱਸੂ]] *# [[ਕੱਤਕ|ਕਟਕ]] *# [[ਮੱਘਰ|ਮਗਹਰ]] *# [[ਪੋਹ]] *# [[ਮਾਘ]] *# ਫੱਗਣ * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ** [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] — ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]] ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਇਸਲਾਮੀ ਲਿਪੀ ਹੈ ([[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)। ** [[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] * [[ਰਾਗੀ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਰਾਗੀ]] - ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋ ਭਜਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ * ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ == ਸਿੱਖ ਭੂਗੋਲ == [[File:Punjab_under_Ranjit_Singh1823-1839.jpg|thumb|[[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Punjab_1909.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)]], 1909]] [[ਤਸਵੀਰ:Golden_Temple_India.jpg|thumb|ਰਾਤ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] (ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ), [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ]] * [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ('ਅਨਾਦੀ ਤਖਤ') - ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ/ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮਾਤਰ ਸਥਾਨ। * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਘਰ। ** [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] (ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ) - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ। * [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ** [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ|ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]] - ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ * [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] - [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੀਟ। * [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ * [[ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ]] - [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਹਨ। * [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਤਖ਼ਤ]] === ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ === * ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ * [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ * [[ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ|ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਫਿਜੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ * [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * [[ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਟੋਬੈਗੋ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ * ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ * [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ === ਗੁਰਦੁਆਰੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Golden_Temple_1.jpg|right|thumb|260x260px|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]], ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ]] [[ਤਸਵੀਰ:Nishan_Sahib.svg|thumb|[[ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ]]]] ==== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ==== [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] (ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ) ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ]] ==== ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ==== * ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਫ੍ਰੀਮੋਂਟ * ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ - ਸੈਨ ਹੋਜ਼ੇ * ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ==== ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ==== * [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੀਟ। * [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ। ==== ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ==== * ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ|ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ]] (ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ) * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਲਾਂਗ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਲੰਗ]] (ਮਲੇਸ਼ੀਆ) * [[ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ]] — ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ * ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਾਊਥਾਲ (ਲੰਡਨ) === ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ === * [[ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ]] * [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਕਾਮਰਸ * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ]] * [[ਬੜੂ ਸਾਹਿਬ|ਸਤਨਾਮ ਟਰੱਸਟ]] * ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕਨ ਲੀਗਲ ਡਿਫੈਂਸ ਐਂਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫੰਡ * [[ਸਿੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ]] * ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ * ਥਾਈ ਸਿੱਖ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ == ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ == === ਸੰਸਥਾਵਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Ghadar_Flag.png|thumb|[[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ|ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ]] ਝੰਡਾ]] * [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੁਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] * [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] * [[ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] * [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ|ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ]] * ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਅਕਾਲੀ ਦਲ * ਪੰਜਾਬ ਜਨਤਾ ਮੋਰਚਾ * [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ** ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ** [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ)]] ** ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਿੱਲੀ ** [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ)|ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਜਮਹੂਰੀ)]] ** ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਲੌਂਗੋਵਾਲ) ** ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਪੰਥਿਕ) * [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) — ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੰਸਥਾ। * [[ਮੰਜੀ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਸਿੱਖ ਮੰਜੀ]] - ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਈ * ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਿੱਖਸ * ਵਿਸ਼ਵ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ === ਫੌਜ === * [[ਮਿਸਲ]] * [[ਪੀੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਥਾ|ਪੀਰੀ ਸਿਸਟਮ]] * [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ]] * [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] * [[ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ|ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ]] * [[ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ]] * [[ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ]] === ਅੰਦੋਲਨ === * [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] * [[ਬਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ|ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] * [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] * [[ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]] - ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] ਹੋਮਲੈਂਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ,<ref>{{Cite book}}</ref><ref>{{Cite book}}</ref> ਅਕਸਰ ''ਖਾਲਿਸਤਾਨ'' ( ਪੰਜਾਬੀ: ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ, ਹਿੰਦੀ: ख़ालिस्तान, '[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਧਰਤੀ'), ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=London New York}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions|title=The List: The World's -Growing Religions|work=Foreign Policy|access-date=5 November 2010|archive-url=https://archive.today/20120526191903/http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions|archive-date=26 May 2012}}</ref> * [[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ]] == ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == * 1469-1539 - [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਮਾਂ]] * 1606 - [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜੰਗਜੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। * 1675 – ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ 'ਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * 1699 — [[ਵਿਸਾਖੀ|ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ]] * 1708 – [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ * 1710-1715 - [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ]] * 1716 &#x2013; 1799 — [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਸੰਘ]] ** 1752–1801 — [[ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ|ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ]] * 1746 — [[ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ('ਛੋਟਾ ਕਤਲੇਆਮ') — [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਭਰਾ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। * 1762 — [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ('ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ') — ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕਤਲੇਆਮ। * 1799–1849 — [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ** 1845–46 — [[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਪਹਿਲਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ]] ** 1848–49 — [[ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ|ਦੂਜਾ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ]] * 1897 — [[ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] — [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ। * 1919 13 ਅਪ੍ਰੈਲ — [[ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਤਲੇਆਮ]] (ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਤਲੇਆਮ) * 1920–25 — [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] * 1984 ਜੂਨ 1-8 — [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ|ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]] — [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ * 1984 ਨਵੰਬਰ - [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ]] * 2012 5 ਅਗਸਤ — ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ। === ਲੜਾਈਆਂ === * 1621 — [[ਰੁਹੀਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਰੋਹਿਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1634 — [[ਲਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1634 — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1634) * 1635 — [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦਾ ਯੁੱਧ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1686 ਸਤੰਬਰ – [[ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ|ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1691 — [[ਨਾਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1696 — ਗੁਲੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1700 — [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)]] * 1700 — [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ।]] * 1701 — [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1701)]] * 1702 — [[ਬਸੌਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਬਸੋਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1702 — [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ]] । * 1704 — ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ (1704) * 1704 ਦਸੰਬਰ – [[ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1704 6 ਦਸੰਬਰ — [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ]] । * 1705 ਦਸੰਬਰ 29 – [[ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1709 — [[ਸੋਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1709 — ਸਮਾਨਾ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1710 — [[ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸਢੌਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1710 — ਰਾਹੋਨ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1710 — ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1710 ਮਈ – [[ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1710 ਦਸੰਬਰ - ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1712 — ਜੰਮੂ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1715 — [[ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ]] * 1715 ਅਪ੍ਰੈਲ – [[ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1757 — [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ (1757)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)]] * 1761 — [[ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (੧੭੬੧)|ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1761)]] * 1761 — ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1761 — ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ਾ * 1762 — ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1762 5 ਫਰਵਰੀ — [[ਕੁਪ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1763 — ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ (1763) * 1764 — ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1783 — ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ। * 1809 ਮਾਰਚ-ਅਗਸਤ - ਗੋਰਖਾ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ * 1813 13 ਜੁਲਾਈ — ਅਟਕ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1818 ਮਾਰਚ-ਜੂਨ - [[ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1819 3 ਜੁਲਾਈ — ਸ਼ੋਪੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1834 — ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1837 — [[ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1841–42 — ਚੀਨ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ * 1845 ਦਸੰਬਰ — [[ਮੁਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * ਦਸੰਬਰ 1845 – [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1846 — ਬੱਦੋਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1846 ਜਨਵਰੀ - [[ਆਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਅਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1846 ਫਰਵਰੀ - [[ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸੋਬਰਾਓਂ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1848 ਨਵੰਬਰ – [[ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1848 ਅਪ੍ਰੈਲ–1849 ਜਨਵਰੀ — ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ * 1849 ਜਨਵਰੀ - [[ਚੇਲੀਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਚਿੱਲੀਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * 1849 — ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ * 1897 — [[ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] == ਲੋਕ == [[ਤਸਵੀਰ:Sikh man, Agra 10.jpg|thumb|ਦਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਆਦਮੀ]] [[ਸਿੱਖ]], ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਇਕੱਠ ਹੈ। === ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਲੇਬਲ === * [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ]] - ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ; [[ਰਹਿਤ|ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਸਨੂੰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖ਼ਾਲਸੇ]] ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। * ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ - ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਨੇ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਦੀਆਂ ਪਰਮ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। * [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] - ਉਹ ਸਿੱਖ ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ]] ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ * [[ਗੁਰਮੁਖ]] - ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਰਮੁਖ ਇੱਕ [[ਮਨਮੁਖ]] ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। * ਗੁਰਸਿੱਖ * [[ਗਿਆਨੀ]] * [[ਜਥੇਦਾਰ]] ** [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] * [[ਸੇਵਾ|ਕਾਰ ਸੇਵਕ]] * [[ਮਨਮੁਖ]] — ਇੱਕ ਸਵੈ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਅਕਤੀ, [[ਗੁਰਮੁਖ]] ਦੇ ਉਲਟ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉਲਟ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। * [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਨਿਹੰਗ]] - ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਸਿੱਖ * [[ਨਿਰੰਕਾਰੀ]] - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ * ਪਤਿਤ - ਧਰਮ-ਤਿਆਗੀ * ਸਹਿਜਧਾਰੀ - ਅਬਪਤਿਸਮਾ-ਰਹਿਤ ਸਿੱਖ। * [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ]] * [[ਸਰਦਾਰ]] - ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸਮਕਾਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਮਿਸਲ|ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਨ। * [[ਸੇਵਾ|ਸੇਵਾਦਾਰ]] - ਉਹ ਜੋ [[ਸੇਵਾ]] ਲਈ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ|ਸ਼ਹੀਦ]] - ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖਿਤਾਬ। ** [[ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ]] * [[ਸਿੱਖ ਨਾਮ]] ** [[ਕੌਰ (ਨਾਮ)|ਕੌਰ]] ('ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ') — ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਉਪਨਾਮ। ** [[ਸਿੰਘ]] ('ਸ਼ੇਰ') — ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਉਪਨਾਮ। * [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਉਦਾਸੀ]] — ਤਪੱਸਵੀ [[ਸਾਧ-ਸੰਤ|ਸਾਧੂਆਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ ਜੋ [[ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੰਦੂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === * [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] - ਰਵਾਇਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੱਤਕ ਅਕਤੂਬਰ/ਨਵੰਬਰ 1469 ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ/ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1925 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਅਵਤਾਰ ਮਿਤੀ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਸੀ। * [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (1504–52) - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ। * [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] (1479-1574) - ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੇ। * [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (1534–81) - ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ। * [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563–1605) — ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵੇਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1605 ਵਿੱਚ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। * [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] (1596–1638) - ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵੇਂ। * [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] (1630–61) - ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵੇਂ। * [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] (1656-64) - ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠਵਾਂ। * [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] (1621–75) — ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਵੇਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|location=London New York}}</ref> * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] (1666–1708) — ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੇਂ। ਉਸਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। * [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] - [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰੂ]] । === ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ === * 1400 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ** ਜੈਦੇਵ - ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। * 1400–1499 ** [[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] ** [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਥੀ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ। ** [[ਭਾਈ ਲਾਲੋ]] ** [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ|ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੇਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ** [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] - ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। * 1500–1599 ** [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] - ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿੱਖ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ** [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] - ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿੱਖ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ** [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ** [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] * 1600–1699 ** [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ]] (ਜਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ; ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ') - [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਖਿਤਾਬ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ''[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ|ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ]]'' (ਭਾਵ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਰਸਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਵਜੋਂ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਸਨ: *** [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ]] *** [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ]] *** [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ]] *** [[ਭਾਈ ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ]] *** [[ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ]] ** [[ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ]] ** [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ** [[ਪੀਰ ਬੁੱਢਣ ਸ਼ਾਹ]] ** [[ਬਿਧੀ ਚੰਦ|ਬਾਬਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ]] ** [[ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ|ਭਾਈ ਕਨ੍ਹਈਆ]] ** [[ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] * 1700–1799 ** [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ** [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] ** [[ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ]] ** [[ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ|ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਨ]] ** [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ]] ** [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] * 1800–1899 ** [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] ** [[ਨੰਦ ਸਿੰਘ (ਸੰਤ)|ਬਾਬਾ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ** [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ** [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ** [[ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ]] ** [[ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ|ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] * 1900–1999 ** [[ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ** ਜੀ.ਬੀ. ਸਿੰਘ ** [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ** [[ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] ** [[ਐਚ ਐਸ ਫੂਲਕਾ|ਐੱਚਐੱਸ ਫੂਲਕਾ]] ** ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ** [[ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ]] ** ਭਾਈ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ** ਭਾਈ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ** ਗਿਆਨੀ [[ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਸਕੀਨ|ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਸਕੀਨ]] ** ਭਾਈ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] == ਆਮ ਧਾਰਨਾਵਾਂ == * ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ - ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ * [[ਵੰਡ ਛਕੋ|ਵੰਦ ਛਕੋ]] - ਦਾਨ (ਜਾਂ ''[[ਦਾਨ]]'' ); <nowiki><i id="mwBHA">ਨਾਮ</i></nowiki> ਅਤੇ ''ਇਸ਼ਨਾਨ'' ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਬੇਨਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। * [[ਦਸਵੰਧ|ਦਸਵੰਦ]] — ਕਮਾਈ ਦਾ 10% ਘੱਟ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ''ਬਾਣੀ'' ) - ਛੰਦ; [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] (ਜਾਂ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ; ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਰੱਬ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਰੱਬ ਦਾ ਸਥਾਨ') - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ * [[ੴ|ਇਕ ਓਂਕਾਰ]] (ਜਾਂ ਏਕ ਓਂਕਾਰ) - ਇਕ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਲਿੰਗ ਰਹਿਤ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਹਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇਸ਼ਨਾਨ - ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ; <nowiki><i id="mwBIA">ਨਾਮ</i></nowiki> ਅਤੇ ''[[ਦਾਨ]]'' ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਬੇਨਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। * [[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ|ਜਾਪ]] - ਪਾਠ ਕਰਨਾ। * [[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]] — ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣਾ * ਲਾਵਾਂ * ਨਾਮ - ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ** [[ਨਾਮ ਜਪੋ]] - ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ [[ਧਿਆਨ|ਸਿਮਰਨ]] * [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਤਖ਼ਤ]] * ਤਨਖਾਹ - ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਰਾਧ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਾਜ ਦੇਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ, ਕਬਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਤਿਆਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨਾ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == * [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਰਾਈਜ਼ ਆਫ਼ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਉਭਾਰ]] * ਸਰਬਲੋਹ ਵਾਰੀਅਰਜ਼ — ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਗੇਮ * ਕੇਸਰੀ (2019 ਫ਼ਿਲਮ) * [[ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਕੀਰ|ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ]] * ਸਿੰਘ ਇਜ਼ ਕਿੰਗ (2008) * ਸਿੰਘ ਇਜ਼ ਬਲਿੰਗ (2015) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] (ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਨੁਸਾਰ) * ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20130327130951/http://www.sikhphilosophy.net/ ਸਿੱਖ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੈੱਟਵਰਕ] ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖ ਚਰਚਾ ਮੰਚ * [http://www.sikh-heritage.co.uk/ ਸਿੱਖ-ਵਿਰਸਾ.ਕੋ.ਯੂ.ਕੇ.] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪ-ਰੇਖਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] bzjks2bkp70pvjy4emu3uv15uhfotdn 0 202266 837894 826745 2026-04-29T19:50:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837894 wikitext text/x-wiki {{SikhBeliefs}} '''ਲੋਭ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Lobh;''' [[ਗੁਰਮੁਖੀ]]: ਲੋਭ; [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] लोभ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ "ਲੋਭ" ਹੈ; ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ।<ref name=":02">{{Cite book|last=Holt|first=James D.|title=Understanding Sikhism: A Guide for Teachers|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2022|isbn=9781350263185|series=Teaching Religions and Worldviews|pages=26|quote=Lobh or greed is an outworking of a natural impulse. It is necessary for a person to want to have enough to live their life and provide for their family. When this becomes the main focus of a person's life, it can be all-consuming. It is not wrong to be wealthy within Sikhism, but it is wrong to seek wealth for selfish reasons. It may begin for positive reasons but can quickly become all-consuming as people focus on the material aspects of life and the desire to accumulate and have more. This is a distraction from the naam, the true focus of life. It is an expression of haumai, where a person's wealth is shown to glorify the self. Where wealth is used to benefit others this would be seen to be a positive thing.}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|last=Mann|first=Gurinder Singh|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780198029878|pages=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/140 140]|quote=In addition, Guru Nanak urges human beings to avoid lust (kam), anger (krodh), greed (lobh), attachment (moh) ... These are called the "five thieves" (panj chor), and the need to control them is a repeated theme in Guru Nanak's hymns; ...}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|last=Cole|first=W. Owen|title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|publisher=Routledge|year=2005|isbn=9781135797607|pages=84–85|quote=Guru Amar Das stated, 'Within this body are hidden five thieves: they are lust, wrath, greed, attachment and egoism. They steal away the nectar within us ... In Punjabi the names of the five vices are, kam, krodh, lobh, moh, and hankar.}}</ref> ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ [[ਪੰਜ ਚੋਰ|ਪੰਜ ਬੁਰਾਈਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book}}</ref><ref name=":1">{{Cite book}}</ref><ref name=":2">{{Cite book}}</ref> ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ '''ਲੋਭੀ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite book|location=Patiala}}</ref> == ਅਨੁਵਾਦ == ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਲਾਲਚ" ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਲਾਲਚ, ਲੋਭ ਜਾਂ ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> == ਵੇਰਵਾ == ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> {{Blockquote|text=ਹੇ "ਲੋਭ", ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਜੂਆ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਡਗਮਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਦੋਸਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ, ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ। ਤੂੰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ..."|author=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|title=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 1358|source=ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਗ 2: ਈ–ਐਲ) ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ}} ਲੋਭ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ''[[ਕਾਮ]]'' ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੋਭ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਲੋਭ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਮ, ਜਿਨਸੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਲੋਭ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਆਰਥੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬੇਅੰਤ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ, ਅਮੀਰ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ। [[ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ]] ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ''ਲੋਭ'' ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ [[ਹਉਮੈ]] ਵਿੱਚ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਲਾਲਚੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਲੋਭ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਝੂਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ" ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਫਾਰਮ === ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਭ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: # ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ - ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਫਜ਼ੂਲ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖਵਾਦੀ # ਕੰਜੂਸ - ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ। ਦੌਲਤ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲੋਭ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: {{Blockquote|text=... ਲਾਲਚੀ ਲਈ ਪੈਲਫ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|author=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|title=Guru Granth Sahib, page 914|source=The Encyclopedia of Sikhism (Vol. 2: E–L) by Harbans Singh}} === ਹੱਲ === ਲੋਭ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ''[[ਸੰਤੋਖ]]'' ਹੈ। ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲੋਭ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ''ਗ੍ਰਹਿਸਥ'' ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸੰਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:<ref name=":3">{{Cite book|location=Patiala}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-long-vol" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh2011">Singh, Harbans (2011). ''The Encyclopaedia of Sikhism''. Vol.&nbsp;2: E-L (3rd&nbsp;ed.). Patiala: Punjabi University. pp.&nbsp;<span class="nowrap">573–</span>74. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7380-204-1|<bdi>978-81-7380-204-1</bdi>]].</cite> [[Category:CS1: long volume value]]</ref> {{Blockquote|text=ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਰਾਹੇ ਨਾ ਪਓ... ਜਾਣੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਣਗੇ।|author=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|title=Guru Granth Sahib, page 1087|source=The Encyclopedia of Sikhism (Vol. 2: E–L) by Harbans Singh}} == ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹਵਾਲੇ == [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਮੁੱਖ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: * ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ;ਉਹ ਬਸ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 27 ਲਾਈਨ 1129) * ਦੁਨੀਆਂ ਧਨ, ਜਵਾਨੀ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟੀ ਗਈ ਹੈ। (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 61 ਪੰਗਤੀ 2477) * ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲਚੀ ਕੰਜੂਸ ਹੋ; ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕਾਤਲ ਸ਼ੈਤਾਨ ਹੋ ..... ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਸਰਵਉੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬਚ ਜਾਓਗੇ। ((4)) (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 70 ਪੰਗਤੀ 2828) * ਅੰਦਰ ਲਾਲਚ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ((7)) (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 130 ਲਾਈਨ 5300) * ਬੇਰਹਿਮੀ, ਭੌਤਿਕ ਮੋਹ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫੜੀ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ((2)) (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 147 ਪੰਗਤੀ 6072) * ਤੂੰ ਲਾਲਚ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਝੂਠ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਸਰੀਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ((1)) (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 154 ਪੰਗਤੀ 6435) * ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਲਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਗੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗੰਦਗੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ। (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 1062 ਪੰਗਤੀ 45337) * ਕਬੀਰ, ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਝੂਠ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਾਪ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲਾਲਚ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਹੈ। ((155)) (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 1372 ਪੰਗਤੀ 58353) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] 8bthuci0gu0jpm423wx6cgz9b046xmd 0 202627 837957 828183 2026-04-29T21:38:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260429)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 837957 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for fields and descriptions --> | name = ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ | other_name = ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ | native_name_lang = <!-- ISO 639-3 {{lang|ori}} instead --> <!-- ISO 639-2 {{lang|bn}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 2/2/2/2 | image1 = Taj Mahal (Edited).jpeg | image2 = Jim Corbett National Park (India).jpg | image3 = Sarahan-Bhimakali-10-alter Turm-gje (edited).jpg | image4 = Pahalgam Valley.jpg | image5 = Confluence of Indus and Zanskar rivers.jpg | image6 = Thar Khuri.jpg | image7 = Cyber City View.jpg }} | image_alt = | image_caption = '''ਉੱਪਰੋਂ, ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ''': [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਤਾਜ ਮਹਿਲ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਕਿਨੌਰ ਕਿਲਾਸ਼]], [[ਉਤਰਾਖੰਡ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਲਦਾਖ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ|ਥਰ ਖੁਰੀ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] | motto = | image_map = Northwest India map.svg | map_alt = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = {{plainlist| * [[ਹਰਿਆਣਾ]] * [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] * [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] * [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] * [[ਉਤਰਾਖੰਡ]] }} | subdivision_type2 = [[ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | subdivision_name2 = {{plainlist| * [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] * [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] * [[ਲਦਾਖ]] * [[ਦਿੱਲੀ|ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ]] }} | subdivision_type3 = ਸਭਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | subdivision_name3 = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | subdivision_type4 = ਸਭਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ <span style="font-weight:normal">(2011)</span> | subdivision_name4 = {{Flatlist| * [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] * [[ਲਖਨਊ]] * [[ਜੈਪੁਰ]] * [[ਆਗਰਾ]] * [[ਜੋਧਪੁਰ]] }} <!-- Please add cities in alphabetical order and limit to 5 --> | blank_name_sec1 = [[ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] | blank_info_sec1 = {{Flatlist| * [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] * [[ਡੋਗਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਡੋਗਰੀ]] * [[ਲੱਦਾਖ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲੱਦਾਖ਼ੀ]] * [[ਕੁਮਾਓਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੁਮਾਓਨੀ]] * [[ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] * [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਰਿਆਣਵੀ]] * [[ਹਿੰਦੀ]] * [[ਅਵਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਵਧੀ]] * [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]] }} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- For references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 836,566 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_total = 368,791,165 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] ([[UTC+05:30]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = }} '''ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ''' ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵਿਭਾਗ|ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰ]] ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] (ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]]<ref>{{cite book|publisher=UN Habitat|title=Mitigation, Management and Control of Floods in South Asia Volume One|quote=Inland drainage in India is mainly ephemeral and almost entirely in the arid and semiarid part of northwestern India, particularly in the Great Indian Desert of Rajasthan,}}</ref> [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]], ਅਤੇ ਅਕਸਰ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]],<ref>{{cite book|first=Kimber|last=Haddix|title=Marital Strategies in a Polyandrous Tibetan Community in Northwest Nepal|quote=In many areas of northwestern India, especially in Himachal Pradesh and Uttar Pradesh such as Jaunsar Bawar, Kumaon and Garhwal districts, sex ratios that were significantly}}</ref><ref>{{cite book|first=Michael|last=Buckley|title=Tibet|year=2006|url=https://archive.org/details/tibetbuck00buck|quote=in northwest India, there are about 21,000 in Himachal Pradesh, 6,500 in Uttar Pradesh, and 5,000 in Ladakh; in central India, about 8,000; in south India, approximately 30,000; in northeast India, an estimated 8,000; while 14,300 live}}</ref><ref>{{cite book|first=Allen|last=Noble|title=India: Cultural Patterns And Processes|quote=Because they are primarily milk producers, the greatest numbers of water buffalo are found in northwest India, from the Punjab to Uttar Pradesh, in places where there are lower densities of human population and greater availability of feed.}}</ref><ref>{{cite book|first=Derek|last=Byerlee|title=Dryland Wheat in India|quote=the traditional wheat belt of northwestern India (Uttar Pradesh, Punjab, and Haryana) also recorded above average growth in wheat area.}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]],<ref>{{cite book |last1=Rao |first1=M.S.V. |last2=Srinivasan |first2=V. |last3=Raman |first3=S. |title=Forecasting Manual Part Iii Discussion Of Typical Synoptic Weather Situations 3.3: Southwest Monsoon -Typical Situations Over Northwest India |date=September 1970 |publisher=[[India Meteorological Department ]] |page=1}}</ref>{{efn|India also claims the territory of Pakistan-administered [[Azad Kashmir]] as a part of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]].}} [[ਲੱਦਾਖ਼|ਲੱਦਾਖ]],{{efn|India also claims the territory of Pakistan-administered [[Gilgit-Baltistan]] and Chinese-administered [[Aksai Chin]] as a part of [[Ladakh]].}} ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਿੱਲੀ]] [[ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਗੁਜਰਾਤ]], ਇੱਕ [[ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ|ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਰਾਜ]], ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Tavernini |first=Maria |title=Severe drought threatens delicate ecosystem in Gujarat |url=https://www.aljazeera.com/features/2019/8/4/we-can-only-watch-our-animals-die-a-drought-disaster-in-kutch |access-date=2024-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dixit |first1=Mayank |last2=Ram Bansal |first2=Abhey |last3=Mangalalampally |first3=Ravi Kumar |last4=Singha Roy |first4=Ketan |last5=Teotia |first5=Satybir Singh |date=2022-08-01 |title=Dynamically Triggered Events in a Low Seismically Active Region of Gujarat, Northwest India, during the 2012 Mw 8.6 Indian Ocean Earthquake |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2022BuSSA.112.1908D |journal=The Bulletin of the Seismological Society of America |volume=112 |issue=4 |pages=1908–1920 |doi=10.1785/0120210142 |bibcode=2022BuSSA.112.1908D |issn=0037-1106}}</ref><ref name=":0">[https://www.researchgate.net/profile/Emiliano-Unzer/publication/339726396_A_Brief_History_of_India/links/5e615418299bf182deed53a2/A-Brief-History-of-India.pdf A Brief History of India] Emiliano Unzer "In cultural and religious terms, India was home to Hinduism, Buddhism, Jainism, Sikhism among others, and sheltered the Zoroastrians from the Persian lands to the west, as well as the place where Islam flourished since the 7th century through Gujarat and Sindh in northwest India."</ref> ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਤਲ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ]] ਅਤੇ [[ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ]] ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖੇਤਰ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ]] ਦੇ [[ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਙ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।{{Efn|India also claims to have a border with Afghanistan to the northwest due to its claim on [[Kashmir]], the relevant part of which is controlled by Pakistan. (See [[Borders of India#Land borders of India]].)}} [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, "ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ" ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ 77ਵੇਂ ਮੈਰੀਡੀਅਨ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ 24ਵੇਂ ਪੈਰਲਲ ਉੱਤਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੂਰਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਸਿੰਧ]] ਅਤੇ [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref>{{cite book | last=Ramaswamy | first=C. | title=Meteorological Aspects of Severe Floods in India, 1923-1979 | publisher=India Meteorological Department | series=Meteorological monograph: Hydrology | year=1987 | url=https://books.google.com/books?id=8v89AAAAYAAJ&pg=PA17 | access-date=2024-04-07 | page=17}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ [[ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ]] ਆਇਆ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਘੁਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ [[ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ 'ਤੇ [[ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ]] ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਥਾਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਦੇ ਗਠਨ (1947) ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1586 ਵਿੱਚ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਅਕਬਰ]] ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਿਆਸਤ)|1849 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ]] ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਖੇਤਰ [[ਚੀਨ]], [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਪੂਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਟ੍ਰੈਕਟ (ਉਰਫ਼ ਸ਼ਕਸਗਮ ਘਾਟੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਪਰ [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਅਤੇ [[ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ]] ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਟ੍ਰੈਕਟ ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਨ।<ref>[https://www.business-standard.com/external-affairs-defence-security/news/shaksgam-valley-how-pakistan-unlawfully-ceded-indian-territory-to-china-124050300944_1.html Shaksgam valley: How Pakistan 'unlawfully' ceded Indian territory to China]</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਬੰਧ]] * [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਖੇੜਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}}{{Notelist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ]] oe1z2bf0tpc3saevuvqepll7eyyuzos 4 203558 837860 837810 2026-04-29T16:14:22Z Mulkh Singh 9921 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ 837860 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) krllu2e9hnxmmaqefgkkephcdc2pvj4 837865 837860 2026-04-29T17:18:02Z Nitesh Gill 8973 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ 837865 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ** [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 8jieafdqkvdks8mr0crc67djaq8bp8s 837866 837865 2026-04-29T17:18:28Z Nitesh Gill 8973 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ 837866 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) e8dyyzklyhnvpdw18qch355q504jfsd 838027 837866 2026-04-30T09:21:33Z Kuldeepburjbhalaike 18176 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ ਜੁਆਬ 838027 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - ਲਿੰਕ :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 3yxpw52pn18y73mx1emosz2cvf8k4j6 838030 838027 2026-04-30T09:28:38Z Kuldeep (Punjabi Wikimedians) 55242 /* ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ */ 838030 wikitext text/x-wiki {{ਸੱਥ/ਹੈੱਡਰ}} == ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਓਕੇਆਈ ਨਾਲ਼ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, [https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wiki%20loves%20himalayas/programs ਵਿਕੀ ਲਵਜ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ] ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ [https://hsrc.iiit.ac.in/research/highland%20histories.html ਹਾਈਲੈਂਡ ਹਿਸਟਰੀਜ਼] ਅਤੇ [[m:IIITH-OKI|ਓਕੇਆਈ]] ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ੧ ਅਤੇ ੨ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿੱਕਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:11, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ]] ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦਿਨ ੬ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਥੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:21, 22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026''' ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ (Capacity Building) ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਾਡੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ 'ਆਨ-ਵਿਕੀ' ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ 'ਆਫ-ਵਿਕੀ' ਹੁਨਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ, ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ) ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ OKI (IIIT-H) ਦੇ ਸਟਾਫ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਇਸ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਭਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਤੀ '''4 ਮਾਰਚ 2026''' ਹੈ। ਚੁਣੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। '''ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਿੰਕ:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetY3Ja21LI1mCDVWJzkPX893Ll7ECrWP9MN4WQwjBgUkxjHw/viewform?usp=header ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:12, 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) :ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdv1EUW1QX2a4_6DXDUB-LrhBLpCqmdqqbhnt3Kn2jfds8swA/viewform?usp=header ਇਹ ਗੂਗਲ ਫਾਰਮ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। :-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:28, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) ::ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:01, 18 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Punjabi Wikimedians Women's Day Meetup 2026, Patiala == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਯੂਜ਼ਰ ਗਰੁੱਪ ਵੱਲੋਂ '''ਵੂਮੈਨ ਡੇ (ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ)''' ਦੇ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੈਠਕ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੈਠਕ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮਹਿਲਾ ਐਡਿਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਐਡਿਟਰਾ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਹਵਾਲੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਲੇਖ ਵਧਾਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਬੈਠਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|Tamanpreet Kaur]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Tamanpreet Kaur|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:23, 27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 (UTC) == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ 2026-27 == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁਣ ਸਾਲ ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ ਮਈ 2027 ਦੇ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਆਫ਼ਲਾਈਨ ਬੈਠਕ, ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਵਿਕੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਲਿੰਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। * ਯੋਜਨਾ - https://docs.google.com/document/d/1hRmcQpctTkW5uD2nEMPK4rwH8gy0sPcowds_nD8RhN8/edit?tab=t.0#heading=h.xguagl4w4kiz * ਬਜਟ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ObeAO3saDF_3EV97oLTuLkRkunufnghX/edit?gid=1317624397#gid=1317624397 * ਸਮਾਂਰੇਖਾ - https://docs.google.com/spreadsheets/d/11R9rU_dw-JO8srtJuZG17bnV4SPVLHtschTbLfwgxuE/edit?gid=0#gid=0 --'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 06:15, 7 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਾਮੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਾਰੇ ਅੱਪਡੇਟ == ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁੱਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਅੱਪਡੇਟ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਕਾਂ ਨੂਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਣ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਇੱਕ ਆਊਟਰੀਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ|ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] ਜੀ ਨੇ ਲਈ ਸੀ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Dev%20Samaj%20College%20For%20Women%20Firozpur,%20Outreach ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਦੂਜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Tamanpreet Kaur|ਤਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ]] ਅਤੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Taranpreet Goswami|ਤਰਨਪ੍ਰੀਤ ਗੋਸਵਾਮੀ]] ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਮਹਿਲਾ ਮੀਟਅੱਪ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 10 ਮਹਿਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 4 ਨਵੇਂ ਵਰਕੋਂਕਾਰ ਖ਼ਾਤੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੋਧ ਅਤੇ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ([https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/Punjabi%20Wikimedians/Women's%20Week%20Meetup%202026/home ਆਊਟਰੀਚ ਡੈਸਬੋਰਡ]) ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਪਡੇਟ ਆਗਾਮੀ 21 ਅਤੇ 22 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਹੁਣ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬਜਾਏ '''ਪਟਿਆਲਾ''' ਵਿਖੇ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮੈਸੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਉਹ [https://docs.google.com/forms/d/1NwQHxhXorpkv1wIS6nYELgDh3oJ5-t1G1Gie9HCM7HU/edit ਇਹ ਫਾਰਮ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਵ 11 ਮਾਰਚ ਤੱਕ] ਭਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:38, 10 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]])</bdi> 11:15, 19 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Punjabi Wikimedians Capacity Building Workshop 2026, Chandigarh == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, Punjabi Wikimedians Skill Development Workshop 2026, Chandigarh ਲਈ ਉੱਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ ਪਰ ਕੁੱਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪ 18 ਅਤੇ 19 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਕੇਆਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਫਾਰਮ ਭਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧੰਨਵਾਦ। ਫਾਰਮ - https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdY8hwqRH1oFeExAkDXL2Ag4xW4oH7EM8PKi2mERlXHmaQMyg/viewform?usp=header -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|Kuldeep (Punjabi Wikimedians)]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Kuldeep (Punjabi Wikimedians)|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:56, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ 4 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਸਤੰਬਰ 2026 ਤੱਕ ਕੋਚੀ (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਕੇ, ਮੁਫ਼ਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ (free knowledge movement) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 🙂 ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: [15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ 11:59 ਵਜੇ ਤੱਕ (IST)] ਅਰਜ਼ੀ ਦਾ ਲਿੰਕ (Application link): https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (More information): [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|WCI 2026 Scholarship metawiki]] ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ। ਧੰਨਵਾਦ, ਵਿਕੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ -[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Gnoeee|Gnoeee]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Gnoeee|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 21:16, 28 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:12, 3 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Invitation to join South Asian Community and the Annual Planning Discussions with WMF == "Kindly feel free to translate this text into your own language." Dear Community member, We would like to invite you all to the April edition of the South Asia Open Community Call that will focus on a discussion with the leadership of the Wikimedia Foundation on their [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|Annual Plan (2026-2027)]]. The [[:m:Wikimedia Foundation Annual Plan|Foundation’s Annual Plan]] is a high-level roadmap for what the organisation aims to achieve in the coming year. It includes not only the foundation’s Goals, Progress, and plan but also a summary of Global Trends that impact the present and future of our movement. This is the right time for the South Asia community to participate and share their thoughts on the Wikimedia Foundation’s annual plan, helping shape it together. Share your hopes, concerns, bold ideas, and specific requests to contribute to the Foundation’s planning. Hence, the next [[:m:South Asia Open Community Call|South Asia Open Community Call]] will be hosted on the following dates/times. Please mark the same in your calendar and sign up [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]]. * Platform: Google Meet * Date: 17th April, 2026 * Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) * Registration Link: [[:m:Event:South Asia Open Community Call, April 2026|here]] Note: Only those who have registered will receive the joining link. Look forward to seeing you on the call, Best, [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 5 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=29127818 --> == ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 - Scholarship Applications == ਪਿਆਰੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। [[metawiki:Special:MyLanguage/WikiConference_India_2026|ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026]] ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਫਾਰਮ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ 'ਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮਿਤੀ: 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026, ਰਾਤ ​​11:59 IST ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਪਡੇਟਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਨਫਰੰਸ ਮੈਟਾ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਕੀਕਾਨਫਰੰਸ ਇੰਡੀਆ 2026 ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ, ਨਿੱਘਾਂ ਭਰਿਆ ਸਵਾਗਤ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Jagmit Singh Brar|Jagmit Singh Brar]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jagmit Singh Brar|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 03:44, 13 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at {{nospam|contact|indicmediawikidev.org}}. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group ==ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਮੀਨਾਰ == ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, 25 ਅਪਰੈਲ, 2026 ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ '''ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ''' ਵਿਸ਼ੇ ਉਪਰ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਨੇੜਲਾ ਵਿਕੀਮੀਡੀਅਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰੇ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਧੰਨਵਾਦ ਜੀ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਲਿੰਕ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Seminar_on_Punjabi_Wikipedia_at_Kalanwali,_Sirsa ਇਥੇ] ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:47, 22 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) === ਟਿੱਪਣੀ === :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]], ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਦਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ੨੫ ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਪਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਰ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੰਨਵਾਦ। -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 10:24, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ---'''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' ਜੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:08, 23 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:MediaWiki message delivery|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 00:58, 26 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ:ਕਮਿਊਨਟੀ ਪੋਰਟਲ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ == ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ ਸਭ ਨੂੰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ, ਲਗਭਗ, ਸਭ ਆਪਣੇ 25 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ 'ਉਨ੍ਹਾਂ' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਉਹ' ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਜ਼ੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਕਦੀ ਕੁਝ ਨਿਚੋੜ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:34, 28 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਇਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਈ ਰਾਹ ਲੱਭਕੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਜੀਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਇਸ ਆਪਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਬਤ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲਿੰਕ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਹਾਲੀਆ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ) :ਹਾਲੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਫ਼ੇ - :ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (Spelling) ਬਾਰੇ - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ|ਲਿੰਕ]] :ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਚੰਗਾ ਲੇਖ (Good Article) - [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਚੰਗੇ ਲੇਖ|ਲਿੰਕ]] :ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ - :[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ ਸੰਬਂਧਿਤ ਲੇਖ]] :ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles|Wikipedia:Manual of Style/Islam-related articles]] :-- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 09:21, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) --- @[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ਜੀ, ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰੀਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੱਥ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ/ਉਹ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਵਚਨ ਕਰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਏਜੰਡੇ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੂ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਦੌਰ ਉਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੇੜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਲ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ/ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਚੋੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। --- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:14, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) * [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ਜੀ, ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ। ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਸ਼ੁਕਰੀਆ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Nitesh Gill|Nitesh Gill]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Nitesh Gill|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:18, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) edlugbad4pqcctu11c5yqg8ja3sbotv 0 203915 837884 836275 2026-04-29T19:35:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 837884 wikitext text/x-wiki 2026 ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਾਮ ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਐਂਟਰੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ: * ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ (ਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ), ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ (ਜੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ। {{TOC right}} == ਮਾਰਚ == === 21 === * ਡੈਨਿਸ ਕੌਂਡਰੀ, 74 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ( CWA, ਜਿਮ ਕਰੌਕੇਟ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ, WCW )। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * [[ਮਧੂਮਿਤਾ ਰਾਉਤ]], 59 ਸਾਲ, ਭਾਰਤੀ [[ਉੜੀਸੀ|ਓਡੀਸੀ]] ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਡਾ ਰੌਬਰਟਸ, 66, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੈਂਸਰ। === 20 === * ਆਰਿਫ਼, 84 ਸਾਲ, ਈਰਾਨੀ ਗਾਇਕ।<ref>[https://www.radiozamaneh.com/883240/ درگذشت عارف عارف‌کیا: سلطان قلب‌ها نوروز جنگی را ندید] {{In lang|fa}}</ref> * ਲੀਨਾਸ ਬੈਨਿਸ, 27, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਇਥਲੀਟ (2022)।<ref>[https://www.lrt.lt/naujienos/sportas/10/2873150/in-memoriam-lietuvos-biatlonininkai-gedi-komandos-draugo-banio-visada-liksi-musu-sirdyse In Memoriam. Lietuvos biatlonininkai gedi komandos draugo Banio: visada liksi mūsų širdyse] {{In lang|lt}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਨਿਕੋਲਸ ਬ੍ਰੈਂਡਨ, 54 ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ( ''ਬਫੀ ਦ ਵੈਂਪਾਇਰ ਸਲੇਅਰ'', ''ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਮਾਈਂਡਸ'', ''ਸਾਈਕੋ ਬੀਚ ਪਾਰਟੀ'' )। * ਅਲੇਨ ਬ੍ਰਿਲੇਟ, 78 ਸਾਲ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.ansa.it/canale_scienza/notizie/biotech/2026/03/20/addio-ad-alain-brillet-fra-i-pionieri-della-ricerca-sulle-onde-gravitazionali_49c926e1-6cb7-428e-b059-eab9d0ce6126.html Addio ad Alain Brillet, fra i pionieri della ricerca sulle onde gravitazionali] {{In lang|it}}</ref> * ਰੌਜਰ ਬਰੂਲੋਟ, 79, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਪੋਰਟਸਕਾਸਟਰ ( ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਐਕਸਪੋਜ਼ )। * ਅਰਨੇਸਟੋ ਚੈਰਕੁਇਸ ਬਿਆਲੋ, 85 ਸਾਲ, ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਰਜਨਟੀਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://www.infobae.com/teleshow/2026/03/21/murio-ernesto-cherquis-bialo-el-adios-a-un-maestro-del-periodismo/ Murió Ernesto Cherquis Bialo: el adiós a un maestro del periodismo] {{In lang|es}}</ref> * ਫਿਲਾਰੇਟ ਡੇਨੀਸੇਂਕੋ, 97, ਯੂਕਰੇਨੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਪਦ-ਅਧਿਕਾਰੀ, ਕੀਵ ਦਾ ਮੁਖੀ (1995 ਤੋਂ)।<ref>[https://glavred.net/ukraine/serdce-ostanovilos-skonchalsya-pochetnyy-patriarh-pcu-filaret-10750544.html "Зупинилося серце": помер Почесний Патріарх ПЦУ Філарет] {{In lang|uk}}</ref> * ਸਟੀਵ ਗੇਨਸ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਂਸਰ। * ਬੋਜ਼ੋ ਕੋਪ੍ਰੀਵਿਕਾ, 75 ਸਾਲ, ਸਰਬੀਆਈ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।<ref>[https://nova.rs/kultura/preminuo-bozo-koprivica/ Preminuo Božo Koprivica] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਕੁਰਕਜ਼ਾਬ-ਪੋਮੀਆਨੋਵਸਕਾ, 85 ਸਾਲ, ਪੋਲਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ।<ref>[https://www.radiokrakow.pl/aktualnosci/zmarla-aleksandra-kurczab-pomianowska-aktorka-rezyserka-i-pisarka/ Zmarła Aleksandra Kurczab-Pomianowska - aktorka, reżyserka i pisarka] {{In lang|pl}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * Isabelle Mergault, 67, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''You Are So Beautiful''), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/20/isabelle-mergault-realisatrice-comedienne-et-chroniqueuse-est-morte-a-l-age-de-67-ans_6672710_3382.html Isabelle Mergault, réalisatrice, comédienne et chroniqueuse, est morte à l’âge de 67 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨੈਨੀ, 68–69, ਈਰਾਨੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਟੇਸਾ ਰਿਚਰਡਸ, 75 ਸਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ, ਕੈਂਸਰ। (ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਿਸ਼ੇਲ ਰੋਲਾਂਡ, 78, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਓਨੋਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.sudouest.fr/vin/info-sud-ouest-bordeaux-l-oenologue-michel-rolland-est-mort-28366585.php Info sud ouest. Bordeaux : l’œnologue Michel Rolland est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੈਲਵਿਨ ਟੌਮਕਿੰਸ, 100, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ (''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ''), ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਰਿਕ ਯੰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਬੁਲਫਾਈਟਰ ਅਤੇ ਰੋਡੀਓ ਜੋਕਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 19 === * ਮਾਰਕੋ ਅਲੇਓਟੀ , 67, ਇਤਾਲਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।[it]<ref>[https://torino.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/marco_aleotti_morto_regista_porta_a_porta_torinese-425232127/ Marco Aleotti morto a 67 anni: fu regista di Porta a Porta e di tanti eventi in mondovisione] {{In lang|it}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਨਵਾਰੂਲ ਅਜੀਮ ਆਰਿਫ਼, 74, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਰ, ਸੀਯੂ <ਆਈਡੀ 2 ਦੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਯੂਸੀ (2021-2024), ਐਸਆਈਬੀਐਲ <ਆਈਡੀ 1 ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ। * ਏਸ਼ੇਲ ਅਰਮੋਨੀ , 67, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।[he]<ref>[https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001538020 אשל ארמוני, מנכ"ל משרד הבינוי והשיכון לשעבר, הלך לעולמו] {{In lang|he}}</ref> * ਅੰਬਰਟੋ ਬੋਸੀ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਪੀ. (ID1), 2008 ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਐਮ. ਈ. ਪੀ., ਅਤੇ ਲੇਗਾ ਨੋਰਡ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2026/03/19/news/umberto_bossi_morto-15552072/amp/ È morto Umberto Bossi, fondatore della Lega] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਈਕਲ ਬਾਮਬਾਂਗ ਹਾਰਟੋਨੋ, 86, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬੈਂਕਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸਿਗਰੇਟ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਪਲੇਅਰ, ਪੌਲੀਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਡੀਜਰਮ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ (1963 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.cnbcindonesia.com/news/20260319144608-4-720262/berita-duka-michael-bambang-hartono-meninggal-dunia-siang-ini Berita Duka: Michael Bambang Hartono Meninggal Dunia Siang Ini] {{In lang|id}}</ref> * ਰੇਮੰਡ ਐਲ. ਈਥਿੰਗਟਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲੀਓਨਟੋਲੋਜਿਸਟ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਫਿਨਾਜ਼ੀ ਐਗਰੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟ।[it]<ref>[https://roma.repubblica.it/cronaca/2026/03/19/news/alessandrofinazzi-agro_morto_rettore_tor_vergata-425233302/ È morto a 85 anni Alessandro Finazzi-Agrò, per dodici anni rettore dell'università di Tor Vergata] {{In lang|it}}</ref> * ਖਾਮਿਦ ਗੀਜ਼ਾਤੁਲਿਨ , 94, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[http://ufaras.ru/?p=33647 Ушел из жизни член-корреспондент РАН, доктор экономических наук, профессор Гизатуллин Хамит Нурисламович] {{In lang|ru}}</ref> * ਪੀਟਰ ਹਾਲਾਜ਼, 86, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://maszol.ro/kultura/Elhunyt-Halasz-Peter-neprajzkutato Elhunyt Halász Péter néprajzkutató- a Maszol.ro portálról] {{In lang|hu}}</ref> * ਨਿਕੋਲਸ ਹੇਸਮ, 73, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ (2021 ਤੋਂ) ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਖੀ (2016 ਤੋਂ) । * ਗੈਰੀ ਲਿਓ, 81, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰਗਬੀ ਲੀਗ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਾਲਮੈਨ ਟਾਈਗਰਜ਼) * ਸਿਲਵੀਨੋ ਲੌਰੋ, 67, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਵਿਟੋਰੀਆ ਸੇਤੁਬਲ, [[ਐੱਸ. ਐੱਲ. ਬੇਨਫ਼ੀਕਾ|ਬੇਨਫਿਕਾ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.abola.pt/noticias/morreu-silvino-2026031918041911185 Morreu Silvino] {{In lang|pt}}</ref> * ਜੂਨ ਮਾਤਸੁਮੋਤੋ, 75, ਜਾਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੋ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਉਪ ਮੁੱਖ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ (2008-2009), ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (2016-2017), ਪੇਟ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://nk.jiho.jp/article/300742 松本純元国家公安委員長が死去元衆院議員、日薬連盟特別参与] {{In lang|ja}}</ref> * ਸਾਲੇਹ ਮੁਹੰਮਦੀ, 19, ਈਰਾਨੀ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਫਾਂਸੀ. * [[ਚੱਕ ਨੌਰਿਸ]], 86, ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ, ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਕਰ, ਟੈਕਸਾਸ ਰੇਂਜਰ'', ਮਿਸਿੰਗ ਇਨ ਐਕਸ਼ਨ, ਡ੍ਰੈਗਨ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਲੇਖਕ) । * ਮਿਨਚੋ ਪ੍ਰਜ਼ਾਨਿਕੋਵ , 88, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [bg]<ref>[https://www.edna.bg/izvestni/napusna-ni-legendarniiat-sinoptik-mincho-praznikov-4683957 Напусна ни легендарният синоптик Минчо Празников] {{In lang|bg}}</ref> * ਜੋਏਲ ਪਾਬਲੋ ਸਾਲੂਦ, 62, ਫਿਲੀਪੀਨ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਫਿਲੀਪੀਨ ਸਟਾਰ'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ) * ਜੈਫ ਵੈੱਬ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਚੀਅਰਲੀਡਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਵਰਸਿਟੀ ਸਪਿਰਟ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਚੀਅਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਇੱਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਅਲੇਸ ਜ਼ੇਡਨਿਕ , 68, ਚੈੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[Ostrava|ਓਸਟਰਾਵਾ]] ਦੇ ਮੇਅਰ (2002-2006) ।[cs]<ref>[https://moravskoslezsky.denik.cz/zpravy_region/ales-zednik-primator-honorarni-konzul-ostrava-umrti-politika-dydzej-kontroverze.html Ostrava smutní: Zemřel bývalý primátor a honorární ruský konzul Aleš Zedník] {{In lang|cs}}</ref> === 18 === * ਅਬਦ ਅਲਘਾਨੀ ਅਬੂ ਅਲਾਜ਼ਮ, 83, ਮੋਰੱਕੋ ਦੇ ਲੇਖਕ।[ar]<ref>[https://elaph.com/Web/Culture/2026/03/1591751.html وفاة الكاتب والمترجم المغربي عبد الغني أبو العزم] {{In lang|ar}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਬੂ ਸ਼ਾਹਲਾ, ਫਲਸਤੀਨੀ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਖਾਨ ਯੂਨਿਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਫੀਲਡ ਕਮਾਂਡਰ। * ਕੈਰੋਲੀ ਤਾਮਾਸ ਬਾਰਟਲ , 92, ਸਲੋਵਾਕ [[Premonstratensians|ਪ੍ਰੀਮੋਨਸਟ੍ਰੇਟੇਨਸੀਅਨ]] ਭਿਕਸ਼ੂ।[hu]<ref>[https://felvidek.ma/2026/03/19/szombaton-bucsuztatjak-bartal-karoly-tamas-emeritus-jaszovari-apatot/ Szombaton búcsúztatják Bartal Károly Tamás emeritus jászóvári apátot] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਕਰ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਸਾਈਕਲਿਸਟ (1964) * ਮਾਈਕ ਕਲੈਮਪਿਟ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID1), 2021 ਤੋਂ ਕੈਂਸਰ. * ਸੰਡੋਰ ਡੇਵਿਡ , 89, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।[hu]<ref>[https://www.origo.hu/sport/sport-egyeni/2026/03/gyasz-elhunyt-david-sandor-lapaj-sportriporter Gyász: elhunyt a magyar sportújságírás meghatározó alakja, Dávid Sándor] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਲੋਇਸ ਡੇਲਮੋਰ, 76, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1994-2018) * ਯਾਕੋਬ ਐਦਰੀ, 75, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (2003-2013), ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ (2006) ਅਤੇ ਨੇਗੇਵ ਅਤੇ ਗਲੀਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ [ID1]। * ਮੈਨੂਅਲ ਏਟੁਰਾ, 93, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਐਥਲੈਟਿਕ ਬਿਲਬਾਓ) । * ਟੌਮ ਜਾਰਜਨ, 88, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਿਟਨ ਦ ਲਾਈਨਾਂ, ਏ ਫਿਸ਼ ਕਾਲਡ ਵਾਂਡਾ, ਨੋਟਸ ਆਨ ਏ ਸਕੈਂਡਲ) * ਹੇਸੁਕੇ ਹਿਰੋਨਾਕਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ, ਹਿਰੋਨਾਕਾ ਡੀਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ [[ਫ਼ੀਲਡਜ਼ ਤਗਮਾ|ਫੀਲਡਜ਼ ਮੈਡਲ]] ਜੇਤੂ (1970) ।<ref>[https://www.asahi.com/articles/ASV3L20SXV3LUTFL00QM.html 広中平祐さん死去　フィールズ賞受賞の数学者・元山口大学長] {{In lang|ja}}</ref> * ਰਿਕ ਹੋਗਾਬੋਮ, 47, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੰਪਾ ਦੇ ਮੇਅਰ (2026) * ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜਨਨਾਤੀ, 93, ਈਰਾਨੀ ਮਰਜਾ '<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6777590/آیت-الله-العظمی-جناتی-شاهرودی-درگذشت آیت الله العظمی جناتی شاهرودی درگذشت] {{In lang|fa}}</ref> * ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਤਿਬ, 64-65, ਈਰਾਨੀ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਖੁਫੀਆ ਮੰਤਰੀ (2021 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਰੂਨ ਮੈਸਜ਼ [ਐਸਵੀ], 97, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਹੇਡਮੋਰਾ ਐਸਕੇ, ਲੇਕਸੈਂਡਸ ਆਈਐਫ, ਗੈਸ ਐਚਕੇ.[sv]<ref>[https://www.aftonbladet.se/sportbladet/hockey/a/Pdplk0/leksands-forsta-guldtranare-rune-mases-dod-blev-97-ar Tränarlegendaren Rune Mases är död – blev 97 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਪੀਟਰ ਥੌਮਸਨ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਚਾਰਕ। * ਸੋਰਿਨ ਤੁਫਾਨ, 57, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰੂਲ ਕਾਂਸਤਾਨਟਾ) ਡੁੱਬ ਗਿਆ।<ref>[https://www.euronews.ro/articole/surse-sorin-tufan-fostul-mare-fotbalist-al-farului-si-stelei-printre-disparutii-in-incidentul-din-portul-midia Surse: Sorin Tufan, fostul mare fotbalist al Farului și Stelei, printre dispăruții în incidentul din Portul Midia] {{In lang|ro}}</ref> * ਫਿਨ-ਏਰਿਕ ਵਿਨਜੇ, 90, ਨਾਰਵੇਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.khrono.no/finn-erik-vinje-er-dod/1046534 Finn-Erik Vinje er død] {{In lang|nn}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਵ੍ਹਾਈਟ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਟੇਨਰ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) === 17 === * ਡੌਗ ਕੈਮਿਲੀ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਡੌਜਰਜ਼, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸੈਨੇਟਰਜ਼) * ਚੀਓਨ ਸ਼ਿਨ-ਇਲ , 82, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਵਪਾਰੀ।[ko] * ਲੋਰੇਨਾ ਕਲੇਅਰ ਫੈਸੀਓ, 82, ਕੋਸਟਾ ਰਿਕਨ ਘੋਡ਼ਸਵਾਰ, ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ (1998-2002), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://crhoy.com/nacionales/muere-lorena-clare-esposa-del-expresidente-miguel-angel-rodriguez/ Muere Lorena Clare, esposa del expresidente Miguel Ángel Rodríguez] {{In lang|es}}</ref> * ਜੌਨ ਕੋਲੀ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ। * ਅਨੀਬਲ ਕ੍ਰਿਸਟੋਬੋ, 54, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਕਵੀ।<ref>[https://elpais.com/cultura/2026-03-19/muere-anibal-cristobo-a-los-54-anos-un-gran-editor-precario.html Muere Aníbal Cristobo a los 54 años: un gran editor precario] {{In lang|es}}</ref> * ਜੈਕਬ ਡੇਰੇਚ-ਕ੍ਰਜ਼ੀਕੀ, 56, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2001-2005) ।<ref>[https://radiogorzow.pl/426904/nie-zyje-jakub-derech-krzycki/ Nie żyje Jakub Derech-Krzycki] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੋਮਿਨਿਕਾ ਐਲਿਸਚੇਰੋਵਾ , 23, ਚੈੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਭਾਵਕ, ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.[cs]<ref>[https://www.irozhlas.cz/zpravy-domov/zemrela-dominika-elischerova-alias-mina-bylo-ji-23-let-influencerka-mela-nehodu_2603180629_jar Zemřela Dominika Elischerová alias Mína, bylo jí 23 let. Influencerka a zápasnice měla nehodu v Thajsku] {{In lang|cs}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਗੈਲੇ, 83, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.bio.u-szeged.hu/sztehirek/2026-marcius/elhunyt-galle-laszlo-professzor?objectParentFolderId=46632 Elhunyt Prof. Dr. Gallé László, az SZTE Ökológiai Tanszék alapítója] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੀ. ਐਮ. ਫਜ਼ਲੁਲ ਹੱਕ, 83, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1996-2006) । * ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਇਲੀਆ II, 93, ਜਾਰਜੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਈਰਚ, ਕੈਥੋਲਿਕਸ-ਪੈਟ੍ਰਿਆਰਚ ਆਫ ਆਲ ਜਾਰਜੀਆ (1977 ਤੋਂ ਗੈਸਟਰੋਇੰਟੇਸਟਾਈਨਲ ਖੂਨ ਵਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) । * ਲਿਊਬੋਮੀਰ ਕਲਿਸੁਰੋਵ , 82, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[bg]<ref>[https://paragraf.bg/pochina-doajenat-na-balgarskata-podvodna-fotografiya-lyubomir-klisurov/ Почина доайенът на българската подводна фотография Любомир Клисуров] {{In lang|bg}}</ref> * ਬੈਟੀਨਾ ਕੋਸਟਰ, 66, ਜਰਮਨ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ।<ref>[https://www.stiletv.it/news/117140/capaccio-paestum-addio-alla-cantante-sassofonista-e-attrice-tedesca-bettina-koster Capaccio Paestum: addio alla cantante, sassofonista e attrice tedesca Bettina Köster] {{In lang|it}}</ref> * ਰੇਨੇਲ ਕਰੂਜ਼, 37, ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ। * 67 ਸਾਲਾ ਅਲੀ ਲਾਰੀਜਾਨੀ, ਈਰਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੁਪਰੀਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਦੋ ਵਾਰ ਸਕੱਤਰ, ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2008-2020), ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ (1992-1994), ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਮੇਸਨ, 100, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ (1987-1995), ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ (1972-1987) । * ਮਾਰਕ ਮੈਕਲੇਨੇ, 56, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (2021 ਤੋਂ) * 87 ਸਾਲਾ ਸਲਾਵਾ ਰਾਚੇਵਾ, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://nova.bg/news/view/2026/03/17/530614/отиде-си-слава-рачева-актрисата-дала-гласа-си-на-педя-човек-лакът-брада/ Отиде си Слава Рачева - актрисата, дала гласа си на Педя човек-лакът брада] {{In lang|bg}}</ref> * ਜ਼ਲਾਟਕੋ ਸਿਮੇਂਕ, 87, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1964) । * ਘੋਲਮਰੇਜ਼ਾ ਸੁਲੇਮਾਨੀ, 61-62, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਬਸੀਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ (2019 ਤੋਂ) ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਲੈਰੀ ਸਟਾਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੰਸਾਸ ਸਿਟੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੇਟਸ, ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ ਪੈਡਰੇਜ਼) * ਸ਼ਮਸ ਸੁਮਨ, 59, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਜੋ''ਜੋਯਜੱਤਰਾ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਸੂ ਵੈਗਨਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੇਵਾਡਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1991-1995) === 16 === * ਮਾਰਸੇਲੋ ਅਰਾਜੋ, 78, ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ (ਫੁੱਟਬਾਲ ਡੀ ਪ੍ਰਾਈਮੇਰਾ) <ref>[https://www.infobae.com/deportes/2026/03/16/murio-el-historico-relator-marcelo-araujo/ Murió Marcelo Araujo, el histórico periodista de Fútbol de Primera que revolucionó la forma de relatar en TV] {{In lang|es}}</ref> * 76 ਸਾਲਾ [[ਨਵਨਿੰਦਰ ਬਹਿਲ]], ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼'', ਹੋਟਲ ਸਾਲਵੇਸ਼ਨ, ''ਖੁਫੀਆ'' ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ) । * ਜੈਮੀ ਬਲੈਂਕਸ, 54, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਅਰਬਨ ਲੀਜੈਂਡ, ''ਵੈਲੇਨਟਾਈਨ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਟਾਰਮ ਚੇਤਾਵਨੀ) * ਯਵੇਸ ਚੇਵਾਲਾਰਡ, 79, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.pf-13.com/P1220.aspx?IdPer=eaowxmjdY Avis de décès de Monsieur Yves Chevallard] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡੇਲਾਸ, 86, ਫ੍ਰੈਂਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://actualitte.com/article/129976/edition/jean-delas-cofondateur-de-l-ecole-des-loisirs-est-mort Jean Delas, cofondateur de L'école des loisirs, est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੀਨ ਡਰਫਲਰ, 101, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਓਰੇਗਨ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1988-1994), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (2001-2003) ਅਤੇ ਓਰੇਗਨ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ <ਆਈਡੀ2। * ਪੈਟਰਿਕ ਡੇਵੋਲਫ, 75, ਫ੍ਰੈਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.lefilmfrancais.com/cinema/175428/disparition-de-patrick-dewolf Disparition de Patrick Dewolf] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਲਜ਼ਾ ਗੋਏਵਾ , 97, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ।[bg]<ref>[https://www.segabg.com/category-culture/golyamata-bulgarska-hudozhnichka-elza-goeva-izduhna-na-97 Голямата българска художничка Елза Гоева издъхна на 97] {{In lang|bg}}</ref> * ਆਂਦਰੇ ਗੋਲਿਕੋਵ [ਰੂਸੀ], 80, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://m.5-tv.ru/news/5061083/umer-legendarnyj-akter-mhat-imeni-gorkogo-andrej-golikov-aii/ Умер легендарный актер МХАТ имени Горького Андрей Голиков] {{In lang|ru}}</ref> * ਜੇਮਜ਼ ਐਨ. ਹਾਰਡਿਨ ਜੂਨੀਅਰ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਜਰਮਨਵਾਦੀ। * ਈ. ਗ੍ਰੈਡੀ ਜੌਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਰਕਟ ਲਈ ਯੂਐਸ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਅਪੀਲਜ਼ ਦੇ ਜੱਜ (1982 ਤੋਂ) * ਡੋਲੋਰੇਸ ਕੀਨ, 72, ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਗਾਇਕ (ਡੀ ਡੈਨਨ) * ਸਰਗੇਈ ਮੈਕਸਿਮੈਂਕੋ, 71, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।[ru]<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026] {{In lang|ru}}</ref> * ਏਰਨੋ ਮੇਜ਼ਰੋਸ, 90, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਹਵਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.blikk.hu/aktualis/belfold/meszaros-erno-mta-meteorologus-halal-gyasz/skfgv6b Meghalt Mészáros Ernő] {{In lang|hu}}</ref> * ਅਲਫਰੈਡ ਜੇ. ਨੋਲ, 66, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017-2019) <ref>[https://kurier.at/politik/inland/jurist-und-ex-poltiker-alfred-noll-verstorben/403141366 Jurist und Ex-Politiker Alfred Noll verstorben] {{In lang|de}}</ref> * ਜੁਆਨ ਓਚਾਗਾਵੀਆ ਲਾਰੈਨ [ਫਰੈਡ], 97, ਚਿਲੀਅਨ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।[fr]<ref>[https://www.osservatoreromano.va/it/news/2026-03/quo-063/morto-in-cile-il-padre-gesuita-juan-ochagavia-larrain.html Morto in Cile il padre gesuita Juan Ochagavía Larraín] {{In lang|it}}</ref> * ਐਰਿਕ ਓਵਰਮੀਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਬੌਸ਼'', ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ, ''[[ਦ ਵਾਇਰ]]'') * ਵੇਨ ਪਰਕਿਨਜ਼, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਗਿਟਾਰਿਸਟ, ਸਟ੍ਰੋਕ। * ਓਵੇ ਪਿਹਲ, 87, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। * ਮੋਨਰੋ ਪ੍ਰਾਈਸ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ। * ਓਰੀਅਨ ਸੈਮੂਅਲਸਨ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਡਬਲਯੂਜੀਐਨ) * ਕੀਕੀ ਸ਼ੇਪਾਰਡ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਅਪੋਲੋ ਵਿਖੇ ਸ਼ੋਅਟਾਈਮ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * 84 ਸਾਲਾ ਸੀਸਾਬਾ ਸਿਕਲੋਸ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1990-1994) ।<ref>[https://24.hu/belfold/2026/03/16/siklos-csaba-jozsef-meghalt/ Meghalt Siklós Csaba József volt miniszter] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸਟ੍ਰੈਨਸਕੀ, 78, ਚੈੱਕ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਚਸੀ ਵਿਟਕੋਵਿਸ, ਐਚਸੀ ਜ਼ਲਿਨ) ।<ref>[https://www.hc-vitkovice.cz/article/13642-Vitkovicka-rodina-smutni-Ve-veku-78-let-zemrel-Vladimir-Stransky Vítkovická rodina smutní: Ve věku 78 let zemřel Vladimír Stránský] {{In lang|cs}}</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਅਵੇਯੂ ਸਿਮੇ, ਘਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ * ਮਾਰੇਕ ਟਰੌਂਬਸਕੀ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ।[pl]<ref>[https://bielsko.biala.pl/aktualnosci/60246/nie-zyje-prof-marek-trombski-odeszla-postac-wybitna-i-niezwykle-zasluzona-dla-bielska-bialej-foto Nie żyje prof. Marek Trombski. Odeszła postać wybitna i niezwykle zasłużona dla Bielska-Białej - foto] {{In lang|pl}}</ref> * ਬੌਬ ਤੁਲੀਅਸ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ (ਆਈ. ਐਮ. ਐਸ. ਏ.) === 15 === * ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੇਸੇਰਾ, 61, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ (2026) <ref>[https://rpp.pe/politica/elecciones/napoleon-becerra-candidato-presidencial-del-partido-de-los-trabajadores-y-emprendedores-fallecio-en-un-accidente-noticia-1680139 Falleció Napoleón Becerra, candidato presidencial del Partido de los Trabajadores y Emprendedores, tras un accidente de tránsito] {{In lang|es}}</ref> * ਅਬਦੁਲਰਹਮਾਨ ਅਲ-ਬਿਸ਼ੀ, 43, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਅਲ ਨਾਸਰ ਐਫ.ਸੀ.|ਅਲ-ਨਾਸਰ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੇਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਪਾਕੀ ਕੈਨਜ਼ੀ , 78, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/musica/2026/03/16/paki-canzi-nuovi-angeli-morto Addio a Paki Canzi, cantante e pianista dei Nuovi Angeli. Aveva 78 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਕਲਾਰਕ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਇਨ ਦ ਹੀਟ ਆਫ ਦ ਨਾਈਟ, ਦ ਆਊਟਲਾ ਜੋਸੀ ਵੇਲਜ਼, ਦ ''ਜੈਫ ਫੌਕਸਵਰਥੀ ਸ਼ੋਅ'') ਰੀਡ਼੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਹੋਈਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ। * ਕੇਨ ਕੋਲ, 82, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1964) ਅਤੇ ਕੋਚ। * ਅਲੇਸੈਂਡਰੋ ਕੋਰਟੀਜ਼ ਡੀ ਬੋਸਿਸ, 99, ਇਤਾਲਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.ilrestodelcarlino.it/ancona/cronaca/addio-allambasciatore-de-bosis-abito-daadcfe6 Addio all'ambasciatore De Bosis: abitò la Torre, emblema di Portonovo] {{In lang|it}}</ref> * ਲੇਨ ਡੀਟਨ, 97, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਸੂਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਆਈ. ਪੀ. ਸੀ. ਆਰ. ਈ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਫਾਈਲ, ਐਨ ਐਕਸਪੈਸਿਵ ਪਲੇਸ ਟੂ ਡਾਈ, ਐਕਸ. ਪੀ. ਡੀ.) * ਬਿੱਲ ਡੈਮਪਸੇ, 83, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਡਾਈਟਜ਼, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਲੇਖਕ (ਹੈਲੋਃ ਦ ਫਲੱਡ) । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜਿਮ ਫਲੀਟਿੰਗ, 70, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਏਅਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਕਲਾਇਡ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਕਿਲਮਾਰਨਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਕਿਲਮਾਰਨੌਕ]]) । * ਵਾਲਟਰ ਫਰੀਨਾ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੋਕਰ ਖਿਡਾਰੀ।[it]<ref>[https://www.grinderlabpoker.it/addio-valter-farina-primo-braccialettato-wsop-italiano-storia/ Addio a Valter Farina, il primo braccialettato WSOP italiano nella storia del poker] {{In lang|it}}</ref> * ਕਿਰਕ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ, 77-78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ (ਦ ''ਬੋਰਨ ਅਲਟੀਮੇਟਮ'', ''ਐਲ. ਏ. ਗੁਪਤ'', ''ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਰਲਡ'') <ref>[https://www.tvazteca.com/azteca7/oscar/premios-oscar-2026-lista-artistas-que-aparecieron-en-el-in-memoriam/ In Memoriam Premios Oscar 2026: todos los actores, actrices y directores recordados en la gala] {{In lang|es}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੇਮਜ਼ ਐਮ. ਹਿਊਸਟਨ, 103, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਟਿਲਾ ਲੋਟੇ, 91, ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰ।<ref>[https://magyarnemzet.hu/kultura/2026/03/lote-attila-jaszai-mari-dijas-szinesz Elhunyt Lőte Attila Jászai Mari-díjas színész] {{In lang|hu}}</ref> * ਇਰਮੇਲੀ ਮੈਕਲੇ, 83, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੌਪ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215726 Iskelmälaulaja Irmeli Mäkelä on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਏਜੀਡੀਓ ਮਾਰਜ਼ੋਨਾ, 81-82, ਇਤਾਲਵੀ ਕਲਾ ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ।<ref>[https://www.faz.net/agenturmeldungen/dpa/kunstsammler-und-maezen-egidio-marzona-gestorben-200639184.html Kunstsammler und Mäzen Egidio Marzona gestorben]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|de}}</ref> * ਸਿਨਜ਼ੀਆ ਆਸਕਰ, 63, ਇਤਾਲਵੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.ilmattino.it/spettacoli/musica/morta_cinzia_oscar_annuncio_figlio_cantante_chi_era-9417541.html È morta Cinzia Oscar, lutto nel mondo della musica: «Sono morto insieme a te, mamma», le parole del figlio] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਰੈਂਡਰਿਆਮੰਡਰਾਟੋ, 67, ਮਾਲਾਗਾਸੀ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੰਤਰੀ (2019-2021) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ (2021) ।<ref>[https://midi-madagasikara.mg/richard-randriamandrato-lancien-ministre-de-leconomie-et-des-finances-nest-plus/ Richard Randriamandrato : L'ancien ministre de l'Économie et des Finances n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> * ਜਮਾਲ ਰੇਯਾਨ, 72, ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (''ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ'') । * ਬਰੂਨੋ ਸਲੋਮੋਨ, 55, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ਸੀ, ਫੈਜ਼ ਪਾਸ ça, ''ਮੈਡੇਲੀਨ ਕੋਲਿਨਜ਼'', ਤਮਾਰਾ.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/15/bruno-salomone-acteur-dans-fais-pas-ci-fais-pas-ca-est-mort-a-l-age-de-55-ans_6671288_3382.html Bruno Salomone, acteur dans « Fais pas ci, fais pas ça », est mort à l'âge de 55 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਂਡਰੀ ਸਰਡਯੁਕ, 87, ਯੂਕਰੇਨੀ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਮੰਤਰੀ (1996-1999) <ref>[https://amnu.gov.ua/pishov-z-zhyttya-akademik-namn-ukrayiny-andrij-myhajlovych-serdyuk/ Пішов з життя академік НАМН України] {{In lang|uk}}</ref> * ਸ਼ੋਸਾਨਾ ਸਟਰੋਕ, 34, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਾਰਕੁਨ। * ਵਾਕਾਸ਼ੀਮਾਜ਼ੂ ਮੁਤਸੂਓ, 69, ਜਪਾਨੀ ਸੂਮੋ ਪਹਿਲਵਾਨ।<ref>[https://www.nikkansports.com/battle/sumo/photonews/photonews_nsInc_202603150001936-0.html 元大関若嶋津の日高六男さん死去、69歳 現役時代は優勝2度 9年前に倒れ頭部手術受ける] {{In lang|ja}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਐਚ. ਵਾਲਡੇਕ, 69, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਮਾਰੀਅਸ ਵਾਈਡਰਿੰਸਕੀ , 74-75, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[pl]<ref>[https://zpaf.pl/aktualnosci/M-Widerynski-zmarl-15-03-2026/ Dotarła do nas smutna wiadomość: dziś, 15 marca 2026 zmarł Mariusz Wideryński] {{In lang|pl}}</ref> * ਯੂਜਨੀਅਸ ਵਾਈਜ਼ਨਰ [ਪਲ], 94, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।[pl]<ref>[https://nekrologi.wyborcza.pl/0,11,,601324,Eugeniusz-Wyzner-nekrolog.html Eugeniusz Wyzner roku zmarł] {{In lang|pl}}</ref> === 14 === * ਲਿਉਡਮੀਲਾ ਅਰਿਨੀਨਾ, 99, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਏ ਟੀਚਰ ਆਫ਼ ਸਿੰਗਿੰਗ, ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਲਵ, ਗੈਸਟ ਫਰੌਮ ਦ ਫਿਊਚਰ) <ref>[https://news.ru/culture/skonchalas-izvestnaya-artistka-dolgozhitelnica Скончалась известная артистка из фильма «Гостья из будущего»] {{In lang|ru}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਬਾਬਾਯੇਵ, 74, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://mediaport.ua/pomer-pochesnyy-hromadianyn-kharkova-volodymyr-babaiev/ Помер почесний громадянин Харкова Володимир Бабаєв] {{In lang|uk}}</ref> * ਜੋਚੇਨ ਬਾਕਫੈਲਡ, 73, ਜਰਮਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1976) <ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/mecklenburg-vorpommern/olympiasieger-aus-mv-boxer-jochen-bachfeld-gestorben,bachfeld-100.html Olympiasieger aus MV: Boxer Jochen Bachfeld gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਰਾਏ ਆਰ. ਬਰੇਰਾ ਸੀਨੀਅਰ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, ਟੈਕਸਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ (1968-1969) <ref>[https://www.expressnews.com/san-antonio-weather/article/roy-barrera-sr-san-antonio-trial-attorney-legend-22079640.php 'A legal legend': Roy Barrera Sr. was first Hispanic to lead San Antonio Bar Association] {{Subscription required}}</ref> * ਜੋਜ਼ੇਫ਼ ਬੇਨਕੇ, 88, ਹੰਗਰੀਆਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[hu]<ref>[https://aok.pte.hu/hu/hirek/hir/18313 Gyászhír – elhunyt dr. Benke József] {{In lang|hu}}</ref> * ਜੇਨਸ ਬਲੌਰਟ, 87, ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਸਾਈਕੋਆਕੌਸਟਿਕਸ) * ਲੈਂਬਰਟੋ ਕਾਰਡੀਆ, 91, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਕੱਤਰ (1995-1996) <ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/e-morto-lamberto-cardia-a-palazzo-chigi-poi-presidente-della-consob_4ecad71a-629f-4386-9ea1-8b2f016501b9.html È morto Lamberto Cardia, il 'timoniere' nelle tempeste finanziarie] {{In lang|it}}</ref> * ਅਮੀਲੀਆ ਕੈਸਡੇਈ, 96, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1976-1979), ਵੇਨੇਟੋ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1985-1990) ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2026/03/14/morta-amelia-casadei-fu-parlamentare-e-consigliera-veneta-dc_c5df5292-a811-4f8e-a151-e91f14c3fdb1.html Morta Amelia Casadei, fu parlamentare e consigliera veneta Dc] {{In lang|it}}</ref> * ਬ੍ਰਾਇਨ ਕਲਾਰਕ, 87, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਐਂਗਲਰ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਲਾਗ.<ref>[https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/brian-clarke-obituary-distinguished-angling-writer-86fkbk8dv Brian Clarke obituary: distinguished angling writer] {{Subscription required}}</ref> * ਲੋਵਰਕਾ ਕੋਰਾਲਿਕ , 58, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.hipzg.hr/preminula-lovorka-coralic-1968-2026/ Preminula dr. sc. Lovorka Čoralić 1968.-2026.] {{In lang|hr}}</ref> * ਗੇਮਾ ਕੁਏਰਵੋ, 91, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵੇਂਟੇ ਏ ''ਅਲੇਮੇਨੀਆ, ਪੇਪੇ'', ਦੋ ਮਰਦ ਅਤੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਕਵੀ ਨੋ ਹੇ ਕਵੀਨ ਵਿਵਾ.<ref>[https://www.lavanguardia.com/gente/20260314/11489982/gemma-cuervo-actriz-muere-aqui-no-hay-quien-viva.html Muere la actriz Gemma Cuervo a los 91 años] {{In lang|es}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਸੀਨ ਡੈਮੀਚੇਲ, 87, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ।<ref>[https://www.corsenetinfos.corsica/La-disparition-de-Francine-Demichel-juriste-et-universitaire-engagee-au-service-de-l-Universite-de-Corse_a89709.html La disparition de Francine Demichel, juriste et universitaire engagée au service de l'Université de Corse] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੂਰਦੀਨ ਜੌਦੀ , 92, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮੈਟ।[ar] * ਪਾਓਲੋ ਫਰਨਾਂਡੋ, 58, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਚਾਰ ਵਾਰ ਡਿਪਟੀ ਰਹੇ।<ref>[https://g1.globo.com/df/distrito-federal/noticia/2026/03/14/morre-ex-deputado-federal-do-df-professor-paulo-fernando.ghtml Morre Professor Paulo Fernando, ex-deputado federal do DF, aos 58 anos] {{In lang|pt}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਗਾਰੋ, 88, ਰੂਸੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ।[ru]<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/15-03-2026/umer-akter-komedii-kavkazskaya-plennica-ili-novye-priklyucheniya-shurika-i-kin-dza-dza-nikolai-garo/ Умер актер комедий «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика» и «Кин-дза-дза!» Николай Гаро] {{In lang|ru}}</ref> * ਪਾਲ ਜੇਰੀਮੀਆ, 81, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੁਰਗਨ ਹੈਬਰਮਾਸ, 96, ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ (''ਸੰਚਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ'') <ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/philosoph-und-soziologe-jurgen-habermas-im-alter-von-96-jahren-gestorben-15358274.html Philosoph und Soziologe: Jürgen Habermas im Alter von 96 Jahren gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਓਡ ਹੋਲਟਨ, 85, ਨਾਰਵੇਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-2005) ।<ref>[https://www.nrk.no/ostfold/tidligere-stortingspolitiker-odd-holten-er-dod-1.17812276 Tidligere stortingspolitiker Odd Holten er død] {{In lang|no}}</ref> * ਸਰਜ ਮੈਥਿਯੂ, 90, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1973-1976), ਸੈਨੇਟਰ (1977-2004) ।<ref>[https://www.leprogres.fr/politique/2026/03/14/serge-mathieu-ancien-senateur-du-rhone-est-decede-a-l-age-de-90-ans Serge Mathieu, ancien sénateur du Rhône entre 1977 et 2004, est décédé à l'âge de 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਸ਼ਿਗੇਕੀ ਮੋਰੀ, 88, ਜਾਪਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ|ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ]] ਤੋਂ ਬਚੇ ਵਿਅਕਤੀ। * ਸਰਜੀਓ ਮੇਰੁਸੀ, 83, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[it]<ref>[https://www.lastampa.it/novara/2026/03/14/news/morto_sergio_merusi_sindaco_lega_novara_politica-15545368/ Morto Sergio Merusi, primo sindaco leghista di Novara] {{In lang|it}}</ref> * ਹੈਨਰੀ ਨੋਵੋਸੂ, 62, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਬੈਂਕ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਗੇਟਵੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ) । * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਏ. ਸਿਮਜ਼, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, [[ਆਰਥਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ (2011) * ਸਟੀਵ ਥੈਲ, 71, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ। * ਬਰਟੇ ਵੀਸ, 84, ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (1993-1997) ।<ref>[https://www.dr.dk/nyheder/seneste/tidligere-minister-birte-weiss-er-doed Tidligere minister Birte Weiss er død] {{In lang|da}}</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਬੀ. ਵਿਟਕੋਵਰ, 91, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ। * ਫਿਲ ਵੂਲਸ, 66, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਐਮ. ਪੀ.]] (1997-2010), ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਜਾਰਡਨ ਰਾਈਟ, 33, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ (''ਇਕੋ ਇਕ ਰਸਤਾ ਏਸੇਕਸ ਹੈ'', ਐਕਸ ਆਨ ਦ ਬੀਚ) * ਸੁੰਦਰਤਾ ਜ਼ਿਬੁਲਾ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2019-2024) === 13 === * ਜੌਨ ਐਲਫੋਰਡ, 54, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਗ੍ਰੇਂਜ ਹਿੱਲ, ਲੰਡਨ ਦਾ ਬਰਨਿੰਗ ਹਿੱਲ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧੀ। * ਨਿਕ ਬੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। * ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਲਜ਼ੋਨੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸੈਂਪਡੋਰੀਆ, [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], [[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]]) ।[it]<ref>[https://www.genoaoggi.it/societa/palmares/addio-a-giovanni-bolzoni-lo-sconquasso-che-porto-il-genoa-in-a/ Addio a Giovanni Bolzoni: lo "Sconquasso" che portò il Genoa in A] {{In lang|it}}</ref> * ਬਿਲੀ ਕੈਂਪਬੈਲ, 81, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮਦਰਵੈਲ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈਲ, 64, ਵੈਲਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਮੋਟਰਹੈੱਡ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਜੋਖਮ, ਫਿਲ ਕੈਂਪਬੈੱਲ ਅਤੇ ਬੈਸਟਰਡ ਸੰਨਜ਼) ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਐਮੀ ਕੈਰ, 34, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਰੀਡਿੰਗ, ਉੱਤਰੀ ਇਲੀਨੋਇਸ ਹਸਕੀਜ਼, ਆਈ. ਐਲ. ਸੈਂਡਵਿਕਨ ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ) * ਫਰੈਂਸੀਨ ਡੇਸਕੈਰੀਜ਼, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.lapresse.ca/actualites/2026-03-13/pionniere-du-feminisme-au-quebec/la-sociologue-francine-descarries-n-est-plus.php La sociologue Francine Descarries n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਬ੍ਰਾਇਨ ਡੋਹਰਟੀ, 57, ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''[[ਦ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਪੋਸਟ]]'', ਦ ''[[ਦ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਜਰਨਲ|ਵਾਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਜਰਨਲ]]'' ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਰੈਡਿਕਲਸ ਫਾਰ ਕੈਪੀਟਲਜ਼ਮ) * ਐਚ. ਜੇ. ਡੋਰਾ, 83, ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ। * ਪਾਲ ਆਰ. ਏਰਲਿਚ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਲੇਖਕ (ਦ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਬੰਬ ਕੈਂਸਰ) । * ਐਨਵੋਈ ਐਲਨ, 12, ਫ੍ਰੈਂਚ ਥੋਰਬ੍ਰੇਡ ਰੇਸਹੌਰਸ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਰਾਲਫ਼ ਫਰੀਬਰਗ, 89, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਹੂਫ਼ਵੁਡਸਟੈਡਸਬਲਾਡੇਟ) ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1970-1979) ।<ref>[https://yle.fi/a/74-20215157 Toimittaja, suur­lähettiläs ja entinen SDP:n kansan­edustaja Ralf Friberg on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਐਨ ਗਲੱਕਮੈਨ, 98, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ। * ਸ਼ੁਜਾਤ ਹਾਸ਼ਮੀ, 75, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਵਾਰਿਸ'', ਖਾ''ਖ਼ਾਕ ਔਰ ਖ਼ੂਨ'', ''ਵੱਡਾ ਖਾਨ'') । (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਰਿਨ, 73, ਰੂਸੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੰਟਮੈਨ (ਪੀਟਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ) <ref>[https://news.mail.ru/society/70149590/ Умер каскадер из фильма «ТАСС уполномочен заявить» Александр Карин] {{In lang|ru}}</ref> * ਸੁਲਤਾਨ ਅਲੀ ਕੇਸ਼ਤਮੰਦ, 90, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (ID2), 1989-1990 * ਮਾਰੀਅਨ ਕੀਲੇਕ, 84, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਪੋਗੋ ਸਜ਼ੈਕਸੀਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://pilkanozna.pl/nie-zyje-marian-kielec-legendarny-gracz-pogoni-szczecin-mial-84-lata/ Nie żyje Marian Kielec. Legendarny gracz Pogoni Szczecin miał 84 lata.] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਧੂ ਮਲਹੋਤਰਾ, 72, ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਵਿਸ਼ਨਾਥ, ''ਸਤ੍ਤੇ ਪੇ ਸੱਤਾ'', ''ਕਯਾਮਤ'') । * ਬਿਲੀ ਮੈਕਕੁਲੋਫ, 90, ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਆਰਸੇਨਲ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * İlber Ortaylı 78, ਤੁਰਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।[20] * ਜੌਨ ਐਮ. ਪਰਕਿਨਜ਼, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਈਸਾਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ। * ਏਨਰਿਕ ਰੇਨਾ, 85, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਐਫਸੀ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (2003) <ref>[https://www.sportaragon.com/articulo/futbol-aragon/muere-enric-reyna-expresidente-fc-barcelona/20260313105300149320.html Muere Enric Reyna, expresidente del FC Barcelona] {{In lang|es}}</ref> * ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਰਿਬੇਰਾ ਸੈਂਜ਼ , 111, ਸਪੇਨੀ ਡਾਂਸਰ।[ca]<ref>[https://www.diaridegirona.cat/girona/2026/03/14/mor-mercedes-ribera-creadora-primera-127963851.html Mor Mercedes Ribera, fundadora de la primera escola de dansa a Girona] {{In lang|ca}}</ref> * ਜ਼ਿਗਮੰਡ ਰਿਟੋਕ, 96, ਹੰਗਰੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://mta.hu/mta_hirei/elhunyt-ritook-zsigmond-az-mta-rendes-tagja-115217 Elhunyt Ritoók Zsigmond, az MTA rendes tagja] {{In lang|hu}}</ref> * ਫ਼ਾਤਮਾ ਸਰਹਾਨ, 97, ਮਿਸਰੀ ਗਾਇਕਾ।<ref>[https://www.elbalad.news/6901678 وفاة المطربة الشعبية فاطمة سرحان.. ونادية مصطفى تنعى الراحلة] {{In lang|ar}}</ref> * ਜੌਨ ਏ. ਸ਼ਾਉਡ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਨਰਲ, ਸੁਪਰੀਮ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਅਲਾਇਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਯੂਰਪ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੋਕ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ * ਡੌਗ ਸ਼ਿਵਲੀ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਸੇਂਟਸ, ਅਟਲਾਂਟਾ ਫਾਲਕਨਜ਼, ਹਿਊਸਟਨ ਆਇਲਰਸ)। * ਈਲੀ ਸਿਲਡ, 83, ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਇੱਕ ਝੂਠੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਲ ਡੇਵਿਲ)।<ref>[https://www.ohtuleht.ee/melu/1153279/suri-pikaaegne-ugala-naitleja-eili-sild-torga Suri pikaaegne Ugala näitleja Eili Sild-Torga] {{In lang|et}}</ref> * ਗੋਰਡਨ ਵਾਲੇਸ, 82, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਡਨਡੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਡੰਡੀ]], ਮੌਂਟਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਇਥ ਰੋਵਰਜ਼)। * ਵੁਲਫਰੇਡੋ ਵਾਈਲਡਪਰੇਟ ਡੀ ਲਾ ਟੋਰੇ, 92, ਸਪੇਨੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ <ref>[https://diariodeavisos.elespanol.com/esquelas/2026/03/13/40017/ Don Wolfredo Wildpret de la Torre] {{In lang|es}}</ref> * ਸਿਤੀ ਨੋਰਮਾ ਯਾਕੂਬ, 85, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੱਜ (2004-2006)। === 12 === * ਡੈਨੀਅਲ ਅਮੀ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://obituaries.montlawn.com/obituaries/daniel-amey-jr Daniel Irwin Amey, Jr.]</ref> * ਅਰਨੀ ਅਨਾਸਟੋਸ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WABC) ਅਤੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਹੋਸਟ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.cbsnews.com/newyork/news/ernie-anastos-dies-at-82/ Ernie Anastos, legendary NYC news anchor, dies at 82]</ref> * ਟੋਨੀ ਬਾਲਸਾਮੋ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਕਬਜ਼)।<ref>[https://www.massapequafuneralhome.com/obituaries/Anthony-Balsamo?obId=47537753 Anthony Balsamo]</ref> * ਐਨਰਿਕਾ ਬੋਨਾਕੋਰਟੀ, 76, ਇਤਾਲਵੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ (ਨੌਨ ਏ ਲਾ ਰਾਏ) ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ (ਯੂਅਰ ਵਾਈਸ ਇਜ਼ ਏ ਲਾਕਡ ਰੂਮ ਐਂਡ ਓਨਲੀ ਆਈ ਹੈਵ ਦ ਕੀ, ਦ ਸੈਂਸੁਅਲ ਮੈਨ), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.ansa.it/english/news/2026/03/12/italian-actress-tv-presenter-enrica-bonaccorti-dies-aged-76_f10e24df-470e-4235-b876-f8b6d17772d2.html Italian actress, TV presenter Enrica Bonaccorti dies aged 76]</ref> * ਟੌਮ ਬ੍ਰਾਊਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀਸੀ ਲਾਇਨਜ਼)।<ref>[https://cfjctoday.com/2026/03/16/lions-say-canadian-football-hall-of-famer-tom-brown-has-died-at-age-89/ Lions say Canadian Football Hall of Famer Tom Brown has died at age 89]</ref> * ਅਸੀਮ ਬੁਖਾਰੀ, 76, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਬਦਮਾਸ਼ ਗੁੱਜਰ)।<ref>[https://images.dawn.com/news/1195005/actor-asim-bukhari-passes-away-in-lahore Actor Asim Bukhari passes away in Lahore]</ref> * ਅਲ ਫੇਸਟਾ [ਇਹ], 68, ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਜੌਨ ਫਿਸ਼ਰ ਬਰਨਜ਼, 81, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ (ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼), ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.thedailybeast.com/pulitzer-prize-winning-foreign-correspondent-john-f-burns-dies-at-81/ Pulitzer Prize-Winning Foreign Correspondent Dies at 81]</ref> * ਬਰੂਨੋ ਕੌਂਟਰਾਡਾ, 94, ਇਤਾਲਵੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/13/news/bruno_contrada_morto_super_poliziotto_misteri_mafia-425218469/amp/ Morto Bruno Contrada, il super poliziotto dei misteri di Palermo] {{in lang|it}}</ref> * ਜੋਰੀ ਲੂਏਲੋਫ ਫ੍ਰਾਈਡਮੈਨ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ (WMAQ)।<ref>[https://www.chicagotribune.com/2026/03/16/jorie-lueloff-obituary-newscaster/ Jorie Lueloff, long known as first female news anchor on Chicago TV, dies at 85]</ref> * ਰੇਨੀ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, ਬੈਰੋਨੈਸ ਫ੍ਰਿਟਚੀ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਈਫ ਪੀਅਰ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (2005–2024)।<ref>[https://www.bbc.com/news/articles/c0mgdennwd4o Baroness remembered as 'kind, caring person']</ref> * ਅਨਾਸਤਾਸੀਓਸ ਗੋਨਿਸ, 99–100, ਯੂਨਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (1993–1996)।<ref>[https://www.in.gr/2026/03/12/politics/epikairotita/pethane-o-proin-vouleytis-kai-epitimos-proedros-tou-elegktikou-synedriou-anastasios-gkonis/ Πέθανε ο πρώην βουλευτής και επίτιμος πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, Αναστάσιος Γκόνης] {{in lang|el}}</ref> * ਹਰੀਮੁਰਲੀ, 27, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਰਸਿਕਨ, ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ, ਅੰਨਾਨ ਥੰਪੀ), ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਪੈਟਰੋ ਹਾਸਿਯੂਕ, 75, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਪੀ (2006–2012)।<ref>[https://www.news18.com/movies/malayalam-cinema/malayalam-actor-harimurali-child-artiste-from-rasikan-and-amar-akbar-anthony-dies-at-27-9956576.html Malayalam Actor Harimurali, Child Artiste From Rasikan And Amar Akbar Anthony, Dies At 27]</ref> * ਗੁਇਲਾਉਮ ਹੂਫੌਏਟ-ਬੋਇਗਨੀ, 88, ਆਈਵੋਰੀਅਨ ਬੈਂਕਰ।<ref>[https://www.aip.ci/332768/aip-necrologie-deces-de-guillaume-houphouet-boigny-fils-du-pere-fondateur-de-la-cote-divoire/ AIP/ Nécrologie: décès de Guillaume Houphouët-Boigny, fils du Père fondateur de la Côte d'Ivoire] {{in lang|fr}}</ref> * ਕੇਵਿਨ ਕੀਲੀ, 64, ਆਇਰਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲਿਮੇਰਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (2009–2010), ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ।<ref>[https://www.live95fm.ie/news/live95-news/tributes-pour-in-for-passionate-former-limerick-mayor-kevin-kiely-following-his-passing/ Tributes pour in for 'passionate' former Limerick Mayor Kevin Kiely following his passing]</ref> * ਵਲੇਰੀ ਕਿਰਸ, 80, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://kultuur.postimees.ee/8362917/valeri-kirsi-vanasoidukite-ekspositsioon-sulges-uksed Valeri Kirsi vanasõidukite ekspositsioon sulges uksed] {{in lang|et}}</ref> * ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਲੇਮਸਲੇ, 73, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1997–2017)।<ref>[https://www.ladepeche.fr/2026/03/13/de-la-confederation-paysanne-a-lassemblee-disparition-de-patrick-lemasle-ancien-depute-de-la-haute-garonne-13271099.php De la Confédération paysanne à l'Assemblée : disparition de Patrick Lemasle, ancien député de la Haute-Garonne] {{in lang|fr}}</ref> * ਡੋਨਾਲਡ ਲਿਆਓ, 96, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਹਾਊਸਿੰਗ ਸਕੱਤਰ (1980–1985) ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (1985–1989)।<ref>[https://news.mingpao.com/pns/%E6%B8%AF%E8%81%9E/article/20260313/s00002/1773338931190 為公屋設計獨立廚廁 「華富邨之父」廖本懷辭世]</ref> * ਐਂਟੋਨ ਲੌਰੋ, 73, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੈਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997–2004), ਡਿਪਟੀ (2004–2009)। * ਬਰਨੀ ਲਿੰਚ, 72, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਯੂਰੋਗਲਾਈਡਰ) ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ("ਸਵਰਗ (ਮਸਟ ਬੀ ਦੇਅਰ)", "ਵੀ ਵਿਲ ਟੂਗੇਦਰ"), ਗਲੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.pontevedraviva.com/gl/xeral/morre-anton-louro-referente-psoe-pontevedres_515378_102.html Morre Antón Louro, referente do PSOE pontevedrés] {{in lang|gl}}</ref> * ਬਰਨਟ ਮੇਲੈਂਡ, 67, ਨਾਰਵੇਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬ੍ਰਾਈਨ, ਵਾਈਕਿੰਗ)।<ref>[https://www.abc.net.au/news/2026-03-17/bernie-lynch-eurogliders-founder-dies-of-cancer/106463680 Eurogliders founder Bernie Lynch dies age 72]</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟਾ ਮੈਗਨਸਨ, 91, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਵਕੀਲ।<ref>[https://www.theguardian.com/books/2026/mar/16/margareta-magnusson-swedish-death-cleaning-author-dies-age-92 Margareta Magnusson, Swedish 'death cleaning' author, dies age 92]</ref> * ਟ੍ਰੇਵਰ ਮੈਕਮਹੋਨ, 96, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ)।<ref>[https://www.thepost.co.nz/sport/360966592/trevor-mcmahon-who-was-new-zealands-oldest-surviving-test-cricketer-has-died-age-96 Trevor McMahon, who was New Zealand's oldest surviving test cricketer, has died at age 96]</ref> * ਬੌਬਾਕਰ ਔਲਦ ਮੈਸੌਦ, 80, ਮੌਰੀਟਾਨੀਅਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/mauritanian-anti-slavery-stalwart-boubacar-151816129.html Mauritanian anti-slavery stalwart Boubacar Ould Messaoud dead]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਜੈਨੀ ਮਰੇ, 75, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘੰਟਾ)।<ref>[https://www.itv.com/news/2026-03-20/dame-jenni-murray-former-bbc-presenter-dies-aged-75 Dame Jenni Murray, former BBC presenter, dies aged 75]</ref> * ਹਜਾਲਮਾਰ ਐੱਚ. ਰਾਗਨਾਰਸਨ, 73, ਆਈਸਲੈਂਡਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। * ਜੈਕ ਰੇਵੇਲ, 83, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/13/hjalmar_h_ragnarsson_latinn/ Hjálmar H. Ragnarsson látinn] {{in lang|is}}</ref> * ਫਹਿਦ ਬਿਨ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲ ਸੈਦ, 85, ਓਮਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1979 ਤੋਂ)।<ref>[https://www.muscatdaily.com/2026/03/12/oman-mourns-the-passing-of-h-h-sayyid-fahd-bin-mahmoud/ Oman mourns the passing of H H Sayyid Fahd bin Mahmoud Al Said]</ref> * ਸੋਏਦਜਾਨਾ ਸਾਪੀ'ਈ [id], 95, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅਕਾਦਮਿਕ, ਬੈਂਡੁੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1978–1979)।<ref>[https://itb.ac.id/berita/obituari-selamat-jalan-prof-dr-soedjana-sapiie-ketua-rektorium-itb-periode-19781979/63344 Selamat Jalan Prof. Dr. Soedjana Sapi'ie, Ketua Rektorium ITB Periode 1978–1979] {{in lang|id}}</ref> * ਪੀਟਰ ਸਿਮ, 73, ਇਸਟੋਨੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਜਾਰਜ, ਆਨ ਦ ਵਾਟਰ)। * ਆਂਦਰੇਈ ਸੋਕਾਸੀ, 59, ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਵੇਟਲਿਫਟਰ, ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1984)। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://www.news.ro/sport/haltere-andrei-socaci-vicecampion-olimpic-in-1984-a-murit-la-59-de-ani-1922401612272026030922375539 Haltere: Andrei Socaci, vicecampion olimpic în 1984, a murit la 59 de ani] {{in lang|ro}}</ref> * ਪੈਟਰਿਕ ਟ੍ਰੇਮੇਜ, 71, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1995–1997)। (ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ)<ref>[https://presseagence.fr/paris-udi-patrick-tremege-nous-a-quittes/ PARIS : UDI – Patrick TREMEGE nous a quittés] {{in lang|fr}}</ref> * ਰਾਬਰਟ ਟ੍ਰਾਈਵਰਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://jjffh.com/tribute/details/1239/Robert-Trivers/obituary.html Robert Trivers]</ref> * ਯੂਲੀਅਨ ਵਰਾਬੇਟ, 70, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫ), ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/muzica-dans-arte/a-murit-iulian-vrabete-basistul-trupeiholograf-id52670.html A murit Iulian Vrabete, basistul trupei Holograf] {{in lang|ro}}</ref> * ਜੋਆਚਿਮ ਵਾਂਕੇ, 84, ਜਰਮਨ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰੈਲੇਟ, ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1980–1994) ਅਤੇ ਅਰਫਰਟ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ (1994–2012)।<ref>[https://www.bistum-erfurt.de/presse_archiv/nachrichtenarchiv/detail/vestigia-christi-sequi-den-spuren-christi-folgen/ Zum Tod von Bischof em. Joachim Wanke] {{in lang|de}}</ref> === 11 === * ਜੀਨ-ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਬੋਕਲੇ, 54, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ilgiornaledellarte.com/Articolo/Addio-allartista-martinicano-JeanFrancois-Bocle- Addio all'artista martinicano Jean-François Boclé] {{In lang|it}}</ref> * ਰੋਨ ਡੇਲਾਨੀ, 91, ਆਇਰਿਸ਼ ਦੌਡ਼ਾਕ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1956) * ਵੈਲਨਟਿਨ ਗਨੋਸ਼ੇਵ, 74, ਰੂਸੀ ਸਰਕਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸਰਕ ਡੂ ਸੋਲੀਲ, ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਸਰਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ) ।<ref>[https://www.bfm.ru/news/600464 Умер цирковой режиссер Валентин Гнеушев] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੁਲਿਨ, 90, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/13/la-mort-du-philosophe-michel-hulin-grand-connaisseur-de-la-pensee-indienne_6671047_3382.html La mort du philosophe Michel Hulin, grand connaisseur de la pensée indienne] {{In lang|fr}}</ref> * ਜਿਯੋਂਗ ਚੀ-ਗਿਯੂਨ, 94-95, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਆਂ ਮੰਤਰੀ (1982) <ref>[https://www.hankyung.com/article/202603114831Y [부고] 정치근(전 법무부장관)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਨਿਆਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਝੱਕਰ, 71, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮ. ਐਨ. ਏ. (ID1), 2018-2023। * ਗਲੇਡਿਸ ਕੋਕੋਰਵੇ, 78, ਮੋਟਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਸਪੀਕਰ (2014-2019) । * ਲੇਵਿਸ ਲੇਹਰਮੈਨ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ। * ਨੇਵ ਮੈਕਈਵਾਨ, 91, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਵੈਲਿੰਗਟਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) । * ਲੂਸੀਆਨੋ ਮੈਗਨਾਲਬੋ, 82, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (1996-2006) ।<ref>[https://www.corriereadriatico.it/macerata/morto_magnalbo_notte_macerata_politico_senatore_alleanza_nazionale-9409357.html Addio all'ex senatore Luciano Magnalbò: politico, giornalista e scrittore maceratese] {{In lang|it}}</ref> * ਮਾਰਸੇਲੀਨੋ ਮੀਅਰੇਸ ਸੋਟੋਲੋਂਗੋ, 88-89, ਕਿਊਬਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ।<ref>[https://www.cibercuba.com/noticias/2026-03-12-u1-e43231-s27061-nid322907-fallece-marcelino-miyares-veterano-brigada-2506-lider Fallece Marcelino Miyares, veterano de la Brigada 2506 y líder democristiano del exilio cubano] {{In lang|es}}</ref> * ਸਾਲਿਹ ਮੁਸਲਿਮ, 75, ਸੀਰੀਆਈ ਕੁਰਦਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। * ਕੈਥਰੀਨ ਨੋਲਨ, 67, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ, ਕੈਂਸਰ * ਜੂਡੀ ਪੇਸ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪੇਟਨ ਪਲੇਸ'', ਦਿ ਯੰਗ ਵਕੀਲ, ''ਬ੍ਰਾਇਨ ਦਾ ਗੀਤ'') * ਰੌਬਿਨ ਪੀਜ਼ਰ, 83, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜੀ. ਸੀ. ਐਚ. ਕਿਊ.) ਨਾਗਰਿਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਐਮਰੀਟਸ। * ਵੈਂਡੀ ਪਲੇਫੇਅਰ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਪ੍ਰਿਜ਼ਨਸਰ) * ਕਿਰਿਲ ਪੌਪ ਹਰਿਸਤੋਵ, 58, ਮੈਸੇਡੋਨੀਅਨ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਾਲ-ਕੈਨ-ਕੈਨ'') । * ਜੈਸੀ ਰੋਥ, 91, ਅਮਰੀਕੀ ਐਂਡੋਕਰੀਨੋਲੋਜਿਸਟ। * ਸੇਰੇਨਾ ਦਾ ਗੀਤ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ। * ਹੈਨਰੀਕ ਸਟ੍ਰੋਨਿਯਰਜ਼, 89, ਪੋਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਕ੍ਰਾਕੋਸੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਟਾਲ ਮੀਲੇਕ) ।<ref>[http://www.90minut.pl/news/340/news3408900-Zmarl-Henryk-Stroniarz.html Zmarł Henryk Stroniarz] {{In lang|pl}}</ref> * ਮਾਰਥਾ ਸੁੰਡਕੁਇਸਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਵਿਸ ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ, ਯੂਐਸਓ ਲਈ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1989-1992). * ਅਲੀ ਮੁਸੱਲਮ ਤਬਾਜਾ, ਈਰਾਨੀ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਕਮਾਂਡਰ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਗੈਰੀ ਵੈਗਨਰ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਫਿਲੀਜ਼, ਬੋਸਟਨ ਰੈਡ ਸੋਕਸ) * ਮਰੀਨਾ ਯੂਸਫ, 84, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ। === 10 === * ਮੋਹਿਉਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, 75, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1986-1988), ਨਮੂਨੀਆ। * ਡੈਰੇਕ ਬੇਲੋਟੀ, 79, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਸਾਊਥਐਂਡ ਯੂਨਾਈਟਿਡ, ਗਿਲਿੰਘਮ, [[ਸਵਾਨਜ਼ੀ ਸਿਟੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਸਵੈਨਸੀਆ ਸਿਟੀ]]) * ਆਈਜੇਐਫ ਬਲੋਕਰ, 95, ਡੱਚ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੀ ਫਰੈੱਡ ਹੈਚ ਸ਼ੋਅ, ਜ਼ੇਗ 'ਐਨਜ਼ ਆਆ, ਵੈਨ ਓਕੇਲ ਦੇ ਡਿਸਕੋਹੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ) ।<ref>[https://noordkop247.nl/nieuws/ijf-blokker-barend-servet-op-95-jarige-leeftijd-overleden/ IJf Blokker (Barend Servet) op 95-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਅਬਦੁਲਵਹਾਬ ਦਾਰੌਸ਼, 82, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਕਨੈਸਤ|ਐਮ. ਕੇ.]] (1984-1999) ।<ref>[https://www.israelhayom.co.il/israelnow/article/20083652 ח"כ לשעבר עבד אל-והאב דראושה הלך לעולמו בגיל 82] {{In lang|he}}</ref> * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬ੍ਰਾਇਸ ਈਚੇਨੀਕ, 87, ਪੇਰੂ ਦੇ ਲੇਖਕ (ਏ ਵਰਲਡ ਫਾਰ ਜੂਲੀਅਸ, ਹੁਏਰਟੋ ਸੇਰਾਡੋ) । * ਪਾਸਕਲ ਈਦੋਹ ਅਗਬੋਵ, 55, ਟੋਗੋਲੇਸ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ।<ref>[https://interfaxpress.tg/necrologie-pascal-agbove-nest-plus/ Nécrologie : Pascal Agbove n'est plus]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਬੀਰੇਨ ਸਿੰਗ ਐਂਗਟੀ, 81, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2004-2019) । * ਲੁਕ ਗਿਆਰਡ, 69, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.actuabd.com/+Le-bedeiste-quebecois-Luc-Giard-nous-quitte-a-69-ans+ Le bédéiste québécois Luc Giard nous quitte à 69 ans]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|fr}}</ref> * ਸੁਜ਼ਨ ਹਾਕ, 80, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਮਾਈਕਲ ਹੇਗ, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਦ ''ਹੌਬਿਟ'', ਐਲਿਸਜ਼ ਐਡਵੈਂਚਰਜ਼ ਇਨ ਵੰਡਰਲੈਂਡ) * ਜ਼ਡੇਨੇਕ ਹਮੇਲ, 79, ਚੈੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਯੂਐਸਕੇ ਪ੍ਰਾਹਾ, ਸਲੋਵਾਨ ਔਰਬਿਸ ਪ੍ਰਾਹਾ ਬੀਕੇ, ਚੈਕੋਸਲੋਵਾਕੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਕੋਚ) ।<ref>[https://www.sport.cz/clanek/basketbal-zemrel-byvaly-reprezentant-a-uspesny-trener-narodniho-tymu-hummel-5416886 Zemřel bývalý trenér reprezentace Hummel] {{In lang|cs}}</ref> * ਅਲੋਜ਼ਜ਼ ਇਹਾਨ, 64, ਸਲੋਵੇਨੀਅਨ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਵਲੇਰੀਉ ਇਰੀਮੇਸਕੂ, 85, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲੱਬ, ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕਲੱਬ ਡੀ 'ਐਂਗੌਲੇਮ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://evz.ro/doliu-in-sportul-romanesc-fostul-antrenor-de-rugby-valeriu-irimescu-a-murit-la-85-de-ani.html Doliu în sportul românesc. Fostul antrenor de rugby Valeriu Irimescu a murit la 85 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੋਇਡ ਜੋਨਸ, 74, ਵੈਲਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ। * ਕਿਮ ਯੋਂਗ-ਚਾਏ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨੌਓਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੇਅਰ (1996-1998) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310159900505 JP가 신뢰한 원내총무...김용채 전 건설교통부 장관 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਓਰਹਾਨ ਕੇਨਾਕ, 56, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੇਇਕਟਾਸ, ਟ੍ਰੈਬਜ਼ੋਨਸਪੋਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/sporarena/trabzonsporun-yardimci-antrenoru-orhan-kaynak-hayatini-kaybetti-43125860 Trabzonspor'un yardımcı antrenörü Orhan Kaynak hayatını kaybetti] {{In lang|tr}}</ref> * ਲਾਸਲੋ ਕਿਸ, 75, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਜੱਜ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ਼ (1998-2016) <ref>[https://ajk.pte.hu/hu/hirek/gyaszhir-11 Gyászhír] {{In lang|hu}}</ref> * ਹਰਮਨ ਕੁਲਕੇ, 87, ਜਰਮਨ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ। * ਲੀ ਸਾਂਗ-ਹੀ, 80, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (2008-2009) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260310117400504 이상희 전 국방부 장관 별세...향년 80세] {{In lang|ko}}</ref> * ਮੂਨ ਯੋਂਗ-ਜੂ, 93, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1981-1985) <ref>[https://www.yna.co.kr/view/AKR20260311076300505 [부고] 문용주(전 국회의원)씨 별세] {{In lang|ko}}</ref> * ਜਿਓਰਗੋਸ ਪੈਨੋਸੋਪੌਲੋਸ, 84, ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਮੇਨੀਆ'', ਲਵ ਮੀ ਨੋਟ?<ref>[https://www.tovima.gr/2026/03/10/society/pethane-o-giorgos-panousopoulos-o-ellinas-kinimatografistis-pou-simadepse-tin-eikona-stin-ellada/ Πέθανε ο Γιώργος Πανουσόπουλος - Ο σκηνοθέτης που σημάδεψε την εικόνα στην Ελλάδα] {{In lang|el}}</ref> * ਰਾਓਲ ਡੇਲ ਪੋਜੋ [ ਸ੍ਪੈਨਿਸ਼], 89, ਸਪੇਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ।[es]<ref>[https://www.infobae.com/espana/2026/03/10/muere-el-periodista-raul-del-pozo-a-los-89-anos/ Muere el periodista Raúl del Pozo a los 89 años] {{In lang|es}}</ref> * ਵਿਕਟਰ ਸ਼ਰੇਡਰ, 74, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2011-2021) ।<ref>[https://omsk.aif.ru/incidents/umer-byvshiy-mer-omska-viktor-shreyder-na-75-godu-zhizni Мэр Омска выразил соболезнования с связи со смертью Виктора Шрейдера] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਨੇਲ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਜੈਟਸ) * ਠੱਕਲੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ, 72, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (''ਜੇਨਾ ਨੱਚਥਰਾਮ'', ਵਿਟਨੇਸ, ''ਅਦੁਤਥੂ'' ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ) । * ਮੇਲਵਿਨ ਸਟੇਨਬਰਗ, 92, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ (1987-1995) ਅਤੇ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1967-1987) । * ਫੁਮੀਕੋ ਤਾਕੇਸ਼ਿਤਾ , 69, ਜਪਾਨੀ ਨਾਵਲਕਾਰ।[ja]<ref>[https://www.yomiuri.co.jp/national/20260315-GYT1T00082/ 絵本作家の竹下文子さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਲੁਕ ਵੈਨ ਡੇਰ ਕੇਲਨ, 77, ਬੈਲਜੀਅਨ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਜ਼ਾਲੇਕ [਷੍], 30, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦਾ [[Reggaeton|ਰੈਗੇਟਨ]] ਗਾਇਕ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ।[es]<ref>[https://www.elheraldo.co/colombia/2026/03/11/en-accidente-de-transito-muere-el-cantante-barranquillero-zalek/ En accidente de tránsito muere el cantante barranquillero Zalek] {{In lang|es}}</ref> === 9 === * ਅੰਬਰਟੋ ਅਲੇਮੰਡੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ।<ref>[https://www.lastampa.it/torino/2026/03/10/news/morto_umberto_allemandi_editore_arte-15539010/ Morto l'editore Umberto Allemandi, addio al signore dell'arte] {{In lang|it}}</ref> * ਰਿਚਰਡ ਬੋਜੁਲਿਚ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋ ਖਿਡਾਰੀ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਬਟਰਫੀਲਡ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਹਾਇਕ (ਐਫ. ਏ. ਏ. ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ), ਵਾਟਰਗੇਟ ਘੁਟਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ। * ਤਮਾਲ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, 80, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਚੁਣੌਤੀ'', ''ਚੰਦਰ ਪਹਾਡ਼'', ''ਬਿੰਦਾਸ'') ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਪੈਟਰੀਸ਼ੀਆ ਕਲਾਰਕ, 99, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ। * ਮੇਰਿਲ ਕੁੱਕ, 79, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (1997-2001) * ਮਾਰੀਓ ਡੀ 'ਐਕਵਿਸਟੋ, 95, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/politica/2026/03/09/news/morto_mario_d_acquisto_democrazia_cristiana-425209444/ Morto Mario D'Acquisto, l'ultimo dirigente della Dc di Andreotti e Lima] {{In lang|it}}</ref> * ਟੌਮੀ ਡੀਕਾਰਲੋ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਬੋਸਟਨ) ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ. * ਓਲੇਕਸੈਂਡਰ ਡੋਵਾਚ, 52, ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ ਪਾਇਲਟ, ਯੂਕਰੇਨ ਦਾ ਹੀਰੋ (2025) <ref>[https://sud.ua/uk/news/ukraine/355359-komandir-39-y-brigady-takticheskoy-aviatsii-aleksandr-dovgach-pogib-vo-vremya-boevogo-zadaniya-na-vostoke Командир 39-ї бригади тактичної авіації Олександр Довгач загинув під час бойового завдання на Сході] {{In lang|uk}}</ref> * ਪਿਏਰੇ ਅਲ-ਰਾਇ, 50, ਲੇਬਨਾਨੀ ਮੈਰੋਨਾਈਟ ਪਾਦਰੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ।<ref>[https://www.vaticannews.va/fr/eglise/news/2026-03/bombardements-au-liban-le-pere-pierre-el-raii-tue.html Bombardements au Liban, le père Pierre El Raii tué] {{In lang|fr}}</ref> * ਬਲੇਕ ਐਮਨਜ਼, 81, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਦੇਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹੋਸਟ (ਫਨੀ ਫਾਰਮ, ਚੇਨ ਰਿਐਕਸ਼ਨ) * 55 ਸਾਲਾ ਇੰਗਿਨ ਫਿਰਾਤ, ਤੁਰਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਸਾਈਪਾ, ਮਾਲਡੋਵਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ, ਕੀਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * ਗਾਬਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਿਟਾਰਿਸਟ (ਚਾਕੈਓਸ ਯੂਕੇ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸੀਜ਼ਰ ਗੁਟੀਰੇਜ਼ ਪੇਨਾ, 69, ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://peruenergia.com.pe/cesar-gutierrez-pena-figura-del-sector-energia-fallece-a-los-69-anos/ César Gutiérrez Peña, figura del sector energía, fallece a los 69 años] {{In lang|es}}</ref> * ਹੀਓਰਿਜ਼ ਹੇਲੇਨਕਾਂਕਾ, 89, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://nashaniva.com/389919 Памёр прафесар Георгій Галенчанка — гісторык, які вярнуў Скарыну сапраўднае імя] {{In lang|be}}</ref> * ਮਾਰਜਨ ਜੇਵਨੀਕਰ , 76, ਸਲੋਵੇਨੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।[sl]<ref>[https://www.noviglas.eu/poslovil-se-je-marjan-jevnikar/ Poslovil se je Marjan Jevnikar] {{In lang|sl}}</ref> * ਜੋਸੇਫ ਕ੍ਰੈਟੋਚਵਿਲਾ , 80, ਚੈੱਕ ਕੈਮਿਸਟ।[cz]<ref>[https://www.cskb.cz/2026/03/09/smutecni-oznameni-rndr-josef-kratochvila/ Smuteční oznámení – RNDr. Josef Kratochvíla] {{In lang|cs}}</ref> * ਕਲੌਸ ਕ੍ਰਿਬਬੇਨ, 88, ਜਰਮਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ-ਹੋਲਸਟੀਨ ਦੇ ਲੈਂਡਟੈਗ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1975-1996) ।<ref>[https://hamburgertrauer.de/traueranzeige/klaus-kribben/videoanzeige Klaus Kribben] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੀਸਾ ਕੁਰਦੀਅਨ [ਹਾਇ], 82, ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।[hy]<ref>[https://kino.mail.ru/news/118678-umerla-operator-multfilma-v-sinem-more-v-beloj-pene-alisa-kyurdian/ Умерла оператор мультфильма «В синем море, в белой пене» Алиса Кюрдиан] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਲਨ ਲੀਗਰ, 78, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੀਰੀਅਲ ਕਾਤਲ। * ਯੂਕੀ ਮੈਦਾ , 52, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਵ ਹਿਨਾ, ਸ਼ਿਨ ਕੋਇਹੀਮ ਮੁਸੋ, ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਰਜ਼ਃ ਆਰਮਾਦਾ. [ja]<ref>[https://encount.press/archives/959203/ 前田ゆきえさんが死去、52歳 2月末に声優引退] {{In lang|ja}}</ref> * ਮੌਰੀਸੀਓ ਨਾਨੀ, 46, ਉਰੂਗੁਆਈ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਵਾਂਡਰਰਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.montevideo.com.uy/Deportes/Fallecio-Mauricio-Nanni-exfutbolista-y-gerente-deportivo-del-Montevideo-Wanderers-uc955422 Falleció Mauricio Nanni, exfutbolista y gerente deportivo del Montevideo Wanderers] {{In lang|es}}</ref> * 53 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਨੇਕਰਾਸੋਵ, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਡੈਨਮੋ ਮਾਸਕੋ|ਡਾਇਨਾਮੋ ਮਾਸਕੋ]], ਖਿਮਕੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://veteranfcdynamo.ru/ushyol-iz-zhizni-sergej-nekrasov/ Ушёл из жизни Сергей Некрасов] {{In lang|ru}}</ref> * ਫੈਸਟਸ ਓਨਿਗਬਿੰਡੇ, 88, ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) * [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ|ਕੇ. ਐਨ. ਪਨਿਕਰ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ। * ਕਾਵੂਰੀ ਸਾਂਬਾ ਸ਼ਿਵਾ ਰਾਓ, 82, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੱਪਡ਼ਾ ਮੰਤਰੀ<ref>[https://zeenews.india.com/telugu/vijayawada-city-news/ex-central-minister-died-kavuri-samba-siva-rao-died-due-to-ill-health-ta-292344 Kavuri Samba Siva Rao Died: కేంద్ర మాజీ మంత్రి కావూరి సాంబశివ రావు కన్నుమూత.. పలువురు సంతాపం..] {{In lang|te}}</ref> * ਲਿਓਸ ਸਿਮੈਨਕ, 79, ਚੈੱਕ-ਜਰਮਨ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://krkonossky.denik.cz/zpravy_region/zemrel-cestovatel-leos-simanek-dobrodruh-z-podkrkonosi-prozil-zivot-plny-vyprav.html Zemřel cestovatel Leoš Šimánek. Dobrodruh z Podkrkonoší prožil život plný výprav] {{In lang|cs}}</ref> * ਫਿਲ ਸਮਰਿੱਲ, 78, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਬਰਮਿੰਘਮ ਸਿਟੀ]], [[ਮਿੱਲਵਾਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮਿਲਵਾਲ]], [[ਹਡਰਜ਼ਫ਼ੀਲਡ ਟਾਊਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਹਡਰਸਫੀਲਡ ਟਾਊਨ]]) * 51 ਸਾਲਾ ਜਨੇ ਟੂਓਮੇਲਾ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.expressen.se/nyheter/sverige/den-leende-styckmordaren-janne-tuomela-har-dott/ Den leende styckmördaren Janne Tuomela har dött] {{In lang|sv}}</ref> * ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਵਲਾਸੇਂਕੋ, 77, ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡਾਕਟਰ।[uk]<ref>[https://www.myvin.com.ua/news/46556-pomer-profesor-vinnytskoho-torhovelno-ekonomichnoho-instytutu-volodymyr-vlasenko Помер професор Вінницького торговельно-економічного інституту Володимир Власенко] {{In lang|uk}}</ref> * ਵੈਂਗ ਜਿਨਸ਼ਾਨ, 81, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ (2007-2010) ਅਤੇ ਅਨਹੁਈ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (2003-2007) ।<ref>[https://www.bjnews.com.cn/detail/1773099147129520.html 王金山同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਵਿਲੀ ਐਂਥਨੀ ਵਾਟਰਸ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰਾ ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਓਪੇਰਾ) । === 8 === * ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਨਕੀਬ ਅਲ-ਅਤਾਸ, 94, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ। * ਬੀ. ਵੋਂਗਰ, 94, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ (''ਟੋਟੇਮ ਅਤੇ ਓਰੇ'') <ref>[https://www.blic.rs/vesti/drustvo/umro-sreten-bozic-cuveni-srpski-pisac-koji-je-osvojio-svet/wf5j4tq Umro čuveni srpski pisac Krcun ga ostavio bez posla, on peške stigao do Pariza i postao legenda! Evo ko je bio Sreten Božić koji je osvojio svet] {{In lang|sr}}</ref> * ਅਬੂ ਅਲ ਕਾਸਿਮ ਬਾਬਿਆਨ, ਈਰਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜਨਰਲ, ਖਤਾਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ। * ਹੰਸ-ਜਾਰਜ ਬੈਕਹੌਸ, 96-97, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://www.ca-ira.net/abschied-von-hans-georg-backhaus/ Abschied von Hans-Georg Backhaus] {{In lang|de}}</ref> * ਮੈਰਿਕਲਾ ਬੋਗਿਓ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://tg24.sky.it/spettacolo/2026/03/09/morta-regista-maricla-boggio È morta la regista Maricla Boggio, pioniera del documentario sociale] {{In lang|it}}</ref> * ਫਿਲਿਪ ਬੋਰਨ, 72, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਬਾਇਓਇਨਫੋਰਮੈਟੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਮੈਸੋਥੈਲੀਓਮਾ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਕੈਂਪ, 87, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਸਪਾਨਯੋਲ, ਕੈਟੇਲੋਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਸੈਂਟਸ) <ref>[https://www.elpuntavui.cat/esports/article/52-futbol-catala/2626063-mor-antoni-camps-iconic-futbolista-catala-dels-setanta.html Mor Antoni Camps, icònic futbolista català dels setanta] {{In lang|ca}}</ref> * ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਕੋਜੋਕਾਰੀਉ, 60, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਤੀਨਾ ਬਾਇਆ ਮਾਰੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://rugbyromania.ro/fostul-mare-international-constantin-cojocariu-s-a-stins-din-viata/ Fostul mare internațional, Constantin Cojocariu, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਲੁਫਿਆ ਅਲ-ਦੁਲੈਮੀ, 87, ਇਰਾਕੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://shafaq.com/ar/مجتـمع/الموت-يغيب-حياة-الكاتبة-العراقية-لطيفة-الدليمي وفاة الكاتبة والروائية العراقية لطيفة الدليمي عن عمر ناهز 86 عاماً] {{In lang|ar}}</ref> * ਜ਼ੇਫ ਐਲਿਸ, 37, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਪਰ। * ਅਲਬਰਟ ਫਲਾਲੇਵ, 95, ਰੂਸੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ।[ru]<ref>[https://kras.mk.ru/social/2026/03/09/ushyol-iz-zhizni-byvshiy-rektor-krasnoyarskogo-peduniversiteta-albert-falaleev.html Ушёл из жизни бывший ректор Красноярского педуниверситета Альберт Фалалеев] {{In lang|ru}}</ref> * ਕਰਜ਼ੀਆ ਫੇਰਾਰੀ , 96, ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕ।[it]<ref>[https://www.milanotoday.it/attualita/curzia-ferrari-morta.html Curzia Ferrari è morta. È stata una giornalista e scrittrice, famosa per le traduzioni dei poeti russi] {{In lang|it}}</ref> * ਮੈਟ ਗਲਾਘੇਰ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਖਿਡਾਰੀ (ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਆਰ. ਐਫ. ਸੀ.) ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੋਨ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ. * ਮੁਹੰਮਦ ਹੰਸਲ, 78, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਰੈਫਰੀ।<ref>[https://www.aps.dz/fr/sports/sport-collectif/mmhxa1oq-l-ancien-arbitre-international-mohamed-hansal-inhume-au-cimetiere-d-ain-el-beida L'ancien arbitre international Mohamed Hansal inhumé au cimetière d'Aïn El-Beïda] {{In lang|fr}}</ref> * ਦਿਲਵਰਥ ਕਰਾਕਾ, 75, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਹਰਬਸ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ) (ਇੱਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਡੇਵਿਡ ਕੀਨ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਚੇਅਰ (1984-2011) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਫਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2011-2013), ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ। * ਵਾਲਿਦ ਖਲੀਦੀ, 100, ਫਲਸਤੀਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.palestine-studies.org/ar/node/1658684 رحيل وليد الخالدي الرئيس الفخري لمؤسسة الدراسات الفلسطينية وأحد مؤسسيها (1925 - 2026)] {{In lang|ar}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਸਰ ਐਂਥਨੀ ਲੇਗੇਟ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ (2003) * ਆਰਟੁਰੋ ਲੋਪੇਜ਼, 90, ਬੋਲੀਵੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚਾਕੋ ਪੈਟਰੋਲੇਰੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://brujuladigital.net/deportes/2026/03/08/murio-arturo-lopez-nuestro-arquero-campeon-del-63-58102 Murió Arturo López, nuestro arquero campeón del 63] {{In lang|es}}</ref> * ਸਲਾਵੋਲਜੁਬ ਮਾਰਜਾਨੋਵਿਕ, 71, ਸਰਬੀਆਈ ਸ਼ਤਰੰਜ ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ।<ref>[https://www.rts.rs/sport/ostali-sportovi/5902979/slavoljub-marjanovic-sahovski-savez-srbije-2026.html Преминуо велемајстор и један од најуспешнијих српских шахиста Славољуб Марјановић] {{In lang|sr}}</ref> * ਫਹਾਦ ਅਲ-ਮੇਜ਼ਮੇਦ, 33, ਕੁਵੈਤੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਅਲ ਕਾਦਸੀਆ ਐਸ. ਸੀ., ਅਲ-ਸਲਮੀਆ ਐਸ. * ਮੰਤਾਨਾ ਮੋਰਾਕੁਲ, 102, ਥਾਈ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ।<ref>[https://www.naewna.com/entertain/951476 สิ้นศิลปินแห่งชาติ 'มัณฑนา โมรากุล'ด้วยโรคชราสิริอายุ 103 ปี] {{In lang|th}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਨੋਰਵੇਲ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ। * ਡੇਵਿਡ ਰੋਕਨੀ, 94, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਕਰਨਲ। (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਸ਼ੇਨ ਰੂਟ, 53, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਡਰੰਮਰ (ਬਲੱਡ ਡਸਟਰ) । * ਰੇ ਸ਼ੋਨਕੇ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਡੱਲਾਸ ਕਾਉਬਾਇਸ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਰੈਡਸਕਿਨਸ, ਕੈਂਸਰ) । * ਜਰਜ਼ੀ ਸਿਜ਼ਮੈਨਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1972-1985) ।<ref>[https://mhprl.pl/jerzy-szymanek-1937-2026-w-sluzbie-ruchu-ludowego-i-rzeczypospolitej/ Jerzy Szymanek (1937–2026). W służbie ruchu ludowego i Rzeczypospolitej] {{In lang|pl}}</ref> * ਮੌਲਾਨਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਤਾਰੀ, 86, ਭਾਰਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ। === 7 === * ਵਿਦੀ ਅਲਦੀਆਨੋ, 35, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਗੁਰਦੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20260307174639-234-1335438/vidi-aldiano-meninggal-dunia/ Vidi Aldiano Meninggal Dunia] {{In lang|id}}</ref> * ਐਡੁਆਰਡ ਅਪਾਲਕੋਵ, 56, ਰੂਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਾਇਨਾਮੋ ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ, ਬੇਲਸ਼ਿਨਾ ਬੋਬਰੂਸ.<ref>[https://dynamost.ru/news/umer-eduard-apalkov Умер Эдуард Апальков] {{In lang|ru}}</ref> * ਅਬੋਲਗਸੀਮ ਬਾਬੇਅਨ, ਈਰਾਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਖਾਤਮ-ਅਲ ਅਨਬੀਆ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ। * ਸਾਦੋਕ ਬੇਲੈਡ, 87, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.leaders.com.tn/article/37841-le-doyen-sadok-belaid-est-decede-l-erudition-et-l-ingeniosite-de-l-architecture-instituionnelle Le doyen Sadok Belaid est décédé : l'érudition et l'ingeniosité de l'architecture instituionnelle] {{In lang|fr}}</ref> * ਮੈਰੀ-ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਬੌਟਨੇਟ, 77, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਐਮਈਪੀ (2014-2019) <ref>[https://www.lejournaldici.com/actualite-23395-albi-deces-de-marie-christine-boutonnet-ancienne-deputee-europeenne-du-rn Albi. Décès de Marie-Christine Boutonnet, ancienne députée européenne du RN] {{In lang|fr}}</ref> * ਡੇਵਿਡ ਬ੍ਰਿਗਾਤੀ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਜੋਏ ਡੀ ਅਤੇ ਸਟਾਰਲਿਟਰਜ਼, ਦਿ ਰਾਰਾਸਕਲਜ਼) * ਰੋਸਟਿਸਲਾਵ ਚੈਪੀਕ, 88, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1998) ।<ref>[https://www.volyn.com.ua/news/303690-pomer-vidomyi-volynskyi-polityk-narodnyi-deputat-ii-sklykannia-rostyslav-chapiuk Помер відомий волинський політик, народний депутат ІІ скликання Ростислав Чапюк] {{In lang|uk}}</ref> * ਨਿਕ ਸੀਆਨਸੀਓ, 79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਓਲੰਪਿਕ ਵੇਟਲਿਫਟਰ (1972) * ਜੈਮੀ ਡਨ, 75, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕਠਪੁਤਲੀ (ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਹੋਸਟ) * ਡੌਨੀਡੋਨੀ ਫਤਹ, 76, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਬਾਸਿਸਟ (ਰੱਬ ਦੀ ਬਰਕਤ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਰਕੋਪੀਨੀਆ, ਨਾਡ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ) ।<ref>[https://entertainment.kompas.com/read/2026/03/07/123417266/sebelum-meninggal-donny-fattah-god-bless-berjuang-melawan-3-penyakit Sebelum Meninggal, Donny Fattah God Bless Berjuang Melawan 3 Penyakit] {{In lang|id}}</ref> * ਰੋਜ਼ ਮੈਰੀ ਹੇਕ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਜਨਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1991-2004) * ਇਆਨ ਹੰਟਲੇ, 52, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ (ਸੋਹਮ ਕਤਲ) ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। * ਐਡੀ ਇਲਿੰਗਵਰਥ, 87, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਵਿਕਟੋਰੀਆ) * ਸਮੀਰ ਕਰਾਬਾਸੀਕ, 59, ਬੋਸਨੀਅਨ ਓਲੰਪਿਕ ਕੈਨੋਇਸਟ (1996) <ref>[https://www.klix.ba/sport/ostali-sportovi/preminuo-samir-karabasic-kamaco-predstavnik-bih-na-olimpijskim-igrama-1996-godine/260307036 Preminuo Samir Karabašić Kamačo, predstavnik BiH na Olimpijskim igrama 1996. godine] {{In lang|bs}}</ref> * ਵਾਲਟਰ ਮਾਰਟੀਨੋ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਡਰੰਮਰ (ਗੋਬਲਿਨ) <ref>[https://www.elbapress.it/2026/03/07/la-scomparsa-di-walter-martino-maestro-della-batteria/ La scomparsa di Walter Martino, maestro della batteria] {{In lang|it}}</ref> * ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਮੈਕਡੋਨਲਡ, 84, ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ (ਦੇਸ਼ ਜੋਅ ਅਤੇ ਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ (ਆਈ-ਫੀਲ-ਲਾਈਕ-ਆਈ ਐਮ-ਫਿਕਸਿਨ-ਟੂ-ਡਾਈ ਰਾਗ) ਪਾਰਕਿੰਸਨ 'ਸ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ. * ਔਗੀ ਮੇਅਰਸ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਸਰ ਡਗਲਸ ਕੁਇੰਟੇਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਟੋਰਨਾਡੋਸ) । * ਟਰੌਏ ਮਰੇ, 63, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਬਲੈਕਹਾਕਸ, ਵਿਨੀਪੈਗ ਜੈਟਸ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਅਵਲਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ, ਸਟੈਨਲੇ ਕੱਪ ਚੈਂਪੀਅਨ (1996) ਕੈਂਸਰ। * ਕੈਮਰੂਨ ਓਨਟਕੋ, 33, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਬੀ. ਸੀ. ਲਾਇਨਜ਼) । * ਵਿਸੇਂਟ ਪਨਿਆਗੁਆ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਰੀਅਲ ਮੈਡਰਿਡ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://basketmaniatenerife.es/necrologicas/muere-a-los-78-anos-vicente-paniagua-leyenda-del-baloncesto-espanol/ Muere a los 78 años Vicente Paniagua, leyenda del baloncesto español] {{In lang|es}}</ref> * ਨੀਨਲ ਪੈਟਰੋਵਾ , 101, ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਡਾਂਸਰ।[ru]<ref>[https://www.mariinsky.ru/news1/2026/march/5/ Не стало балерины Нинель Александровны Петровой] {{In lang|ru}}</ref> * ਮੈਟ ਸਾਲਟਰ, 49, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਅਤੇ ਰਗਬੀ ਲੀਗ (ਲੰਡਨ ਬ੍ਰੋਂਕੋਸ ਖਿਡਾਰੀ) । * ਨੂਨੋ ਮੋਰਾਇਸ ਸਾਰਮੇਂਟੋ, 65, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੰਤਰੀ (2002-2005), ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2005-2009) ।<ref>[https://www.jn.pt/nacional/artigo/morreu-nuno-morais-sarmento-antigo-ministro-da-presidencia/18059530 Morreu Nuno Morais Sarmento, antigo ministro da Presidência] {{In lang|pt}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, 85, ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ। * ਸ਼ੈਲਡਨ ਵੇਨਿਗ, 98, ਅਮਰੀਕੀ ਵਪਾਰੀ, ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਰਿਸਰਚ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ। === 6 === * ਗਰਦਾ ਐਂਟੀ, 96, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.corren.se/kultur/kisa/artikel/kanda-forfattaren-gerda-antti-ar-dod-det-kanns-tungt/lqm6gopr Författaren Gerda Antti har gått bort – blev 96 år] {{In lang|sv}}</ref> * ਨਾਰਾਇਣ ਬਰੇਥ, 68, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ। * ਰੋਲਫ ਬਿਰਖੋਲਜ਼ਰ, 76, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[1. ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਕਲਨ|1. ਐਫਸੀ ਕੋਲਨ]], ਕੇਐਸਵੀ ਹੇਸਨ ਕਾਸੇਲ ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਐਫਐਸਵੀ ਫਰੈਂਕਫਰਟ) <ref>[https://fc.de/aktuelles/news/fc-trauert-um-ehemaligen-torwart-rolf-birkhoelzer FC trauert um ehemaligen Torwart Rolf Birkhölzer] {{In lang|de}}</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੁਲੀਚੇਂਕੋ, 84, ਰੂਸੀ-ਐਸਟੋਨੀਅਨ ਐਸਪੇਰਾਂਟਿਸਟ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਲਾਵਿਕ ਸੂਖਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ।<ref>[https://inslav.ru/event/ushel-iz-zhizni-ad-dulichenko Ушел из жизни А.Д. Дуличенко] {{In lang|ru}}</ref> * ਗਾਇਲਾ ਗੋਬੀ ਫੇਹਰ, 82, ਸਰਬੀਆਈ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.vajma.info/cikk/kultura/17018/Elhunyt-Gobby-Feher-Gyula.html Elhunyt Gobby Fehér Gyula] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫਰਨਾਂਡੀਜ਼ ਕਾਰਵਾਜਲ, 88, ਸਪੇਨੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.omnesmag.com/it/notizie/muore-francisco-fernandez-carvajal/ Muore Francisco Fernández Carvajal, autore di 'Hablar con Dios' ed ex direttore della rivista 'Palabra'] {{In lang|it}}</ref> * ਪਾਸਕਵੇਲ ਫਿਓਰ, 72, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਸੀ. ਨਪੋਲੀ|ਨੈਪੋਲੀ]], ਉਦਿਨੀਜ਼) <ref>[https://www.ilmattino.it/sport/sscnapoli/napoli_morto_pasquale_fiore_storico_secondo_portiere_azzurro_degli_anni_70-9400594.html Napoli, morto Pasquale Fiore: storico secondo portiere azzurro degli anni '70] {{In lang|it}}</ref> * ਫ੍ਰੈਂਕੋ ਵਿਟੋ ਗੈਜ਼ਾ, 66, ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://palermo.repubblica.it/societa/2026/03/06/news/morto_vito_gaiezza_musicista_palermitano-425204393/ Morto Vito Gaiezza, musicista palermitano a tutto tondo. Aveva 66 anni] {{In lang|it}}</ref> * ਥਾਮਸ ਜੈਂਟੀਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਜੌਹਰੀ। * ਜੌਰਜੀਓ ਗੋਸੇਟੀ, 70, ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ।<ref>[https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/2026/03/06/e-morto-giorgio-gosetti-storico-critico-cinematografico-a-lungo-allansa_49afa63e-34b2-4f93-ae7a-ca2cdbed06ce.html Addio a Giorgio Gosetti, il cinema come vita, vocazione e sguardo al futuro] {{In lang|it}}</ref> * ਕੋਲੀਨ ਹਨਬੂਸਾ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯੂਐਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (ID2), ਕੈਂਸਰ * ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਡ਼ਾਕ, 76 ਸਾਲਾ ਨਾਥਨ ਹੇਲੀ, ਇੱਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। * ਆਂਦਰੇ ਕਬੀਲੇ, 87, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਨੀਮਸ ਓਲੰਪਿਕ) <ref>[https://www.objectifgard.com/actualites/nimes-olympique-la-legende-andre-kabile-est-decedee-160567.php Nîmes Olympique La légende André Kabile est décédée] {{In lang|fr}}</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਂਡਕੋਵ, 76, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1994-1996) <ref>[https://ulan.mk.ru/social/2026/03/06/ushel-iz-zhizni-deputat-gosdumy-ot-buryatii-pervogo-sozyva.html Ушел из жизни депутат Госдумы от Бурятии первого созыва] {{In lang|ru}}</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਸੀ. ਲੀਰੀ, 87, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕਨੈਕਟੀਕਟ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1967-1973) * ਜਾਨ ਲੇਨਫਰਿੰਕ, 80, ਡੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ।<ref>[https://www.nu.nl/media/6388417/voormalig-tv-presentator-jan-lenferink-80-overleden.html Voormalig tv-presentator Jan Lenferink (80) overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀਓ ਮਾਰਸੀਨਾ, 80, ਇਤਾਲਵੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਕੀਓਮਾ'', ''ਵੈਟੀਕਨ ਸਾਜ਼ਿਸ਼'', ਟੋਰਨੈਡੋਃ ਦ ਲਾਸਟ ਬਲੱਡ) <ref>[https://alphabetcity.it/2026/03/06/tony-marsina-e-morto-chi-era-lattore-cattivo-del-cinema-di-genere-eta-film-e-addio-a-nardo/ Tony Marsina è morto: chi era l'attore "cattivo" del cinema di genere, età, film e addio a Nardò] {{In lang|it}}</ref> * ਲੋਲੋ ਮਤਾਲਾਸੀ ਮੋਲੀਗਾ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੋਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ (2013-2021) । * ਥੈਡਿਅਸ ਮੋਸਲੀ, 99, ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ। * ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਮਾਰ, 72, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਐਮ. ਐਲ. ਏ. (ID1), 2017 ਤੋਂ. * ਪੈਟਰਿਕ ਪਾਸਕੁਲੀ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹੋਬੋਕੇਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਦਾ ਮੇਅਰ (1988-1993) * ਐਂਟੋਨੀਓ ਪੁੱਡੂ, 81, ਇਤਾਲਵੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼।<ref>[https://www.unionesarda.it/sport/lo-sport-sardo-piange-la-scomparsa-a-81-anni-di-tonino-puddu-h7f9fhvf Lo sport sardo piange la scomparsa a 81 anni di Tonino Puddu] {{In lang|it}}</ref> * ਐਲਨ ਰਿਜ, 91, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਐਮਐਲਏ (1968-1980) <ref>[https://www.broomead.com.au/news/broome-advertiser/former-liberal-kimberley-mla-keith-alan-ridge-dies-aged-91--c-21909979 Former Liberal Kimberley MLA Keith Alan Ridge dies aged 91] {{Subscription required}}</ref> * ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਰੁਨਯੋਨ, 65, ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਐਨਥਰ ਵਰਲਡ, ਘੋਸਟਬਸਟਰਸ, ਚਾਰਲਸ ਇਨ ਚਾਰਜ਼ ਕੈਂਸਰ) * ਨੋਰਮਾ ਸੀ. ਰਸਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਮੈਂਬਰ (1981-1983) * ਇੰਗ੍ਰਿਡ ਸਮਿਥੂਸਨ, 66, ਜਰਮਨ ਓਪਰੇਟਿਕ ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ।<ref>[https://www.aachen-gedenkt.de/traueranzeige/ingrid-schmithuesen Ingrid Schmithüsen] {{In lang|de}}</ref> * ਤ੍ਸੁਤੋਮੂ ਸ਼ਿਬਯਾਮਾ, 84, ਜਪਾਨੀ ਐਨੀਮੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (''ਡੋਰੇਮੋਨ'') ਫੇਫਡ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ। * ਟੀਅਰਨੀ ਥਾਈਸ, 59, ਅਮਰੀਕੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਅਕ। * ਕ੍ਰਿਸਟੋਸ ਵਲਾਵਾਨਿਡਿਸ, 81, ਯੂਨਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਦਮਾਸ਼ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ'', ''ਲੋਫਿੰਗ ਅਤੇ ਛਲਾਵਰਣ'', ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ... ਸਿਲੀਕਾਨ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਕਵੀ) ।<ref>[https://www.cnn.gr/style/politismos/story/522807/pethane-o-ithopoios-xristos-valavanidis-se-ilikia-81-eton Πέθανε ο ηθοποιός Χρήστος Βαλαβανίδης σε ηλικία 81 ετών] {{In lang|el}}</ref> * ਹੰਸ ਵੈਗਨਰ, 62, ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਡੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2006) <ref>[https://www.albrandswaard.nl/actueel/oud-burgemeester-van-albrandswaard-hans-wagner-overleden/ Oud-burgemeester van Albrandswaard Hans Wagner overleden]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{In lang|nl}}</ref> === 5 === * ਰੇਨਾਲਡੋ ਅਲੇਉਇਆ, 53, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਬਹਿਆ, ਐਸਪੇਰਾਂਸ, ਸੀਅਰ) ਕਾਰਡੀਓਰੇਸਪਿਰੇਟਰੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ।<ref>[https://diariodonordeste.verdesmares.com.br/jogada/morre-reinaldo-aleluia-ex-jogador-do-ceara-aos-53-anos-de-idade-1.3747754 Morre Reinaldo Aleluia, ex-jogador do Ceará, aos 53 anos de idade] {{In lang|pt}}</ref> * ਸੇਸਿਲ ਐਲ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1963-1979) * ਬੌਬੀ ਕਮਿੰਸ, 74, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਗੈਂਗਸਟਰ। * ਮੌਰਿਸ ਜੇ. ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (2002-2003) * ਪੇਡਰੋ ਫ੍ਰੀਡਬਰਗ, 90, ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://elpais.com/mexico/2026-03-05/muere-pedro-friedeberg-maestro-mexicano-del-surrealismo.html Muere Pedro Friedeberg, maestro mexicano del surrealismo] {{In lang|es}}</ref> * ਐਂਟੋਨੀ ਘੰਡੌਰ, 83, ਲੇਬਨਾਨੀ ਲੇਖਕ। * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੁੱਟ, 78, ਰੂਸੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://superomsk.ru/news/159146-obyavleno_o_smerti_sozdatelya_fakulteta_kompyutern/ Объявлено о смерти создателя факультета компьютерных наук ОмГУ] {{In lang|ru}}</ref> * ਐਚ. ਐਚ. ਹਾਮਿਦ, 83, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (1960) * ਬੌਬ ਹਾਰਲਨ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ (ਗ੍ਰੀਨ ਬੇ ਪੈਕਰਸ) * [[ਟੋਨੀ ਹੋਰ|ਸਰ ਟੋਨੀ ਹੋਰ]], 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ (ਕੁਇਕਸੋਰਟ, ਕੁਇੱਕਸੀਲੈਕਟ, ਹੋਰ ਲੌਜਿਕ) * ਜਰਜ਼ੀ ਜੋਜ਼ੇਫਿਕ, 88, ਪੋਲਿਸ਼ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1989-1991) ।<ref>[https://www.portel.pl/wiadomosci/zmarl-jerzy-jozefiak/148303 Zmarł Jerzy Józefiak] {{In lang|pl}}</ref> * 87 ਸਾਲਾ ਉਲਾਦਜ਼ਿਮਿਰ ਕਾਰੀਜ਼ਨਾ, ਬੇਲਾਰੂਸ ਦਾ ਕਵੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ) <ref>[https://belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-narodnyj-poet-chlen-sojuza-pisatelej-belarusi-vladimir-karizna-768015-2026/ Ушел из жизни народный поэт, один из авторов Государственного гимна Республики Беларусь Владимир Каризна] {{In lang|ru}}</ref> * ਆਂਦਰੇਸ ਕੈਟੋਨਾ, 88, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਵਾਟਰ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ, ਓਲੰਪਿਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ (1960) <ref>[https://olimpia.hu/hirek/elhunyt-katona-andras-bronzermes-fair-play-dijas-vizilabdazo Elhunyt Katona András bronzérmes, Fair Play-díjas vízilabdázó] {{In lang|hu}}</ref> * ਯੋਨੀਕੋ ਕਿਟਾਗਾਵਾ, 94, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਦਾਕਾਰ (ਕਿਨੀਕੂਮਨ, ''ਟਾਈਗਰ ਮਾਸਕ'', ਸੈਲੀ ਦ ਵਿਚ ਨਮੂਨੀਆ) । * ਬਰਨਾਰਡ ਲਾਫਾਯੇਟ, 85, ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ. * ਮਾਰਗਰੇਟ ਲਾਮੌਰ, 69, ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪਲੌਡਲਮੇਜ਼ੋ ਦੇ ਮੇਅਰ (2001-2025) ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ (2002-2012) ।<ref>[https://www.letelegramme.fr/finistere/ploudalmezeau-29830/marguerite-lamour-ex-maire-de-ploudalmezeau-et-patronne-des-pompiers-finisteriens-est-decedee-a-lage-de-69-ans-6996691.php Marguerite Lamour, ex-maire de Ploudalmézeau et patronne des pompiers finistériens, est décédée à l'âge de 69 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੇਨ ਲਾਪੋਟਾਇਰ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਪਿਆਫ'', ਲਵ ਹਰਟਸ, ''ਰੇਬੇਕਾ'' ਟੋਨੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ (1981) * ਜੋਨ ਲੈਟਜ਼ਲ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ। * ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਬੋ ਐਂਟੂਨਸ, 83, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰ (ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਭੂਮੀ, ਫੈਡੋ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਿਨੋਆ) । * ਕੈਰੇਲ ਮਾਲੀ, 95, ਚੈੱਕ ਵਕੀਲ, [[ਚਾਰਲਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਰੈਕਟਰ (1995-1999) ।<ref>[https://www.ceska-justice.cz/2026/03/zemrel-emeritni-rektor-univerzity-karlovy-karel-maly/ Zemřel emeritní rektor Univerzity Karlovy Karel Malý] {{In lang|cs}}</ref> * ਜੈਕ ਮਿਸ਼ੇਲ, 84, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2184546/jacquesl-michel-deces-mort-chanteur L'auteur-compositeur-interprète Jacques Michel est décédé] {{In lang|fr}}</ref> * ਜੋਆਕਿਨ ਪਲਾਸਿਨ, 51, ਸਪੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਆਰਾਗੋਨ ਦੇ ਕੋਰਟੇਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2011 ਤੋਂ) ।<ref>[https://www.eldiariodehuesca.com/actualidad/fallece-joaquin-palacin-presidente-chunta-aragonesista-pasion-politica-excelencia-humana_41302_102.html Fallece Joaquín Palacín, presidente de Chunta Aragonesista, pasión política y excelencia humana] {{In lang|es}}</ref> * ਕੋਰੀ ਪਾਰਕਰ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (''ਬਿਲੌਕਸੀ ਬਲੂਜ਼'', ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 13th: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕੈਂਸਰ. * ਈਗਰਾ ਲੇਵਿਸ ਰੌਬਰਟਸ, 86, ਵੈਲਸ਼ ਲੇਖਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ। * ਮਿਹੈਲ ਸੇਚੀਚਿਨ, 82, ਮੋਲਡੋਵਨ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ, ਮਾਰੀਆ ਬੀਸੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਬੈਲੇ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (1990-1992) ।<ref>[https://aquarelle.md/dirijorul-si-artistul-poporului-din-r-moldova-mihail-secichin-s-a-stins-din-viata-94900 Dirijorul și artistul poporului din R. Moldova, Mihail Secichin, s-a stins din viață] {{In lang|ro}}</ref> * ਏਲੀ ਸ਼ਮੀਰ, 91-92, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://modaotevel.co.il/אליהו-שמיר-ז״ל/ אליהו שמיר ז״ל] {{In lang|he}}</ref> * ਜੈਨਿਸ ਸਟ੍ਰੀਕਸ, 89, ਲਾਤਵੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਏ ਲਿਮੋਸਿਨ ਦ ਕਲਰ ਆਫ਼ ਮਿਡਸਮਰਜ਼ ਈਵ, ਸਿਲਵੇਕਾ ਬੇਅਰਨਸ. <ref>[https://www.lsm.lv/raksts/kultura/kino-foto-un-tv/05.03.2026-89-gadu-vecuma-muziba-devies-izcilais-latviesu-kinorezisors-janis-streics.a637580/ 89 gadu vecumā mūžībā devies izcilais latviešu kinorežisors Jānis Streičs] {{In lang|lv}}</ref> * ਲੀ ਟਰਨਰ, 89, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਡਰੀਮ ਵੀਵਰਜ਼) * ਮਸਾਰੂ ਉਰਾਤਾ, 100, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (ID2), 1992-1998. <ref>[https://www.jiji.com/jc/article?k=2026030601108 元自民党参院議員の浦田勝さん死去] {{In lang|ja}}</ref> * ਸੈਂਡੀ ਵਰਨਿਕ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਏ. ਐਲ. ਐਫ., ਹੈਪੀ ਗਿਲਮੋਰ, ''ਡੈਫ ਕਾਮੇਡੀ ਜੈਮ'') * ਡੇਵਿਡ ਵਾਈਲਡ, 75, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ (ਡਰਬੀਸ਼ਾਇਰ) (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਲਬਰਟ ਜ਼ੁਕਰਮੈਨ, 94, ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਏਜੰਟ। === 4 === * ਕੈਥਰੀਨ ਸੀ. ਬਲੇਕ, 75, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਅਤੇ ਜੱਜ (1995 ਤੋਂ) ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ।<ref>[https://www.mdd.uscourts.gov/catherine-c-blake-district-judge Catherine C. Blake, District Judge]</ref> * ਜਾਨੂਸ ਸੇਗਲਿਸਕੀ, 76, ਪੋਲਿਸ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (1972) <ref>[https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Zmarl-Janusz-Ceglinski-koszykarz-Wybrzeza-olimpijczyk-z-Monachium-n215660.html Zmarł Janusz Cegliński, koszykarz Wybrzeża, olimpijczyk z Monachium] {{In lang|pl}}</ref> * ਡੈਨਿਸ ਕੋਮੇਟੀ, 76, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਖੇਡ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਵੈਸਟ ਪਰਥ) <ref>[https://www.espn.com/afl/story/_/id/48094461/afl-legendary-sports-commentator-dennis-cometti-dies-aged-76 Legendary sports commentator Dennis Cometti dies aged 76]</ref> * ਲਾਇਲ ਕਾਨਵੇ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ<ref>[https://www.toughpigs.com/lyle-conway/ RIP Puppet Designer Lyle Conway]</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਜੈਕੀ ਕਪਿਟ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਲਫਰ।<ref>[https://www.cpcleburne.com/obituaries/jackie-cupit Jackie Cupit]</ref> * ਵਸੀਲੀਓਸ ਡੈਨੀਅਲ, 87, ਯੂਨਾਨੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਪਨਾਥਿਨਾਇਕੋਸ, ਓਲੰਪਿਆਕੋਸ ਵੋਲੋਸ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.sport24.gr/football/pethane-o-vasilis-daniil/ Πέθανε ο Βασίλης Δανιήλ] {{In lang|el}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਅਹਿਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦਰਵੇਸ਼, 83, ਮਿਸਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ।<ref>[https://www.ghadnews.net/2026/03/04/وفاة-الناقد-الأدبي-د-أحمد-درويش-عن-عمر-ي/ وفاة الناقد الأدبي د.أحمد درويش عن عمر يناهز 84 عاما] {{In lang|ar}}</ref> * ਲੂਈਸ ਡੇਲ ਕੈਸਟੀਲੋ ਐਸਟਰਾਡਾ, 90, ਉਰੂਗੁਆਈ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (1988-1999) ਅਤੇ [[Diocese of Melo|ਮੇਲੋ]] ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ [ID2]।<ref>[https://www.montevideo.com.uy/Noticias/Fallecio-a-los-90-anos-el-obispo-Luis-del-Castillo-figura-central-de-la-Iglesia-uruguaya-uc954859 Falleció a los 90 años el obispo Luis del Castillo, figura central de la Iglesia uruguaya] {{In lang|es}}</ref> * ਰੋਸਰੀਓ ਡੀ ਵਿੰਸੈਂਜੋ, 84, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ([[ਇੰਟਰ ਮਿਲਣ|ਇੰਟਰ ਮਿਲਾਨ]], [[ਜੇਨੋਵਾ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਸੀ.|ਜੇਨੋਆ]], ਯੂ. ਸੀ. ਸੰਪਦੋਰੀਆ) <ref>[https://www.adnkronos.com/sport/calcio-addio-al-leggendario-portiere-di-vincenzo-gioco-con-inter-lazio-genoa-e-samp_2uxYjdgezYkx748GYrxVUQ Calcio, addio al leggendario portiere Di Vincenzo: giocò con Inter, Lazio, Genoa e Samp] {{In lang|it}}</ref> * ਅਨੀਸ ਦਜਾਦ, 51, ਅਲਜੀਰੀਆ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ (ਲਾ ਵੀ ਡੀ 'ਪ੍ਰੈੱਸ. <ref>[https://www.24hdz.dz/anis-djaad-realisateur-voix-singuliere-cinema-algerie/ Décès du réalisateur Anis Djaâd, une voix singulière du cinéma algérien] {{In lang|fr}}</ref> * ਹੇਲੇਨ ਡੋਰਲਾਕ, 90, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2026/03/04/helene-dorlhac-de-borne-secretaire-d-etat-sous-giscard-et-mitterrand-est-morte-a-90-ans_6669558_3382.html Hélène Dorlhac de Borne, secrétaire d'Etat sous Giscard et Mitterrand, est morte à 90 ans] {{In lang|fr}}</ref> * ਐਚ. ਕੇ. ਦੁਆ, 88, ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ (''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]]'', ''[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]''[[ਰਾਜ ਸਭਾ|ਐਮ. ਪੀ.]] (2009-2015) <ref>[https://www.tribuneindia.com/news/delhi/hk-dua-former-editor-in-chief-of-the-tribune-passes-away/ HK Dua, former Editor-in-Chief of The Tribune, passes away]</ref> * ਰੋਨੀ ਐਲਡਰਿਜ, 95, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1989-2001) ।<ref>[https://ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2026/03/05/former-activist-and-city-councilmember-ronnie-eldridge-dies Former activist and City Councilmember Ronnie Eldridge dies]</ref> * ਲੂ ਹੋਲਟਜ਼, 89, ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਕਾਲਜ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕੋਚ (ਨੋਟਰੇ ਡੈਮ ਫਾਈਟਿੰਗ ਆਇਰਿਸ਼, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਰੇਜ਼ਰਬੈਕਸ, ਐਨਸੀ ਸਟੇਟ ਵੁਲਫਪੈਕ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਸਟਰ) ।<ref>[https://chicago.suntimes.com/college-sports/2026/03/04/former-notre-dame-football-coach-lou-holtz-dies-at-age-89 Former Notre Dame football coach Lou Holtz dies at age 89]</ref> * ਤੋਸ਼ੀਕਾਜ਼ੂ ਕਾਵਾਸਾਕੀ, 70, ਜਪਾਨੀ ਪੇਪਰ ਫੋਲਡਰ ਅਤੇ ਓਰੀਗਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ।<ref>[https://origami.jp/m_kawasaki/ 川崎敏和さん逝去] {{In lang|ja}}</ref> * ਜਾਰਜ ਕੋਚ, 54, ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਫਾਰਚੂਨ ਡਸਲਡੋਰਫ, ਐਮਐਸਵੀ ਡੁਇਸਬਰਗ, 1. ਐਫਸੀ ਕੈਸਰਸਲਾਉਟਰਨ ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.focus.de/sport/ex-torwart-georg-koch-nach-schwerer-krankheit-gestorben_8d5706fe-08a2-42f7-bf9d-5c89f9018479.html Ex-Torwart Georg Koch nach schwerer Krankheit gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮੋਸੀਓਆ ਲੇਕੋਟਾ, 77, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (1999-2008) ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ (1994-1996), ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/cope-co-founder-and-leader-mosiuoa-lekota-has-died COPE co-founder and leader Mosiuoa Lekota has died]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਲੋ, 78, ਅਮਰੀਕੀ ਕੈਮਿਸਟ।<ref>[https://www.purdue.edu/newsroom/2026/Q1/phil-low-purdue-drug-discovery-scholar-and-impactful-innovator-whose-discoveries-saved-lives-dies-at-78/ Phil Low, Purdue drug discovery scholar and impactful innovator whose discoveries saved lives, dies at 78]</ref> * ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ-ਚਾਈਲਡਜ਼, 77, ਅਮਰੀਕੀ ਵਸਰਾਵਿਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਮੈਕੇਂਜ਼ੀ ਚਾਈਲਡਜ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ।<ref>[https://cnycentral.com/news/local/victoria-mackenzie-childs-co-founder-of-iconic-pottery-brand-dead-at-77 Victoria Mackenzie-Childs, co-founder of iconic pottery brand dead at 77]</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਏ. ਮੈਕਡੋਨਲ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਿਸ਼ਪ (2001-2004) ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਸਪ੍ਰਿੰਗਫੀਲਡ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ [ID2], ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.westernmassnews.com/2026/03/05/former-springfield-bishop-timothy-mcdonnell-passes-away/ Former Springfield Bishop Timothy McDonnell passes away]</ref> * ਰਸਲ ਡਬਲਯੂ. ਮੇਅਰ ਜੂਨੀਅਰ, 93, ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਗੂਮਮੈਨ (1966-1974) ਅਤੇ ਸੇਸਨਾ (ID3), <ref>[https://aviationweek.com/business-aviation/aircraft-propulsion/aviation-legend-russ-meyer-jr-dies-93 Aviation Legend Russ Meyer Jr. Dies At 93]</ref> * ਵੀ. ਆਰ. ਮੁਥੂ, 72, ਭਾਰਤੀ ਤਿਲ ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਇਦਯਾਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1987 ਤੋਂ) <ref>[https://www.uniindia.com/industrialist-v-r-muthu-the-brain-behind-idhayam-oil-brand-is-no-more/south/news/3762170.html Industrialist V.R.Muthu, the brain behind Idhayam oil brand is no more]</ref> * ਅਨਾ ਲੁਈਸਾ ਪੇਲੂਫੋ, 96, ਮੈਕਸੀਕਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਲਾਸ ਸੇਨੋਰਿਟਸ ਵਿਵਾਂਕੋ, ''ਦ ਫੈਂਟਮ ਆਫ਼ ਦ ਅਪਰੇਟਾ'', ਪੇਪਰ ਫਲਾਵਰਜ਼) ।<ref>[https://www.nmas.com.mx/entretenimiento/muere-ana-luisa-peluffo-actriz-mexicana-cine-de-oro-telenovelas-sonadoras-lazos-de-amor/ Muere Ana Luisa Peluffo, Actriz Mexicana del Cine de Oro y Telenovelas] {{In lang|es}}</ref> * ਸੋਲੀ ਫਿਲੈਂਡਰ, 65, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਡੇਵਿਲਜ਼ ਪੀਕ) ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://sahistory.org.za/people/soli-philander Soli Philander]</ref> * ਬੋਰਿਸ ਪੋਡਕੋਰੀਤੋਵ, 77, ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਐਲਗਾ ਫਰੂਨਜ਼, [[ਐੱਫ਼. ਸੀ. ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ|ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਮਾਸਕੋ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://sport.akipress.org/news:2426067 Умер заслуженный тренер Кыргызской ССР по футболу Борис Подкорытов] {{In lang|ru}}</ref> * ਬਰਨਾਰਡ ਰੈਂਡਸ, 92, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://www.schott-music.com/en/blog/in-memoriam-bernard-rands-1934-2026 In Memoriam: Bernard Rands (1934-2026)]</ref> * ਏਰੀ ਸਲੀਨ, 79, ਫ਼ਿਨਲੈਂਡੀ ਓਲੰਪਿਕ ਹਰਡਲਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਿੰਟਰ (1972) <ref>[https://yle.fi/a/74-20213614 Aitajuoksija Ari Salin, 79, on kuollut] {{In lang|fi}}</ref> * ਮੌਟਾ ਪੇਂਡਾ, ਕੈਮਰੂਨ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ <ref>[https://www.lebledparle.com/le-comedien-mouta-penda-est-mort-a-douala/ "Le comédien Mouta Penda est mort à Douala] {{In lang|fr}}</ref> * ਸੋਂਗ ਪਿੰਗ, 108, ਚੀਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਗਠਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (1987-1989), ਸਟੇਟ ਕਾਊਂਸਲਰ (1983-1988), ਅਤੇ ਗਾਂਸੂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ (1977-1979) ।<ref>[https://www.news.cn/politics/20260304/fba0f7b6626a4e81b20cf589c77bc140/c.html 宋平同志逝世] {{In lang|zh}}</ref> * ਸ਼ੇਖ ਮਹਿਬੂਬ ਸੁਭਾਨੀ, 71, ਭਾਰਤੀ ਨਾਦਾਸਵਰਮ ਖਿਡਾਰੀ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/nadaswaram-exponent-sheik-mahaboob-subhani-passes-away/article70703312.ece Nadaswaram exponent Sheik Mahaboob Subhani passes away]</ref> * ਵਿਲੀਅਮ ਥੋਰਸਨ, 93, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਜਿਮਨਾਸਟ, ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ (1952) <ref>[https://www.gp.se/sport/os-guldmedaljoren-william-thoresson-fran-goteborg-ar-dod.9c19c60b-0604-4c5a-8679-f53196d68025 OS-guldmedaljören William Thoresson från Göteborg är död] {{In lang|sv}}</ref> * ਜੋਸਫ਼ ਟੀ. ਥ੍ਰੈਸਟਨ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਨੇਵੀ ਸਿਸਟਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.givnish.com/obituaries/joseph-threston/#!/Obituary Joseph Thomas Threston]</ref> * ਫਿਲਿਪ ਟਰੱਸਟਮ, 85, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਲਾਖਣਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://toiotautahi.org.nz/whats-happening/farewell-philip-trusttam/ Farewell, Philip Trusttum]</ref> * ਏਕਤੇਰਿਨਾ ਵੇਦੁਨੋਵਾ, 45, ਰੂਸੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (''ਸਕਲੀਫੋਸੋਵਸਕੀ'') ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਟੱਕਰ.<ref>[https://www.vedomosti.ru/society/news/2026/03/07/1181424-aktrisa-ekaterina-vedunova Актриса Екатерина Ведунова и ее дочь погибли в ДТП] {{In lang|ru}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸ ਵ੍ਹੀਲਰ, 52, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ੈੱਫ।<ref>[https://people.com/british-tv-chef-chris-wheeler-dies-11920228 British TV Chef Dies as Culinary Stars Share Tributes to the 'Extraordinary' Man]</ref> === 3 === * ਅਲਫਰੇਡੋ ਬੇਂਗਜ਼ਨ, 90, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਡਾਕਟਰ, ਸਿਹਤ ਸਕੱਤਰ (1986-1992) <ref>[https://www.rappler.com/philippines/former-health-secretary-alfredo-bengzon-dies/ Former health secretary Dr. Alran Bengzon dies at 90]</ref> * ਰਾਏ ਬੁੱਕ ਬਿੰਡਰ, 82, ਅਮਰੀਕੀ ਬਲੂਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।<ref>[https://stpetecatalyst.com/st-pete-blues-guitar-legend-roy-book-binder-dies/ St. Pete blues guitar legend Roy Book Binder dies]</ref> * ਜੈਕ ਚੈਂਬਰਜ਼, 87, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.legacy.com/ca/obituaries/theglobeandmail/name/john-chambers-obituary?id=60959610 John Chambers]</ref> * ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, 81, ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ (''[[ਦੇਵਦਾਸ (2002 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'', ''ਚੇਨ ਕੁਲੀ ਕੀ ਮੈਂ ਕੁਲੀ'', ਗੁਜ਼ਾਰੀਸ਼) ।<ref>[https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Mar/04/devdas-actor-vijay-crishna-no-more Devdas actor Vijay Crishna passes away]</ref> * 97 ਸਾਲਾ ਸਰਗੇਈ ਦੁਵਾਕਿਨ, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਯਹੂਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਓਬਲਾਸਟ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ (1971-1985) <ref>[https://dzen.ru/a/aaoUd1YrWnb-BNWD Ушел из жизни один из бывших руководителей ЕАО Сергей Дувакин] {{In lang|ru}}</ref> * ਟੇਟੈਡ ਐਮੀਰੀ, 78-79, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਕਾਊਂਟਡਾਊਨ, ਫਾਸਟ ਫਾਰਵਰਡ, ''ਕੈਥ ਅਤੇ ਕਿਮ'' ਕੈਂਸਰ) ।<ref>[https://tvtonight.com.au/2026/03/vale-ted-emery.html Vale: Ted Emery]</ref> * ਡੇਵਿਡ ਯੂਜੀਨ ਫੇਲਹਾਉਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਾਦਰੀ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1990-2015) ।<ref>[https://victoriadiocese.org/our-bishop Bishop Emeritus David E. Fellhauer]</ref> * ਐਲਵਿਨ ਗ੍ਰੀਨ, 48, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.henryhandfuneralhome.com/obituary/alvin-michael-greene Alvin Michael Greene of Manning, South Carolina]</ref> * ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪ੍ਰਭਾਵਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ, 45 ਸਾਲਾ ਨੈਨਸੀ ਗਰੇਵਾਲ, ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/windsor/windsor-lasalle-homicide-9.7116485 Social media account touting Khalistani extremism claims responsibility for death of Windsor, Ont., woman]</ref> * ਗੁਸਤਾਵ ਗਨਸਨਹੀਮਰ, 91, ਜਰਮਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਚਰਚ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.mainpost.de/schweinfurt/stadtschweinfurt/schweinfurt-gustav-gunsenheimer-ist-kurz-vor-seinem-92-geburtstag-gestorben-113633957 Gustav Gunsenheimer ist kurz vor seinem 92. Geburtstag gestorben] {{In lang|de}}</ref> * ਮਸਾਕੋ ਇਕੇਦਾ, 87, ਜਪਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਭਿਨੇਤਰੀ (ਗਲੈਕਸੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ 999, ਐਮ ਫਾਰ ਦਿ ਐਸ!<ref>[https://www.oricon.co.jp/news/2441028/ 声優・池田昌子さん死去 87歳 「銀河鉄道999」メーテル、オードリー・ヘプバーンの吹き替え担当【報告全文】] {{In lang|ja}}</ref> * ਪੈਟਰਿਸ ਜੀਨਰ, 81, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਉੱਕਰੀ.<ref>[https://www.simplifia.fr/avis-de-deces/patrice--jean-marie--valere-jeener-1090558 Monsieur Patrice, Jean-Marie, Valère Jeener] {{In lang|fr}}</ref> * 89 ਸਾਲਾ ਉਨ੍ਨੀ-ਲੀਜ਼ ਜੋਨਸਮੋਇਨ, ਨਾਰਵੇਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://snl.no/Unni-Lise_Jonsmoen Unni-Lise Jonsmoen] {{In lang|no}}</ref> * ਬਿਲੀ ਲਿਓਨ ਕੀਅਰਸ, 53, ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ, ਘਾਤਕ ਟੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ.<ref>[https://www.tcpalm.com/story/news/local/florida/2026/03/03/billy-kearse-executed-for-killing-fort-pierce-officer-danny-parrish-1991-death-row-florida-murder/88907537007/ Billy Kearse executed for killing Fort Pierce Officer Danny Parrish]</ref> * ਜ਼ਸੋਲਟ ਕਰੇਸਟਲੀ, 91, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ।<ref>[https://www.mediafax.ro/cultura-media/a-murit-zsolt-kerestely-compozitorul-avea-91-de-ani-23696626 A murit Zsolt Kerestély. Compozitorul avea 91 de ani] {{In lang|ro}}</ref> * ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਖਲੀ, 88, ਸੀਰੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਖੁਫੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ (1970-1987) ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ <ref>[https://www.newarab.com/news/notorious-syrian-intel-chief-muhammad-al-khouli-dies-beirut Notorious Syrian Air Force Intelligence chief Muhammad al-Khouli dies in Beirut]</ref> * ਕੈਰਲ ਕਿਟਮੈਨ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.nytimes.com/2026/03/18/arts/carol-kitman-dead.html Carol Kitman, 96, Dies; Photographer Documented the Vindman Twins] {{reg}}</ref> * ਮੁਜਾਹਿਦ, 30, ਅਮਰੀਕੀ ਥਰੋਬ੍ਰੇਡ ਦੌਡ਼ ਘੋਡ਼ਾ।<ref>[https://www.thoroughbreddailynews.com/dewhurst-winner-and-italian-champion-sire-mujahid-dies-at-30/ Dewhurst Winner and Italian Champion Sire Mujahid Dies at 30]</ref> * ਕਲੌਸ ਮੂਲਰ, 81, ਜਰਮਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ <ref>[https://www.jungewelt.de/artikel/518933.nachruf-der-streitbare.html Der Streitbare] {{In lang|de}}</ref> * ਫਰਨਾਂਡੋ Óਨੇਗਾ, 78, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ ਲੇਖਕ (ਪੁਏਡੋ ਪ੍ਰੋਮੀਟਰ ਵਾਈ ਪ੍ਰੋਮੇਟੋ) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੰਚਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ।<ref>[https://www.elmundo.es/television/medios/2026/03/03/69a725ade85ece235f8b458e.html Muere Fernando Ónega, el arquitecto del relato político de la Transición] {{In lang|es}}</ref> * ਬੌਬ ਰੋਸੇਨਫਾਰਬ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ (''ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ'', ਕੌਣ ਬੌਸ ਹੈ?<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/bob-rosenfarb-dead-whos-the-boss-step-by-step-1236522484/ Bob Rosenfarb, Writer-Producer on 'Who's the Boss?' and 'Step by Step,' Dies at 74]</ref> * ਪੀਟਰ ਸ਼ਨਾਇਡਰ, 85, ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ (ਬਰਲਿਨ ਨੌਆ.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/kultur/peter-schneider-tot-nachruf-volker-schloendorff-li.3440988 „Er wusste um seine vielen Freunde"] {{In lang|de}}</ref> * ਵੈਲਨਟਿਨ ਸ਼ਚੇਰਬਕੋਵ, 89, ਰੂਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, [[ਸੰਘ ਦਾ ਸੋਵੀਅਤ|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ (1979-1984) <ref>[https://kokshetau.asia/aqmolanews/nekrolog-2/ Некролог] {{In lang|ru}}</ref> * ਕੇ. ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, 89, ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1971-1996) ।<ref>[https://www.newindianexpress.com/story/states/kerala/2026/Mar/03/former-union-minister-k-p-unnikrishnan-passes-away-at-90 Former Union Minister K P Unnikrishnan passes away at 90]</ref> * ਗੈਬਰੀਏਲ ਵਿਐਨੇਲੋ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ (ਓਲੰਪੀਆ ਮਿਲਾਨੋ, ਰੇਅਰ ਵੇਨੇਜ਼ੀਆ, ਵਾਰੇਸ.<ref>[https://www.eurohoops.net/en/euroleague/1938711/gabriele-vianello-dies-at-87-olimpia-milano-euroleague/ Olimpia Milano's EuroLeague champion Gabriele Vianello dies at 87]</ref> * ਲਾਸਲੋ ਵਿੰਸ, 74, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1998-2014) ।<ref>[https://www.csongrad.hu/elhunyt-vincze-laszlo-volt-orszaggyulesi-kepviselo/ Elhunyt Vincze László volt országgyűlési képviselő] {{In lang|hu}}</ref> (ਇਸ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) * ਐਂਡਰਿ W ਵਾਟਸਨ, 64, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਐਸਟਨ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (2008-2014) ਅਤੇ ਗਿਲਡਫੋਰਡ (2014 ਤੋਂ) ਹਾਊਸ ਆਫ ਲਾਰਡਜ਼ ਦਾ ਮੈਂਬਰ (2022 ਤੋਂ) ਪੈਨਕ੍ਰੀਆਟਿਕ ਕੈਂਸਰ.<ref>[https://www.altonherald.com/news/tributes-paid-as-bishop-of-guildford-andrew-watson-dies-aged-64-after-cancer-diagnosis-884230 Tributes paid as Bishop of Guildford Andrew Watson dies aged 64 after cancer diagnosis]</ref> * ਐਂਡਰੀਆ ਵੀਸ, 60, ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਬੀ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.jta.org/2026/03/04/obituaries/andrea-weiss-trailblazing-reform-movement-rabbi-who-merged-scholarship-and-activism-dies-at-60 Andrea Weiss, trailblazing Reform rabbi who merged scholarship and activism, dies at 60]</ref> * ਵੈਲੇਨਟੀਨਾ ਯੇਸ਼ਚੇਂਕੋ, 79, ਯੂਕਰੇਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1990-1994) ।<ref>[https://unn.ua/news/pomerla-narodna-deputatka-pershoho-sklykannia-valentyna-yeshchenko Померла народна депутатка першого скликання Валентина Єщенко] {{In lang|uk}}</ref> === 2 === * ਜੋਸ ਲੁਈਸ ਅਲਵਾਰੇਜ਼, 65, ਚਿਲੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਡਿਪੋਰਟਸ ਲਾ ਸੇਰੇਨਾ, ਕੋਲੋ-ਕੋਲੋ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) ਜਿਗਰ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.biobiochile.cl/noticias/deportes/futbol/futbol-nacional/2026/03/02/muere-jose-pele-alvarez-exdelantero-colo-colo.shtml Muere José "Pelé" Álvarez, exdelantero de Colo Colo: fue cuatro veces campeón con los albos] {{In lang|es}}</ref> * ਨਤਾਲ ਅਮੋਡੀਓ, 92, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਡਿਪਟੀ (1979-1992) ।<ref>[https://www.lasicilia.it/news/politica/3020558/pozzallo-piange-la-scomparsa-dell-on-natalino-amodeo-figura-iconica-della-politica-locale.html Pozzallo piange la scomparsa dell'on. Natalino Amodeo, figura iconica della politica locale] {{In lang|it}}</ref> * ਜਹਾਂਆਰਾ ਆਰਜ਼ੂ, 93, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਵੀ।<ref>[https://www.daily-sun.com/bangladesh/860934/ekushey-padak-winning-poet-jahanara-arju-passes-away-at-93 Ekushey Padak-winning poet Jahanara Arju passes away at 93]</ref> * ਕੇਵਿਨ ਐਸ਼ਕ੍ਰਾਫਟ, 81, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰਗਬੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਲੇਹ, ਵਾਰਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕੋਚ (ਸੈਲਫੋਰਡ) <ref>[https://warringtonwolves.com/news/2026/march/Obituary-Kevin-Ashcroft/ Obituary | Kevin Ashcroft]</ref> * ਜਾਰੋਸਲਾਵ ਬਲਾਜ਼ਕੇ, 87, ਚੈੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ।[cz]<ref>[https://www.proglas.cz/o-nas-a-s-nami/aktuality-z-proglasu/odesel-jaroslav-blazke/ Odešel Jaroslav Blažke] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਹਿੰਦਰ ਬੋਹਰਾ, 79, ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (''ਤੇਜਾ'', ਹਿਊਮ ਤੁਮਸੇ ਪਿਆਰ ਕਿਤਨਾ) ।<ref>[https://www.timesnownews.com/entertainment-news/tv/karanvir-bohra-dad-producer-mahendra-bohra-passes-away-article-153749849 Karanvir Bohra's Dad, Producer Mahendra Bohra, Passes Away]</ref> * ਐਲਿਸ ਚੀਅਨ ਚਾਂਗ, 75, ਤਾਈਵਾਨੀ ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਟਿਸਟ।<ref>[https://www.cdn-news.org/news/N2603050001 奠基PCR商用化，關鍵推手錢嘉韻教授安息主懷上帝引領的精采人生] {{In lang|zh}}</ref> * ਸਿਡਨੀ ਡੋਰਸੀ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ੈਰਿਫ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ।<ref>[https://www.fox5atlanta.com/news/former-dekalb-sheriff-convicted-murderer-sidney-dorsey-has-died Former DeKalb sheriff, convicted murderer Sidney Dorsey has died]</ref> * ਉਮਰ ਜ਼ਾਬਰਾਲੋਵ, 67, ਰੂਸੀ ਬੈਂਕਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੈਨੇਟਰ (2004-2009), ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ।<ref>[https://meduza.io/news/2026/03/02/baza-i-mash-biznesmen-umar-dzhabrailov-pokonchil-s-soboy Бизнесмен Умар Джабраилов покончил с собой] {{In lang|ru}}</ref> * ਲੇਨ ਗੈਰੀ, 84, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਕੁਆਰਮੈਨ ਨਮੂਨੀਆ) ।<ref>[https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/quarrymens-len-garry-dies-aged-33514245 The Quarrymen's Len Garry dies aged 84 as tributes paid to legend who played with Lennon and McCartney]</ref> * ਐਂਡਰਿਊ ਗਨ, 58, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਫ੍ਰੀਕੀ ਫ੍ਰਾਈਡੇ, ਸਕਾਈ ਹਾਈ, ''ਕਰੂਏਲਾ'') ਐਮੀਓਟ੍ਰੋਫਿਕ ਲੈਟਰਲ ਸਕਲੋਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ.<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/andrew-gunn-dead-disney-producer-1236518932/ Andrew Gunn, Producer Behind Disney Hits 'Freaky Friday,' 'Sky High,' Dies at 58]</ref> * ਇਵਾਨ ਹਾਲ, 93, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.yahoo.com/news/articles/ivan-hall-impassioned-architectural-historian-060000152.html Ivan Hall, impassioned architectural historian who joined the Georgian Group aged 12]</ref> * ਡਗਲਸ ਹੈਮਬਿੱਜ, 98, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਜੰਮਪਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਐਂਗਲੀਕਨ ਪਾਦਰੀ, ਕੈਲੇਡੋਨੀਆ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ (1969-1980) ਅਤੇ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ (1980-1993) ।<ref>[https://www.vancouver.anglican.ca/news/letter-from-archbishop-stephens Letter from Archbishop Stephens]</ref> * ਸਟੀਫਨ ਹਿਬਰਟ, 68, ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ (ਪਲਪ ਫਿਕਸ਼ਨ, ਟਰੂ ਜੈਕਸਨ, ਵੀਪੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੇਖਕ (ਲੇਟ ਨਾਈਟ ਵਿਦ ਡੇਵਿਡ ਲੈਟਰਮੈਨ) ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ.<ref>[https://www.tmz.com/2026/03/06/stephen-hibbert-dead/ 'Pulp Fiction's The Gimp Stephen Hibbert Dead at 68]</ref> * ਪੈਟ ਹਾਈਲੈਂਡ, 84, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਜੌਕੀ ਅਤੇ ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਰ।<ref>[https://www.racingvictoria.com.au/news/2026/03/02/vale-pat-hyland Vale Pat Hyland]</ref> * ਨਿਕੋਲੇ ਕੋਲਿਆਡਾ, 68, ਰੂਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡਬਲ ਨਮੂਨੀਆ।<ref>[https://www.teatral-online.ru/news/39730/ Умер Николай Коляда] {{In lang|ru}}</ref> * ਟਿਮੋਥੀ ਡੀ. ਲਿਓਨਾਰਡ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਸੈਨੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਓਕਲਾਹੋਮਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਯੂਐਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ (1992 ਤੋਂ) <ref>[https://www.fjc.gov/history/judges/leonard-timothy-d Leonard, Timothy D.]</ref> * ਹੁਸੈਨ ਮਕਲੇਡ, ਲੇਬਨਾਨੀ [[ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ]] ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਮੁਖੀ, ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ <ref>[https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-head-hezbollahs-intelligence-headquarters-2026-03-02/ Israeli military says it killed head of Hezbollah's intelligence headquarters]</ref> * ਡੈਨੀਅਲ ਮਿਗਲੀਓਰ, 90, ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://ptsem.edu/about/the-quad/news/princeton-seminary-mourns-the-passing-of-professors-migliore-and-hendrix/ In Memoriam: Professors Migliore and Hendrix]</ref> * ਇਰਾਕੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, 66 ਸਾਲਾ ਯਾਨਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>[https://www.frontlinedefenders.org/en/case/iraq-killing-woman-human-rights-defender-and-feminist-yanar-mohammed Iraq: killing of woman human rights defender and feminist Yanar Mohammed]</ref> * ਹੇਲੇਨ ਮੌਚਾਰਡ-ਜ਼ੈ, 85, ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.memorialdelashoah.org/en/hommage-helene-mouchard-zay.html Tribute to Hélène Mouchard-Zay, founding president of the CERCIL– Memorial Museum for Children of the Vel d'Hiv, passed away on Monday, March 2 in Orléans, at the age of 85]</ref> * ਓਂਗ ਕੋਕ ਹੈ, 80, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ।<ref>[https://www.starcherish.com/profile/obituaries/50737 Professor Ong Kok Hai]</ref> * ਕੋਹੀ ਓਟਸੁਕਾ, 66, ਜਪਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕੌਂਸਲਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2001-2024), ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ।<ref>[https://mainichi.jp/articles/20260304/k00/00m/040/366000c 元参院議員の大塚耕平氏が死去 66歳 日銀職員経て民主党で初当選] {{In lang|ja}}</ref> * ਚੇਜ਼ ਪਿਸਟਨ, 42, ਅਮਰੀਕੀ ਰੇਸਿੰਗ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.si.com/onsi/racing-america/news/chase-pistone-former-nascar-competitor-dies-aged-42 Chase Pistone, Former NASCAR Competitor, Dies Aged 42]</ref> * ਪਾਕੇਟਸ ਵਾਰਹੋਲ, 33, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕੈਪਚਿਨ ਮੰਕੀ ਕਲਾਕਾਰ।<ref>[https://www.ctvnews.ca/toronto/article/pockets-warhol-a-painting-monkey-who-raised-money-for-charity-dies-at-ontario-sanctuary/ Pockets Warhol, a painting monkey who raised money for charity, dies at Ontario sanctuary]</ref> * ਬਿਲੀ ਰਾਫਰ, 96, ਅਮਰੀਕੀ ਸਟਾਕ ਕਾਰ ਡਰਾਈਵਰ।<ref>[https://www.jayski.com/2026/03/05/sad-news-bill-rafter/ Sad News – Bill Rafter]</ref> * ਜੌਨ ਰੇਸਮੈਨ, 70, ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਕੰਸਾਸ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ (2017 ਤੋਂ) <ref>[https://sunflowerstatejournal.com/olathe-lawmaker-passes-away/ Olathe lawmaker passes away]</ref> * ਬੇਨੇਡੇਟੋ ਸਾਂਤਾਪੋਲਾ, 87, ਇਤਾਲਵੀ ਗੁੰਡਾ।<ref>[https://palermo.repubblica.it/cronaca/2026/03/02/news/mafia_nitto_santapaola_morto-425195922/ Mafia, è morto il boss Nitto Santapaola nel carcere di Milano] {{In lang|it}}</ref> * ਸੁਤਰੀਸਨੋ, 90, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ (1993-1998), ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ (1988-1993), ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ (1986-1988) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।<ref>[https://jakartaglobe.id/news/indonesias-sixth-vice-president-try-sutrisno-passes-away-at-90 Indonesia's Sixth Vice President Try Sutrisno Passes Away at 90]</ref> * ਓਲੀਵਰ ਥਿਲ, 55, ਡੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://architectenweb.nl/nieuws/artikel.aspx?id=60590 Architect Oliver Thill op 55-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਸਲਾਵਾ ਸੁਕਰਮੈਨ, 85, ਰੂਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਲਿਕੁਇਡ ਸਕਾਈ) ।<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/02-03-2026/umer-za-nedelyu-do-dnya-rojdeniya-rejisser-filma-bednaya-liza-slava-cukerman/ Умер за неделю до дня рождения режиссер фильма «Бедная Лиза» Слава Цукерман] {{In lang|ru}}</ref> * ਮਾਈਕ ਵਰਨਨ, 81, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਅਲਬਾਟ੍ਰਾਸ, "ਹੋਕਸ ਪੋਕਸ") ਸੰਗੀਤ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ (ਨੌਰਟਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸਟੂਡੀਓਜ਼) <ref>{{Cite web |url=https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |title=Mike Vernon, Legendary Producer and British Blues Champion Has Died Aged 81 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308064438/https://www.mnprmagazine.com/music-news/mike-vernon-dies-at-81/ |url-status=dead }}</ref> * ਯੂਜਨੀਓ ਵਿਆਲ, 86, ਇਤਾਲਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ।<ref>[https://www.lastampa.it/alessandria/2026/03/02/news/morto_eugenio_viale_bistefani_parlamentare_forza_italia_casale_monferrato-15528923/ Addio a Eugenio Viale, fu titolare della Bistefani di Casale e parlamentare di Forza Italia] {{In lang|it}}</ref> * ਜਨਾਰਦਨ ਵਾਘਮਾਰੇ, 91, ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2008-2014) <ref>[https://www.thehindu.com/news/national/maharashtra/ex-parliamentarian-and-academician-janardan-waghmare-dies/article70694067.ece Ex-parliamentarian and academician Janardan Waghmare dies]</ref> * ਡੇਵਿਡ "ਡਾਇਮੰਡ ਡੇਵ" ਵਾਈਟੇਕਰ, 88, ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://missionlocal.org/2026/03/remembering-diamond-dave/ Remembering 'Diamond' Dave Whitaker, 88, San Francisco's common thread]</ref> === 1 === * ਯੂਜੀਨੀਆ ਬਾਲਸੇਲਜ਼, 82, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਾਕਾਰ, ਕੈਂਸਰ।<ref>[https://www.lavanguardia.com/cultura/20260301/11478554/muere-82-anos-eugenia-balcells-artista-visual-medalla-merito-bellas-artes.html Muere a los 82 años Eugènia Balcells, artista visual y Medalla al Mérito en las Bellas Artes] {{In lang|es}}</ref> * [[ਜੀਲਾਨੀ ਬਾਨੋ|ਜਿਲਾਨੀ ਬਾਨੋ]], 89, ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ।<ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/renowned-urdu-writer-jeelani-bano-passes-away-at-90/article70692446.ece Renowned Urdu writer Jeelani Bano passes away at 90]</ref> * ਮਾਰਕ ਬਿੱਟਨਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ<ref>{{Cite web |url=https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |title=Mark Bittner, Writer and Musician Known for 'The Wild Parrots of Telegraph Hill,' Dies at 74 |access-date=2026-03-21 |archive-date=2026-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325084834/https://sfist.com/2026/03/12/mark-bittner-writer-and-musician-known-for-the-wild-parrots-of-telegraph-hill-dies-at/ |url-status=dead }}</ref> * ਜੈਕੋਪੋ ਕਾਮਾਗਨੀ, 48, ਇਤਾਲਵੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ।<ref>[https://bleedingcool.com/comics/marvel-comics-artist-jacopo-camagni-died-this-morning-at-the-age-of-48/ Marvel Comics Artist Jacopo Camagni Died This Morning At The Age Of 48]</ref> * ਵਸੀਲੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨ ਮਾਓ, 88, ਰੋਮਾਨੀਆਈ ਰਗਬੀ ਯੂਨੀਅਨ ਕੋਚ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://rugbyromania.ro/s-a-stins-din-viata-vasile-constantin-mao-unul-dintre-pilonii-pe-care-s-a-construit-rugby-ul-romanesc/ S-a stins din viață Vasile Constantin Mao, unul dintre pilonii pe care s-a construit rugby-ul românesc] {{In lang|ro}}</ref> * ਡੇਵਿਡੀ ਓਡਸਨ, 78, ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (1991-2004), ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ [ID3], ਅਤੇ ਰਿਕਜਾਵਿਕ ਦੇ ਮੇਅਰ (1982-1991) ।<ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-02-david-oddsson-er-latinn-468372 Davíð Oddsson er látinn] {{In lang|is}}</ref> * ਡੈਗਫਿਨ ਫੋਲੇਸਲ, 93, ਨਾਰਵੇਈ-ਜੰਮਪਲ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ।<ref>[https://philosophy.stanford.edu/news/memoriam-professor-dagfinn-follesdal In Memoriam: Professor Dagfinn Føllesdal]</ref> * ਆਂਦਰੇਜ਼ ਗਾਸੀਨੀਕਾ-ਜੋਜ਼ਕੋਵੀ, 79-80, ਪੋਲਿਸ਼ ਪਹਾਡ਼ੀ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।<ref>[https://wiadomosci.gazeta.pl/polska/7,198072,32635119,andrzej-gasienica-jozkowy-nie-zyje-topr-zegna-legende.html Andrzej Gąsienica-Józkowy nie żyje. TOPR żegna legendę] {{In lang|pl}}</ref> * ਸੁਜ਼ਾਨ ਗਨਜ਼ਬਰਗਰ, 86, ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.legacy.com/us/obituaries/name/suzanne-gunzburger-obituary?id=60916008 Suzanne Gunzburger]</ref> * ਕੋਡੀ ਖੋਰਕ, 35, ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਪਤਾਨ।<ref>[https://www.mywinterhaven.com/m/newsflash/home/detail/176 Winter Haven Honors the Life and Service of Captain Cody A. Khork]</ref> * ਯੂਰੀ ਕੋਰੋਲੇਵ, 91, ਰੂਸੀ ਆਈਸ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ (ਸੇਵਰਸਟਲ ਚੇਰੇਪੋਵੇਟਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ।<ref>[https://iz.ru/2051324/skonchalsia-chlen-zala-slavy-mezhdunarodnoi-federatcii-khokkeia-iurii-korolev-izi Скончался член зала славы Международной федерации хоккея Юрий Королев] {{In lang|ru}}</ref> * ਸਲਾਵੋ ਕ੍ਰੁਮੋਵ, 50, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (2023-2024) ।<ref>[https://eurocom.bg/2026/03/01/pochina-deputatat-ot-vazrazhdane-slavcho-krumov/ Почина депутатът от „Възраждане" Славчо Крумов] {{In lang|bg}}</ref> * ਵਿਆਚੇਸਲਾਵ ਕਲੇਪਿਕੋਵ, 76, ਯੂਕਰੇਨੀ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ।<ref>[https://www.sq.com.ua/ukr/novini/02.03.2026/pomer-vidomii-xarkivskii-fizik Помер відомий харківський фізик] {{In lang|uk}}</ref> * ਮਾਰਗਰੇਟ ਅਲੀਯਤੁਲ ਮੈਮੁਨਾਹ, 47, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ।<ref>[https://www.antaranews.com/berita/5445274/ketua-kpai-margaret-aliyatul-maimunah-meninggal-dunia-minggu Ketua KPAI Margaret Aliyatul Maimunah meninggal dunia, Minggu] {{In lang|id}}</ref> * ਰਿਨੋ ਮਾਰਚੇਸੀ, 88, ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ([[ਏਸੀਐਫ ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ|ਫਿਓਰੇਂਟੀਨਾ]], [[ਇਟਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਅਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ([[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੇਂਟਸ]]) <ref>[https://www.metropolisweb.it/2026/03/01/morto-rino-marchesi-alleno-maradona-platini/ Morto Rino Marchesi, allenò Maradona e Platini] {{In lang|it}}</ref> * ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਜਾਨਸਨ ਮੈਕਫੈਲ, 80, ਅਮਰੀਕੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸੇਂਟ ਆਗਸਟੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੈਂਸਰ <ref>[https://www.ccdaily.com/2026/03/newsmakers-351/ Newsmakers]</ref> * ਕੇਥੇ ਮੇਨਜ਼ਲ-ਜੋਰਡਨ, 109, ਜਰਮਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.thueringer-allgemeine.de/lokales/erfurt/article411349981/aelteste-erfurterin-gestorben-im-stadtbild-finden-sich-ihre-spuren.html Älteste Erfurterin gestorben: Im Stadtbild finden sich ihre Spuren] {{In lang|de}}</ref> * ਅਰਨੌਡ ਨਗੂਫੈਕ, 38, ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ।<ref>[https://actucameroun.com/2026/03/01/necrologie-le-journaliste-de-canal-2-international-arnaud-nguefack-est-mort/ Nécrologie : le journaliste de Canal 2 International Arnaud Nguefack est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਕਲੇਮੈਂਟ ਓਬਰੇਰੀ, 59, ਫ੍ਰੈਂਚ ਕਾਮਿਕਸ ਕਲਾਕਾਰ (ਆਯਾ ਡੀ ਯੋਪੋਗੋਂ) ।<ref>[https://www.nouvelobs.com/culture/20260302.OBS112821/clement-oubrerie-dessinateur-de-aya-de-yopougon-est-mort.html Clément Oubrerie, dessinateur de « Aya de Yopougon », est mort] {{In lang|fr}}</ref> * ਨੇਵਿਲ ਪੀਟ, 78, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ।<ref>[https://www.odt.co.nz/news/dunedin/conservationist-author-deeply-loving-man Conservationist, author a 'deeply loving' man]</ref> * ਜੋਸੇਪ ਪੇਰਾਰਨੋ, 97, ਸਪੇਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ।<ref>[https://www.catalunyacristiana.cat/mor-el-teoleg-josep-perarnau-espelt-autor-dels-documents-del-concili-vatica-ii Mor el teòleg Josep Perarnau Espelt, autor dels primers 'Documents del Concili Vaticà II'] {{In lang|ca}}</ref> * ਬੌਬ ਪਾਵਰ, 74, ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ।<ref>[https://www.wbls.com/news/bob-power-legendary-music-engineer-and-producer-passes-away-at-74/ Bob Power, Legendary Music Engineer And Producer, Passes Away At 74]</ref> * ਰੇਮੀ ਸ਼ਿਯੂਰਰ, 91, ਸਵਿਸ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ (1991-2003) ।<ref>[https://www.rtn.ch/rtn/Actualite/Region/20260302-Remy-Scheurer-s-en-est-alle.html Rémy Scheurer s'en est allé] {{In lang|fr}}</ref> * ਲੁਬੋਮੀਰ ਸਿਕ, 98, ਚੈੱਕ ਖੇਤਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।<ref>[https://www.idnes.cz/olomouc/zpravy/lubomir-sik-zemrel-litovel-kronika-druha-svetova-valka.A260305_104207_olomouc-zpravy_hava Kvůli původu ho utlačovali, matku věznili. Zemřel kronikář Šik, vzor a persona Litovle] {{In lang|cs}}</ref> * ਮਾਈਕ ਸਮਿਥ, 59, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ([[ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]]) <ref>[https://www.heraldscotland.com/sport/25904398.cleared-scotland-cricket-legend-reacts-hall-fame-reinstatement/ Scotland cricket legend back in Hall of Fame after accusations]</ref> * ਜੇ. ਸਟ੍ਰਾਸ, ਸਵੀਡਿਸ਼ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਮੋਰਲਾਕਸ) <ref>[https://www.verdammnis.com/news/johann-strauss-de-morlocks-n-est-plus Johann Strauss de Morlocks n'est plus] {{In lang|fr}}</ref> * ਕੇਨਿਥ ਟ੍ਰੌਡ, 90, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਿਰਮਾਤਾ (ਪੈਨੀਜ਼ ਫਰੌਮ ਹੈਵਨ) <ref>[https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2026/mar/03/kenith-trodd-obituary Kenith Trodd obituary]</ref> * ਜੋਨਾਥਨ ਟਾਈਲਰ, 85, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ।<ref>[https://www.yorkpress.co.uk/news/25927478.tributes-former-sheriff-york-green-jonathan-tyler/ Tributes for former Sheriff of York and Green Jonathan Tyler]</ref> * ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟਜ਼ੋਨੀਸ, 88, ਯੂਨਾਨੀ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ।<ref>[https://www.momus.gr/en/news/momus-apohaireta-ton-alexandro-tzoni MOMUS bids farewell to Alexander Tzonis]</ref> * ਜਾਰਜੀ ਵੇਲਿਨੋਵ, 68, ਬਲਗੇਰੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ (ਚੇਰਨੋ ਮੋਰ, ਸੀਐਸਕੇਏ ਸੋਫੀਆ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ) <ref>[https://www.bgonair.bg/a/7-sport/411551-pochina-legendata-na-tsska-georgi-velinov Почина легендата на ЦСКА - Георги Велинов] {{In lang|bg}}</ref> * ਜਿਰੀਨਾ ਵੇਸਲਸਕਾ , 82, ਚੈੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀ।[cz]<ref>[https://www.nulk.cz/2026/03/03/†-zemrela-jirina-veselska/ † Zemřela Jiřina Veselská] {{In lang|cs}}</ref> * ਗੈਰੀ ਵਾਕਰ, 83, ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਦ ਸਟੈਂਡੇਲਜ਼, ਦ ਵਾਕਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼) <ref>[https://www.hitzound.com/rip-gary-walker-overleden-the-walker-brothers/ RIP : Gary Walker overleden (The Walker Brothers)] {{In lang|nl}}</ref> * ਵੋਂਗ ਕਿਊ-ਕਿਟ, 81, ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਿਸਟ।<ref>[https://shaolin.org/images-home/funeral1.jpg Obituary]</ref> * ਯੂਕੀ ਬੀ, 56, ਡੱਚ ਰੈਪਰ।<ref>[https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5573354/nederlandse-rapper-yukkie-b-56-overleden Nederlandse rapper Yukkie B op 56-jarige leeftijd overleden] {{In lang|nl}}</ref> * ਵਾਦਿਮ ਜ਼ੇਲੀਚੇਨੋਕ, 70, ਰੂਸੀ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕੋਚ।<ref>[https://life.ru/p/1847184 Ушёл из жизни экс-тренер сборных СССР и России по лёгкой атлетике Виктор Зеличенок] {{In lang|ru}}</ref> == ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ == * [[ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] * [[ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2026]] 16w92303waa1u5rgzc6iooin2u06q8m 4 203932 838023 836289 2026-04-30T09:13:20Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 836289 wikitext text/x-wiki == ਵਰਤੇ ਗਏ ਗ਼ਲਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਰੂਪ == ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤਰਕ, ਹਵਾਲੇ ਸਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਗ਼ਲਤ - ਸਹੀ * ਅਪ੍ਰੈਲ - ਅਪਰੈਲ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%B2</ref> * ਵਾਲੀ- ਵਾਲ਼ੀ - ਟਿੱਪਣੀ--- ਵਾਲ਼ੀ - ਕੰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਣਾ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%80&k=4</ref> * ਲਿਪੀ - ਲਿੱਪੀ- ਟਿੱਪਣੀ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ '''ਲਿਪੀ''' ਹੀ ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%AA%E0%A9%80&k=4</ref> * ਤੇ - `ਤੇ *ਵਿਚ - ਵਿੱਚ *ਉਹਨਾਂ/ਇਹਨਾਂ/ ਜਿਹਨਾਂ - ਉਨ੍ਹਾਂ/ ਇਨ੍ਹਾਂ/ਜਿਨ੍ਹਾਂ *ਸਬੰਧ - ਸੰਬੰਧ *ਸੱਭਿਆਚਾਰ - ਸਭਿਆਚਾਰ *ਨਾਲ - ਨਾਲ਼ *ਵਾਲ - ਵਾਲ਼ (ਕੇਸ) *ਪੀਲਾ- ਪੀਲ਼ਾ (ਰੰਗ) *ਜਾਲ- ਜਾਲ਼ *ਸ੍ਰੀ-ਸ਼੍ਰੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 05w1bjw9jxyc8xnla7lusuc7uts0swy 5 203957 838025 835073 2026-04-30T09:13:20Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 835073 wikitext text/x-wiki == ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ == ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਦਾ ਸਫ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸੰਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਹੀ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਰਹੇਗੀ। ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 17:17, 23 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) == ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ == ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A9%B1%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0+</ref> ਵੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0+&k=4</ref> ਵੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Mulkh Singh|Mulkh Singh]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Mulkh Singh|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:01, 24 ਮਾਰਚ 2026 (UTC) ==ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} rwgxe0fdmfd77md5145027ee0sskqvj 0 204306 837838 837237 2026-04-29T12:48:02Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */ 837838 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.349857|75.133538|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 2 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = JJJ | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }} '''ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਜੋ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''JJJ''' ਹੈ। ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ 74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ।<ref>https://www.ixigo.com/train-stations/jaijon-doaba-jjj-railway-station</ref> ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ 2026 ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀ ਰੇਲਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਲ੍ਹੋਂ 18 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ ਰੇਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀਆਂ ਹਨ<ref>https://www.babushahi.com/full-news.php?id=219897&headline=Train-Services-Resume-on-Phagwara%E2%80%93Jaijon-Doaba-Rail-Section-from-April-18</ref> == ਰੇਲਾਂ == #74951 ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਫਗਵਾੜਾ ਡੇਮੂ। == ਨੇੜਲੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == #[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ #[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ #[[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ #[[ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] tgi8kvn8ntrviusjlil5wx2qebbbmun 0 204307 837835 837235 2026-04-29T12:46:11Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */ 837835 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.6642939|75.9687095|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 2 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = MGWD | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }} '''ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''MGWD''' ਹੈ।ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.railyatri.in/stations/mahngarwal-doaba-mgwd</ref> == ਰੇਲਾਂ == ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 6 ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ। MGWD ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ - #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ। == ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == #[[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ]] #[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] av4jfo2ljo3lbxooo5h3bdml8aei0lf 0 204311 837836 837238 2026-04-29T12:47:09Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ */ 837836 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.293417|75.074556|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 2 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = MGWD | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }} '''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। <ref>https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj</ref>ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ == ਰੇਲਾਂ == #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ। == ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == #[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 7xosdljysfehcr9bkq5yrabnybfs60b 837837 837836 2026-04-29T12:47:28Z Gurtej Chauhan 27423 837837 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.293417|75.074556|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 2 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = MGWD | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }} '''ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ ਉੱਤੇ ਹੈ ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''SQJ''' ਹੈ। <ref>https://www.railyatri.in/stations/saila-khurd-sqj</ref>ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ (SQJ) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦੋਆਬਾ (MGWD) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸੈਲਾ ਖੁਰਦ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ == ਰੇਲਾਂ == #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ-ਫਗਵਾੜਾ ਪੈਸੇਂਜਰ। == ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == #[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 6l876akorb75ah6wty6vwl491heft7a 3 204434 837833 2026-04-29T12:09:30Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837833 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ishagx}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 12:09, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) f5vls80xscpylpdkir59l6n2gg5ubnc 0 204435 837834 2026-04-29T12:45:07Z Gurtej Chauhan 27423 "{{Infobox station | name = '''ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, ਸਤਨੌਰ ਬਡ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837834 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | other_name = | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways]] station | image = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|100px]] | caption = Indian Railways logo | address = ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ]], [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[Punjab, India|Punjab]] | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{coord|31.262154|76.107114|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}} | elevation = {{convert|355|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = ਫਗਵਾੜਾ-ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲ ਲਾਇਨ | platforms = 1 | tracks = 1 | connections = | structure = Standard (on-ground station) | depth = | levels = | parking = ਹਾਂ | bicycle = ਹਾਂ | accessible = | status = Single Track Electrified | code = {{Indian railway code | code = SNB | zone = [[Northern Railway zone]] | division = {{rwd|firozpur}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = ਹਾਂ | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = <!-- Only use S-rail/S-line Templates here, without start or end --> | map_type = India Punjab#India }} '''ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੰਗਲ ਬਿਜਲਈ ਲਾਇਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਇਥੇ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 17 ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਹਨ। ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://indiarailinfo.com/station/map/satnaur-badesron-snb/5036</ref> ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ ਨਾਮ '''SNB''' ਹੈ। ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ (SNB) ਜੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। == ਰੇਲਾਂ == ਸਤਨੌਰ ਬਡੇਸਰੋਂ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਹਨ<ref>https://www.redbus.in/trains/stations/satnaur-badesron-snb</ref> #ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ - ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਪੈਸੇਂਜਰ #ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ - ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਪੈਸੇਂਜਰ == ਨੇੜਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == #[[ਮਹਿੰਗਰਵਾਲ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਜੈਜੋਂ ਦੋਆਬਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] #[[ਫਗਵਾੜਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] gq1ykp4nslzqsm1x29ky6ph1wrkb0h8 0 204436 837842 2026-04-29T13:07:53Z Gurtej Chauhan 27423 Gurtej Chauhan ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਮਹਿੰਦਰਗਡ਼੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 837842 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 9v7h2pg8hpp0vhl3e2hr3ip1uejwo1y 0 204437 837845 2026-04-29T13:26:39Z Gurtej Chauhan 27423 "ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਾ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 837845 wikitext text/x-wiki ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਾ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 96 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਕਰੀਹਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਾ ਕੇਵਾਈਵਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। pv5uo8wyp7u9o9ak8lktcvf386pkxzs 837846 837845 2026-04-29T13:35:58Z Gurtej Chauhan 27423 837846 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਕਰੀਹਾ]] ਰੇਲਵੇ ਰੋਡ, [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.150314|N|76.060841|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = KYY | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਾ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 96 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਇਹ ਕਰੀਹਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''KYY''' ਹੈ ਇਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 03gzk363y0vrzjj59o836s0o722fdhl 837847 837846 2026-04-29T13:38:43Z Gurtej Chauhan 27423 837847 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਕਰੀਹਾ]] ਰੇਲਵੇ ਰੋਡ, [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.150314|N|76.060841|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = KYY | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>https://www.onefivenine.com/india/villages/Nawanshahr/Banga/Kariha</ref> ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਾ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 96 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਇਹ ਕਰੀਹਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''KYY''' ਹੈ ਇਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ।<ref>https://etrain.info/station/Kariha-H-KYY/all</ref> ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ls5ni32xjsszyh1eexf2xxga0zjetud 837848 837847 2026-04-29T13:40:16Z Gurtej Chauhan 27423 837848 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | style = Indian Railways | type = [[Indian Railways|Indian Railway]] | image = | caption = | address = ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੋਡ, [[ਕਰੀਹਾ]] ਰੇਲਵੇ ਰੋਡ, [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | country = India | coordinates = {{Coord|31.150314|N|76.060841|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline, title}} | elevation = {{convert|256.3|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railway]] | lines = Phagwara–Nawanshahar line <br/> Nawanshahar–Jaijon line <br/> Nawanshahar–Rahon line | platforms = 1 | tracks = {{RailGauge|5ft6in|lk=on}} [[broad gauge]] | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = | accessible = | status = ਚਾਲੂ | code = {{Indian railway code | code = KYY | division = {{rwd|Firozpur}} }} | opened = | electrified = ਹਾਂ | former = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | map_type = India Punjab | map_dot_label = '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' | map_caption = Location in Punjab | map_size = 280 }} '''ਕਰੀਹਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ,''' ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬੰਗਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ [[ਕਰੀਹਾ]] ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>https://www.onefivenine.com/india/villages/Nawanshahr/Banga/Kariha</ref> ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬੰਗਾ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 96 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਇਹ ਕਰੀਹਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ '''KYY''' ਹੈ ਇਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 6 ਹੈ।<ref>https://etrain.info/station/Kariha-H-KYY/all</ref> ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟ ਕਾਊਂਟਰ, ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ, ਫੂਡ ਸਟਾਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟਰੂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ 1 ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 13awwc8burbr1jjyaqbw8pj3iqso2vc 3 204438 837853 2026-04-29T13:58:47Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837853 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Jiwansinghjassi}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 13:58, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) ld016gqzs1fnfoutx6qh0t2eq1oae6t 3 204439 837854 2026-04-29T14:04:27Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837854 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SPAMELLE1225}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:04, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) e73gdp2g77etqf46w0fz98f5glxgv8m 3 204440 837855 2026-04-29T14:51:25Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837855 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Simlos}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:51, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) hjcmx6csdsef4cnu41qr987k033y08r 3 204441 837859 2026-04-29T16:10:15Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837859 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Elmasmaspro}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 16:10, 29 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) bj495bk8nt9ftb2mpcg623el4q5chzl 3 204442 837993 2026-04-30T04:49:22Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 837993 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=4084470 0.smil}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 04:49, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) 2847s35chu7rduqildn7su70dowsqvh 3 204443 838002 2026-04-30T07:07:09Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838002 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rakeshpb15}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 07:07, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) jbw6zw5qeg946jn7gq2vkbmbcg1dft0 3 204444 838006 2026-04-30T08:10:21Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838006 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Poonamsinghmar27}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:10, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) bi2a5bw9bgb76cbem8881uh92t4qp0o 3 204445 838008 2026-04-30T08:39:42Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838008 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Cement Licker}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:39, 30 ਅਪਰੈਲ 2026 (UTC) m4a0vg8aojtwufbt04douqf567ml0xb 4 204446 838014 2026-04-30T09:04:53Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Contents]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Contents]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838014 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Contents]] 922157siuny8k7385pv5yjq3tqk3pd9 4 204447 838016 2026-04-30T09:05:03Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Accessibility]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Accessibility]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838016 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Accessibility]] 6ou70m9dw6frrqfmf92oh9nre0kbkou 4 204448 838018 2026-04-30T09:05:14Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Linking]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Linking]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838018 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Linking]] 9vf4cj2yofycubi98di8vo4kvuatyfw 4 204449 838020 2026-04-30T09:05:24Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/Images]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Images]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838020 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/Images]] azba5h6tsi4pe5vd7lekmnart18ij59 4 204450 838022 2026-04-30T09:05:32Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:Manual of Style/titles hatnote include]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/titles hatnote include]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838022 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/titles hatnote include]] 605w1zgka3kxtc8i8ianhvd31v2kg1s 4 204451 838024 2026-04-30T09:13:20Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838024 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] 3ai9347sp5hzxp45fne9si9d5znxc6o 5 204452 838026 2026-04-30T09:13:20Z Kuldeepburjbhalaike 18176 Kuldeepburjbhalaike ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ਨੂੰ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 838026 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਸ਼ੈਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼/ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ]] mo647zkn37qnab19xwj6of48j61fhn4 4 204453 838029 2026-04-30T09:26:56Z Kuldeep (Punjabi Wikimedians) 55242 "{{style-guideline|MOS:SIKHISM|WP:MOSSIKHISM}}" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 838029 wikitext text/x-wiki {{style-guideline|MOS:SIKHISM|WP:MOSSIKHISM}} mqgubu2l7fd88bjvy0n9xwv685chtgg